Қазақстандағы ірі физикалық – географиялық аудандар

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І . тарау. Қазақстандағы ірі физикалық . географиялық аудандар
1.1 Шығыс Еуропа жазығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1.2 Тұран жазығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.3 Солтүстік Қазақ жазығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
1.4 Сарыарқа ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13

ІІ . тарау.
2.1 Орал ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
2.2 Алтай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17
2.3 Сауыр . Тарбағатай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20
2.4 Жоңғар Алатауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
2.5 Тянь . Шань ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28
Кіріспе
Қазақстанның кең байтақ жерінің табиғаты әр түрлі. Бірін-бірі қайталамайтын табиғат кешендерінен тұрады. Сонымен бірге Қазақстан аумағы 2 дүние бөлігіне жатады, яғни Еуропа мен Азияны біріктіріп жатыр. Осыған сәйкес қайталанбайтын көркем табиғатымен, жазира даласымен, кең массивті құмдарымен, төмен жатқан ойпаттарымен, күрделі геологиялық құрылымымен, көне геологиялық тарихымен, мол табиғат байлығымен, өзара ерекшелігімен кең байтақ елімізді физикалық-географиялық тұрғыдан алғаш рет 1913 жылы академик Л.С.Берк аудандастырды. Осы уақытқа дейін республика жері физикалық-географиялық тұрғыдан әлі толық реттеле қойған жоқ. Соңғы кездері Қазақстан табиғаты 9 ірі физикалық-географиялық аймақтарға бөлінді:
1. Шығыс Еуропа жазығы.
2. Тұран жазығы.
3. Солтүстік Қазақ немесе Батыс Сібір жазығы.
4. Сарыарқа.
5. Орал.
6. Алтай.
7. Сауыр-Тарбағатай.
8. Жоңғар Алатауы.
9. Тянь-Шань.
Қазақстан территориясындағы зоналық немесе биіктік белдеулер жүйелерді қарастыру жеткіліксіз. Физикалық-географиялық аймақтың биоклиматтық ерекшеліктерімен бірге түзілу жолдары арқылы қалыптасу тарихын да танып білу керек. Геологиялық, геоморфологиялық түзілу жолдары мен геогендік, антропогендік дәуірлердегі даму тарихы бойынша Қазақстан территориясындағы физикалық-географиялық аудандастырудың өзіндік ерекшелігі бар. Физикалық-географиялық аудандастыру дегеніміз - әр өңірдің өзіндік табиғат жағдайының ерекшеліктерін ескере отырып, жер бетін жеке аймақтарға және олардың бөліктеріне бөлу.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
............................................3
І – тарау. Қазақстандағы ірі физикалық – географиялық ... ... ... ... ... ...... ... ... ... Тянь ... кең ... ... табиғаты әр түрлі. Бірін-бірі
қайталамайтын табиғат кешендерінен тұрады. Сонымен бірге Қазақстан аумағы ... ... ... яғни ... мен ... ... ... Осыған
сәйкес қайталанбайтын көркем табиғатымен, жазира ... кең ... ... ... ... ... ... құрылымымен,
көне геологиялық тарихымен, мол табиғат байлығымен, өзара ерекшелігімен кең
байтақ елімізді физикалық-географиялық тұрғыдан ... рет 1913 ... ... ... Осы ... ... республика жері
физикалық-географиялық тұрғыдан әлі толық реттеле қойған жоқ. Соңғы кездері
Қазақстан табиғаты 9 ірі ... ... ... ... ... ... ... жазығы.
3. Солтүстік Қазақ немесе Батыс Сібір жазығы.
4. Сарыарқа.
5. Орал.
6. Алтай.
7. Сауыр-Тарбағатай.
8. ... ... ... ... ... немесе биіктік белдеулер
жүйелерді қарастыру ... ... ... ... ... ... ... арқылы қалыптасу тарихын
да танып білу керек. Геологиялық, геоморфологиялық түзілу жолдары мен
геогендік, ... ... даму ... бойынша Қазақстан
территориясындағы физикалық-географиялық аудандастырудың өзіндік ... ... ... ... - әр ... өзіндік
табиғат жағдайының ерекшеліктерін ескере отырып, жер бетін жеке аймақтарға
және олардың бөліктеріне ... ... ... ірі ... – географиялық аудандар
1.1. Шығыс Еуропа жазығы
Географиялық орны. Шығыс ... ... - Жер ... аса ... ... ... ... Еуропа жазығының оңтүстік-шығыс бөлігі
енеді. Жазықтың Қазақстандық бөлігі Мұғалжар және ... ... ... ... ... ... Сырт қыраты, Каспий
маңы ойпаты және Орал алды (Жем) үстірті осы аймақтың ... ... ... мен жер ... Бұл ... ... дамуы мен
тектоникалық құрылымы жөнінен ежелгі Шығыс Еуропа платформасының оңтүстік-
шығыс бөлігі болып табылады. ... ... ... мен ... ... ... ... қалыптасқан. Оның бетін кейінгі
эралардың (палеозой, ... ... ... ... жапқан. Шығыс
Еуропа платформасының Қазақстандық бөлігі ұзақ ... су ... ... көтерілу нәтижесінде қазіргі қалпына келген. Каспий ... ... көп ... ... ... әр ... жастағы шөгінді
жыныстардың өте қалың қабаты таралған. Ұзақ ... даму ... ... ауданның өзіне тән жер бедері, топырағы және өсімдік жамылғысы
қалыптасқан. Жем ... ... бор ... Жалпы Сырт палеогендік
теңіздің тартылуынан кейін шегінуінен, ал Каспий маңы ойпаты ... мұз басу ... ... ғана ... жер ... ... ... географиялық орнының, жер бедерінің ерекшеліктері, ... ... ... ... ... солтүстіктен оңтүстікке
қарай ылғалдың азая беруі құрғақ континентті ... ... ... Сырт - ... Орал мен Еділ ... аралығында орналасқан
кең жазық қыраты. Қыраттың жер бедерін жайық ... оң ... ... ... ... ... ... және т.б. өзендердің арналарымен тілімделген.
Қыраттың қазақстандық бөлігі негізінен ... бірі ... ... тұрады. Ол солтүстіктен (100-150 м) оңтүстікке қарай (60-70 м)
еңіс тартып, аласара береді.
Жем орал алды ... ... маңы ... мен ... тауларының
аралығын қамтиды. Оның солтүстік шығыс бөлігі 400-450 м-ге ... Жем, ... ... ... ... Ор, ... Үлкенқобда,
Бұлтырты, Өлеңті өзендері басын осы жерден ... ... ... ... ... маңы ... ... Сырт қыраты, Орал алды үстірті мен Каспий
теңізінің аралығында орналасқан. Ойпаттың солтүстігі жағы ... ... ... - ... ... өзен ... қақ, ... құнды
аудандары бар кең жазық дала. Ол ... ... ... ... құм ... сазды шөгінділерінен түзілген. Ойпаттың
оңтүстік беті теңіз деңгейінен ... ... ... ... мұнда тұз
күмбездері ұшырасады, солтүстік ... ... ... ... қақтар
көбірек. Ойпат арқылы жайық өзені мен оған құятын ... ... ағып ... ... ... ... бөлек-бөлек көлшіктер мен қара суларға
айналады. Сонымен бірге ойпатта ... ... ... Бесоба сияқты
көлдер де бар.
Пайдалы қазбалары. ... маңы ... ... ...... мен
газ. Олар жер қабаттарындағы ... ... ... ... ... ... жиналған. Пермь, триас, юра, бор және полеоген
қабаттарында ... ... бұл ... теңіз, қарашығанақ, жаңа жол
сияқты мұнай мен газ кен ... ... ... ... қазбалардан ас
тұзы, бор, құрылыс материалдары өндіріледі.
Климаты. Шығыс Еуропа ... ... ... ... ... Оған бұл ... мұхиттар мен теңіздерден алыс жатуы
себеп болады. Қысы суық, қаңтардың орташа ... ... ... ... —8 ... ... мен Арктикадан суық ауа енген кезде
температура -40 ... ... ... ... ... үсік ... Жазы ... қапырық, шілденің орташа температурасы +22 - ... ... ... жиі ... Жауын-шашынның орташа мөлшері солтүстікте
350 мм, оңтүстікте 140 мм.
Өзендері мен ... ... ... ... ... ... өзендері - Жайық, Ойыл, Жем.
Көлдердің ең үлкені - Каспий теңізі.
1.2 ... ... ... ... - ... оңтүстігін батысынан шығысына
дейін созылып жатқан кең жазық. Оған ... ... ... ... ... ... ... Қызылқұм, Бетпақдала, Мойынқұм, Балқаш-Алакөл
аймағы түгел ... Жер ... мен оның ... болу тарихы жағынан біркелкі
емес.
Жер бедері мен геологиялық құрылысы. Аймақтың ... ... ... ... ... ... - ... тақтасы
құрайды. Оның жер бедері мен топырақ жамылғысы палеогендік карбонатты
терриген жыныстары мен неоген-антропоген ... ... ... ... ... ... ... таулы өлкесі мезозой дәуірінде пермь-триас
құмтастары мен әктастарының, тағы ... ... ... Ең биік тауы - ... 350-450 м, ұзындығы 130 км болатын
Қаратау, оның ең биік ... - ... 556 м. ... ... ... тілімделген толқынды қырат түрінде көрінеді. Тау
жотасы ғана тік, жалаңаш, жартасты. Қаратаумен қатарласа оның ... ... ... және ... ... созылып жатады. Олар жоғары
бор дәуірінің әктасынан тұрады. Ақтау деп аталуы да осыдан. ... ... ... ... ... ... ... дала басталады. Ол
түгелдей ұлутасты-оолитті әктастардан, Каспий жағасына таяу беті ... ... ... ... ... және одан да ежелгі
дәуірлердің қатпарлығы жатыр. Олардан төмен теңіз деңгейінен ... ... ... ... ... Олардың ең үлкені - Қарақия ойысы теңіз
деңгейінен 132 м төмен орналасқан. ... ... - ... ... ащы, тіпті тұзды болып келеді. Маңғыстаудан Арал теңізіне дейін Үстірт
қыратты жазығы алып ... Оның ... 200-300 м. ... 170 мың ... 600 км, ені 300-400 км. Үстірттің Қазақстанға батыс бөлігі ғана
кіреді. Үстірттің жер бедері тегіс, ... ... мен ... және саз ... ашық түсті әктастан түзілген. Әр жерінде көлді
ойысты қазаншұңқырлар кездеседі. Олар құрғап, ... құм ... ... ... ... үстірті Сарыарқа мен Мұғалжар аралығына орналасқан. Орташа
биіктігі 200-300 м. Оның орталық бөлігінде солтүстіктен ... ... ... кең ойыс бар. Оны Торғай аңғары деп атайды. Бұл кайнозойда
Батыс Сібір ... ... ... ... тұрған бұғаз болған.
Ойыстың батыс және шығыс беттері едәуір тілімделген ... ... ... ... мен ... ... ... Олардың
қалыңдығы 5000 м-ге жетеді. Қазіргі жер бедері саздақты және ... ... ... маңында ірі құмды аймақтар бар. Арал ... ... көлі ... ... Арал маңы ... ... 100 ... төбелі жазық болып табылады. Бұл құм жасы жағынан басқа құмдарға
қарағанда салыстырмалы түрде ... ... жел ... ... ... солтүстігінде орналасқан үлкен және кіші борсық ... ... ... Арал маңы Қарақұмына ұқсайды. Олар неогеннің құм
шөгінділерінен ... ... ... мен Арал ... ... ... ... Сырдария аллювийлі жазығы деп атайды. Ол құмтасты және
сазды, кей ... ... ... ... ... ... мен Балқаш көлінің аралығындағы үстіртті шөл
Бетпақдала деп аталады. Орташа биіктігі 300 м. ... ... ... ... ... ... 700 м, ең биік жері - Желтау жотасы 974 ... ... Жер ... ... ... және солтүстік-шығыс болып
екіге бөлінеді. Оңтүстік-батыс бөлігінің беті ... ... ... саз және құм ... ... бен ... ... құралған. Солтүстік-шығыс бөлігі қыратты келеді. Кей
жерлерде мүжіліп ... тау ... ... Бұл жер ... құмтас мен магма жыныстарынан, сұрғылт және қызыл граниттен
тұрады. Бетпақдаланың бұл бөлігінің Сарыарқаға ... ... ... ... ... пайдалы қазбалардан мұнай мен газ,
құрылыс материалдары, ас тұзы, сода мол өндіріледі.
Климаты. Климаты жағынан ... ... ... ... ... Жазы ... қысы ... Қаңтардың орташа температурасы солтүстікте
-18 градус, оңтүстікте -5 градус. Қыста бұл аймаққа арктикалық ауа ... ... суық ... жиі ... Бұл ... ауа ... ... жетеді, шілденің орташа температурасы солтүстікте +22 ... +29 ... ... желдер жиі соғады. Көктем мен күз ылғалдырақ
келеді. Жалпы ... ... ... ... мөлшері 80-100 мм.
Климаттың қуаңшылығы Тұран жазығының шөл, шөлейтті ... ... мен ... ... ... өзен ... нашар дамыған.
Сырдария өзені басында Қазақстаннан тысқары жерден алады да, жолшыбай суын
Орта Азия республикаларынан шексіз ... ... ... ... теңізіне мардымсыз су барады. Сырдария кейінгі жылдары теңізге жетпей
қалып жүр.
Шу мен Талас өзендерінің жағдайы да осыған ұқсас. Олар да ... ... ... ... мен ... ... өтей алмай
отыр. Торғай үстіртінің өзендері Торғай, Ырғыз, Жыланшық жазда қарасуларға,
ұсақ көлдерге бөлініп ... ... Бұл ... ... ... ... Қопа ... көлдер бар. Бірақ ... көбі ... ... - Іле, ... ... ... ... қана түщы. Бірақ о
лардың жылдық ағыны ... ... ... ... ... ... Бұл жазық Қазақстан жерінде Орал тауларынан
Алтайға дейін ені 200-250 км ... ... алып ... Ол оңтүстіктен
солтүстікке қарай еңіс. Оңтүстігінде Сарыарқамен шектеседі. Жер ... ... ... ... оңтүстігіндегі биіктігі 200 м, солтүстігінде
100 м. Солтүстік Қазақ жазығының Қазақстандық бөлігі палеозойдың қатпарлы-
жақпарлы тұғырының ... ... ... ... және ... ... тұрады. Кайнозой эрасында теңіз тартылып,
қазіргі жер бедері қалыптасқан. Жер беті ... ... ... сирек.
Сондықтан да көп тілімделмеген. Ондаған ... ... ... ... ... ... көлдер алып жатыр. Кей жерлерде биіктігі 10-
15м-ге дейін көтерілетін биік жалдар кездеседі. Ішкі ерекшеліктеріне сәйкес
Солтүстік ... ... ... ... төрт ... ... ... жазық орманды даласы, Тобыл -Обағанның жазық даласы, Есіл -Ертіс
даласы және Ертіс -Құлынды жазығы.
Есілдің ... ... ... Есіл ... екі ... ... ... облысының жерінде орналасқан. Бұл көлді жазық сазды
жыныстардан ... ... ... ... өзен ... ... ... Жазықтықтың ең биік беті 130-140 м-ге жетеді.
Онда көл көп, батпақты, тұзды қазаншұңқырлар да баршылық. Жер ... ... ... ... өсімдіктері басқан. Ормандары негізінен қайың ... ... ... ... ... ... Орал Сырты үстіртімен,
оңтүстігінде ... ... ... ... сол жақ ... орманды даламен шектеседі. Бұл да көлді жазық. Жер бетінің
биіктігі ... 250 м. ... ... ... ... ... Оның аумағында Үй, Есіл, Тоғызақ, Әйет, Тобыл,Обаған өзендері
ағып өтеді. Түщы көлдер аз. Оның ең ... ... ... Ал тұзды көлдер
көп. Жері қара топырақты шалғынды.
Есіл —Ертіс даласы Есіл —Қамысты орманды ... мен ... ... ... ... ... ... 100-120 м биіктегі
беткейлер неоген саз балшықтарынан түзіліп, оның бетін палеоген дәуірінің
құмдары мен балшықтары басқан. ... ... көл көп. ... көбі ... ... ... ... көлі. Оған Шағалалы өзені құяды. Тұзды көлдері де
бар. Көкшетаудың солтүстік жағалауында жазық даланың бетінде ұзындығы ... ені 0,5 -1 ... ... 15 м-ге ... ... ... ... жатыр.
Ертіс - Құлынды жазығы Павлодар облысының күңгірт қара қоңыр
топырақты ... ... ... ... жағалауы бірнеше террасадан
тұрады тұрады. Бірінші және ... ... өзен ... 4 ... 15 -18 ... ... биік келеді, жайылмасы өзеннің екі жақ бетінде 20 -25 км-ге дейін
созылады. Үшінші ... ... 28 -32 м, ... сол жақ жағалауға
орналасқан. Ол қатпарлы, ұсақ шоқылы өлкемен жалғасады. Бұл беткей ұсақ
қиыршық, ... ... ... Ал ... оң жақ ... төртінші
террасаны құрайды. Ол құмайт топырақты аллювилік жазық, желдің әрекетімен
қалыптасқан. Онда қалың қарағай өседі. ... сол ... мен ... ... көлдер мен көлтабандар бар. Олардың ең ... ... ... Жағаның екінші, үшінші террасаларының
қалыптасуы кезінде Ертіс осы көлге ... ... ... ... ағып ... бұл көлге Шідерті мен Өлеңті өзендері, Сілеті теңіз көліне Сілеті
өзені құяды.
Пайдалы қазбалары. Солтүстік Қазақ ... ... ... ... ... ... Қашар кен орындарында темір рудасы өндіріледі.
Рудный қаласында байыту комбинаты жұмыс ... ... ... кен
орындарында никель мен көмірдің мол қоры табылған. Хромит, боксит, ... ... ... ... да қоры ... Бұл ... ... континенттігімен көзге түседі. Орта
Азияның ... ... ... енеді. Жауын-шашынның 60%-ына жуығы жаз айларында
жауады. Шілденің орташа температурасы +18 , ... ... -17 ... арасында -30 -35 градустық аязды күндер жиі болып тұрады. Қар ... ... ... 30 ... ... мен ... ... Қазақ жазығының негізгі өзені -Ертіс.
Ертістің төменгі ағысындағы басты салалары, сол ... ... ... ... оң ... -Омь, ... ... келіп құяды.
Шағын өзендерден Үй, Тоғызақ, Әйет, Обаған, Шағалалы, Сілеті, ... және т.б. ... ... ... қар ... қоректенеді де,
жазда құрғап қалады. Көктемде тасиды. ... ... және оның ... Бұл ... ... Шағалалы теңіз, Сілеті теңіз, Қызылқақ,
Теке және т.б. ұсақ ... көп. ... ... ащы келеді.
1.4. Сарыарқа
Географиялық орны. Бұл өлке Орталық Қазақстанның көпшілік жерін алып
жатыр. Ол ... ... ... ... ... тау
жүйесімен, солтүстігінде Солтүстік Қазақстан ... ... ... шектеседі. Батыстан шығысқа дейінгі ұзындығы 1200 км, ені
шығыс бөлігінде 400 км, батыс бөлінде 900 км ... ... және ... ... Сарыарқа өлкесі негізінен
мүжілген және тегістелген қыраттардан, ұсақ шоқылы аласа таулардан тұрады.
Араларында үлкенді-кішілі ... ... ... Олар
геологиялық құрылысы мен жер бедерінің ... ... ... ... ... ... батысына қарағанда биігірек. Ол палеозойдың магмалық және
шөгінді жыныстарынан құралған аласа таулы аймақ болып келеді. Бұл ... ... ... ... жату ... мен ... процесі басты
рөл атқарған. Сондықтан аласа таулар мүжілген. Кей жерлерде тау ... ... ... ... ең биік тауы - ... Оның биік нүктесі - Ақсоран
1565 м. Одан солтүстікке қарай Қарқаралы 1403 м, Кент 1460 м ... ... ... 950 м, ... ... 1300 м таулары жатыр. Бұл таулар
жүйесі негізінен граниттерден тұрады. ... ... ... ... ... беткейлері жалаңаш, құзды келеді. Тау етектерінде
үгінді қорым тастар кездеседі.
Пайдалы қазбалары. Сарыарқа пайдалы ... бай ... ... ... ... ... ірі ошақтары. Жезқазған, Қарсақпай, Атасу,
Саяқ, Қоңырат кен орындары мыс, темір, ... ... бай. ... ... ... ... қорытып, байыту мақсатында Қарағанды,
Жезқазған, Балқаш және Теміртау қалаларында ірі металлургиялық комбинаттар
жұмыс ... ... алыс ... ... ... ... болып келеді. Қысы суық, қаңтардың орташа температурасы ... суық ... ... ... төмендейді. Жазы құрғақ, ыстық,
шілденің орташа температурасы +20 ... ... ... ... ... ылғал мөлшері 200-300мм. Ұсақ шоқылы тауларда ылғал
молырақ түседі, шамамен ... мен ... ... ... ... ... Сарысу, Сілеті,
Шідерті, Тоқырауын және т.б. Олардың көбі көктемгі қар суымен ... ... Жаз ... құрғап, үзіліп-үзіліп қара суға айналады.
Есілде ғана тұрақты су ағыны бар.
ІІ ... ... ... ... Орал ... ... бөлігі -
Мұғалжар тауы ғана кіреді. Тау Жаманқаланың тұсынан ... ... ... ... ... ... —450 км, ені 30 км, ... 450 – 500 м. Ең биік ... - ... ... (657 м) ... ... Тау Орал ... жалғасы болып табылады. Ол ... ... ... аласарған таулардың қатарына жатады.
Жер бедері мен геологиялық құрылысы. Мұғалжардың пайда болу жолы да,
жер бедерінің құрылымы да Орал ... ... Одан ... ... ... ... ... жарқабақты келеді. Тау батыс, шығыс
болып екі ... ... ... ... ... ... ... — герцин қатпарлануында пайда болған палеозойлық таулы өлке.
Олар, негізінен, магмалық, метаморфтанған және ... ... ... әр ... нығыздалған шөгінді жыныстардан тұрады. Мұндағы тау
қатпарларының тегістелуі Сарыарқаға ұқсас. Оның жер ... ... ... жас шағының құрамы мен эрозиялық, денудациялық процесстер
әсер еткен.
Пайдалы қазбалары. Мұғалжар ... ... ... ... ... қара және сирек металлға бай. Кемпірсай өңірінде ... ... ... ... ... бойында көмір кені бар. Осы маңдағы бор
дәуірінің аяғында пайда ... ... ... ... өндірісіне
пайдаланылады. Оңтүстік Мұғалжар құмынан шыны жасалады.
Климаты. Климаты құрғақ, ... ... ... ... ... аласа болғанымен тау жүйесі ауа қозғалысын бөгеп, өз
маңын 1-2 градусқа болса да ... ... ... ... ... 300 мм. Жазы ыстық, кейде +38 градусқа ... ... ... ... ... -40 градусқа дейін төмендейді. Мұғалжар тауынан
соғатын суық жел бар, кейде ол дауылға ұласады.
Су қоры. Мұғалжар ... ... ... ... жер ... тапшылығы әсер етеді. Таудан бірқатар өзендер: Жем, ... ... ... ағып ... Бірақ олардың көбі су қорын қар суынан жинайды
да, жазда тез тартылып қалады. Керісінше, онда жер асты ... мол ... ... ауыз су есебінде де, ... үшін де жер асты ... ... ... ... Зайсан ойпатынан басталып, Байкал ... ... алып ... ... таулары деп аталатын аса үлкен тау
жүйесінің бір бөлігі. Қазақстанға оның оңтүстік-батыс шеті ғана ... ... Қара ... ... мен Зайсан көлі, батысы Қалба жотасы.
Сарыарқадан Шар өзенінің аңғарымен бөлінеді.
Мұзтау - Алтай тау ... ... ... ең биік шыңы 4506 ... жотасының шығыс жағын ала, Қазақстан мен Алтай өлкесінің ... ... ... Ұшар ... ... Кіші Берел, Меңсу т.б.
мұздықтары бар, бұлардан Қатын су ... ... ... ... мен ... құрылымы. Жер бедерінің ерекшеліктеріне
қарай Қазақстандық Алтай үш ауданға бөлінеді. Олар - ... ... ... және ... ... ... солтүстігінде Бұқтырма өзені мен оңтүстігінде Зайсан,
Қара Ертіс аралығында ... ... ... оны ... ... Қалба жотасынан
бөліп тұрады. Шығысында ол Үкөк қыратымен шектеседі. Осы ... ... ... батысқа қарай екі тау жотасы тарайды. Оларды ... ... ... ... ... Тарбағатай (2739 м), Сарымсақты (3373 м),
Нарын (2386 м) жоталары солтүстік тау бөлігіне ... ... ... ... м), Сарытау (3300 м), Күршім (2644 м) жоталары ... ... Асу ... мен Сарытаудың аралығында 1449 м биіктікке. Марқакөл
қазаншұңқыры орналасқан. Бұл ауданның биік бөлігі ... ... ... біртіндеп аласары, тау қыратына айналады. Тау шыңдары аралығында
көлемі шағын, онша ... емес ... ... ... мен шағын
тақырлар кездеседі. Олардың өзі 2300-2500 м биіктік шамасында жатыр.
Ауданның батыс шекарасы Холзун тау тізбегінен өтеді. Оның жер ... ... ... жағы ... кең ... тұрады. Одан жоғарыда
жалаңаш шыңдар орналасқан. Таудың ... ... тік және ... Тау ... ... ... Алтай - Оңтүстік Алтайдың солтүстік шығыс бетінде Үлбі (2300
м), Иванов (2775 м), Үбе (2100 м) тау ... ... Олар ... мен Үкөк тау ... ... ... жер бедері әр түрлі. Оның
жеке ... жер ... ... ... биік ... болып келеді. Көп
жерлерін қылқан жапырақты орман жапқан таулардың ... - ... ... кей ... ... ... ... жотасы. Ертіс өзенінің сол жағында жатыр. Оның ең биік нүктесі
-Сарышоқы (1558 м). Қалба ... ... ... Шар ... арқылы
Сарыарқамен шектеседі. Тау төбелері жұмырлы, беткейлері әбден тілімденген,
кей жерлері жазық келеді.
Пайдалы қазбалары. Алтай ... ... бай ... Әсіресе, Кенді
Алтайда қорғасын, мырыш, қалайы, вольфрам, күмістің, сынаптың мол қоры бар.
Нарын мен ... ... ... мен сирек металл, Қалба тауында
қалайы мен вольфрам ... Осы ... ... қазбаларды
байыту үшін Өскеменде, Риддерде, Зырянда металлургиялық зауыттар салынған.
Кен рудаларын өндіру мен ... ... таза ... ... ... әдемі өлкенің экологиясын бұзуға себепші болып отыр.
Сондықтан да табиғи ортаның тазалығын ... ... ... түтіндер
мен зиянды қалдықтарды азайту - бүгінгі күннің ... ... ... өзендері. Алтайдың қазақстандық бөлігінің климаты ... ... ... салыстырғанда жаздың өзінде тау іші
салқындау, қыста керісінше жылы. Оған инверсия әсер ... ... ... ... ... ... аса суық -40 ... дейін болады.
Жоғарылаған сайын температура төмендейді. Шілдеде аласа тау беткейлерінде
+19 +22 градус болса, 1000 м ... +16 +14 ... 2500 — 2700 ... +7 +6 ... ... ... қыс айларының орташа
температурасы -15 градус. Жылдық жауын-шашын мөлшері тау бөктерінде 300-400
мм, тау ішінде ... ... ... көбейеді. Тауда қыста қар көп жауады.
Кейде оның қалыңдығы 1-3 ... ... ... Ал ... ... қар
жұқа болады. Сел тасқындары, қар көшкіндері жиі байқалады.
Өзендері мен ... ... ... өзен де, көл де көп. ... ... қар ... мұздықтардан алады. Ең үлкені - ... ... ... ... ... Қара ... болып басталып, Қалба мен Нарын
жоталарының арасымен ағады. Оған Кендірлік Күрішім, Бұқтырма, ... ... ... ... ... де бай. ... ... Тұранғыкөл, Марқакөл т.б.
көлдердің ауданы 1 шш-нан асады. ... ең ... - ... ауданы 5510
шш, Марқакөл ауданы 455 шш.
Қазақстандық ... ... 328 ... бар. ... жалпы ауданы
89,6 шш.мұздықтар негізінен 2600 м-ден жоғары тау ... ... ... ... ... ... ... Сарымсақты тау жоталарында
көбірек сақталған.
2.3 ... ... ... ... ... шекарасы Сауыр мен
Тарбағатай тау жүйесіне тіреледі. Бұл жер мен ... ... ... ... ... ... таулары Қытайдан, Улюнгур көлінің
батыс жағынан басталып, терең тілімделген үлкен ... ... ... ... ... Қазаншұңқырдың оңтүстік беті - Қоңыр тауы
Қытай жерінде. Қазаншұңқыр кезінде тектоникалық қозғалыстардан ... Ол ... ... ... шығысында орналасқан ... ... ... ... солтүстік етегі Зайсан көлі мен
Қара Ертіспен бітеді, оңтүстік беті ... ... ... ... ... да ... ... бөлігі ғана кіреді. Шығыс бөлігінің
оңтүстік беткейі Сауырмен жалғасқан жерінен Хабарасуға ... ... ... ... жалпы ұзындығы 300 км, ені 30-50 км, ... ... ... ... бірнеше аласа таулар түрінде Сауырмен
іргелес созылып жатыр. Олардың арасын Қандысу, Жоғарғы Еміл өзендері ... ... мен ... ... ... ... Сауыр жотасы
аталған тау жүйесінің биік бөлігі. Оның ең биік нүктесі - Мұзтау (3816 ... ... ... ұзындығы 60-65 км. Батысқа қарай ол ... ... ... Зайсанның ойпатты даласында Сауыр мен Маңырақ
биік көрініп, алыстан ... ... ... ... ... өзінің
құрылымы жағынан Алтайды еске түсіреді. Оңтүстік беткейі құз ... ... ... ... ... ... қар жататын белдеу 3300 м биіктікте.
Мұзтауда ... ... ... ... әр ... ... ... Ірі үйінді
-массивті сияқты. Бұл үйінділер үшбұрыштанып, құзды шыңдарға айналады. Тау
басы жадағай. Оның әр жерінен ... ... жол ... тау ... ... Тарбағатай онша биік емес. Оның орташа биіктігі теңіз бетінен
2000-2100 м ғана. Ең биік ... - ... (2992 м). Онда ... ... ... ... палеозой жыныстарынан түзілген. Сауырда
атпа жыныстар кең тараған. Олар порфир және порфириттер түрінде кездеседі.
Тарбағатайда ... ... ... кезектесіп отырады. Ал оның
оңтүстік ... ... көп ... ... жоқ ... су ... ... түрде жиі кездеседі.
Сауыр-Тарбағатай - қатпарланған таулы өлке. Оның негізгі құрылымы
жоғары палеозойда герцин қатпарлануы ... ... Ол ... ... ... ... ... көтерілген. Бұл ауданның ... ... ... ерте ... мұз басу, ағын сулардың эрозиялық
әрекеті және ... ... ... әсер ... Бұл ... ... әлі де ... тұрады. 1990 ж. Зайсандағы жер ... ... зиян ... Сауыр тауында Кендірлік көмір кені ... ... мол қоры ... ... қабаттарына барлай жасалды.
Климаты мен өзендері. Сауыр-Тарбағатай өңірі климаты жағынан Оңтүстік
Алтайға ұқсайды. ... ... ... ... ... ... ... мен климаты жағынан ол Оңтүстік Сібір мен Орта Азия
тауларының ... ... ... ... ... ауаның орташа
температурасы -20 градус, шілдеде +22 градус. Кейде өзгеріп тұрады. Жауын-
шашын мөлшері 350-500 мм. Тау іші ... ... ... қуаңдау.
Таудан басталатын өзендер көп. Жарма, Қайындысу, Көкпекті сияқты
өзендер ... ... ... құйған. Қазір көлге жетпейді. Сол ... ... ... Базар өзендері тау арасында ғана ағып, қырға
шыққан соң тартылып қалады. Тарбағатайдың оңтүстік беткейінде ағатын Үржар,
Қатынсу, Емел ... ... ... ... ... ... ... жетеді.
2.4 Жоңғар Алатауы
Географиялық орны. Жоңғар Алатауы - Жоңғар тау жүйесінің солтүстік
және солтүстік-батыс жалғасы. Ол ... ... ... ... Іле ... ... ... созыла орналасқан.
Ұзындығы 450 км, ені 100-200 км. Жоңғар Алатауын ... ... ... ... ... ... Осьғ екі ... Солтүстік және Оңтүстік
Жоңғар Алатауы болып, екі ... тау ... ... ... ... құрылысы. Жоңғар тау жүйесінің біраз бөлігі
Қытай жерінде, Орқашар және Жайыр деген биік ... ... ... ... ... ... ... тауымен жалғасады. Жайыр Майлы
атты ... ... ... Осы ... ... кезінде тектоникалық
қозғалыстардан пайда болған үлкен аңғар бар. Ол кей ... ... кей ... ... дала ... ... ... бойында үйінді тастар
көп. Жергілікті халық оны қорым дейді. Осы аңғар арқылы ... ... ... ... шектеседі. Осы алқап Жоңғар қақпасы деп
аталады. Ерте замандардан бастап осы қақпа арқылы Шығыс Еуропа мен Азияны,
Қазақстанды ... ... Жолы ... ... ... ... шапқыншылары жүрген. Жоңғар Алатауының Қазақстандық бөлігі осы
қақпаның батысынан басталады да, батысқа қарай ... ... ... Қытай-
Қазақстан шекарасы бойымен созылады. Осы жерде Жоңғар ... ... алып ... жотаға айналады.
Көксу өзенінің екі жағын алып жатқан Жоңғар Алатауының солтүстік,
оңтүстік ... да ... ... бар. ... жотаның ең биік
нүктесі Бесбақан (биіктігі 4622 м), оңтүстік жотаның биік ... ... ... ... ... ... қарай аласарып,
кең жазыққа айналады. Оның алғашқы сатысы - Тастау, Ақан жайлау, Қотыртас,
Мыңшұңқыр ... ... ... тау ... ... аңғарлар мен
қазаншұңқырлар орналасқан. Оның ең ірісі - Ой ... ... ... Ой ... ... ... Күнгей, Ешкіөлмес, Суықтау, Қарашоқы,
Желдіқарағай тау жүйелері. Үшінші саты ... ... ... тау
алды алқаптары, олардың солтүстік шығысына Текелі мен ... ... ... Малаясары жоталары да кіреді. Оңтүстік Жоңғар жотасының
жер бедері де ... ... ... ... жотаға қарағанда күшті
тілімделген. Оның батысы мен ... ... ... ... ... тау алды ... ... Бұлар Іле өзені аңғарына
жақындап келеді. Солтүстік беткейдің жер бедері жазық, көлбеу келеді. Тау
қыраттарының ... Тау ... ... ... ... тік ... ... беткейлер құламалы. Солтүстіккке қарағанда тау
төбелері жазық емес, көтеріңкі.
Жоңғар ... ... ... ... ... мен палеозой
жыныстардан тұрады. Оның жоталары кембрийге дейінгі ... мен ... ... ... ... ... Жоңғар Алатауының солтүстік және солтүстік-батыс бөліктерінде
селур мен ... ... мен ... ... тұратын негізгі
жыныстармен бірге ... ... де мол. ... ... ... ... жоғарғы палеозойдың жыныстары көп. Олар карбон
мен пермьнің құмтастары мен тақтатастарынан, әктас пен конгломераттардан
түзілген. Тау ... ... мен ... тау ... ... ... ... кездеседі. Жоңғар Алатауы каледон мен герциндегі тау
түзілу кезінде қатпарлы ... ... ... мен ... ... ... әсерінен мүжіліп, аласарып тегістелсе, кейінгі Альпі
қатпарлығының күшті болуына байланысты ... биік ... ... Жер ... қалыптасуына ертедегі және осы күнгі мұз басулар да
ықпал жасаған. Мұз басудың ізі әр ... ... ... ... ... табан эрозиялық әрекеті де күшті, ... ... ... құзды болып келеді.
Климаты, өзендері мен мұздықтары. ... ... ... ... Оның ... ... суық ... мен Тұранның ыстық ауасы
әсер етеді. Тау етегінде неғұрлым құрғақ, континентті ... ... ... тау ... ... ... қысы суық, жазы қоңыр салқын,
ауаның орташа температурасы қаңтарда -10-11 градус, шілдеде +18+20 ... ... ... 600-800 мм. ... ... 400 мм, қыста
қар көп түседі. Тау бастарында мұздықтар қалыптасқан.
Жоңғар Алатауы су қоры мол. Оның ... сол ... ... ... ... ... ... Жаманты өзені Алакөлге,
Тентек өзені Сасық көлге құяды. Тау өзендерінің көбі ... ... ... су қоры ... Қытаймен шекарадан Хоргос өзені ағып,
Ілеге қосылады. Оның ... ... Өсек ... ... Бороходзир өзені Ілеге
жетпей тартылып қалады. Жоңғар Алатауының солтүстік және оңтүстік ... ... ... ағып шығады. Ол Көксумен, Быжымен бірге Балқашқа
құяды. Жоңғар Алатауының ... ... ... ... тау ... орналасқан. Мұздықтардың көбі солтүстік жотада орналасқан. Онда
жалпы ауданы 996 шаршы шақырымға жететін 700 ... бар. Ең ... ... ... ... ... ... мұздықтары Ырғайты, Тентек,
Лепсі, Басқан, Сарқант, Ақсу, Биен ... жеті ... ... Тянь-Шань
Географиялық орны. Тянь-Шань Азиядағы ең ірі тау ... ... ... ... ... жерінде. Тянь-Шань сөзі қытай тілінде «Тәңір
шыңы, Аспан тау» деген ... ... ... ... және ... бөлігі, Орталық Тянь-Шаньның кейбір жоталары кіреді.
Солтүстік Тянь-Шаньдағы Іле Алатауы, ... ... ... ... ... ... ... Тянь-Шаньнан Піскем, Өгем жоталарының оңтүстік-батысы,
Қаратау, ... ... ... ... ... ... ... мен оңтүстігіндегі таулар сілемін құрайды.
Жер бедері мен геологиялық құрылымы, пайдалы қазбалары. Тянь-Шаньның
ең биік ... ... шыңы (6995 м). ... ... ... ... Алатаудың оңтүстігінде орналасқан. Сол жерден Қазақстан мен
Қырғызстан шекарасы өтеді. Теріскей ... ... ... ... ... ... тау ... жазығымен өтеді де, Күнгей
Алатаумен жалғасады. Бұл жерден Шілік-Кебін таулары басталады. Ол ... ... ... ... ... ... жотасынан басталады.
Қырғыз жотасының батыс бөлігінің солтүстік беткейі, Талас Алатауының батыс
тармағы, Ташкент маңы Алатауының ... ... ... ... ... ... кіреді.
Қырғыз жотасы да көлемі мен биіктігі жағынан үлкен тау ... ... биік ... - ... ... ... 4566 м. Таудың Қазақстандық
бөлігі одан аласа - 4500 м шамасында. Тау ... ... ... береді.
Оның солтүстік беткейі құламалы, мүжілген тау сілемдерін елестетеді.
Жотаның беті карбон дәуірінің ... ... мен ... ... беті ... ... тегіс емес. Қазақстандық бетінде Альпілік жер
бедері қалыптасқан. Батыс ... ... ... ... ... ... ... батыс жағынан басталып, Боралдай, Сайрам ... ... маңы ... шектеседі. Солтүстік батысқа қарай созылып жатқан
таудың ұзындығы 400 км, ... ... 1800 м. Ең биік ... - ... м. Тау ... ... ... аласарып, Сарысу, Шу өзендерінің
атырабында бітеді. Геологиялық құрылысы мен жер ... ... Шу, ... ... ... ... ... Қаратаудың солтүстік-шығыс
және оңтүстік-батыс жоталарын тау аралық ойыс бөліп тұрады. Оңтүстік-батыс
жотасы протерозойдың метаморфтанған жыныстарынан ... ... ... полеозой құмтастары мен тақтатастарынан тұрады. Екі жотаның
арасындағы ойыс ... ... ... ... ... ... мен
кайнозойдың әктасы, құмтастар, сазды шөгінділері кең тараған. Ондағы жер
бедері құрғақшылық жағдайда қалыптасқан. Тұрақты беткі ... жоқ, ... ... ... ... ... мен мұздықтары. Тянь-Шань тау жүйесінің климаты
құрғақ, құбылмалы болып келеді. Оған Арктикалық ауа массалары мен ... ... әсер ... Тау ... ... жер ... жылу мен ылғалдың алмасуы оның ауа-райының құбылмалы ерекшелігін
анықтайды. Сондықтан күз бен ... ... ... үсік ... жиі
кездеседі. Жаз айларында аптапты ыстық ауаны құрғатып, климатты континентті
етіп қалыптастырады. Қысы ұзақ. Қазаннан ... ... ... ... Күнгей және Теріскей Алатауларында қар кейде тамызда да ... ... ... - ... айы. ... ... климаты бұдан гөрі
өзгешелеу. Оңтүстік Қазақстанның ауа-райы осыған әсер етеді. Таулардағы қар
белдеуі бұл жерде жоғарырақ ... ... ... мол ... ... шілде айының орташа температурасы +20+25 градус ... ... -5 ... ... төмендейді. Жылдық жауын-шашын
мөлшері 600-800 мм.
Тянь-Шань тау жүйелерінде тау аралық жазықтарды суландыратын өзендер
көп. Іле Алатауының солтүстік ... ... және Кіші ... ... ... ... Қаскелең, Күрті таудың шығыс беткейінде шырын өзендері
ағады. Олардың көбі ... ... сол ... ... көлінің су қорын
молайтады.
Тянь-Шаньның батыс бөлігінде мұздықтар көп ... ... ... ... ... ... ... құятын Ақсу өзенінің басында,
Піскем, Майдантал, Ойқайық өзендері алқабында.
Қорытынды
Территорияның, физикалық аймақтың қалыптастыруының ... ... ... және аудандарға бөлу ... ... ... 1917 ... ... Қазақстан территориясын аудандастыру және
табиғи ... бөлу ... ... барысына жүйелі тарихи
географиялық талдау терең жасалмаған еді. Құрлықты таулар мен су ... ... ... бөлу ... ... сол ... ... пайда болған. Содан ары қарай дами түсті. Азияны аудандастырудың
кейбір ... ... ... ... ... Ол ... ... материкті бірнеше бөлікке бөлді.
Жаңа дәуірде жер шарын ... ... ... ... ... пайдаланды және шекаралар, жағалық белдеулер,
өзендер, суайрықтар т.б. шөптер арқылы ... жылы ... ... төменгі ағысына сапар шегіп зерттеу
жүргізген Г. Ян аудандастыруға арналған ... сол ... үшін ... зор ... ... Оның ... ... жазық жерлерін
геоморфологиялық жағынан аудандастыруға алғаш рет әрекет жасалды.
1. Оралдың ... оған Орал ... ... ... Ойпат дала, яғни Есіл ойпаты.
3. Таулы қыратты өлке, оған Қазақстанның ... ... ... ... ... оған Арал, Каспий бассейндерінің құмды шөлі.
XIX ғасырдың II жартысында аса көрнекті ғалымдардың, мысалы; С.Тянь-
Шаньскийдің, Ш.Уалихановтың, М.Мушкетовтың ашқан ... ... ... физикалық, географиялық аудандастыру мэселесі ... ... ... т.б. ... ... айналысты. Соңғы
кездері Қазақстанның жеке аймақтарында ірі масштабты физикалық-географиялық
аудандастыру жүргізіле ...

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет
Қр-да жинақтаушы зейнетақы қорының қаржылық ресурстарын басқару66 бет
Жайық өзені атырауының ландшафтық құрылымы37 бет
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет
Қр-да жинақтаушы зейнетақы қорының қаржылық ресурстарын басқару66 бет
Жайық өзені атырауының ландшафтық құрылымы37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь