Қорқыт күйші

Қорқыт қазақ халқының тарихындағы сұлу легенда, ұлы суреттің бірі. Халық аузынан қалған қандай легенда болса да, Қорқыт пернесінен асқан асқарлы бейне өткен ғасырлардың ешбірінде болған емес.
Бұл жерде біз Қорқыттың кім екенін, оның халық жырындағы ерекшелігін жазбасбұрын, алдымен Қорқытты шығаруындағымақсат не, оны туғызудағы халықтың тілегі не еді. Қорқыт бейнесін ғасырлар бойы қызықты көруге әсер еткен қандай шаруашылық, салт- сана бар еді. Міне осыларды айта келіп, содан кейін Қорқыттың өз өмірін, оның легендасын, Қорқыт және ол кездегі мәдениет ошағы болған өлкелер туралы айтсақ, “Қорқыт” жыры ұғылуға тиіс.
Қорқыттың дәуірі. Кейбір тарихи мағлұматтқа қарағанда, VII-X ғасырлар арасы сахара тарихының бір көрнекті дәуірі. Бұл кез, патриархал – ру сатысы біраз өзгеріп, қазақ халқының тарихи заманнан рулары болған қаңлы – қыпшақ жұртының қауым тіршілігі, мәдени өркендеу жағынан бірсыпыра ілгері басқан кез еді.
Бұл айтқан қаңлы – қыпшақ дәуірі (VII-X-ғ), жұртшылық - әлеуметттік жағынан ХIII-ғ. дәуіріне жетпесе де, ол кез қауым тіршілігінің, материалдық өндірісінің бірсыпыра ілгері басқанын білдіріп, бізге Қорқыт сияқты дананың ұлы бейнесін қалдырғаны байқалады. Олай болса, Қорқыт сияқты терең бейненің тарих жүзіне келуі, ол бір кездегі қауым өркендеуінің белгілі табысы екеніне күдік болмауына керек.
Қорқыт жасаған қаңлы- қыпшақ дәуірінде Орта-Азия көлемінде екі түрлі жұрт болған, оның бірі Ақ-су, Аму- Дарияның ар жағын мекендейтінСасанит жұрты, екінші тарихи заманнан Сырдарияның өлкесін жайлайтын Қаңлы-қыпшақ жұрты. Қаңлы ұлысынан тараған оғыздар VII-X-ғасырларда Сыр- Дариядан үшінші – Каспиге дейін зор мемлекет құрып, Арал теңізінің қасындағы Жанкент қаласы мен Үргенші бұрынғыша олардың саяси, мәдени орталығы болды.
Тарихи жазбалардың жобалауынша Қорқыттың жасаған дәуірі осы айтқан Оғыз (Қаңлы-қыпшақ) дәуірі. Бұл кезде екінші түрде “түрік хандығы” деп атайды. Мүмкін Қорқыт сол кездегі жұртшылықтың белгілі қариясы болып, Оғыз олардың жұрт басқарушы елағасы болуы ғажап емес. Мұны тарихи зеттеулерде солай жобалайды.
        
        Қорқыт күйші
Қорқыт қазақ халқының тарихындағы сұлу легенда, ұлы суреттің бірі.
Халық аузынан қалған қандай ... ... да, ... ... ... бейне өткен ғасырлардың ешбірінде болған емес.
Бұл жерде біз Қорқыттың кім екенін, оның халық жырындағы ерекшелігін
жазбасбұрын, ... ... ... не, оны ... ... не еді. Қорқыт бейнесін ғасырлар бойы қызықты көруге әсер
еткен қандай шаруашылық, салт- сана бар еді. Міне ... айта ... ... ... өз ... оның ... ... және ол кездегі
мәдениет ошағы болған өлкелер туралы айтсақ, “Қорқыт” жыры ұғылуға тиіс.
Қорқыттың ... ... ... ... ... VII-X ғасырлар
арасы сахара тарихының бір көрнекті дәуірі. Бұл кез, патриархал – ру ... ... ... ... тарихи заманнан рулары болған қаңлы – қыпшақ
жұртының қауым тіршілігі, мәдени өркендеу жағынан бірсыпыра ілгері басқан
кез ... ... ...... дәуірі (VII-X-ғ), жұртшылық - ... ... ... ... де, ол кез ... ... ... бірсыпыра ілгері басқанын білдіріп, бізге Қорқыт сияқты ... ... ... ... Олай ... ... ... терең бейненің
тарих жүзіне келуі, ол бір кездегі қауым ... ... ... күдік болмауына керек.
Қорқыт жасаған қаңлы- қыпшақ дәуірінде Орта-Азия ... екі ... ... оның бірі ... Аму- ... ар жағын мекендейтінСасанит
жұрты, екінші тарихи заманнан ... ... ... ... ... ... тараған оғыздар VII-X-ғасырларда Сыр- Дариядан үшінші
– Каспиге дейін зор мемлекет ... Арал ... ... ... ... ... бұрынғыша олардың саяси, мәдени орталығы болды.
Тарихи жазбалардың жобалауынша Қорқыттың жасаған ... осы ... ... ... Бұл ... ... ... “түрік хандығы” деп
атайды. Мүмкін Қорқыт сол кездегі жұртшылықтың белгілі ... ... ... жұрт басқарушы елағасы болуы ғажап емес. Мұны тарихи зеттеулерде
солай жобалайды.
Оғыз – ... ... ... сұлу ... бір ғана ... ... Осы ... дейін айтылатын “Оғыз - наме”, “Кор - Ұғлы”, “Қозы –
Көрпеш, Баян - ... ... ... ... ... ... ... жырлары
екені байқалады. Бұлардың ішінде “Оғыз – наме” мен ... ... ... ... ... және мүмкін болмауы керек.
Арап – парсы тідінде жазылған тарихи жазуларға қарағанда, ... ... пен Оғыз ... ... ... ... ... бағыттары
күшті болған жұрттар, олардың саяси әлеуметтік рөліне зор көңіл ... ... ... ... ... ісін бұл айтқан жұрттардың
жазушылары легенда ретінде жазып қалдырып отыр.
Қорқыт пен Оғыз шыққан ... ... ... ... ... ... беттемей, ендігі саяси шаруашылық бағыты күн шығыстан
(Алтай - Жетісу) Оңтүстік – күнбатысқа ... ... - ... ...... ... ... мәдениет ошағы болған жерлерімен ... пен ... ... ... кең жазықта бұлар күшті мемлекет құрып,
бір жағы Иран, бір жағы Қытай, бір жағы Румия ... ... ... ... ең ... жұрттармен қатынас жасайды. Бұл кездегі
қаңлы – қыпшақ жұрттарының ру басы инералдары ертедегі “тәңірі” деп ... ... енді ... атағын алып, бұрынғы бытыраған руларды бір ... Бұл ... (YI – ... ... ... Сыр – ... ... мәдениет ошағы құрылып (қалалар салынып), ол ...... ... ... ... таста жазу қалдырды.
Қорқыт пен Оғыз шыққан дәуірде Маңғыстау, Сыр-Дария, Жетісу, ... ... ... ... ... ... жұрт ... мағынпалы
іске, өнімді кәсібке үйренді. Алтын, күміс, ... ... ... шығарып,
одан не түрлі сымбатты бұйымдар жасады. Осы ... ... жер ... ... ... ... тас ... алтын, күміс ыдыстар, неше түрлі ескіріп
қалған қаланың орындары-сол ескі ... ... ... ... Оғыз
атамен байланысқан осы сияқты даналық істер кейін жұрт ... жыр ... ... ... бұл ... ... ... пен Оғыздың сұлу
ертегісі туады.
Қорқыт пен Оғыз ... ... бұл ... ... ... ... ұлыс ішінен тақпақшы шешен, билік айтатын қариялар көбейді. Бұл
айтқан тақпақ, би қария сөздері бұрынғы үйсін ... ... ... ... осы ... VI-X ... ... емес еді. Міне бұл айтқан
“шешендік”, “би сөз”, “жыр ... ... ... ... дәірінен былай
қарай екекше өркендеп ой – сананың есеюі Қорқыт атымен байланысқандықтан,
бұл бұл дәірді ... ... ... деп атаса да болады.
Гомер мен Агамемнон әңгімесі ескі грек тарихының бір көрнекті шағы
болса, Қорқыт пен Оғыз ... ... де дала ... орын ... бір
көрнікті ертегісі болатын. Қорқыт заманының ... ... ... ... ... ... ... анағұрлым ілгерілеп, ұлысты
басқару, шаруа бағу енді жаңа түрге айналды. Бұл кезде ел ... ... ... ... алып ... иесі ... емес, санасы өркендеп,
материалдық өндірістің жоғарғы ... ... ... ... ... ... еді иесі дана адам керек болады.
Қорқыттың заманы – Орта – ... ... ... ... ... мен ... ... тарай бастаған кез. Арабтардың Сырдың
бойындағы қалаларға келіп, сауду, дін ... ... ... ... Бұл ... ... ... руы Омайаттар Абділмалік Халифаның
тұсында (690) Кавказ, Ирак, Парсы, Афганистан, Орта Азияны ... ... ... - ... деп аталатын күн батыс Қытайға дейін барды.
Алайда, VII-ғасырда жаңа шыққан ... діні Сыр ... ... ... әсер ... ... араб ... өз ара екі жарға
бөлініп,бір жағын Омайаттар ... ... ... ... ... көтеріле бастады. Аббастар Шам ... ... ... ... орталық астанаға Бағдат қаласын көтереді. Сыр-Дария
Үргенші, Жетісумен жиі қатынас жасап ... ... ... ... ... халифасының ең гүлденген кезі Маһди мен оның баласы атақты
Арун-Рашид кезі (XIII-X-ғ.). Бұл ... араб ... бір ... ... ... ... екінші жағынан дін салты фанатизм күшейіп ол
феодалдың ... ... ... діні бола ... Арун-Рашид кезінде
араптарда мәдениет ісі ойға алғандай көркейіп, бұл ... ... ең ... ... ... бір ... хикаясы” туды.
Бұл айтқан араптардың кезінде тарих жүзіне Қорқыт сияқты халық сүйген
ұлы ... ... ... ... ... ... білім қазынасы болған
мұндай даналардың туысы халық фантазиясында басқа ... ... ... ... ... басқарақ болып, бұларды
көбінесе санамен сарғайып су жағасынан, өзен ... ... ... ... Жиренше, Едіге, Асанқайғы бұлардың қайсысын алсақ та оларды бәрі де
ақыл иесі болуы үшін өзен жағасында туып, не суда ағып бара ... ... ... асқан бұл қарияларды туысы жұрт қиялында кейде жаратылыстан
тысқары нәрсемне байланысып, олардың ... ... ... ... ... ... ... халық аузында талай легенда айтады.
Қобыз атасы, сазгер, жыршы, ақын, бақсылардың қамқоршысы.
Ұлы бабамыз шамамен VIII-IX ... Сыр ... туып - ... ата ... ... ... тегі ... оғыз тайпасынан
шыққандығын білуге болады. Орта Азия халықтарына және басқа ... ... ... ... ... аты – Қарақожа. Шешесі қыпышақ тайпасынан.
Әріден қозғасақ, Әбілғазының “Түрік шежіресі” мен ... ... ... ... ... ... “Қорқыт бес ханға уәзір
болды”, Рашиддадин оның “ұзақ өмір ... ... ... ... ... ... өнері жайында
құнды пікірлер қалдырған. М.Әуезов пен ... да ... ... тамаша
пікірлер жазған. Ұлы бабаның өмір туралы философиясы мен ажалмен алысқан
аңыздарында, оптимистік ... ... ... тиек ...... арқылы музыка өнерінің негізін салған ұлы сазгер ... ... ... ел ... ... ... әулие. Аңыздарға
сүйенсек, ол өзгеше бір музыкалық аспап жасау ...... Бір күні ... кеткен оған періштелер аян береді. “Ағаш аспапқа
түйенің көнін ... ... ... шек ... ... Соны ... ... қолға алып тарта бастағанда керемет бір әуен шығады. Содан бері
“Қорқыттыңқобызы” деген сөз ... Ол ... ... ... ауа, ... ... ... келуі де ғажайып сырға толы. Оны анасы босанарда
аспанда күн ... ... ... ... қаптап, жауын-шашынды дауыл
соғады. Күшті күн күркіреп, найзағай ойнайды. ... ... ... ... ... ... жарық дүниеге келгенде, әлгіндей табиғат
құдіреті бірден тоқтап, әлем ... ... ... бір ... ... ... бұл бала дүниеге жұртты шошындырып, қорқыта келді ғой,
соған орай есімін де Қорқыт қоялық” деседі жұрт.....
Уалихановтік-потаниндік түсіндірме ... сөзі – ... ... ... “қорқыту” сөзінен шыққан деп Қорқыт жайындағы аңыз
әңгімелер. Ә.Науай арқылы ... ... ... ... ... қазақтар
арасында кең тарады.
Қорқыттың пайымдануынша, адамдар адамилық қасиеттерін сақтап қалу
керек. Адам үшін ең қавуіптіс – ... ... ... ... ... ... жылқы жемес шөптің шықпағаны жақсы , адам ішпес ащы судың
ағысты жылғаларды қумағаны жақсы, ... атын ... ... ұлдың
тумағаны жақсы”. “Адам қанша қажетсінгенімен, ол өз ... ... ... Сол аңыздарды Қорқыт жер-жаhанды кезіп, “басқа елден әркімге ... ... ... ой ... байқауға болады. Оның айнымас досы,
сиқыршы Желмаясы болады.
Қорқыттың күй мұрасынан ... ... ... шақты шығармасы ғана.
Күй табаққа түсіріліп, жазылып алғаны он бір. Әр ... өз ... ... ... күйі ... ... ... өнер жасап, өліммен күресу
жайында оқиға бар. Сырдария суының бетіне кілем төсеп, ... ... ... ... келтірмейді. Бұл арман-мұратының, философияның
нағыз өнер арқылы көрінуі. Ол тек Қорқыттың қолынан ғана келген.
“Қорқыт ата ...... ... халқының құрамына қосылған оғыз
тайпасының эпикалық ... ... ... оғыздардың өмірі жайында
баяндайды. ... ... ... ... ... ... араб
әріпімен жазылғае екі нұсқасы сақталған (Дрезден, Ватикан). Әр ... ... бар. ... ... көріпкел, тайпа көсемі, ақылгөй
Қорқыт ата бейнесі берілген. Әрбір ... соңы ... ... ... Кітапақыл-өсиет, мақал-мәтел, нақыл, шешендік сөздерге толы.
Бір қызығы, мұнда Қорқыт әрі автор, әрі ... ... ... ... ... де ... Жырдың кіріспесіндегі:“Баят
руында Қорқыт ата дейтін білікті, сәуегей адам болыпты. ... ... соң, оның ... ... ... ... тайпаларында
Қорқыт ата ең қиын деген мәселелерді шешкен. Қандай ғана қиын іс ... ... ... ел еш бір ... қол ұрмаған. Ел оның барлық
өсиетін бұлжытпай орындаған” деген ... ... ... ... ... ... жырларын” ондағы шежірелік арқауға орай ... ... Оғыз – ... ұлысының ұйымдасу кезеңін суреттейтін жырлар.
2. Түркімендер мен пешене тайпалары арасындағы 34 ... ... ... ... Оғыз ... ұлысының ыдырауын білдіретін жырлар.
Қорқыт туып өскен қазіргі Қызылорда оьылысының Төретам станциясынан
бес-алты шақырым жерде, ... ... ... бар болатын.
Мазарды зерттеуші Ә.Диваев 1929 жылы суретке түсірген. Ол жерде Қорқыт
атаға ... ... ... ... ... ... ... жасалды. Авторлы – архитектор Б.А.Ыбыраев, физик
С.И.Исатаев. Ескерткіш темір ... ... 4-тік ... ... биіктігі 8м. Жоғарғы жағында аузы кең түтіктен
орнатылған. Аузы кең орталық тесікке келіп ... 40 ... ... ... кезде қобыз сарынымен үндес дыбыс шығарады. Ол сарын Қорқыт
қобызының үнін еске салғандай. Бұл жер шетелдерден келген туристердің
бара ... ... ... Сыр ... Орта ... ... жерлерінде өтеді.
Одан кең даланы мекендеген рулардың құралу, ыдырау тарихы аңғарылады.
Бамсы – Байрақ жыры Алпамыспен ұқсас болса, Үсүн қожа – ... ... ... ... ата ... ... ... қырғыз және т.б.
түркі халықтарының арасында сақталған.
Кітапта қазіргі қазақ тілінде кездесетін географиялық атаулар
көбтен кездеседі. Бұл ... ... ... енген әр түрлі түркі
тацпалары мекен еткен қазіргі Қазақстан жерімен ... ... ... ата кітабы” түркі ... ... ... ... орыс ... ... ... В.В.Бартольд 1922 жылы
жасады, ол 1962 жылы жарық ... Ал ... ... ... ... ... ... қазақ ғұламалары 1986
жылы басып шығарды.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қорқыт Ата."6 бет
Корқыт ата кітабы24 бет
Күй8 бет
Күйлердің шығу тарихы туралы аңыз - әңгімелер5 бет
Ықылас Дүкенұлы7 бет
Қазақ даласының орта ғасырдағы ғұламаларының педагогикалық идеялары9 бет
Қорқыт- қылқобыз өнерінің негізін қалаушы15 бет
Ілияс Жансүгіровтың поэмаларының көркемдік ерекшеліктері65 бет
Қорқыт ата күйлері және ерекшелігі32 бет
«Қорқыт ата » дастанындағы ұлттық идея26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь