Кәсіпорындағы еңбек ақы

Мазмұны

I. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1. Жұмысшылар мен қызметкерлердің құрамы және жұмыс уақытын пайдалану есебі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1. Еңбекақы жүйелері және тариф жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.2. Еңбек ақы есебі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10

2. Еңбекақының түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
2.1. Мерзімдік еңбекақыны есептеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13
2.2. Кесімді еңбекақыны есептеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14
2.3. Қосымша еңбекақыны есептеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16
2.4. Орташа еңбекақыны есептеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19

3. Кәсіпорындағы еңбек ақы жүйесі және оны ұйымдастыру ... ... ... ... ... ..23

4. Еңбекақының экономикалық мәні және оның принциптері ... ... ... ... ... .26

ІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28

ІІІ. Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31
Халық шаруашылығының дамып, экономикалық өркендеу өзегінде, өндірістің негізгі түйіні – кәсіпорын болып саналады. Барлық өндіріс кезеңдерінде өндіріс экономикасының дамуына, жұмысшылардың өндірісіне тікелей байланысы арқасында кәсіпорында өнімді өндіру жұмысы атқарылады.
Қоғамдық еңбек бөлісі жүйесінде оқшауландырылған дербес жеке дара кәсіпорынды, өндіріс-шаруашылық бірлігі немесе шаруашылық жүргізуші субъект дейді. Кәсіпорында пайда алу мақсатында өнім өндіру жұмысын орындап, қызмет көрсетудегі жеке дара шаруашылық субъектісін айтамыз.
Қазақстан Республикасының заңдылық құжаттарында кәсіпорындардың жұмыс атқару түрлері әртүрлі ұйымдастыру құқығы қаралған: шаруашылық серіктестіктері мен қоғамдар (толық серіктестік, сенім серіктестігі, шектелген жауапкершіліктегі қоғам, қосымша жауапкершіліктегі қоғам, акционерлік қоғам); өндіріс кооперативтері; мемлекеттік және муниципалды кәсіпорындар.
Кәсіпорын түрлерін ұйымдастырушы өзіне керекті түрін таңдап алады.
Кәсіпорын пәнін оқып үйренуде және оның қоғам өндірісіне тән төмендегі ортаны ескерілуі тиіс: материалдық, әлеуметтік, саяси және рухани өрістерін атауға болады. Кәсіпорынның материалдық өрісі – барлық өнім өндірісінің үрдісін, әлеуметтік – кәсіпорын жұмысшыларының еңбек ақы төлеу үрдісін, сонымен бірге барлық өзара әртүрлі категориядағы қызмет ететін (формальдық және формальдық емес) қызметкерлердің бір-бірімен қатынасы.
Кәсіпорынның саяси өрісі – оның белгілі уақыт тәртібінде жұмыс істеуі, кәсіпорынды басқару әдісі, оған қоса өкімді түрде және сайлану құрамындағы формалар жиынтығының болып саналуын көрсетеді. Кәсіпорынның рухани өрісі – бұл эстетикалық және кәсіпшілік білімде еңбек дагдысымен көріну, сонымен бірге жаңа оймен рухани-мәдени құндылықтар жүйесін игеру.
Сонымен, кәсіпорын экономикасы ғылыми пән, оның объектісі кәсіпорын және зерттелетін заты заңдар мен заңдылық, біріншіден, оның мазмұнын анықтаса, екіншіден, экономикалық білім жүйесінің орнын анықтайды [13].
-3-

Нарықтық экономиканың басты принципіне байланысты, қандайда болмасын шаруашылық субъектілері, ол адам болсын, жанұя, топ, ұжым, кәсіпорын, мүмкіндік түрде жұмысты іске асыруына және экономикалық қызметте кәсіпкерлік түрін таңдап алуына құқықты.
Экономикалық қызметте кәсіпкерлік түріне әртүрлі өнім, тауар өндіру, қызмет көрсету, сол сияқты сауда-делдалдык, қаржы-несие, ғылыми-ақпарат, басқару жұмыстары, яғни өндіріс шеңберіндегі кез-келген жұмыс түрі, бөлісу және қайта бөлу, айырбас, тұтыну және қоғамдық өнімді пайдалану және т.с.с. жобалануы тиіс. Бұлардың бәрі заңға сәйкес, оған қайшы келмеуі керек.
Өндірістік кәсіпкерлік – бұл түріне өндіріс тауарларын өндіруге бағытталған, өнімді тұтынушыларға сату жұмыстарын орындау, қызмет көрсету, ақпарат ұсыну жатады. Сонымен қатар, өндіріс міндетінде негізгі мақсаттан, атап айтқанда өндірістік ресурстармен қамтамасыз етілуінен басқа: өнімді сақтау, тасымалдау, өткізу және т.с.с. қосымша қызметтер кәсіпорынның негізгі міндетін толықтырады.
Коммерциялық кәсіпкерлік – бұл түріне негізінен тауар-ақша және тауар айырбастау міндетіндегі операцияларды жатқызуға болады. Мысалы, тауарды сатып алу барысында сатудың төмендегідей негізгі коммерциялық кезеңдері анықталады:
• тауардың (қызметтің) түрін таңдау;
• жоғары сапалы тауарға сатып алу бағасын белгілеу;
• өндірген тауарға деген сұранысын бағалау.
Қаржылық кәсіпкерлікте сатып алу және сату объектісі ретінде құнды қағаздарды (акциялар, облигациялар, вексельдер, кепілдіктер және т.б.), валютаны, ақшаны жатқызуға болады.
Қаржылық мүмкіндігі мол сатып алушыларды тарту және оларды анықтау, іздеу жөнінде маркетингтік жұмыс пен нарықтағы құнды қағазға талдау жүргізу арқылы қаржы – несие келісімдерді іске асыруға жол ашылады. Қаржы кәсіпкерлігінде негізгі қатысушы ретінде қаржы биржасы саналады. Қазіргі кезде құнды қағаз нарық агенттеріне биржалардан басқа коммерциялық банктер, кәсіпорындар, мекемелер, жеке азаматтар, кәсіпкерлер жатады [1].
III. Қолданылған әдебиеттер.
1. Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы. – Алматы, 1992.

2. Бабақұлы Б. Тәуелсіздік, нарық, экономика. – Алматы, 1996.

3. Жатқанбаев Е.Б. Аралас экономика негіздері. – Алматы, 1996.

4. Кеулімжаев Қ.К. т.б., Қаржылық есеп. –Алматы, 2001.

5. Куликов А. Экономикалық теория негіздері. Шымкент, 1994.

6. Қалдыбаев О., Темірбаев А. Кәсіпорын экономикасы. – Алматы, 1997.

7. Қазақстан Республикасының еңбек туралы Заңы. – Алматы, 2000.

8. Қалдыбаев О, Теміров Е. Нарықтық экономиканың анықтамалығы. – Алматы, 1993.

9. Қазақстандағы шағын кәсіпорындар. – Алматы, 1999.

10. Мамыров Н.К. Менеджмент және нарық. – Алматы, 1998.

11. Мамыров Н.К., Тілеужанова М.А. Микроэкономика. – Алматы, 2003.

12. Медешев Б. Нарықтық экономика теориясына кіріспе. – Алматы, 1995.

13. Мейірбеков А.Қ., Әлімбетов Қ.Ә. Кәсіпорын экономикасы. – Алматы, 2003.

14. Оразалин К.Ж. Кәсіпорын экономикасы. – 2007.

15. Сергеев В.И. Кәсіпорын экономикасы. – М., 1997.

16. Шеденов Ө.Қ. , және т.б. Жалпы экономикалық теория. – Алматы-Ақтөбе, 2002.

17. Шуляк Н.Н. Кәсіпорын қаражаты. – Москва, 2000.

18. Экономикалық теория. Оқу құралы. – Алматы: «Қазақ университеті», 1999.

19. Экономикалық реформалар. – Алматы «Экономика», 1999.

20. ҚР кәсіпорынының экономикалық өсуі. Ғылыми еңбектер жинағы. – Алматы: «Экономика», 2000.
        
        Қазақстан Республикасының
Білім және ғылым министрлігі
КӘСІПОРЫНДАҒЫ ЕҢБЕК АҚЫ
Пәннің аты:
Мамандық:
Оқытушы:
Курстық
жұмысты қорғау
2010 ж. __________ болды
баға _____________ ____
Қостанай ... ... мен ... ... және ... ... Еңбекақы жүйелері және ... ... ... ... ... ... ... еңбекақыны
есептеу.................................................................14
2.3. ... ... ... ... Кәсіпорындағы еңбек ақы ... және ... ... ... мәні және ... ... Кіріспе.
Халық шаруашылығының дамып, экономикалық өркендеу ... ... ...... ... саналады. Барлық өндіріс
кезеңдерінде өндіріс экономикасының ... ... ... ... арқасында кәсіпорында өнімді өндіру жұмысы атқарылады.
Қоғамдық еңбек бөлісі ... ... ... жеке ... өндіріс-шаруашылық бірлігі немесе шаруашылық жүргізуші субъект
дейді. Кәсіпорында пайда алу мақсатында өнім ... ... ... ... жеке дара ... субъектісін айтамыз.
Қазақстан Республикасының заңдылық құжаттарында кәсіпорындардың
жұмыс атқару түрлері әртүрлі ұйымдастыру ... ... ... мен қоғамдар (толық серіктестік, сенім ... ... ... ... ... ... ... өндіріс кооперативтері; мемлекеттік және муниципалды
кәсіпорындар.
Кәсіпорын түрлерін ұйымдастырушы өзіне керекті түрін таңдап алады.
Кәсіпорын ... оқып ... және оның ... ... ... ... ... тиіс: материалдық, әлеуметтік, саяси және рухани
өрістерін атауға болады. Кәсіпорынның ... ...... ... үрдісін, әлеуметтік – кәсіпорын жұмысшыларының еңбек ақы төлеу
үрдісін, сонымен бірге барлық ... ... ... ... ... және ... емес) қызметкерлердің бір-бірімен қатынасы.
Кәсіпорынның саяси өрісі – оның ... ... ... ... ... басқару әдісі, оған қоса өкімді ... және ... ... ... ... саналуын көрсетеді. Кәсіпорынның
рухани өрісі – бұл эстетикалық және кәсіпшілік білімде еңбек дагдысымен
көріну, ... ... жаңа ... ... ... жүйесін игеру.
Сонымен, кәсіпорын экономикасы ғылыми пән, оның объектісі кәсіпорын
және зерттелетін заты заңдар мен ... ... оның ... ... ... ... жүйесінің орнын анықтайды [13].
-3-
Нарықтық экономиканың басты принципіне байланысты, қандайда болмасын
шаруашылық субъектілері, ол адам болсын, ... топ, ... ... ... ... іске асыруына және ... ... ... ... ... құқықты.
Экономикалық қызметте кәсіпкерлік түріне әртүрлі өнім, тауар өндіру,
қызмет көрсету, сол сияқты сауда-делдалдык, қаржы-несие, ... ... яғни ... ... ... ... түрі, бөлісу
және қайта бөлу, айырбас, тұтыну және қоғамдық өнімді пайдалану және т.с.с.
жобалануы тиіс. Бұлардың бәрі заңға сәйкес, оған ... ... ... кәсіпкерлік – бұл түріне өндіріс тауарларын өндіруге
бағытталған, өнімді тұтынушыларға сату жұмыстарын орындау, қызмет көрсету,
ақпарат ұсыну жатады. Сонымен ... ... ... негізгі мақсаттан,
атап айтқанда өндірістік ресурстармен қамтамасыз етілуінен басқа: өнімді
сақтау, тасымалдау, ... және ... ... ... кәсіпорынның
негізгі міндетін толықтырады.
Коммерциялық кәсіпкерлік – бұл түріне негізінен тауар-ақша және ... ... ... ... болады. Мысалы, тауарды
сатып алу барысында ... ... ... ... ... тауардың (қызметтің) түрін таңдау;
• жоғары сапалы тауарға сатып алу бағасын белгілеу;
• өндірген тауарға ... ... ... ... ... алу және сату объектісі ретінде құнды
қағаздарды (акциялар, ... ... ... және ... ақшаны жатқызуға болады.
Қаржылық мүмкіндігі мол сатып алушыларды тарту және оларды анықтау,
іздеу жөнінде маркетингтік жұмыс пен нарықтағы ... ... ... ... ...... келісімдерді іске асыруға жол ашылады. Қаржы
кәсіпкерлігінде ... ... ... қаржы биржасы саналады. Қазіргі
кезде құнды қағаз нарық агенттеріне биржалардан басқа коммерциялық ... ... жеке ... ... ... [1].
-4-
1. Жұмысшылар мен қызметкерлердің құрамы және ... ... ... ... есеп ... көп салалы қызмет атқаратын шаруашылық
субъектісінің, жұмысшылары мен ... ... ... атқаратындар
және негізгі емес қызмет атқаратындар – деп екі топқа бөледі.
Ал өнеркәсіп ... ... ... ... екі ... ... өндірістік жұмысшьшары мен қызметкерлері.
2. Өнеркәсіптік шаруашылық ... ... ... ... жұмысшы қызметкерлері.
Атқаратын қызметтеріне қарай кәсіпорындар мен ... ... ... ... мен қызметкерлері жұмысшылар мен
қызметкерлер болып екіге бөлінеді.
Есеп берген кезде қызметкерлер тобы басшылар, ... және ... да ... бөлінеді.
Басшылар қатарына – директор, ректор, президент меңгеруші және тағы
басқалар жатады.
Мамандар қатарына – ... ... ... ... ... ... ... да қызметкерлер қатарына – құжаттарды дайындайтын, есеп пен
бақылау ... ... ... қызметтерін атқаратын бухгалтерлер,
менеджерлер, агрономдар, механиктер және тағы ... ... ... ... ... саны мен ... ... уақытын есепке алуға тура келеді. Шаруашылық субъектісіндегі қызмет
атқаратын адамдардың жалпы саны олардың "тізімдегі саны" – деп аталады.
Жұмысшылар мен ... ... саны – ... ... яғни ... ... ... жаңа адамды алуға ... ... ... ... ... ... ... есебі жұмысшылар мен қызметкерлердің құрамы мен жұмыс уақыты
есебінен тұрады [6].
-5-
Жұмысшылар мен қызметкерлердің ... ...... ... ... яғни ... субъектісінің мамандар бөлімінде
(кадрлар ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылады:
1. Жұмысқа алу жайлы бұйрық (өкім) үлгілі түрі Т-1;
2. Басқа жұмысқа ауысу жайлы бұйрық ... ... түрі ... ... ... ... ... (өкім) үлгілі Т-6;
4. Жұмыстан шығарылу жайлы бұйрық (өкім) үлгілі түрі Т-8.
Бірінші рет жұмысқа орналасқан ... мен ... ... ... ... ... ... толтырады.
Еңбек кітапшасы – мамандар бөлімінде сақталынып оған жұмысшылар мен
қызметкерлердің ... ... ... ... мақтаулары мен сыйлықтары,
сондай-ақ ескертулері, сөгістері және тағыда басқа деректер жазылады.
Жұмысқа алу жайлы хат ... ... мен ... ... төл құжаттарындағы тиісті жазулар жазылып және оған үлгілі түрі
Т-2 жеке карточкасы ашылады. Ол ... ... мен ... жұмыс орны, аты-жөні, ұлты, еңбек стажы, дүниеге келген күні, айы
және дүниеге келген жылы, ... және тағы ... ... ... ... әрбір қызметке алынған адамға, ... мен ... ... ... ... Бұл ...
еңбекақы бойынша есеп айырысу құжаттарында көрсетіледі. ... ... ... ... ... ... ... мен
қызметкерлерінің тізімдегі орташа санын анықтау үшін ... ... ... ... ... ... қажет. Ол үшін жұмысшылар
мен қызметкерлердің тізімдегі саны әрбір ... күні ... ... мен
қызметкерлердің, жұмысқа алу, басқа қызметке ауысу ... ... ... ... мен ... күнделікті тізімдегі
саны қызметкерлердің жұмыс уақытын пайдалану есебінде табелінің ... ... ... Есеп ... айдағы шаруашылық субъектісінің жұмысшылар
мен қызметкерлердің ... саны сол ... ... ... күндеріндегі
жұмысшылар мен қызметкерлердің тізімдегі санын ... яғни 1-нен ... ... 1-нен 31-не ... ... айында 1-нен 28-не дейін немесе 1-нен
29-на дейін) мей-
-6-
рам және қызмет істемейтін, демалыс күндері қоса ... ... ... ... күніне бөлу арқылы табады. Демалыс немесе мейрам күні,
сондай-ақ басқа да жұмыс істемейтін күндері екі ... одан да көп ... ... ... саны ол күндердің әрқайсысына демалыс
немесе мейрам күндері, сондай-ақ жұмыс ... ... ... ... ... санына теңеліп алынады.
Толық ай істемеген шаруашылық субъектісінде, құрылыс ұйымдарында
жаңадан іске қосылған шаруашылық ... ... ... мен ... ... ... ... мен қызметкерлердің ай ... саны есеп ... ... шаруашылық субъектісінің жұмыс істеген
күндеріндегі (демалыс және ... ... қоса ... ... ... ... ... сол айдағы календарьлық күн санына бөлу
арқылы алынады.
Мысалы: шаруашылық субъектісі пайдалануға ... 2000 жылы ... ... ... ... болды. Жұмысшылар мен қызметкерлердің
тізімдегі саны бұл шаруашылық субьектісінде мына төмендегідей:
23 қаңтар күні 403 ... ... күні ... ... күні ... қаңтар күні 405 адам
27 қаңтар күні 406 адам
28 қаңтар күні 405 адам
29 қаңтар күні 402 ... ... күні 402 ... ... күні ... ... ... жұмыс істеген адам жалпы қызметкерлердің саны
бұл шаруашылық ... ... 3627 ... Осы ... ... ... – 31 күн. ... шаруашылық субъектісіндегі жұмысшылар ... ... осы ... саны – ... ... мен қызметкерлердің шаруашылық субъектісі бойынша бір
жылдық орташа саны осы ... ... ... ... ... ... ... 12-ге бөлумен анықталады. Егер ... ... жыл бойы ... ... ... онда жұмыскерлердің тізімдік орташа
саны жұмыс істеген айлардағы олардың сандарының ... 12-ге ... ... [9].
-7-
Ескерту: Жұмысшылар мен қызметкерлердің шаруашылық субъектісі бойынша
орташа еңбекақысын, еңбек өнімділігін және ... да ... ... үшін ... ... және ... да ... шамаларды есептеп
шығаруға қолданатын жұмысшылар мен қызметкерлердің саны деген көрсеткіш
қолданылады.
Бұл ... табу үшін ... мен ... құрамдық
тізімдік санынан жұмысшылар мен ... ... ... ... санын алып тастау керек. Ондай жұмысшылар мен
қызметкерлердің ... ... ... (екі ... және ... байланысты демалыстағы әйелдер,
сондай-ақ бала асырап алған әйелдер.
2. Заңда қаралған жасқа дейін баланы ... ... ... ... ... Оқу ... ... түгел, жартылай сақталған немесе
сақталмаған жұмысшылар мен қызметкерлер, соңдай-ақ жоғары және арнаулы оқу
орындарына ... ... ... үшін ... ... ... мен ... Әкімшіліктің ынтасы бойынша еңбекақысы
сақталмай демалысқа кеткен ... мен ... және ... ... ... табу үшін ... алынатын жұмысшылар мен
қызметкерлер санын анықтауға, олардың қатарынан нақтылы жұмыс ... ... ... ... немесе аптасына толық жұмыс істемейтін
жұмысшылар мен қызметкерлер кіргізіледі. Алды мен ... ... ... Ол үшін жұмысшылар мен қызметкерлердің барльқ жұмыс істеген
сағатын, белгіленген жұмыс күнінің ұзақтығына ... ... ... барлық
жұмыс істеген сағатын, күнін, айлық ... бөлу ... ... ... мен ... ... Орташа еңбекақы есептеу үшін есепке ... ... ... ... үйде отырып жұмыс істейтін ... ... ... саны сол жұмысшы мен қызметкерге есептелген
айлық ... сол ... ... ... қызметті атқаратын
жұмысшылар мен қызметкерлердің сол айдағы ... ... бөлу ... ... Еңбекақы жүйелері және тариф жүйесі
Еңбек есебінің маңызды элементі ... оның ... ... ... ... ... мен қызметкерлердің мамандықтары
дәрежесіне қарай жұмыстың әр түріне ... ... ... ... болып саналады. Жұмыстың күрделілігіне қарай еңбекақының мөлшері
тарифтік ... ... ... ... ... элементтері болып мыналар
табылады:
1. Тарифтік кесте;
2. Тарифтік енбекақы мөлшері;
3. Тарифтік мамандык анықтамалары.
Осыларға ... ... мен ... еңбекақы
мөлшерінің үлгілі кестесі жасалынады. Тариф жүйесінің көмегімен ... түрі ... және көп ... ... ... ... қарай
топтастырылады және жұмысшы қызметкерлердің мамандық ... ... ... ... ... ... мөлшері белгіленеді. Тарифте
мамандықтар бойынша өндірістің қай ... ... ... ... түріне, жұмыстың күрделілігімен қаншалықты еңбек ... ... пен ... қарай берілген разрядтар көрсетіледі. Сонымен
қатар тарифте әрбір атқаратын жұмыстың ... ... ... ... жұмысшы-қызметкерлердің өзіне берілген разрядқа ие болуына керекті
еңбек дағдысы мен біліміне де мінездеме береді.
Тарифтік ...... мен ... ... ... төленуге тиісті еңбек мөлшерінін арақатынасы айқындалады. Тарифтік
кестеде: тарифтік еңбекақы (сағаттық, күндік, айлық) осы ... ... ... және ... ... ... ... саналатын жұмысқа төленетін
мөлшерде бекітіледі. Тарифтік кестеде тарифтік еңбекақы ... ... ... және ... еңбекақы болып екіге бөлінеді.
Тарифтік мерзімді еңбекақы мөлшері бір сағатқа белгіленеді. Кесімді
еңбек бағасы белгілі тарифтік баға бойынша бір ... ... ... ... ... еңбекақы мөлшерін сол сағатта өндірілген өнім көлеміне,
орындалған жұмыстың мөлшеріне бөлу арқылы табылады немесе бір өнімге кеткен
уақытқа ... ... ... ... ... мен ... ... көлемі, барлық өндіріс саласында техникалық ... ... ... ... ... Еңбекақы есебі
Жұмысшылар мен қызметкерлердің өндірген өнімдері мен ... ... ... ... мен ... ... алғашқы
табельдері оларға еңбекақы есептеу және оны төлеу үшін ... ... ... ... ... белгілеген мерзімде
бухгалтерияға келіп түседі. Еңбекақы есептеу үшін толтырылатын бұл ... мен ... ... ... лауазымды тұлғалардың
қолдарының ... ... ... ... ... ... ... бойынша шаруашылық субъектісінің жұмысшылары мен ... ... ... Жалпы жұмысшылар мен қызметкерлерге
есептелетін еңбекақы: негізгі және қосымша болып екі ... ... ...... мен ... ... ... уақытына яғни олардың істеген жұмысына, атқарған қызметіне ... ... мына ... ... ... ... және кесімді еңбекақы.
2. Сыйлықтар мен сыйақылар.
3. Үстеме сыйлықтар.
Қосымша ...... ету ... ... ... ... ... мен қызметкерлердің жұмыста, қызметте болмаған
уақытына төленетінтөлемдер жатқызылады. Мұндай төлемдер қатарына:
І.Жұмысшылар мен ... ... ... үшін ... ... ... мен ... мемлекеттік, қоғам-дық ... үшін ... ... Жас ... ... берілетін демалысқа, баланы тамақ-тандыру үшін
берілетін үзілістерге төленетін ... Жас ... ... жұмыс уақытына төле-нетін төлемдер.
5. Жұмысшылар мен қызметкерлердің кінәсінсіз жұмыстың тоқтап ... ... ... ... көрсетілген немесе тегін берілетін қызметтер мен заттың ... ... ... ... оқу ... және ... да ... көтеру
курсына жіберілген уақытына байланысты жұмысшылар мен қызметкерлерге
төленетін төлемдері.
8. Әскери ... ... ... ... демалыс немесе мейрам
күндері кезекшілік атқаратын адамдар, төленетін төлемдер және тағы ... ... ... ... түрлері.
Өндіріс пен құрылыста халық шаруашылығының басқа да салаларында
еңбекақы есептеудің және оны ... екі түрі ... ... ... ... мен ... ... төлеу және
есептеу үшін еңбекақының: мерзімді және кесімді түрлері қолданы-лады.
Мерзімді еңбекақы - жұмыс ... ... ... ... ... ... ... өнім өндіргені немесе ... ... ... ... төленеді. Мерзімдік еңбекақы инженерлік-техникалық
жұмыстағы жұмысшылар мен ... ... ... ... өнімі мен істеген жұмысын мөлшерлеуге ... яғни ... ... мен ... ... мүмкін емес жұмысшылар ... ... ... ... автоматтандырылған өндірісте машина жетпейтін жұмысшылар
мен қызметкерлерге ... ... ... ... және ... ... тағы ... Мерзімдік еңбекақының
төмендегідей түрлері бар:
1. Жай мерзімді;
2. Мерзімді сыйлықты.
Жай ... ... ... - ... мен ... еңбекақы
жұмыс істеген уақытына тарифте немесе штатта көрсетілген мөлшері бойынша
төленеді.
Мерзімді сыйлыкты - жұмысшылар мен ... ... ... ... ... тұрақты еңбекақысына қосымша олардың өндірген
өнімдерінің көлемді санына, сапасына және тағы да ... ... ... ... беру болып табылады.
Кесімді еңбекакы - жұмысшы-қызметкерлердің еңбек өнімділігін өсіруге,
өнімді өндіруге кеткен еңбек уақытын ... ... ... ... ... және төлеудің кесімді түрін қолданғанда
жұмысшы-қызметкерлерге тиісті еңбекақы, олардың өңдірген өнімінің ... ... ... ... ... ... ... қарастырылған яғни
белгіленген кесімді бағаға ... ... ... Кесімді баға
белгіленген жұмыс уақытында өндірілуге тиісті өнім ... мен ... ... ... мөлшері бір жұмысты орындауға керекті, яғни қажет болатын,
адам/сағат, адам/күн өлшемінде көрсетілген ... ... ... ... мөлшері жұмысшылар мен қызметкерлердің белгілі бір ... ... ... өндірілетін өнімінің саны және көлемімен анықталады.
Кесімді еңбекақының мынадай жүйелері бар:
1. Тікелей кесімді;
2. ... ... ... ... ... Жанама кесімді.
Жұмысшылар мен қызметкерлерге еңбекақыны есептеудің тікелей кесімді
жүйесі бойынша - бір ... ... бір ... ... ... жұмысының бәрі тек қана еңбек бағасымен ... Бұл ... ... ... - бұл ... ... өндірілген өнімнің
санын сол өнімнің бір данасына қарастырылған яғни ... ... ... арқылы табады.
Шаруашылық субъектісінде жұмысшылар мен қызметкерлерге ... ... өнім ... ... ... жағынан артығымен
орындағаны, өнім өндіру барысында шикізаттар мен материалдарды, ... ... ... де ... ... үшін ... төлеуге тиісті
еңбекақысына қосымша сыйақы ретінде төленеді. Шаруашылық ... оның ... ... мен ... ... ... және
сыйақының қандай жағдайда берілу керектігі жайлы ереже болуы қажет.
Шаруашылық ... ... мен ... ... ... үдемелі кесімді жүйесі бойынша төлем - өнім өндіруге
белгілі бір мөлшерден артық көлемде өндірген өнімдері үшін ... ... ... Бұл жүйе көп ... қиын да күрделі ауыр болып
саналатын операциялармен жұмыстарды орындағандары үшін және ... ... бір ... ... ... ... ... өндіріс
орындарында қолданылады. Жалпы бұл жүйе кез келген ... ... ... ... ... жүйесі - шаруашылық субъектісінде
жұмысшылар мен қызметкерлерге еңбекақы төлеуде қолданылады [14].
-12-
2.1. Мерзімдік ... ... ... ... мен ... ... уақытта
істеген жұмысына есептелетін қосымша төлем, мерзімнен тыс ... ... ... қосымша төлем, демалыс немесе қосымша мейрам ... ... ... ... мен ... ... қосымша
төлем, өнім өндірудегі ақауға байланысты төлемдер, біреудің орнына жұмысты
атқарғаны үшін төленетін төлем, тағы басқа ... және ... ... ... істегеніне есептелінетін төлемдер жатқызылады.
Халық шаруашылық саласыңдағы шаруашылық ... ... ... ... ... ... ай ... қызмет атқарған (белгілі бір есеп айырмасын) уақытқа
есептеледі. ... ... ... ... есеп ... уақыт
есебіне календарлық ай, күн немесе сағат алынады. Егер ... ... ... ... толық бір ай қызмет атқаратын немесе ... ... онда ... штаттық кестеде қаралған немесе шаруашылық
субъектісінің басшылығы бекіткен ... ... ... ... Егер ай ... ... ... еңбекақы алатын жұмыскерлер мен
қызметкерлер ... айда ... күн ... немесе қызметке келе алмай
қалған болса, онда оларға төленуге тиісті ... ... ол ... толық ай жұмыс істеуіне тиісті бел-гіленетен соманы сол
айдағы жұмыс ... ... ... ... ... яғни сол ... бір
күнге тиісті еңбекақы сомасын сол айдағы жұмысшы-қызметкердің жұмыс істеген
күндерінің санына ... ... ... ... айында 22 жұмыс күні бар, айына 11000 ... ... ... жұмысшы, сол айдағы 15 күн жұмыс істеп, 4 күн ауырып ... 3 күн ... ... ... ... ... мен қызметкерлердің
ауырып қалған күніне, жәрдемақы әлеуметтік қордан төленеді. Ал ... ... үшін (15 күн ... ... 3 күн ... ... ... еңбекақы
шаруашылық субъектінің есебінен төленеді. Бұл соманы анықтау үшін бір айға
белгіленген ... ... ... яғни цфп. ... осы ... ... санына яғни 22 күнге бөлеміз (11000/22). Содан ... ... 500 ... ... ... және ... ... атқарған күңдері
сандарының қосындысына көбейтеміз [13].
-13-
2.2. Кесімді еңбекақыны есептеу.
Шаруашылық субъектісінде ... ... ... ... ... -
қызметкерлердің еңбекақысы өндірген өнімдер мен істелген жұмыстың саны мен
көлемдері жайлы жазылған алғашқы ... ... ... Ол үшін
алғашқы құжаттарда көрсетілген өндіріліп шығарылған өнімдер мен істелінген
жұмыстардың және дайындалған ... ... тағы да ... ... саны мен ... ... бір данасын жасап шығаруға,
өндіруге белгілеген бағаға көбейтеді.
Шаруашылық субъектісінде ... жеке адам ... ... ... өнім өндіру басынан аяғына дейін бір жұмысшы-қызметкердің
қолынан келетін жағдайда мұндай әдісті ... ... ... ... ... ... ... бойынша істеген жұмысына
төленетін жағдайда жоғарыда аталған ... ... әр ... жұмыс істеген уақыттары, мамандық дарежелері, бригада болып
өндірген ... мен ... ... ... мен ... және ... данасын жасауға, өндіруге белгіленген бағасы керсетіліп жазылады. Жалпы
бригада бойынша өндірілген өнімдер мен істелінген ... ... ... олардың бір данасын өндіріп шығаруға (жасап шығарға, орындауға)
белгіленген бағаға ... ... сол ... ... ... ... ... жалпы табысы жұмысшы-қызметкерлердің
арасында ... ... ... және ... ... уақытына сәйкес
бөлінеді. Ол үшін ... ... ... мүше ... ... ... (ай, күн, сағат) табылады Содан соң жұмысшы қызметкерлердің мамандық
дәрежесіне сэйкес ... ... бір ... ... ... ... ... істеген сағаты санына көбейтіледі. ... ... ... ... тариф бойынша есептелінетін
еңбекақысының жалпы сомасы табылады. Алғашқы құжаттар бойынша ... ... ... ... ... жоғарыда керсетілген тариф
бойынша есептелінген еңбекақының ... ... ... ... ... ... болып табылады. Осыдан кейін тариф
бойынша жұмысшы ... ... ... ... осы коэффициентке көбейтіліп, әр жұмысшы-кызметкерлердің орындаған
жұмыстары мен өндірген өнімдерінің саны мен оның ... ... ... ... [9].
-14-
Мысалы: құрамында алты ... ... ... ... айына өндірген өнімдері мен істеген жұмыстарына ... ... қоры 62669 ... 60 ... ... делік. Бұл
жағдайда осы бригададағы әрбір жұмысшының еңбекақы мөлшері олардың мамандық
дәрежесі мен ... ... ... ... ... ... ... қорытындыға келтірілген бір адам/сағатқа тиісті еңбекақы сомасы
бұл көрсетілген мысалымызда 26 ... 0 ... тең ... отыр ... ... / 4 бағана немесе 62669 теңге 60 тиын бөлінген 2401 тенге ... = 2б ... 10 ... ... ... өнім өндірудің тапсырмасын артығымен
орындағаны, жұмыс істеу барысында ақау жібермегені, ... де қиын ... тағы ... үшін сыйақы берілетін болса, онда ол сома
бригаданың ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді. Кейбір жұмысшы-қызметкерлер бір
айдың ішінде бірнеше бригаданың құрамында жұмыс атқаруы ... ... ... жұмысшы өзінің істеген жұмыстары туралы мәліметтер жазады.
Осы деректі мәліметтер негізінде сол ... ... ... ... ... ... жалпы көрсетілген бригаданың
табысын жұмысшы-қызметкерлердің арасында олардың жұмыс істеген уақыты
мен ... ... ... қарай бөлу әдісі, бригада мүшесінің
барлығын бірдей адал ... ... ... ... ... соңғы кезде еңбекақы сомасын ... ... ... ... ... ... бөлу ... кеңінен қолданылуда.
Ол үшін бригададағы жұмысшы қызметкерлердің әрбір мүшелеріне ай ... ... ... ... ... ... жақсы істеген,
еңбек өнімділігін арттырған жұмысшы қызметкерлерге жоғарылату коэффициенті
беріледі де, ал еңбек тәртібі мен ... ... ... және ... ... ... тағы басқа
кемшіліктері үшін төмендету ... ... ... мен ... ... ... байланысты
шаруашылық субъектісінде әртүрлі төмендету және ... ... ... ... ... есебі.
Қосымша еңбекақы төлеу мәселесі ұжымдық шартта әрбір жұмысшы-
қызметкермен жекелей жасалған еңбек ... ... ... ... ... қосымша еңбекақы төлеу төмендегідей жүргізіледі.
Мейрам күнінің алдындағы қысқартылған жұмыс уақытына еңбекақы есептеу
және оны төлеу.
Халық шаруашылығы ... ... ... ... ... күні бір сағатқа қысқартылады. Бұл күні ... ... ... ... төленеді. Шаруашылық
субъектісінде еңбекақының кесімді түрі белгіленген ... ... ... мен ... ... ... ... мен көлеміне байланысты белгіленген мөлшерде ғана еңбекақы есептелініп
төленеді. Ал шаруашылық субъектісінде еңбекақының ... түрі ... ... ... ... бұл, яғни ... жұмыс
күні үшін толық жұмыс күніне ... ... ... ... өспірімдерге ецбекақы төлеу. Шаруашьшық субъектісінде ... күн ... ... бір күн ... күні ... ... ... жұмыс істейтін 16-18 жас аралығындағы ... ... ... ... 6 ... 5-16 жас аралығындағы
жасөспірімдерге 4 ... ... ... Егер шаруашылық субъектісі
аптасына 5 күн жұмыс ... 2 күн ... ... ... ... 16-18 жас ... жас ... үшін 7 сағаттан, 15-16 ... жас ... үшін 5 ... аспауы керек. Белгіленген
зандарға сәйкес жоғарыда айтылған жұмыс істейтін және ... ... ... түрі белгіленген жас өспірімдерге қысқартылған жұмыс
күндері үшін толық жұмыс ... ... ... Ал істе-лінген
жұмыстары, өндірген өнімдері үшін, сондай-ақ атқаратын ... ... ... ... ... ... түрі ... еңбекақы алатын жас
өспірімдерге қысқартылған жұмыс сағаттары үшін ... ... ... еңбекақы төленеді.
Жас сәбилі аналарға демалуы жэне баланы ... үшін ... ... ... ... ... шаруашылық салаларындағы кәсіпорындарда, ұйымдарда,
субъектілерде ... ... және ... ... ... мен
қызметкерлердің арасында бір жасқа толмаған жас сәбилі ... ... және жас ... ... үшін ... ... барысына үзіліс
беріледі. Бұл берілетін үзіліс уақытының ... 30 ... кем ... Жоғарыда айтылған осы үзілістердің арасы үш сағаттан сирек болмауы
тиіс. Шаруашылық ... жас ... ... демалуы және жас
сәбиді тамақгандыруы үшін берілетін ... ... ... ... кіреді және жұмыс істемеген үзіліс уақыттары үшін жұмысшы
қызметкерлерге орташа еңбекақысы ... ... ... ... қоғамдық міндеттер мен жүмыстарды ... ... ... ... жұмысшылар мен қызметкерлерге жұмыс уақыты
кезінде олардың атқарған немесе орындаған мемлекеттік қоғамдық жұмыстары
мен тапсырмалары үшін ... ... ... ... ... ... ... мен жұмыстың болмаған уақытына еңбек-ақы төлеу үшін алдымен
жұмысшы-қызметкерлердің орташа еңбекақы мөлшері анықталады. Бұндай күндерге
басқаша айтқанда ... ... ... ... қоғамдық
жұмыстарға жұмысшылар мен қызметкерлердің атқарған немесе орындаған
төмендегідей жұмыстары ... ... ... куә ... ... ... және ... ұйымдардың конференцияларына, пленумдарына,
съездеріне қатысу;
- әскери комисариаттың шақыруына бару және тағы ... ... ... ... ... үшін ... орнына уақытша атқарған қызмет деп - өндіріс ... ... ... ... ... ... жоқ адамның орнына оның
қызметін немесе жұмысын басқа адамның атқаруын айтады. Уақытша жұмыста ... ... ... ... ... ... жұмысшы-қызметкерге жүктеу
үшін шаруашылық субъектісі әкімшілігінің бұйрығы ... тиіс ... ... ... жоқ ... ... тағайындалған қызметкер
уақытша жұмыста жоқ адамның штатта қарастырылған ... ... ... ... оның ... ... ... мерзімі 12 күннен артық уақытқа
созылмаса, онда бұл жағдайда біреудің ... ... ... ... ... ... ... төленбейді. Егер уақытша жоқ адамңың жұмысын
атқарушы штатта ... ... ... ... ... ... атқару мерзімі 12 күннен артық уақытқа созылса, оңда ... ... ... ... өзінің еңбекақысына қосымша
өзінің еңбекақысымен уақытша жұмыста жоқ адамның ... ... ... ... қосымша төлем төленеді. Бос орындағы қызмет
пен міндетті атқарушы етіп тағайындау уақытша біреудің қызметін ... ... ... басқа жұмысқа ауысуы болып есептелінеді де, ол
жүмысшы-қызметкерге міндетін атқарып жүрген яғни бос ... ... ... еңбекақы мөлшерінде төлем төленеді.
Жұмысшылар мен қызметкерлерге жұмыстың тоқтап ... ... ... ... жұмысшылар мен қызметкерлерге олардың
кінәсінен жұмыстың тоқтап қалған уақытына еңбекақы ... ... ... ... ... қызметкерлердің ешқандай кінәсі немесе
жазығы болмаса, еңбекақы тарифтің 50% (пайызы) ... ... ... ... ... шаруашылық субъектісі жұмысшылар мен
қызметкерлерді басқа жұмысқа уақытша ауыстыруы мүмкін. Егер жұмыстың тоқтап
қалған уақытыңда ... ... ... ... басқа жұмысты орындаудан бас тартатын болса, яғни берілген жұмысты
орындамайтын болса, онда ол ... үшін ... мен ... төленбейді.
Жұмысқа амалсыздан шықпай қалған уақытқа ең бекақы толеу.
Шаруашылық субъектілерінде жұмыстан заңсыз ... ... ... ... ... ... сот ... шешімімен
жұмыстан босатылған күннен бастап үш айға дейінгі жұмысқа ... ... ... ... ... ... ... Басқа жұмысқа келісімсіз ауыстырылып (өзінің ... ... ... дәрежелі жұмысқа немесе тағы басқа) кейіннен бұрынғы
жұмысына қайта ... ... ... таласын
қарайтын тиісті оргаңдардың немесе заң органдарының шешімі бойынша) бұрынғы
еңбекақысы мен ... ... ... ... дәрежелі жұмысты атқарғаны
үшін алған ... ... ... ... төленеді. Бірақ мұндай
төлемдердің төленетін уақыты үш ай ... ... ... ... ... ... ... субъектілерінде жұмысшылар мен ... ... ... ... ... ... уақыттағы
алған еңбекақысының орташа ... ... ... ... ... ... ... мұндай төлемдерге
мыналар жатқызылады: 1. Мемлекеттік немесе қоғамдық міндеттерді атқарған
уақыты үшін төленетін ... 2. ... ... ... ... ... ... аналарға демалу және баланы тамақтандыру үшін берілетін
үзіліске төленетін төлем. Жас өспірімдердің ... ... ... төлем. Өндірістен қол үзіп немесе қол ... ... ... ... ... ... ... уақытында) жұмыста
болмаған уақыттарына төленетін төлем. Амалсыздан ... ... ... төлем. Ауыл шаруашылық жұмыстарына (егін жинау, мал
азығын дайындау, тағы ... ... ... үшін ... мен
қызметкерлерге төленетін төлем. Жұмысшылар мен ... ... ... ... ... ... үшін төленетін төлем.
Шаруашылық субъектілерінде жұмысшы ... жыл ... ... ... ... ... төленетін төлемдерді
есептеу үшін орташа еңбекақыны есептегенде төлеу жүйелеріне қарамастан
төленген ... мына ... алы ... ... еңбекақы және оған қосымша төленген үстемелер (демалыс күні
істегені үшін қосымша төлем, мейрам күні істеген жұмысы үшін ... ... ... ... ... атқарғаны үшін төленетін төлемдерден
басқа).
2. ... ... ... ... ... ... сәйкес
еңбекақы қорына және сондай-ақ материалдық сыйлықақы қорынан берілетін
сыйақы.
3. Жыл бойы ... ... ... ... ... ... ... үшінші айлық (әр айға бөлініп қосылады).
4. Қосымша еңбекақы (жұмыстан босатыларда ... ... ... болған уақытқа төленетін төлемдерден басқа [4].
Шаруашылық субъектілерінде жұмысшылар мен қызметкерлерге орташа
еңбекақыны есептегенде мына төлемдер есепке ... ... ... ... қаржы көздерінен төленген төлемдер (өнер
тапқьшпыққа және тағы басқалар).
2. ... ... 12 ... ... ... ... төлемдер.
3. Жұмысшының міндетіне жатпайтын жұмыстарды орындағаны үшін төленген
төлем.
Шаруашылық ... ... мен ... ... ... немесе пайдаланбаған демалысына төлем төлеу үшін, ... ... ... 12 айдың еңбекақыларының қосындысын 12-ге бөліп,
орташа еңбекақыны табамыз. Бұл табылған соманы әр ... ... ... ... ... ... 12-ге бөлу арқылы табылатын
коэффициентке (29.75) бөлу арқылы еңбек демалысының бір күніне тиісті ... ... ... ... ... күндерінің санына
байланысты бір күнге тиісті төлем мөлшері демалыс күніне көбейтіліп, жалпы
сома ... Егер ... есеп ... ... ... ... ... 12 ай бойы еңбекақы алмаған жағдайда, мысалы:
баланы күту үшін еңбекақы сақталынбайтын демалыста ... оның әр ... ... үшін төленетін төлемді есептеу үшін осы мезгіл алдындағы ... ... ... алынады.
Еңбекақыдан ұсталынатын және шегерілетін сомалар есебі.
Осы күнгі қолданылып жүрген ережелерге сәйкес ... тек ... ... ұсталымдарды ғана ұстап қалуға болады.
Жұмысшы-қызметкерлердің еңбекақысынан ... ... ... бөлімі) арқьлы ұстауға болатын (сомаларға) ұсталымдарға
мыналар жатады:
1. Жинақталатын зейнетақы қорына аударылатын сома ... ... ... ... 10% ... ... ... (белгіленген заңдарға сәйкес).
3. Заң, сот органдарының үкім қағазы бойынша ... ... ... және тағы да басқалар).
4. Несиеге сатып алған тауарлары, ... үшін ... ... міндеттемесі бойынша белгіленген сомалар.
5. Әр түрлі жарналар (жұмысшылар мен қызметкерлердің жазбаша өтініші
бойынша ... ... ... партияларға, тағы басқаларға)
төленетін төлемдер [4].
-20-
6. Дербестік сақтандыру шартына сәйкес ... мен ... ... ... жеке ... ... мүшелерін, мүлкін және тағы
басқаларды сақтандыруға байланысты жарна аудару.
7. ... мен ... ... ... ... ... ... төленген төлемдер сомасы.
8. Жеке меншік үй салуына банкіден алынатын ұзак ... ... ... ұсталатын ұсталымдар.
9. Жұмысшьшар мен қызметкерлердің ... ... ... өзі ... ... ... ... яғни меншігіндегі үйде
тұрғаны үшін пәтерақы мен тұрмыстық қызмет үшін ... ... және ... субъектісінің қарамағыңдағы мектепке дейінгі балалар ... ... ... үшін ... төлемдер.
10. Шаруашылық субъектісіне келтірілген зиянды өтеу үшін ... ... ... жұмысшылар мен ... ... ... ... ... ... салатын салымдары тағы да басқалар ұсталады.
Еңбекақының аналитикалық және синтетикалық есебі.
Шаруашылық субъектілеріндегі ... мен ... ... ... ... бір айға ... ... еңбекақының жалпы сомасын
табу үшін алғашқы ... ... ... ... мен ... және ... төлемдер мен қосымша еңбек-ақыларына қоса төленетін
жалпы соманы анықтап, одан ұсталуға тиісті сомаларды алып тастау ... мен ... ... оның ... ... ... және ... төленуге тиісті еңбекақы сомаларын жинақтап,
қорытындылауға арналған құжатты есеп айырысу төлеу ... деп ... ... бұл ... ... цехтар, бөлімшелер бойынша
толтырады. Еңбекақы жөнінде есеп ... ... ... ... ... мен
қызметкер бойынша есептелінген еңбекақымен басқа да ... ... ... ... ... ... ... құжат болып табылады. Бұл
ведомоста жұмысшы-қызметкерлердің аты-жөні, табельдік номері, ... ... және ... ... мен одан ... түрлері бойынша сомалары және сол айдың басы мен ... ... ... мен қызметкерлерге немесе жұмысшылар
мен қызметкерлердің шаруашылық субъектісіне қарыз сомалары көрсетіледі
[11].
-21-
Жұмысшылар мен қызметкерлер осы есеп ... ... ... ... ... ... өзіне тиіеті еңбекақыны алып, қол
қояды. Бұл ... ... ... ... ... есеп ... ... екіншіден, бұл ведомость еңбекақы бойынша
есеп айырысудың аналитикалық есебі ... ... ал ... ... ... ... олардың еңбегіне қарай
еңбекақыларын төлейді. ... ... ... ... ... ... жарамсыздығы үшін жәрдемақы төлеуге, еңбек
демалысына еңбекақы төлеуге, тағы да ... ... ... ... сондай-ақ орташа еңбекақыны, есептеу үшін ... ... ... ... мен ... дербес шот ашылып,
жүргізіледі. Бұл шотта жұмысшы-қызметкерлердің ... сол ... ... ... әрбір айға есептелінген еңбекақылары
мен ... және ... ... ... ... бойынша
көрсетіледі. Бұл құжаттармен қатар шаруашылық субъектілеріңде әрбір жұмысшы
мен қызметкерге есеп айырысу қағаздары да толтырылуы мүмкін. Есеп ... да ... ... ... ... ... көрсетіліп,
әр жұмысшыға бөлек толтырылып, олардың қолдарына ... ... ... жазуларды қайталап жаза бермеу үшін есеп айырысу-
төлеу ведомосы мен дербес шоттың орнына есеп ... ... ... жүргізіледі. Бұл есеп айырысу ... ... ... ... негізгі және қосымша беттерден тұрады. Негізгі ... ... ... ... негізгі және қосымша еңбекақылары мен
жәрдемақыларының сомасы және олардан ... ... ... мәліметтері (лауазымды тұлганың жалақысы, белгіленген мамандық
дәрежесіне сәйкес тарифтік ... ... ... ... ... және ... ... саны, ұсталатын және шегерілетін
сомалардың мөлшері, қай ... ... ... тағы да басқалар)
көрсетіледі ... ... ... ... және оны ... үрдісіне әсерін тигізетін маңызды мәселенің бірі – бұл еңбек
ресурстарының бағасы – жұмысшылардың еңбекақысы.
Жұмысшыларды ... ... ... ... бір жолы –
еңбекақы төлеу.
Еңбекақы төлеу – бұл мемлекеттік кәсіпорында ... ... ... ... жұмысшының еңбек шығынына қарай, еңбектің саны мен ... ... ... ... ... ... еңбекақы.
Еңбекақы төлеу – бұл еңбек үшін берілетін сыйақы.
Еңбекақы төлеудің ақшалай және заттай түрлері бар. ... ... ... үшін барынша тиімді пайдалануға
мүмкіндік беретін ақшалай түрдегі еңбекақы төлеудегі ең ... ... ... ... ... кезде енбекақы төлеудің заттай нышаны сирек
кездеседі. Еңбекақы төлеудің мұндай нышаны ақша ... ... ... ... гиперинфляция және құлдырау жағдайында кең
қолданылады.
Еңбекақыны ұйымдастыру арқылы нарықтық экономиканың екі ... ... ... ... ... дамуына мүмкіндік
беретін, жұмыс беруші мен ... ... ... ... ... ... иемденетін ақшасының мөлшері ғана
емес, сонымен қатар оның ... ... алу ... ... Сатып алу
қабілеттілігі нақтылы еңбекақы мен ... ... ... ... ... ... ... еңбекақысы мемлекет
бекіткен ең төменгі деңгейдегі еңбекақы көлемінен кем болмауы тиіс.
Сонымен, еңбекақы нақтылы еңбекақы және ... ... ... еңбекақы дегеніміз бұл есептелінген және жұмысшылардың
белгілі уақыттағы еңбегіне ақшадай төленетін еңбекақысы.
Нақтылы еңбекақы – бұл ... ... ... ... ... қызметтерді сатып алуына, ие болуына мүмкіндігі немесе нақты еңбекақы
– бұл көрсетілген еңбекақыға нақты заттарды «сатып алу ... ... ... ... еңбекақы мен сатып алынатын тауардың
мөлшеріне байланысты. Мысалы, көрсетілген еңбекақы 15% ... ... ... 10% ... ... ... еңбекақы тек қана 5%-ға көбейеді.
Сонымен инфляцияның ... ... ... мен салыстырғанда нақты
еңбекақының төмендеуіне, немесе керісінше болуы мүмкін. Инфляцияның әсері
болмаған кезде көрсетілген ... өсуі ... ... өсуін
білдіреді.
Осымен бірге, егер баға өнім сапасын ескермесе, онда нақты еңбекақы
өнім сапасына тікелей тәуелді болады. ... ... ... реттеуде
инфляция үрдісіның ықпалы ескерілуі тиіс.
Еңбекақы төлеуді ... ... және оны ... ... ... ... керек:
• әділдік, яғни еңбектің күрделілігіне сәйкес төлеу;
• еңбек ақыны мамандық ... ... ... ... есептеу;
• еңбек жағдайындағы зиянды және еңбектің ауырлығын есепке алу;
• еңбектің сапасын ... және ... ... ... ынталандыру;
• еңбекте сапасыз өнім өндірілген және өзінің жұмысына жауапкерсіз
қараған жұмысшыларды материалдық ... ... ... ... ... ... өсу ... орта еңбекақы төлеудің ... ... ... ... еңбекақыны төлеу деңгейін тиісінше индексация
жасау;
• кәсіпорында қазіргі жағдайға сәйкес еңбекақы ... ... ... ... қолдану.
• Тарифтік еңбекақы мөлшері – жұмысшының бір сағат, бір ... бір ай ... ... ... көлемін белгілеу. Сағаттық, күндік
және айлық ... ... ... ... мөлшерленуіне және түрлі
жағдайда әртүрлі есептелетіндігіне байланысты болады.
... ... ... ... ... ... тарифтік торы қолданылады.
1993 жылдың 1 ... ... ... ... тор халық
шаруашылығындағы қызметкерлердің барлық дәрежесіне қолданыла бастады [18].
-24-
Мұнда, ... ... және ... ... саны ... ... ең ... разряды бірге тең. Тарифтік
коэффициентінің келесі разряды тариф ставкасының тиісінше әрі қарай ... ... ... ... ... ... 21 ... разряды бар. Бұл ... ... ... ... нышанына және бюджеттік ұйымдарға
тәуелсіз барлық кәсіпорындарға ... 1-8 ... ... – жұмысшыларға төлемдер;
• 6-15 разрядтар бойынша – линиялық қызметкерлердің төлемдері;
• 4-11 разрядтар бойынша – орта білімді мамандардың төлемдері;
• 7-15 ... ...... ... ... төлемдері;
• 10-20 разрядтар бойынша – кәсіпорынның басшылары, ... ... ... төлемдері,
• 9-21 разрядтар бойынша – ғылыми қызметкерлердің төлемдері.
| Еңбекақы төлеудің|Тарифтік ... ... ... ... |коэффициенттер |разрядтары ... |
|1 |1,0 |12 |2,20 |
|2 |1,07 |13 |2,37 |
|3 |1,05 |14 |2,55 |
|4 |1,24 |15 |2,74 |
|5 |1,33 |16 |2,95 |
|6 |1,43 |17 |3,17 |
|7 |1,54 |18 |3,43 |
|8 |1,66 |19 |3,67 |
|9 |1,78 |20 |3,94 ... |1,91 |21 |4,24 ... |2,05 | | ... ... ... ... және қызметкерлерге лауазымды
жалақы белгіленеді. Лауазымды жалақы – бұл лауазымды жұмысқа орналасқан
орнына сәйкес, белгіленген нақты ... ... ... ... кең ... түрі – ... ... Мұның
негізгі жолы екі жақты келісім-шарт ... ... жағы ... ... ... ... ал екінші жағы, яғни тапсырыс ... ... ... ... өзінің міндетіне алады [17].
-25-
4. Еңбекақының экономикалық мәні және оның ... ... ... ... ... ... ... табылады және оның қызметінің тиімділігі оған елеулі ықпал етеді.
Себебі, ... ... ... ... ... ынталандырудың
маңыздысының бірі. Міне, сондықтан да, мұны еш уақытта естен шығаруға
болмайды.
Еңбекакы бұл – ... оның ... үшін ... ... ... қажетті өнім көлеміне сәйкес берілетін төлем. Қалыпты ... ... ... ... тең және оның ақшалай түрі болып табылады.
Былайша айтуға болады – еңбекақы ... ... ... өнім ... және сатуға кеткен шығындардың бір бөлігі. ... ... ... ... анықтайды:
Жұмыс күші, яғни құны. Бұл қызметкердің өміріне қажет және оның ... ... ... ... ... ... құны. Бұларға
жататындар:
• жұмыскердің қажеттілігін қанағаттандыратын мүлік құны;
• оны мамандыққа ... ... ... оның ... өмір сүруіне қажетті заттардың құны.
Нақтылы жұмыс күшінің құны қажетті өнім ... ... ... ... ... құны әр елде әр ... және уақыт өткен сайын өзгеріп
те отырады.
Жұмыскердің еңбек өнімділігінің өсуі. Ол еңбекақыны ... ... ... оның ... ... ... өсуі ... шапшаң болады.
Жұмыс күшін біліктілеу және ... ... ... ... ... ... неғұрлым жоғары болады. Ал сирек және қауіпті мамандық
немесе ереқше талантты адамдардың шығармашылық еңбектері және т.б. ... ... ... дәрежесі. Қазіргі қоғамда қажетті өнімнің
барлығы жұмыскерге жеке еңбекақы түрінде берілмейді [15].
-26-
Қажетті өнімнің бір бөлігі әлеуметтенеді (қосамданады) және әр ... ... беру ... ... қоғамдық тұтыну қорына кетеді
(денсаулық сақтау, білім беру, зейнетақы қорларын ... ету ...... және ... ... болып бөлінеді.
Атаулы табыс жалақы – бұл ... ... ... ... үшін есептелген және берілген жалақысы.
Нақты жалақы – бұл тауарлар мен қызмет көрсетуге ие ... ... ... ... ... ... – бұл атаулы табыс жалақының «сатып
алуға жарамдылығы».
Кәсіпорында ... ... ... және оны ... мына ... ... еске алу
• әділдігі, яғни тек еңбекке, тең жалақы;
• істелмеген жұмыс есебінің қиындылығы және ... ... ... ... жағдайының және ауыр дене еңбегінің есебі;
• еңбек сапасына және ... ... ... ... ақаулық жібергені және өзінің ... ... ... ... ... үшін материалдық жазалау;
• еңбек өнімділігінің ... ... орта ... ... ... озық ... ... деңгейіне сай жалақыны индекстеу;
• өндіріетін ... ең ... ... ... ету үшін
үдемелі нысананы және жалақы ... ... және ... емес кәсіпорындарындағы жалақылардың
айырмашылықтары мынадан тұрады:
• мемлекеттік иелігіндегі кәсіпорындарда жалақы ... ... ал жеке ... ... әкімшілігі шешімімен (бірақ,
ең аз жалақы жөніндегі белгіленген заңнан кем ... ... ... ... жалақы тіркеледі, яғни тұрақты болады
(арту индекстеу есебінен ... ... ... ... орны мен ... кепілді, ал
мемлекеттік емес кәсіпорындарда олар оның экономикалық жағдайына ... ... ... – еңбек құнының (бағасының) ақшалай өлшемі. ... ... ... ... рыноктык экономикаға көшу
кезінде минимальды деңгейдегі еңбек ақыны мемлекет кепілдендіреді ... ... ... ... шек ... Бұл ... материалды
ынталандырудың және еңбек ... ... ... ... болып,
қоғамдық өндірісті тиімді дамытуға ықпал етеді.
Жалақыны дифференциялау және оның принциптері. Еңбек ақы ... ... ... және ... қарай өзіндік ерекшілігімен
айқындалып, ал бес принципке ... ... ... – еңбектің
күрделігі. Күрделі, біліктілікті (квалификацияланған) еңбек жай еңбекке
қарағанда молдау құнды құрайды және оған ... ақы ... ... ... ... ... жағдайына қарай жіктеу. Еңбек жағдайы жеңіл
және ... ... және ... ... ... Сондықтан қатысты жағдайда
еңбек еткендерге қарағанда, ауыр әрі зиянды жұмыс істейтіндер жалақыны ... ... ... ... дамуын байқататын экономиканың ең қажетті
салаларында ... ... өсім мен ақы ... ... ... ... ... аудан мен аймақтың табиғи -климаттық
жағдайының өзгешелігімен ... ... ... ... ... аудандық коэффициент белгіленіп, жалақыға қосымша түрінде
қосылады. Қазақстан ... бұл ... ... ... ... ... салаларда жұмыс істейтіндер жалақысына 15% қосымша қосып
алады.
Қазақстан Республикасы 1996 жылғы 9-шы ... ... ... ... ... ... ақы ... туралы"
қаулысына сай, жалақыны ... ... ... ... ... ... сақталады. Таулы, құмды және сусыз жерлердегі жұмыс
үшін, экономикалық келеңсіз аймақта тұратындарға коэффициенттер сақталады.
Бесінші принцип, жұмыскер өзі еңбек ететін ... және ... ... нәтижесімсн байланысты.
Жалақыны ұйымдастырудың негізгі принциптері тарифтік жүйеде
бейнеленген ... ... ... және сапалығын есепке ала отырып, тарифтік
жүйе жалақыны ұйымдастырады және реттейді. Тарифтік ... ... ... ... ... және ... есім ... анықтамаға шаруашылық саласының көптеген
жұмыс түрлерінің сипаттамасы мен тізімі ... ... ... түрі
күрделілігіне қарай разрядка бөлінеді және жұмыс атқарушының ... ... ... ... ... ... кез ... саладағы маман еңбегінің біліктілігі ... ... ... ... ... ... ... сандық
разрядтардан тұрады және оған сай келетін коэффициенттер ... ... 1996 ... 9-шы ... ... Республикасы
экономика саласындағы жұмысшыларға еңбек ақы төлеу жайлы» Қаулысында 1996
жылы қаңтардан бастап ... ... ... ендірілген.
Осылайша еңбек ақы бюджеттік ұғымдағы жұмыскерлерге (жоғарғы оқу
орны, мектеп, аурухана) төленеді. Кәсіпорындағы жұмысшыларға 1-ші мен ... ... ... емес ... ... ... ... және лауазыма қызметкердің айлығын ... өз ... ... тарифтік жүйе жұмысты тарификациялау процесінде жай
бағыт сілтеу үшін ... Және ... ... ... ... ... белгілеуге қажет:
Тұрғындардың ақшалай табысын индексациялау негізінде оларды
әлеуметтік қорғау қажеттілігі туады. "Тұрғындардың ақшалай ... ... және ... көрсетуге бағаның өсуіне байланысты индексациялау"
Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес, 1991 жылы 1-ші ... ... ... ... ... сайын олардың ақшалай табысы
индексациялануы қажет.
Кәсіпорында техникалык жабдықтау ... және ... ... ... қалыптаскан (қалыпты) түрін пайдалану азая түсіп,
жұмысшының еңбегі кесімді немесе ... ... ... ... бұл ... жеке ... варнантының әр түрімен ауыстырылады. Жеке
жалақы да әр жұмыскердің еңбегін бағалау негізінде, оның өзіндік үлесіне,
атқарған жұмысына үлкен ... ... ... жеке ... ақы ... "жұмыста аналитикалық бағалау" кең етек
алған.
Жапонияда ірі ... ... ... әрі ставка байланысты
қалыптасқан түрін қолданса, 70-ші жылдардың аяғында жұмыс стажына қосымша
мөлшерді жыл ... ... ... ... ... 35 ... жеткенде, ол
қосымша мөлшерді тоқтатып тастады. Жоғарыдағы аталған түрлердің орнына
еңбек ақы ... ... түрі ... ... ... ... ... нәтижесі үшін, жұмыс стажы мен жасы үшін еңбек ақы төлеу.
Қандай да болмасын кәсіпорындарда өнім ... ... ... ... ... дамуы еңбекақының дұрыс жолға қойылуына
тікелей байланысты.
Нарықтық жағдайда еңбекақыға деген көзқарас өзгеруде, «Кім көп ... сол көп ... ... ... ... ... ... тауар өндірушілердің еңбектерінің
сандық және ... ... және жеке ... негізгі көздері
жоғары өлшеміне айналады.
Жалақының нысаны мен жүйесі жалақының шамасы, ... саны ... ... ... ... және өз ... ... жалақының белгілі тәртібін есептейді.
Кәсіпорындарда жұмыс істейтін жұмысшылардың еңбек өнімділігінің өсуі
– ол еңбекақыны ұлғайтуға мүмкіндік береді. ... ... ... өсуі ... ... өсуіне қарағанда әлдеқайда шапшаң. Бұл
дұрыс емес. Еңбек өнімділігі әр уақытта одан ... ... ... ... ... мыналар еске алынуы керек:
әділдік припципі, яғни тең ... тең ақы; ... ... және еңбек біліктілігі; зиянды жұмыс жағдайы және ауыр қол
еңбегі; ... ... ... және ... ... қарау;
ақаулыққа жол берген және өз ... ... ... ... ... ... сәйкес жалақыны индекстеу;
кәсіпорынның қажеттілігін қанағаттандыратын еңбекақының ... ... ... ... т.б. ... ... әдебиеттер.
1. Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен
дамуының стратегиясы. – ... ... ... Б. ... нарық, экономика. – Алматы, 1996.
3. Жатқанбаев Е.Б. Аралас экономика негіздері. – Алматы, 1996.
4. ... Қ.К. т.б., ... ... ... ... ... А. Экономикалық теория негіздері. Шымкент, 1994.
6. Қалдыбаев О., Темірбаев А. ... ...... ... ... ... ... туралы Заңы. – Алматы, 2000.
8. Қалдыбаев О, ... Е. ... ... анықтамалығы. – Алматы,
1993.
9. ... ... ...... 1999.
10. Мамыров Н.К. Менеджмент және нарық. – Алматы, 1998.
11. Мамыров Н.К., Тілеужанова М.А. Микроэкономика. – ... ... ... Б. ... экономика теориясына кіріспе. – Алматы, 1995.
13. Мейірбеков А.Қ., Әлімбетов Қ.Ә. ... ...... 2003.
14. Оразалин К.Ж. Кәсіпорын экономикасы. – 2007.
15. Сергеев В.И. ... ... – М., ... ... Ө.Қ. , және т.б. ... ... теория. – Алматы-Ақтөбе,
2002.
17. Шуляк Н.Н. ... ...... ... ... ... Оқу ... – Алматы: «Қазақ университеті»,
1999.
19. Экономикалық реформалар. – ... ... ... ҚР ... экономикалық өсуі. Ғылыми еңбектер жинағы. ... ... ...

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәсіпорындағы еңбек ақысын төлеудің ақпараттық жүйесі58 бет
«Казахцемент» ЖШС-дегі ақша қаражатының есебі мен есеп айырысу есебі79 бет
Еңбек ақы төлеу24 бет
Кәсіпкерлік қызметтегі еңбек ақы төлеуді ұйымдастыру «Доссормұнай» МГӨБ83 бет
Нарық жағдайында кәсіпорында еңбек ақыны төлеуді басқару58 бет
Қазақстан Республикасындағы жалақы көрсеткіштері мен еңбек ақы төлеу динамикасын талдау53 бет
Қызметкерлерге еңбекақы төлеу және мотивация24 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь