Ауаны ластанудан қорғау

1.Кіріспе
Ауа туралы жалпы түсінік
Топырақ туралы жалпы түсінік
Су туралы жалпы түсінік
2.Негізгі бөлім
1.Ауаның ластануы. Ауаны ластанудан қорғау. Ауаны тазарту жолдары.
2.Топырақтың ластануы. Топырақты тазарту жолдары.
3.Судың ластануы. Суды тазарту жолдары.
3.Қорытынды
4. Пайдаланылған әдебиеттер
Атмосфералық ауа — түрлi газдардың қоспасы. Оның құрамында 78,08% азот, 20,9% оттегi, 0,93% аргон, 0,03% көмiрқышқыл газы бар. Ал қалған 0,01% басқа неон, гелий, метан, радон, ксенон, т.б газдардың үлесiне тиедi. Жер бетiнде оттексiз тiршiлiк жоқ. Ол жасыл өсiмiдктердiң тiршiлiк əрекеттерi нəтижесiнде түзiледi. Өсiмдiктер су мен көмiрқышқылынан фотосинтез процесi кезiнде оттектi бөледi. Ал басқа барлық тiрi организмдер оттектi тек пайдаланушылар болып есептеледi. Көмiрқышқыл газы атмосфераға тiрi организмдердiң тыныс алуы, отын түрлерiнiң жануы, органикалық заттардың ыдырауы мен шiруi кезiнде бөлiнедi. Ауаның құрамындағы көмiрқышқыл газы мөлшерiнiң көбеюi адам мен жануарлар организмiне зиянды əсер етедi.
Табиғат үшiн атмосфералық ауаның маңызы ерекше жəне əртүрлi. Ол, бiрiншiден, фотосинтез үшiн көмiрқышқыл газының жəне тыныс алу үшiн оттектiң көзi. Ол тiрi организмдердi космостық сəулелерден қорғайды, Жерде жылуды сақтайды,
климатты реттейдi, зат алмасудың газ тəрiздi өнiмдерiн қабылдайды, планетада су буларын тасымалдайды, бұлт, жауын-шашын түзiлетiн жəне басқа да метеорологиялық процесстер жүретiн орын, ұшатын организмдер үшiн тiршiлiк ортасы болып саналады, топырақтың құнарлылығына əсер етедi, т.с.с. Ғалымдардың пiкiрiнше, қазiргi заманғы атмосфераның шығу тегi екiншi реттiк жəне ол Жердiң қатты қабықшасынан планета түзiлгенннен кейiн бөлiнген газдардан түзiлген. Жердiң геологиялық тарихы барысында Жердiң атмосферасы түрлi факторлар: атмосфералық газдардың космос кеңiстiгiне бөлiнуi, вулкандардың əрекетiнен газдардың бөлiнуi, күннiң ультракүлгiн сəулелерi əсерiнен молекулалардың ыдырауы, атмосфера компоненттерi мен жер қабығының жыныстары арасындағы химиялық реакциялар нəтижесiнде бөлiнетiн газдар əсерiнен үлкен эволюцияны басынан кешiрдi. Атмосфераның дамуы геологиялық жəне геохимиялық процестермен, сол сияқты тiрi организмдердiң тiршiлiк əрекеттерiмен тығыз байланысты. Атмосфера Жердiң беткi қабатын оның қалың қабаттарына өту кезiнде көпшiлiгi жанып кететiн метеориттердiң зиянды əсерлерiнен сақтап тұрады.
Атмосфера құрамының қалыптасуына үлкен əсер ететiн тiрi организмдердiң тiршiлiк əрекеттерi өз кезегiнде осы атмосфералық жағдайларға тiкелей байланысты. Атмосфера тiрi организмдерге зиянды əсер ететiн Күннiң ультракүлгiн сəулелерiнiң көп бөлiгiн ұстап қалады. Атмосфералық оттегi өсiмдiктер мен жануарлардың тыныс алу процесiне қатысса, ал көмiр қышқылы өсiмдiктердiң қоректенуiне қатысады. Климаттық факторлар, əсiресе, жылу режимдерi мен ылғалдылық адамдардың денсаулығы мен тiршiлiк қызметiне əсер етедi. Сонымен қатар адамның тiршiлiк əрекетi атмосфераның құрамы мен климатқа үлкен əсер етедi.
1. Безуглая Э.Ю., Расторгуева Г.М., Смирнова И.П. Чем ды-
шит промышленный город.— Д., 1991.
2. Гирусев Э.В., Бобылев С.Н. Экология и экономика при-
родопользования.— М., 1998.
3. Анаништов В.В. Экономика природопользования и охра-
на окружающей среды. — СПб., 1994.
4.Голуб А.А., Струкова Е.Б. Экономика природопользова-
ния.— М., 1995.
5. Одум Ю. Экология. Часть 1-2 — М., 1986 г.
6. Риклефс Р. Основы экологии. — М., 1979 г.
        
        Кіріспе
Ауа туралы жалпы түсінік
Атмосфералық ауа — түрлi газдардың қоспасы. Оның құрамында 78,08% азот,
20,9% оттегi, 0,93% ... 0,03% ... газы бар. Ал ... ... ... гелий, метан, радон, ксенон, т.б газдардың үлесiне тиедi. Жер
бетiнде оттексiз тiршiлiк жоқ. Ол жасыл ... ... ... ... ... су мен ... ... процесi
кезiнде оттектi бөледi. Ал басқа ... тiрi ... ... ... ... ... Көмiрқышқыл газы атмосфераға тiрi
организмдердiң тыныс алуы, отын түрлерiнiң жануы, органикалық заттардың
ыдырауы мен шiруi ... ... ... құрамындағы көмiрқышқыл газы
мөлшерiнiң көбеюi адам мен жануарлар организмiне зиянды əсер етедi.
Табиғат үшiн атмосфералық ауаның маңызы ... жəне ... ... ... үшiн ... газының жəне тыныс алу үшiн
оттектiң көзi. Ол тiрi организмдердi ... ... ... ... сақтайды,
климатты реттейдi, зат алмасудың газ тəрiздi өнiмдерiн қабылдайды,
планетада су буларын тасымалдайды, бұлт, жауын-шашын түзiлетiн жəне ... ... ... ... ... ... организмдер үшiн
тiршiлiк ортасы болып саналады, топырақтың құнарлылығына əсер етедi, т.с.с.
Ғалымдардың пiкiрiнше, қазiргi заманғы ... шығу тегi ... ... ол Жердiң қатты қабықшасынан планета түзiлгенннен кейiн ... ... ... ... ... ... ... атмосферасы
түрлi факторлар: атмосфералық газдардың космос кеңiстiгiне бөлiнуi,
вулкандардың əрекетiнен ... ... ... ... ... молекулалардың ыдырауы, атмосфера компоненттерi мен жер қабығының
жыныстары арасындағы химиялық реакциялар нəтижесiнде бөлiнетiн газдар
əсерiнен үлкен ... ... ... Атмосфераның дамуы геологиялық
жəне геохимиялық процестермен, сол сияқты тiрi организмдердiң тiршiлiк
əрекеттерiмен тығыз ... ... ... ... қабатын оның қалың
қабаттарына өту кезiнде көпшiлiгi ... ... ... зиянды
əсерлерiнен сақтап тұрады.
Атмосфера құрамының қалыптасуына үлкен əсер ететiн тiрi организмдердiң
тiршiлiк əрекеттерi өз кезегiнде осы атмосфералық жағдайларға ... ... тiрi ... ... əсер ететiн Күннiң
ультракүлгiн сəулелерiнiң көп бөлiгiн ұстап қалады. Атмосфералық оттегi
өсiмдiктер мен жануарлардың тыныс алу ... ... ал ... ... ... ... Климаттық факторлар, əсiресе, жылу
режимдерi мен ... ... ... мен ... ... ... ... қатар адамның тiршiлiк əрекетi атмосфераның құрамы мен
климатқа үлкен əсер етедi. Планетадағы оттегi тiрi заттар арқылы ... ... ... Ал оның ... ... 2 мың жылда тiрi организмдер
сiңiрсе, көмiрқышқылын— 300-395 жылда сiңiредi.
Жер атмосферасының газ ... ... Егер ... мен ... атмосферасы
негiзiнен сутек пен гелийден, Марс пен Венераның атмосферасы — көмiр
қышқылы газынан тұрса, ... ... азот пен ... ... ... азмөлшерде аргон, көмiрқышқыл газы, неон жəне басқа ... ... бар. ... ең ... ауыспалы компонентi —
су буы. Су буының негiзгi массасы тропосферада, өйткенi атмосфераның
қабаттары жоғарылаған сайын оның ... азая ... ... ... стратосфераның жылу режимiне озон үлкен əсер етедi.
Озон стратосферада жинақталып, күн радиациясының ультракүлгiн ... пен ... ... байланысты озонның бiр айдағыорташа мөлшерi
өзгерiп отырады, оның қалыңдығы 2,3-5,2 мм аралығында болады. Жалпы
табиғатта ... ... ... ... ... ... Қазiргi
кезде адамның
шаруашылық тiршiлiк əрекетiнiң əсерiнен атмосфераның озон қабатының бұзылуы
байқалуда. Мысалы, озон қабатының бұзылуына əсер ететiн фреондар
(хладондар) деп ... ... ... Бұл ... ... ... өте ұшқыш, Жердiң бетiнде химиялық инерттi,
мұздатқыш қондырғыларда қолданылады. Фреондар стратосфераға көтерiлiп,
фотохимиялық айрылу реакциясына түсiп, бiздiң ... ... ... молекулаларын ыдырататын, химиялық реакциялардың катализаторы болып
саналатын хлор аниондарын бөледi. Қазiргi кезде озон қабатының жағдайына
қатаң бақылау — ... ... Озон ... ... ... ... ... бiрқатар елдер қазiргi кезде фреондар
өндiрiсi мен оны ... ... ... дегенмен де жалпы əлемде бұл
көрсеткiш əлi де жоғары күйiнде қалғандықтан олардың атмосферадағы
концентрациясы да
жылдан жылға ұлғайып отыр. Көптеген бақылаулар бойынша озон ... ... ... ... шар ... ... фреондардың концентрациясы 8-9% жоғары.
Топырақ туралы жалпы түсінік
Топырақ. Жер бетiнде Күннiң энергиясы заттардың екi айналымын: су айналымы
мен атмосфера ... ... ... ... ... ... топырақ, өсiмдiктер, микроорганизмдер мен жануарлар арасындағы
айналымы- кiшi немесе биологиялық айналымды туғызады. Екi айналым да бiр-
бiрiмен тығыз байланысты. Топырақтың ... ... мен ... зор, оны ... ... деп ... ... ғылымының негiзiн салушылардың бiрi В.В.Докучаев ХХ ғасырдың
басында топырақты өзiне тəн өзара байланыстары, тiршiлiк ету заңдылықтары
мен өзiн-өзi реттеуге қабiлеттi табиғи-тарихи дене деп ... ... ... тау жыныстарымен, климатымен,
өсiмдiктерiмен, рельефiмен жəне ландшафтымен тығыз байланысты болатынын
атап көрсеткен.
Тау жыныстарының топыраққа ... ... аса бiр ... жəне ... ... ... ... жауып жатқан гумустық қабаттың түзiлуi
болды. Бұл қабат топырақтың ең бiр белсендi бөлiгi болып саналады.
Топыраққа ең алғаш рет ... ... ... ... ол: ... процесi құнарлылық түзiле жүретiн өсiмдiктер мен тау жыныстарының
арасындағы ұзақ өзара қарым-қатынас деп көрсеттi.
Топырақ ресурстары Жер бетiндегi тiршiлiкке қажеттi ен ... ... бiрi ... ... Алайда оның шын мəнiндегi маңызы мен ролiн
өз дəрежесiнде бағалай алмай келемiз. Топырақ биосфераның компоненттерiнiң
бiрi ретiнде
адам, ... мен ... үшiн ... орта ... ... ... сиымдылығы жоғары, топырақ биотасы мен адамдар арсындағы
тiкелей жəне жанама əсерлердi ... ... тұра ... ... ... ... аса маңызды резервi болып табылады.
Адамдарға азық-түлiк пен ... ... ... үшiн ... ... ... ... ғана жасалынады.
Топырақтың табиғи дене ретiндегi негiзгi функциясы атмосфералық жауын-
шашынды жинақтау мен су балансын реттеу, өсiмдiктерге қажеттi қоректiк
элементтердi ... жер асты ... ... ... қамтамасыз ету,
ластаушы зат-тарды тасымалдау.
Топырақ — сыртқы орта жағдайлары: жылу,су, ауа, өсiмдiктер мен жануарлар,
микроорганизмдердiң бiрiккен ... ... ... ... ... ... түзгiш факторларға сол сияқты рельеф пен адамның iс-əрекетi
де жатады. Тiрi организмдер топырақтың негiзгi қасиетi — құнарлылығының
қалыптасуына жағдай жасайды.
Топырақтың құнарлылығы дегенiмiз — оның ... ... ... элементтермен, сумен жəне ауамен қамтамасыз ету қабiлетi. Ол
топырақ ... ... ... жəне ... ... əсер ... қалыптасады.
Ол бүкiл адам баласының тiршiлiгiнiң көзi болып табылатын аса маңызды
байлық, ауылшаруашылық дақылдарының өнiмiнiң, ауылшаруашылық ... ...... ... ... ол ... өзiнде жинақтап,
сумен шайылып кетуден сақтайды. Өзiнiң қалыптасқан зат алмасу процесi бар,
тұрақты динамикалық жүйе болғандықтан топырақ табиғи факторлар (су ... ... т.б.) ... ... тұра ... Бiрақ топырақ көптеген
антропогендiк факторлардың (жер жырту, мал жаю, ... ... ... ... созылатын əсерiне сезiмтал келедi. Топырақтың құнарлылығы адам
iс-əрекетiне де байланысты.
Топырақ — ... ... ... көзi. Ол ... ... ... үшiн ... құрылыс материалдарын бередi. Топырақтың ең маңызды
байлық екендiгiн айта ... ... ...... ... ...... деген.
Топырақ ешнəрсеге айырбасталмайтын табиғи ресурс. Қазiргi таңда, ғылым əлi
күнге ... ... ... ... баса алатын жасанды материал таба алған
жоқ. Өсiмдiктердi топырақсыз өсiрудiң кез келген əдiсi (гидропонды,
пластопонды, аэропонды) топырақтың ролiн дəл өз ... ... ... ... ... ... тұрған жəне əлi де маңызды болып қала
беретiн аса маңызды проблема топырақтың топырақ түзiлу процесiндег
өзiдiгiнен қалпына келу қабiлетiн сақтап қалуға ... ... ...... ... ... үздiксiз алмасып отыратын,
олармен тығыз байланысты жəне биосфераның кейбiр элементтерiне
(атмосфералық ауа, жер бетiлiк жəне жер ... ... өзi де əсер ... өте ... ашық ... Топырақ үнемi климат пен ауа райы
компоненттерi, флора мен фауна, əсiресе ... ... ... ... əсерлерге ұшырап отыр. Топырақта эрозиялық процестер көбейiп,
өздiгiнен тазару қабiлетi нашарлап, құнарлылығы ... ... ... ... ...... ... ) негiзгi факторлары : эрозия, минералдық тыңайтқыштар мен
пестицидтердi шамадан тыс көп қолдану, т.с.с.
Топырақтың қорғау мен бақылау ... ... ... ... ... ... бiрқатар өз ерекшелiктерi бар. Ең алдымен
топырақ атмосфералық ауа мен жер бетiлiк суларға қарағанда əлдеқайда
қозғалыссыз орта, соған байланысты ... ... тəн аса ... ... тазару қасиетi жоқ. Топыраққа түскен антропогендiк ластаушылар
онда жинақталып, көбейе бередi.
Су туралы ... ...... ... аса маңызды құрам бөлiктерiнiң бiрi.
Гидросфераға күн энергиясы мен гравитациялық күштер əсерiнен қозғалысқа
түсетiн жəне бiр күйден екiншi күйге өте ... ... су ... ... ... басқа элементтерi атмосфера мен литосферамен тығыз
байланысты. Жердегi су үнемi қозғалыста болады. ... су ... ... ... ... ... ... жабық
жүйе : мұхит —атмосфера — құрлықты түзедi. Ол гидросфераның түрлi
бөлiктерiнiң əртектiлiгiне байланысты өзгеретiн су алмасу ... ... ... су ... ... массасының 97 % құрайды жəне Жер
планетасы бетiнiң ауданының 75% аса бөлiгiн алады. Биосфера тiршiлiгiнде
мұхиттың алатын орны ерекше: онда биосфераның химиялық ... ... ... ... ... ... ... химиялық реакциялар
жүредi. Су кез келген жануарлар мен өсiмiдктердiң ткандерi мен
клеткаларының құрамына кiредi. ... мен ... ... ... ... тек қана су қатысында жүре алады. Жер планетасындағы
климат та көп ... суға жəне ... су ... ... ... ... судың беткi бес жүз метрлiк қабаты
ондағы планктонның сүзгiш аппараты арқылы 40 күн ... ... ... ... iшiнде мұхиттағы бүкiл су планктон арқылы тазарып отырады. Теңiз
суындағы ерiген тұздардың концентрациясы 3,5% болса, химиялық ... бұл ... 99,9% — ... ... ... ... ... магний,
кобальт, т.б. иондардың үлесiне тиедi.
Биосферадағы үш сфераның — ауа, су, ... ... ... өзара
қарым-қатынастарды, негiзгi заты көмiрқышқыл газы болып табылатын
карбонаттық тепе-теңдiк арқылы ... ... ... ... ... ... газы 60 есе көп. ... газы суық суда жақсы
еритiн болғандықтан, мұхит тропиктерде оны атмосфераға насос тəрiздi тартып
алады, сондықтан да бұл аймақтарда оның ... ... пен ... ... ... ... СО2 ... артқан сайын мұхит
суындағы оның мөлшерi де артады, нəтижесiнде кальций ... ... ... иондар көбейедi. СО2 мөлшерi азайғанда
сутек иондарының концентрациясы төмендейдi де, кальций карбонатының көбiрек
тұнбаға түсуi байқалады. Осылайша мұхит суларындағы көмiртек иондары
тұрақтанып, атмосфераның ... ... ... СО2 артық
мөлшерi сiңiрi-
ледi. Қорыта айтқанда, су биосферада ең ... роль ... ... ... тiрi организмдердегi барлық биохимиялық процестер тек су
қатысында ғана жүре алады, сондықтан да олардың клеткалары мен тканьдерiнiң
көп ... ... ...... ең үлкен байлығы. Бiрақ бiздiң планетамыздағы тұщы судың қоры
санаулы ғана, барлық су ресурстарының 3% ... Таза ... ... ... ... аудандарындағы өткiр мəселелердiң бiрi болып отыр.
Жердегi су ресурстары ... ... жер ... ... ... ... ... мұхит сулары жəне жер астылық сулар болып үш топқа
бөлiнедi. Жер бетiлiк, не континентальды суларға — өзен, көл, жабық
теңiздер, батпақтар, ... ... ... ... суы, ... мұхитқа мұхиттар мен оларға құятын теңiздер, ал жер ... ... ... жер ... ... ... ... Судың химиялық құрамы
бiр-бiрiне байланыссыз екi фактордың — тарихи-табиғи жəне геологиялық
жағдайлар мен ... ... ... ... ... ... ... болуы себептi оларды минералдану дəрежесiне байланысты
төмендегiше классификациялауға болады (1 г/л):
тұщы су ------------------- 1 ге дейiн
тұздылау ------------------- 1-25
тұзды ------------------- 26-50
ащы ... ... ... тұщы су ... 97% ... ... полюстер мен
таудағы мұздықтардың үлесiне тиедi. Егер осы ... ... ... етiп ... онда ол ... 53 м ... түзген болар едi. Бiрақ
осындай тұщы су қорын пайдалану əлi күнге мүмкiн болмай отыр. Құрлықтың ... ... 3% ... мен ... алып ... ... да тұщы судың
жетiспеушiлiгi түсiнiктi жағдай деуге болады. Табиғатта су айналымы
үздiксiз жүрiп отырады. Күн сəулесiнiң ... ... ... ... жəне өсiмдiктердегi транспирация арқылы су үздiксiз буланады.
Нəтижесiнде атмосфера су буларымен қанығады. ... су ... ... ... ... ... жер бетiне жауады. Жерде оның
бiраз бөлiгi топырақ пен өсiмдiктер беттерiнен буланып, бiразы топыраққа
сiңiп, ... ... не ... ... ... өтiп, ... ... бiрге қайтадан жер бетiне шығып, мұхиттарға қосылады. Жауын-
шашынның бiраз бөлiгi топырақ
беттерiнде қалып, ... ... ... ... ... ластанудан қорғау. Ауаны тазарту жолдары.
Өндiрiстiң қарқындап дамуына жəне отын ... кең ... ... ... бос оттектiң қоры азайып, ал көмiрқышқыл газының
мөлшерi жоғарылауда. Нəтижесiнде табиғаттағы көмiртектiң айналымы бұзылды
деуге болады. ... А.П. ... ... нəтижесiнде көмiрқышқыл
газының концентрациясы жыл сайын 0,2% ға ұлғайып отырғанын анықтады.
Адамзат қоғамында адам баласы отты ең алғаш рет ... ... ... осы
күнге дейiн түрлi жану процестерiнде 273 млрд. тонна оттегi жұмсаған болса,
соның 246 млрд. тоннасы, яғни (90% ға ... ... ... ғасырда ғана
жұмсалған. Көмiртек айналымының бұзылуы мен атмосферада ... ... ... ... ... ... тепе-теңдiкке
үлкен əсер етедi. Атмосфера табиғи жəне жасанды (антропогендiк) жолмен
ластанады.
Табиғи ластану. ... ... ... ... шаң ... Шаң
табиғатта жүретiн табиғи процестер нəтижесiнде түзiледi.
Шаңның үш түрi болады: минералдық (органикалық емес), органикалық жəне
космостық. Тау ... ... мен ... ... ... дала, торфтардың өртенуi, теңiз беттерiнен судың булануы минералдық
шаңның түзiлуiне себеп болады. Органикалық шаң ауада аэропланктондар —
бактериялар, ... ... мен ... ... ... жəне ... мен жануар-
лардың ыдырау, ашу, шiру өнiмдерi түрiнде болады. Космостық шаң жанған
метеориттердiң қалдықтарынан түзiледi.
Табиғи ластанудың бiр түрi ... шаң ... ... ... ... 1 жыл iшiнде оның мөлшерi 2-5 млн тоннаға дейiн
жетедi. Табиғи шаң жер ... ... ... бөлiгi болып табылады.
Табиғи шаң бөлшектерi органикалық немесе бейорганикалық болуы мүмкiн,
олардың радиусы шамамен 10-3—10-4 см болады жəне топырақ пен ... ... ... ... ... торфтардың өртенуi немесе Дісу беттерiнен булану
нəтижесiнде түзiлуi мүмкiн. Атмосфераның төменгi қабаттарындағы шаң сусыз
шөл далалардан ... ... ... ... — бактерия, өсiмдiк
споралары, саңырауқұлақтар, өсiмдiктер мен жануарлардың қалдықтарының шiру,
ыдырау өнiмдерiнен ... ... ауа ... ... ... ... ... майда
кристаллдары болады, олар су шашырандылары ауада құрғап қалғанда түзiледi.
Əдетте табиғи жолмен ластану биогеоценоздар мен онда тiршiлiк ететiн
организмдер үшiн аса көп зиян ... ... шаң Жер ... ... ... белгiлi роль атқарады. Ол су буларының конденсациялануы үшiн, ... ... ... əсер ... ... ... күн радияциясын
сiңiрiп тiрi организмдердi күннiң зиянды сəулелерiнен қорғайды. Академик
В.И. Вернадский атмосфералық ауа планетамыздың химиясында маңызды роль
атқарады деп жазды.
Жер ... ... ... ... оның ... топырақ
бактерияларының тiршiлiгi күкiртсутек, аммиак, көмiрсутектер, азот,
көмiртек оксидтерiнiң орасан зор мөлшерiнiң түзiлуiне əкелiп соғады.
Жасанды ластану. Атмосфераны ластаушылардың ең ... ... ... ... жанармайларының жану өнiмдерi болып
табылады. Француз ғалымы Ж. Детридiң есептеулерi ... ... ... ... көмiрқышқыл газы — 9%, көмiртек оксидi -4%,
көмiрсутектер — 0,5%, оттек — 4%, сутек -2%,альдегидтер — 0,004, ... — 0,06%, ... ... 0,006% ... 200 ге ... бар ... ... ортаға көмiртек, күкiрт жəне азот
оксидтерiмен бiрге бензиннiң құрамына кiретiн канцерогендi ... ... мен ... өте зиянды əсер етедi.
Атмосфераға транспорттардан бөлiнген газдардың құрамында 25-27% ... ... Жəне оның 40% ... 5 мкм ге ... ... ұзақ уақыт сақталып, онымен бiрге адам организмiне түсетiндiгi
белгiлi болды. ... ... ... ... шамамен 500 млн аса автомобиль
жүрiп тұрса, үлкен қалалардағы атмосфералық ауаның тазалығын сақтау адамзат
үшiн қаншалықты маңызды екенi түсiнiктi. Мысалы, Лос-Анджелес ... ... 2,5 млн ... ... — 900 мың, ... ластайды. Ал
əрбiр
мың автомобильден күнiне ауаға 3000 кг ... ... ... ... емес жану ... ... Бұл физикохимиялық
қоспалар тыныс алу кезiнде адам мен жануарларға аса зиянды болып табылады.
Ауа бассейнiн күкiрттi газбен жəне шаңмен ластаушы жылу ... ... ... жылу ... ... 1 ... 80 т көмiр жағып, атмосфераға
шамамен 5 т күкiрттi ангидрид жəне 16-17 т күл ... ... ... ... əсер ететiн жағылатын отынның сапасы, жағу əдiстерi,
газтазартқыш қондырғылар мен қалдық бөлетiн ... ... ЖЭС ... ... ... ... азайтады. Зиянды газдарды авиациялық транспорт та бөледi.
Ж.Детридiң ... ... ... самолеттер ұшу кезiнде 1 сағатта
0,7 кг/м3 альдегидтер, 6,5 кг көмiртек оксидi, 1,7 кг
көмiрсутектер, 4,3 кг азот ... 6,3 кг/м3 ... ... екен ... ... арқылы ұшып өтетiн бiр реактивтi самолет,
8 сағат ұшу кезiнде осы ... 25000 га ... ... ... ... екен. Атмосфераның антропогендi ластану жолдары жылу энергетикасы,
мұнай, газ өңдеу өнеркəсiптерi, транспорт, термоядролық қаруларды сынау,
т.б. ... ... ... əрқайсысы құрамы ондаған мың компоненттерден
тұратын түрлi қоспаларды атмосфераға бөлiп шығарады. Ауа кеңiстiгiн
ластайтын қосылыстар көмiртек оксидтерi, күкiрт пен азот қосылыстары,
көмiрсутектер мен ... шаң ... 1 жыл ... ... 200 ... көмiртек оксидi (СО), 20
млрд тонна көмiрқышқыл газы , 150 млн тонна күкiрт оксидi, 53 млн тонна
азот оксидтерi , 50 млн ... ... ... ... ауыр ... ... — ғылыми техникалық прогресстiң аса
маңызды проблемаларының бiрi болып отыр. ... ... ... ... ... ... 20 млрд тонна темiр өндiрiлген болса, оның түрлi
техника, құрал жабдықтар, қондырғылардағы мөлшерi 6 млрдтонна ғана, олай
болса 14 млрд ... ... ... ортағатаралып, ластап отыр деуге болады.
Бұдан басқа жыл сайын өндiрiлген сынап пен қорғасынның 80-90 % биосфераға
та-
ралған. Көмiр жанған кезде күл жəне ... ... ... ... ... кейбiр элементтердiң мөлшерi олардың өндiрiлген мөлшерiнен де
асып түседi. Мысалы, магний — 1,5 есе, молибден — 3 есе, мышьяк — 7 ... ... — 10 есе, ... иод, ... — 15 есе, ... ,
литий, ванадий, стронций, бериллий, цезий — 100 деген есе, ... ...... есе, иттрий — 10 мыңдаған
есе, т.с.с. Ауаның ластануы адамның денсаулығына, экожүйелердiң
қалыпты жұмыс iстеуiне, т.с.с. көптеген организмдерге зиянды
əсерiн ... Ауа ... ... ... ... газының үлкен əсерi бар. Жыл сайын атмосферадағы оның мөлшерi
0,4 % ... ... ... ... атмосферадағы көмiрқышқыл газының мөлшерi
0,032 %. Кейбiр есептеулер бойынша атмосферадағы көмiрқышқыл газының
мөлшерi əр 23 жыл сайын 2 еселенiп отырады. Көмiрқышқыл газы ... — жылу ... ... ... ... бiр ... жеткенде қоршаған орта дағы жалпы
температураның жоғарылауына əкелiп соғуы мүмкiн. ... ... ... ... 2 х 10 %, бiрақ ол Жер бетiн күн радиациясынан
қорғап тұрады жəне бактерицидтiк қасиетi бар.
Атмосфераның күкiрттi қосылыстармен ластануы қазiргi ... аса ... бiрi ... ... Күкiрт атмосфераға 5000 жылдан астам уақыт
бойы бөлiнiп ... ... ... өсiмдiктерге, жануарлар мен адам
организмiне зиянды əсер етедi. Атмосферада күкiрт (1V) оксидi күкiрт (V1)
оксидiне дейiн тотығады да, су буларымен ... ... ... ... ... ... шашынмен бiрге қышқыл жаңбыр түрiнде жерге жауады. Қышқыл ... ... ... ... тигiзедi, ағаштар мен ауыл шаруашылық
дақылдарының өсуiн тежейдi, сөйтiп үлкен экономикалық шығын келтiредi.
Атмосфераға бөлiнген ауыр металдар заттардың табиғи айналымына ... су мен ... көп ... жи-
нақталуы тiршiлiкке үлкен зиян келтiредi. Мышьяк пен хром рак ауруларының
тууына себеп ... Ал ... ... ... ... ... ... ластануы нəтижесiнде радиациялық əсер ету
байқалатын болғандықтан өте қауiптi болып саналады. Радиациялық əсер ... ... ... радиоактивтi сəулелердiң əсерi. Бұл
сəулелер кейбiр химиялық элементтердiң атом ... ... ... ... ... ... радиоактивтi сəулелер адам организмiнiң
тiрi тканьдерi арқылы өтiп, биологиялық процесстердi бұзып, организмде
түрлiше физикалық, химиялық ... ең ... ... ... ... əсерлердiң шығу көздерi баршаға мəлiм, қарапайым космостық
сəулелерден бастап, экологиялық катастрофалар болып табылатын ядролық
қаруларды сынау, атом ... ... ... ... Көптеген
елдерде ядролық қаруды сынау жұмыстарының жүргiзiлуiне байланысты ядролық
өндiрiстiң, атом-электр станцияларының дамуына байланысты атмосферада
жасанды радиоактивтiлiк көздерi пайда болды. Радиоактивтi элементтердi
өндiру мен атом ... ... iске қосу ... ... өте ... ... ... бөлiнуi мүмкiн. Радиоактивтi
заттар атмосферада тозаң, не аэрозоль түрiнде болады, олардың азғантай
дозасының өзi ... нерв ... ... ... асқорыту, тыныс алу
органдары, қалқанша без бен гипофиз қызметiне зиянды əсер етедi.
Атмосфера радиоактивтi заттармен əсiресе, атом жəне сутектi ... ... ... Атом жарылысы кезiнде түзiлген изотоптардың
жартылай ыдырау кезеңдерi түрлiше. Əсiресе, стронций-90 (жартылай ... 25 жыл) мен ... ... ... ... 33 жыл) өте қауiптi.
Радиоактивтi изотоптар өсiмдiктердiң қалдықтары, жануарлардың қалдық
өнiмдерi арқылы да таралады. Олардың тасымалдануында қоректiк тiзбектер де
бiршама роль атқарады.
Судағы изотоптар ... ... ... ... қоректенiп,
балықтарды жыртқыш балықтар не құстар қорекке пайдаланады, т.с.с.
1945 жылы августа ... ... мен ... ... ... ... ... мың адамдардың өмiрiн қиды, оның зардаптары əлi
күнге дейiн сақталуда. 1963 жылы ... ... ... ... ... бiрiгiп, ядролық қаруды атмосферада, космос
кеңiстiгiнде жəне су астында сынауға тыйым салу туралы ... қол ... ... адамдардың денсаулығын сақтау мен бүкiл тiршiлiктi қорғауда
үлкен маңызы бар. Атом ... кең ... ... ... ... ... көбеюде. Ендi осы қалдықтарды зиян сыздандыру
проблемасы да туындап отыр. Бұл проблеманы шешу жолдары түрлi елдерде
түрлiше жүзеге асуда. ... АҚШ мен ... атом ... ... ... ... ... ескi темiржол туннельдерiне сақтайды,
ал бiздiң елiмiзде жердiң ... ... ... ... ... жəне ... жол болып саналады.
Ғылым мен техниканың қарқынды дамуы кезеңiнде атмосфераның шумен ... ... ... ... ... ... 90-120 ... болатын
шулар адамның жүйке жүйесiне əсер етiп, есту органдарының қызметiн
нашарлатып, тiптi кейбiр жағдайларда жүйке — ... ... ... ... ... ... қатар гипертония, асқазанның жарасы,
организмнiң эндокриндiк системасы-
ның бұзылуы сияқты аурулардың пайда ... нерв ... əкеп ... Үздiксiз қатты шу əсерiнен перифериялық қан
тамырлары тарылып, бұлшық еттер мен миға қанның келiп жетуi қиындайды.
Деңгейi 130 децибелден асатын шу ... ... ... Батыстың
бiрқатар елдерiнде əскери аэродромдар маңындағы елдi мекендер тұрғындарының
үнемi ұшып тұратын реактивтi самолеттердiң шуынан жүректiң ... ... ... қызметiнiң əлсiреуi сияқты аурулар жиiлеген. Ал
кенеттен болған қатты шу əсерiнен жүректiң тоқтап қалуы да байқалады.
Жануарларда да, əсiресе үй құстарында жұмыртқалар ... ... сүт ... ... ... ... ... шудың əсерiн төмендету
үшiн бiраз шаралар жүзеге асырылады. Мысалы, үлкен қалаларда жасыл
өсiмдiктер ... ... ... ... Олар ... ... 20% жұтады. Бүнымен бiрге шуды сiңiрушi
конструкцияларды, экрандар орнату сияқты шаралар да атмосфераның шумен
ластануынан ... ... ... ... мен ... үшiн ... зиян.
Түтiннiң құрамындағы газдар қолайсыз метеорологиялық жағдайларда қалың улы
тұмандардың түзiлуiне əкеп ... Тiптi ... ... улы заттардың
жинақталуы нəтижесiнде адамдардың аса қауiптi аурулары мен өлiмiне себеп
болады. Мысалы, Лос-Анджелес қаласында, ... ... ... сияқты ФРГ мен бiрқатар елдерде зиянды улы заттардың жоғары
концентрациясының
атмосферада жинақталуы нəтижесiнде смог деп аталатын қалың тұмандар
байқалды.Лондонда смогтар ХIХ ... ... ... — ақ ... ... 1952 жəне 1956 жылдары болған смогтар елге үлкен зардаптарын
тигiзд%i. 1952 жылдың 5-9 декабрь аралығында қаланың үстiн қаптаған ... ... ... ... ... ... (күкiрт ангидридi,
азот оксидтерi, альдегидтер, хлорлы көмiрсутектер, т.б.) мөлшерi ауада
қалыптағы нормадан 5-6 есе көп ... 12 ... ... ... ... алу ... бас ... бас айналу, жөтел күшейген. Созылмалы бронхит ауруымен
ауыратын адамдардың көпшiлiгi смогтың əсерiнен қазаға ұшыраған. Ұлыбритания
астанасының үстiнде 1956 жылы январьда 96 сағат бойы ... ... ... ... ... себеп болған. 1968 жылы Лондонда "Ауа тазалығы
туралы заң" қабылданғаннан соң атмосфераның ластануы бiршама азайған.
Өндiрiс орындарынан шыққан қалдықтар ... 140-қа жуық ... ... ... ... ... ... болып, организмге бiрден əсер ете
қоймайды. Медициналық санитарлық зерттеулер нəтижесiнде адамның
денсаулығына зиянды заттардың бiрлесiп əсер етуi аса қауiп туғызатындығы
белгiлi болды. ... ... ... жалпы жағдайын нашарлатып, жұмыс
қабiлетiн төмендетiп, жөтел, бас айналу, дыбыс жолдарының спазмалары,
өкпенiң түрлi аурулары, организмнiң
жалпы ... ... ... ... ... тұра алу қа-
бiлетiн төмендетедi. Өндiрiс орындарынан шыққан қалдықтар, транспорт
түрлерiнен шыққан газдар, түтiн, iрi қалалардың үстiнде пайда болатын ... Күн ... ... ... ... ... кедергi келтiредi.
Мысалы, Париж қаласының маңындағы өндiрiс орындары аз аймақтарда
ультракүлгiн сəулелер 3 %болса, заводтар мен фабрикалар көп шоғырланған
аймақтарда 0,3 % қана ... ... ... ... авитаминоз жəне рахит ауруларын туғызатыны белгiлi. Атмосфераның
құрамындағы зиянды заттардан жануарлар
мен жабайы аңдар да ... ... ... ... қалдықтар
құрамындағы фторлы жəне мышьякты қосылыстардан бал аралары уланып, олардың
бал жинау қабiлетi төмендейдi. Бiрқатар ... ... ... қоян мен ... т.б.) ... ... ... газ,
мышьяк, сурьманың əсерiнен улану оқиғалары көп кездеседi. Өсiмдiктер үшiн
əсiресе улы болып саналатын күкiрттiң, фтор, ... ... ... ... ... ... мен бақтар, парктерге
үлкен зиян келтiредi.Дəндi дақылдардан бұл газдарға өте сезiмтал —арпа,
көкөнiстерден — шпинат, капуста, салат, редис.
Ауаның құрамында болатын ... ... ... ... 0,02 ... ... — 0,02 мг/м3 жəне аммиак —0,1 мг/м3.
Мамандардың есептеулерi бойынша, Франция мемлекетiнде
атмосфераның ластануынан болатын шығын ұлттық ... АҚШ — 3%, ... 8% ... ... ... ... ... күрделi, жан-жақты жəне
үлкен материалдық шығындар мен күштi қажет етедi. ... ... ... ... ... даму ... адам ... мен
қоршаған ортаға зиянды əсер ететiн заттардың түзiлуiн жəне бөлiнуiн
азайтып, ластанудың алдын-алудың iс-шараларын жасауға мүмкiнiдік бередi.
Атмосфералық ауаның ластануының алдын алатын ... ... ... ... ... ... ... 3 топқа бөлуге болады:
1. Зиянды қосылыстар түзiлетiн технологиялық процестердi
жақсарту жəне мүмкiндiгiнше зиянды заттар аз бөлiнетiн жаңа
технологияларды өндiрiске енгiзу.
2. ... ... ... мен ... жақсарту жəне ауа тазартқыш
қондырғылар арқылы ауаға зиянды
заттардың түсуiн азайту немесе мүлде болдырмау.
Зиянды қосылыстарды бөлетiн объектiлердi тиiмдi орналастыру жəне жасыл
өсiмдiктердi ... ... ... ... ... шаң мен тозаңды ұстайтын және тазалайтын 5 түрлі әдіс
белгілі.Олар: 1. Құрғақ тазалау ... ... ... ... ... ... тазалау. 4. Химиялық тазалау әдісі. 5. Термиялық өңдеу
арқылы тазалау.
1.Құрғақ тазалау ... ... ... (дауылды, боранды);
ротациялық (шиыршық тәрізді);
вихрлі (жел арқылы құйын тәрізді);
радиалды (тарамдалған);
Жалюзиялы (кедергілі) болып ... ... ... ... скруберлері;
Орталықтан тепкен күшпен жүретін скруберлер;
Инерциялы соқтығу және барботажды- көбікті қондырғылар;
3. Электр сүзгімен тазарту :
Электр сүзгімен тазарту қондырғыларының жұмыс принціпі -коронды ... ... ... ... ... тұндырма және коронды электродтар
камераларында ұстау.
4. Химиялық тазарту әдісі:
Химиялық ... ... – бұл ... ... ... заттармен араласқанда
еритін қасиетіне негізделген әдіс түрі.
5. Термиялық (күйдіру ) әдісі:
Термиялық (күйдіру ) әдісі - уытты заттарды өте жоғары температурада өртеу,
күйдіру ... ... ... келтіру болып табылады.
Топырақтың ластануы. Топырақты тазарту жолдары.
Топырақтың тұздануына себеп болатын факторлар түрлiше. Олардың бiрi ... ... ... ... тұздың жел арқылы таралуы. Суда ерiген
тұздар атмосфералық жауын-шашын арқылы да таралады. Галофит-өсiмдiктер
тұзды ортаға жақсы бейiмделiп, топырақтан тұзды ... ... ... топырақтың жоғары қабаттарының одан əрi тұздануына себеп
болады. ... ... ... ... ... ... ... олар минералданып, суды еритiн тұздардың
мөлшерi көбейiп, топырақтың одан сайын тұздануына мүмкiншiлiк жасайды.
Галофит — өсiмдiктердiң ... суда ... ... топырақта жинақталуы
1 га жерде 500 кг дейiн жететiн жағдайлар байқалған. Көбiнесе топырақтың
тұздануы грунт суларының құра мында болатын тұздар есебiнен ... ... олар ... ... капилляр арқылы булану нəтижесiнде топырақтың
жоғарғы қабатында тұздар жинақталады. Климат неғүрлым ... ... ... ... ауыр ... ... бұл процесс қарқынды
жүредi.Екiншi реттiк тұзданудың алдын алу шараларының бiрi тереңдiгi 1-1,8
м етiп террриторияда дренаждар жасау. Сол ... ... ... эрозияға қарсы күрес
шараларының бiрi. Тұзды топырақтарды натрийдiң тұздары гипстеу арқылы
тазартады. Суарудың жетiлдiрiлген ... ... ... жер
асты суларының деңгейiнiң көтерiлуiне байланысты грунт суларын сорып алу
арқылы жəне топырақты шаю
арқылы да тұзданумен күресуге болады. Бiрақ бұл кезде де ... ... ... алып кету ... ... ... ... əдiс те жақсы
нəтиже бередi. Мысалы, топырақ бетiнде жиналған зиянды тұздарды нейтралдау
үшiн гипстеу жүргiзiледi. Бiрақ бұл əдiс ... жəне ... ... үшiн ... ресурстарына үлкен зиян келтiретiн үшiншi бiр фактор — жердiң азуы.
Оның орын алу себептерi — өнiммен бiрге қоректiк заттардың топырақтан
əкетiлуi. Гумустың ... су ... жəне ... да қасиеттерiнiң
топырақтың азуының нəтижесiнде, құнарлылығы жойылып, шөлге айналады.
Өнiммен бiрге əкетiлетiн қоректiк заттарды ... ең ... əдiсi ... ... (көң, ... ... қолдану, шөп себу, пар жүйесi арқылы топырақты тынықтыру. Топырақтың
азуы ең алдымен органикалық заттардың, оның iшiнде негiзгiсi қарашiрiктiң
кемуiмен ... ... ... ... топырақты интенсивтi
өңдеуге, ауыр ауылшаруашылық техникаларды қолдану нəтижесiнде топырақтың
тығыздануы, ластануға, ең алдымен қышқыл жаңбырлар мен минералдық
тыңайтқыштарды тиiмсiз ... ... ... ... ... түрлi аспектiлерiн ескермей жүргiзген адамның шаруашылық iс-
əрекеттерi қоршаған ортаның,оның iшiнде топырақтың да ластануына əкеп
соғады. Нəтижесiнде топырақ өндiрiстiк, құрылыстардың ... ... ... ... қазбалар мен құрылыс материалдарын
өндiру кезiндегi жердiң бетiне шығарылып тасталған жыныстар тау-тау болып
үйiлген, мұнай өнiмдерi жиналған, т.б. ... ... ... ... далалардың" топырақтарында ештеңе өспейдi. Бұның себебi,
ластаушы заттардың құрамында табиғи күйде топырақта өте аз мөлшерде
кездесетiн химиялық элементтер болады. Олар көмiртек, ... ... ... ... ... никель, вольфрам, натрий, хлор, темiр, титан,
бор, барий, фтор. Бұндай жағдайда химиялық элементтердiң топырақтағы
қалыптасқан қатынасы бұзылады. Айта ... бiр жай, ... ... қана ... ... қызметтерiнен емес, сонымен бiрге
ауылшаруашылық өндiрiстiң ңəтижесiнде де жүредi. Топырақты (сол сияқты ауа
мен суды да) едəуiр ластаушы ... мал ... ... ... ... сақталмаған жағдайда суларды ластайды. Мысалы, 100 мың бас өсiретiн
шошқа комплексi немесе 35 мың бас iрi қара өсiретiн комплекстiң қоршаған
ортаны ластау ... 400-500 мың ... бар ... ... ... дəрежеде болады. Сондықтан фермаларда тазартқыш қондырғыларды салу
өте қажеттi шаралардың ... ... көп ... ... майларды сақтау мен тасымалдау
дұрыс, талапқа сай орындалмайды. Олар топыраққа түскенде топырақтың
биологиялық белсендiлiгiн нашарлатады. Сол ... ... ... не ... ... ашық тастауға болмайды. Мұнай өндiру
жəне барлау жұмыстары топырақтың түрлi жуғыш заттармен ластануына себеп
болады. ... ... ... ... ... ... ... əкеп соғады. Бұрғылау жұмыстары кезiндегi қолданылатын жуғыш
заттар (каустикалық сода, натрий хлоридi, дизель майы, битум) топырақтың
тұздануына себеп болады. Əдетте, ... ... ... Көптеген жерлер тұрмыстық жəне өндiрiстiк
қалдықтаржиналған қалдық үйiндiлерiмен ластанады. Бұл үйiндiлерде
тұрғын үйлер, ... ... ... ... ... жасалған тұрмысқа қажеттi заттардың қалдықтары, моншалар мен
кiр жуатын орындардан шыққан ағызынды ... ... мен қар ... ... ... қалдықтардың барлығы топырақты қатты ластайды. Топырақ
бұлардан басқа ... ... ... жағдайда да бiршама
ластанады. Олардың химиялық тұрақты түрлерi топырақта жинақталып, топырақ
биотасының қырылып қалуына себеп ... Ал ... ... жəне ... ... ... топырақ түзiлу процестерiне
əсер етiп, оның құнарлылығын төмендетедi Сондықтан шаруашылықтарда
пестицидтердi пайдаланудың ережелерiн қатаң сақтаулары қажет. Ал
тыңайтқыштарды ... ... ... ... алу ... ... аймақты, топырақтың түрi мен типiн, тыңайтқыш
берiлетiн дақылдың ерекшелiктерiн ескермеу топырақтың қышқылдануына, не
сiлтiленуiне əкелiп, ... ... ... ... олардың
топырақ
ерiтiндiсiне шығып қалуына жағдай жасайды.Топырақта бұлардан басқа
гельминттi инвазиялар, патогендi микроорганизмдермен ластаушылар фекалды
массалар, өндiрiстiк қалдықтар, топырақтан шайылған су, не ... т.б. ... ... ... ... өте қатты ластануы
тұрғын үйлер маңындағы огородтарда жиi
байқалған. Əлемнiң көптеген мемлекеттерiнде ... ... ... ... ... ... орман, мал жайылымы, т.б үшiн пайдаланылып
келген. Ал қазiргi кезде ... ... ... ... бұл
жерлер түрлi басқа мақсаттағы жұмыстар (жолдар мен трубопроводтар салу,
т.б.) жүргiзу нəтижесiнде өте үлкен өзгерiстерге ұшырады. Адамның
шаруашылық iс-əрекеттерiнiң нəтижесiнде
өсiмдiктерi жойылған, ... ... мен ... ... ... бұзылып, ластанған жерлер бұзылған жерлер деп аталады. Пайдалы
қазбаларды ашық əдiспен өндiру ... ... ... ... зиян келтiредi. Бұл жұмыстар кезiнде тереңдiгi 400-500 м
болатын шұңқырлар түзiледi. Осындай жерлердi қайтадан шаруашылық
мақсаттарға пай-
далану үшiн ... ... ... ... ... жерлердi
қайта қалпына келтiру процестерi рекультивация деп аталады.
Қазiргi кезде ғалымдар мен ... ... ... ... ... ... ауыл жəне орман шаруашылықтарына қайтарудың
жолдарын iздестiруде. Бұзылған жерлердi қайта қалпына келтiру жұмыстары
таукен, инженерлiк-құрылыс, мелиоративтiк, орман шаруашылықтық,
ауылшаруашылықтық iс-шаралар комплексiн құрайды.
Жердi ... екi ... ... бар : ... жəне
биологиялық. Тау-техникалық рекультивациялаудың мақсаты — территорияны
жөндеуге дайындау. Ал биологиялық ... ... ... ... ... ... ... асырылады. Жердi
рекультивациялау жұмыстары бойынша Чехословакия мен ГДР ... ... ... ... ... ... — өте ... мəселе. Ол көп жағдайда бұзылған
территориялардың нақты экологиялық жағдайларына байланысты.
Рекультивациялық жұмыстарды жоспарлау үшiн грунт топырағының физико-
химиялық құрамын, гидрологиялық ... ... ... ... бiлу ... ... ... ашық əдiспен өндiру,
мал шаруашылығы комплекстерiн, суғару орындарын салу, т.б. Топырақ
жабынының бұзылуына себеп болатын жұмыстар кезiнде рекультивацияланатын
жерге жоғарғы қарашiрiктi топырақ қабатын ... ... ... ... қатаң сақтау қажет. Геологиялық мұнай iздестiру жəне
өңдеу жұмыстары кезiнде бұзылған жəне мұнаймен, түрлi жуғыш улы ... ... ... ... өте ... ... бойынша, əрбiр бұрғылау скважинасына 2,2
га жер бөлiнедi. ... ... ... ... ... көп ... айналымнан шығып қалады. Əсiресе, iрi
гусеницалы тракторлар колоннасында орнатылған бұрғылау
қондырғыларын бiр ... ... ... ... ... ... ... бiршама зардап шегедi. Сондықтан,
мұнай-газ кен орындарын iздестiру мен эксплуатациялау
жұмыстарын бастар алдында ол жерлердiң топырағының беткi
құнарлы қабатын ... ... ... ... қабат
топырағын орнына салуды тиiстi орындар талап етулерi қажет.
Судың ластануы. Суды тазалау жолдары.
Жер планетасындағы судың ... ... — 1386 ... Бұл ... 96,5 ... мұхитқа тиесiлi. Мұхиттардың орташа тереңдiгi 3704 м ал ең тереңi
— 11034 м Жер қойнауының жоғарғы ... ... ... жер асты ... бар. Тұщы ... ... 150-200 м тереңдiкте орналасады да, тереңдеген
сайын тұздана бередi. Жер астындағы тұщы ... ... жер ... ... ... 100 есе көп. Су табиғатта үш түрлi агрегат күйде (қатты,
сұйық, газ) кездеседi.
Қазiргi кезде адамзат қоғамында бiр жылда тұщы судың 3000 км3 ... Суды ең көп ... ауыл ... Ауыл ... ... ... үш ... қайтарылмайды. Мысалы, 1 тонна бидай
өсiру үшiн барлық вегетациялық кезеңiнде 1500 тонна, 1тонна ...... ... 10 000 ... су ... Табиғи суларда олардың өздiгiнен
тазару құбылысы жүредi. Бiрақ бұл процесс өте жай жүредi. Өндiрiстiк-
тұрмыстық қалдықтар ... ... аз ... ... ... тазару құбылысы жеткiлiктi дəрежеде жүрген болар
едi. Бiрақ, өкiнiшке орай, қазiргi таңда ғылыми — техникалық революцияның
қарқынды дамуынан судың ... ... өте мөте ... ... Сол ... ағызынды
суларды тазарту жəне оларды қайтадан пайдалану қажеттiлiгi
туындап ... ... ... ... ... заттардан тазарту
күрделi процесс. Олар — механикалық, физико-химиялық жəне
биологиялық болып бөлiнедi. Бұл əдiстердiң əрқайсысын таң-
дап алу ағызынды судың ластану сипаты мен ... ... ... ... Суды тазартудың механикалық əдiсi бойынша суды
тұндыру жəне сүзу арқылы ондағы механикалық қоспалардан ... ... ... ... ... ... ... торлармен, су бетiлiк
қоспалар — май, смола, мұнай ұстағыштар ... ... ... ... ... ... ... емес қосылыстар бөлiнiп,
органикалық заттар ыдыратылады. Көбiнесе электролиз қолданылады. Электролиз
кезiнде ағызынды сулардағы органикалық заттар ыдырап, металлдар, қышқылдар
мен басқа да органикалық емес ... ... ... ... ... деп ... ... қондырғыларда жүзеге асырылады.
Ағызынды суларды электролиз арқылы тазарту əсiресе, қорғасын, мыс
өнеркəсiптерi мен бояғыш заттар өндiрiс орындарында ... ... ... ультрадыбыс, озон, иониттер мен жоғары қысым арқылы да
тазартуға болады. Ал химиялық əдiсте суды тазарту үшiн химиялық реагенттер,
мысалы, хлор
жəне оның хлорамин, ... ... ... ... ... қосылыстары
қолданылады. Суды тазартудың биологиялық əдiсi сулардың биохимиялық жəне
физиологиялық өздiгiнен тазару құбылыстарының заңдылықтарына негiзделген.
Ағызынды суларды тазартудың биололиялық ... ... ... ... ... тоғандар мен аэротенклер, метантэнклер.
Аэротенклерге активтi ил — микроскопиялық өсiмдiктер мен ... ... ... сумен толтырады да, ағызынды суларды төменгi жағынан қатты
ауа ағынымен үрлейдi. Оттектiң (ауамен үрлегенде) жəне органикалық
заттардың көп мөлшерiнде (ағызынды судағы) активтi илде ... ... ... өсiп, ... ... ... ... органикалық ластаушыларды жай минералдық заттарға дейiн
ыдырататын ферменттер бөле бастайды. Органикалық заттардың минералдану
процесi жүредi. Органикалық заттардың мол қорымен қоректенген бактериялар
активтi көбейе ... ... ... ... ... ... ... судың түбiне шөгiп, ал су тазара бередi. Тұнған таза
суды бөлiп алып, ал ... ... суды ... ... əрi ... жалғаса
бередi. Ағызынды суды тазартудың химиялық əдiстерiнiң ең көп қолданылатын
түрi нейтралдау. Өнеркəсiп ... ... ... көпшiлiгiнiң
құрамында күкiрт қышқылы, тұз жəне азот қышқылдары көп кездеседi. Осы
қышқылдар болатын ... ... үшiн ... ... ... Əдетте химиялық тазартудан соң биологиялық
тазарту жүзеге асырылады. Ағызынды суларды тазартуға ... ... ... ... ... ... 10-15%, ... 20-25% құрайды.
Ағызынды суларды тазарту қондырғыларының
өте қымбатқа түсуi, сол сияқты көбiнесе тек қана тазарту қондырғылары
арқылы үздiксiз даму үстiндегi өндiрiс ... ... ... қорғау проблемасын шешу мүмкiн еместiгi су көздерiн ластанудан
қорғаудың неғұрлым тиiмдi жолдарын iздестiрудi қажет етiп отыр. Ал мəселенi
шешу үшiн ... ... ... аз ... ... тiптi ... ... технологиялық
процестердi енгiзу қажет. Суды ластаушылардан бөлу үш этап арқылы жүзеге
асырылады.
Бiрiншi реттiк тазарту. Ағызынды сулар iрi қатты қалдықтардан тұндыру
арқылы ... ... ... ... органикалық заттарды бөлу. Ағызынды u1089
\u1089 суларды биохимиялық тазарту əдiсiнде кейбiр
микроорганизмдер судағы ерiген органикалық заттармен қоректенiп, ... ... ... ... ... ... заттардан тазарады.
Екiншi реттiк тазартудың келесi бiр көп таралған əдiсi тамшылы биофильтрлер
арқылы тазарту. Бұл ... ... тек қана ... ... ... ... ... да бөлiнедi. Тамшылы биофильтрлер арқылы 80-85%
ерiген органикалық заттар тазарады.
Бiрiншi жəне екiншi реттiк тазарту арқылы ағызынды сулардан 90% органикалық
ластаушыларды ... ... ... ... ... ... ... негiзгi мақсаты — ағызынды
судың құрамындағы азот жəне фосфор қосылыстарын бөлу. Осы элементтердiң
қосылыстары суда балдырлардың қарқынды өсiп, дамуына себеп болады. ... ... ... ... ... ... ... арқылы
суды таза тады.
Тазартудың осы үш этапынан кейiн суды ондағы қалған бактериялар мен
вирустардан тазарту үшiн ... жер ... ... ... ... қорғауда оның санитарлық-гигиеналық жағдайы аса маңызды
роль атқарады. Халықтың пайдаланатын ауыз суы таза, зиянды қоспасыз болуы
керек. Сондықтан су көздерiнiң биологиялық, ... жəне ... ... бақылауда болады.
Биосфера ластануы ұлғаюының катастрофалық процестерi жəне осы негативтi
əсерлердi жоюға жұмсалып жатқан шығындарға ... ... ... технологиялық процестердi комплекстi экологиялық жəне
экономикалық жағынан бағалаудың қажеттiгi туындап отыр. Технологиялық
процестердiң ... ... ... үшiн ... ... ... зиянды заттардың экологиялық көрсеткiшi қолданылады. Бұдан
басқа екiншi бiр маңызды бағалау критериi — ресурс сыйымдылық көрсеткiшi —
пайдалы өнiм ... ... ... ... су, ауа, ... ... ... үлесi. Өкiнiшке орай, қазiргi кезде бұл көрсеткiштердiң
үлесi өте жоғары. Қор үнемдегiш технологияларды қолдану тиiмдi болар
едi. Бұл технологиялар табиғи ... ... ... ... ... ... қолданылатын
материалдық жəне энергетикалық ресурстарды тиiмдi пайдалану, т.б. негiзiнде
жүзеге асырылады. Қалдықсыз өндiрiс, өндiрiске ... ... ... ... жəне ... пайдалану үшiн шешiмдер қабылдау
үшiн қажет. Территориялық-өндiрiстiк комплекстер ... ... ... ағынына талдау нəтижесi, əрбiр келесi кезеңде алынатын өнiмнiң
массасы, алдыңғы кезеңдегi өнiмнiң массасынан түрлi: ... газ, ... ... ... ... аз ... ... Ал бұл қалдықтардың
өзiн де белгiлi мақсатта пайдалануға болады. Өндiрiстi интенсивтендiруге
байланысты қалдықтар мен қосымша өнiмдердi өндiрiсте қайтадан пайдалануға
мүмкiндiк беретiн жаңа экологиялық таза ... ... ... түзiлуiн азайта отырып, өндiрiстiң рентабельдiгiн, ресурстарды
пайдалану коэффициентiн көтеруге жəне соның нəтижесiнде табиғатты қорғау
iсшараларына жұмсалатын шығынды азайтуға болады. ... өнiм ... ... ресурстарды толық пайдалану арқылы биосфераның ластануына
жол бермеу. Практика жүзiнде қалдықсыз өнiм өндiрудi ... ... ... Қалдықсыз өнiм өндiруге технологиялық процестер
мен құрал-жабдықтардың тиiмдiлiгiн арттыру, рекуперацияны
пайдалану, ... келе ... ... ... экологиялық жағынан таза процестермен алмастыру, т.б. арқылы
жетуге болады. Қалдықсыз өнiм өндiрiсiн енгiзуден бiз не күте ... ... ... ... ... ... ... пен энергетикалық ресурстарды үнемдеу,
шикiзат базасын кеңейту, қалдықтарға жұмсалатын ... ... ... өнiм ... ... ең жақсы мысалы
хромдау гальваникалық цехының қазiргi заманғы технологиясы. Бұл технология
бойынша, шайылатын судағы ауыр металл иондары тазартқыш қондырғыға
сiңiрiлiп, хромдау ... ... ... ал ... ... ... детальдарды жууға қайтадан қолданылады. Бұндай мысалдарды көптеп
кездестiруге болады.
Сонымен, қалдықсыз өнiм өндiрiстерi болашақта өнеркəсiптiң биосфераға
зиянды əсерiн түгелдей жою, ... ... ... ... ... ... өнiм ... кезiндегi келтiрiлетiн шығындарды толығымен жою
проблемаларын шешедi деп ойлаймыз.
Қорытынды
Адам баласы тіршілік ету үшін ... ... ... ... ... ... байлығын аялап, қоршаған ортаны ластанудан, бүлінуден
қорғау келешек ұрпаққа оларды табиғи қалпынан бүзбай ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаның ауа мен
суы, топырағы мен өсімдіктері таза болғаны жөн. Жер тұрғындарының
шаруашылық қызметі қазіргі ... ... ... басты
себепкері болып табылады. Қазіргі өркениет табиғаттағы тепе- тендікті
бұзып, қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... ... сағат сайын өнеркәсіптің газ тәріздес, сұйық және қатты
қалдықтары биосфераға ... ... Ол ... ... суға және
топыраққа санданған химиялық заттар бөлініп, олар адам денсаулығына
залал тигізеді. Экологиялық зардап бүгінде адам өлімінің 20 ... ... ... Ал кейбір жерлерде жағдай мүнан да қиын. Қәзіргі
кезде бүкіл жер ... ... ... шет ... ластанушы
заттардың түспеген бірде- бір жер жоқ.
Қоршаған ортаны ластайтын затардың биологиялық әсері олардың
адамды уландыруы, нысандық ... ... ... ісік ... ... ... бопсалануы) қасиеттеріне байланысты екендігі
белгілі.
Ауаны ластайтын улы заттардың 150- ден ... ... Олар ... ... ... ... ... түсіп, жаңа химиялық қосындылар
түзеді. Бұл қосындылар табиғи ортаны ластап, адам ... әр ... ... денсаулығын бұзады. Осындай ұлы заттар көп мөлшерде әсер етсе
адамның тынысы тарылып өліп ... де ... Улы ... ірі ... қалалардың тұрғындарының денсаулығына елеулі зиян келтіреді.
Химиялық, түрлі – түсті металл өндіретін өндірістер тынымсыз улы заттар
шығарып тұрады. ... ... ... ... өңдейтін зауттар мен
электростанциялар секілді ауаға күкірттің қос тотығын шығаруда, ол әрине
адамның және жануарлардың тыныс жолдарын ... әр ... ... ... жылу ... жағудың әсерімен ауаға күл
бөлініп шығады. Ол ауылшаруашылық егістіктеріндегі көкөністер мен жеміс -
жидектерге, ... ... ... зиян ... ... адам мен ... ... жануарлардың тәнінде зиянды
физиологиялық өзгерістер байқалады.
Мамандардың мәліметтеріне сүйенсек, соңғы ... ... ... улы ... ... 40 ... ал ... бөлініп шығып жатқан
улы газдың мөлшері 60 пайызға өскен. Цемент зауытынана бөлінген шаң-
тозан ... ... ... ... кальций, магний элементтерінің
шамадан тыс көбеюіне себепкер болады. Ал мырыш пен ... ... ... ... улы ... ... пен ... бойына
жиналып, ауа мен су арқылы адам мен жануарлардың бойына еніп олардың
денсаулығына қауіп келтіреді. Адам организімінің улы ... ... Жас ... мен қарт ... аурушаң улы заттарға төзімсіз
келеді.
Сондықтан қоршаған ортаға зиянды заттар шығаратын кәсіп орындардың
қаладан алыстау ... ... жөн. ... ... ... ... төрт топққа бөлуге болады: 1. Химиялық ластану – көміртегі өнімдері,
күкірт, көмірсулар, ... мен ... ... ... ... ауыр ... аэрозолдар.
2. Физикалық ластану - жылу, радиоактивті заттар, электромагниттік
толқындар, шулар мен ... ... ...... және ... ... ... бактериялар, вирустар,микроорганизмдер мен құрттар,
қарапайымдылар мен шектен тыс көбейіп кеткен зиян келтіретін жәндіктер.
4. Эстетикалық зиян – табиғаттың әсем ... ...... ... ... сулу жерлерді су басып батпақ –
сорға айналуы, ... ... ... ... ... су қорының азайып көлдердің құрғауы және тағы ... ... ... ... үш ... ... ... заттардың таралуы.
Ластағыштардың биомассаға енуі.
Ластанғыш заттардың биологиялық топтануы немесе қорлануы.
Адам организімі ... ... ... белгілі бір мөлшерге, немесе деңгейге дейін ғана төзе ... ... ... заттар ол мөлшерден асып түссе, адам организімі оған төтеп бере
алмай, денсаулығы бұзылып, ауруға ... ... ... табиғатпен адам өмірі тығыз байланысты. Егер онда
кейбір құбылыстар мен өзгерістер болып ластанудан табиғатқа зиян келсе,
адамзат та одан ... ... одан ... өте алмайды. Өзімізді
қоршаған сыртқы орта (ауа,су, топырақ) адам өміріне зор ... ... ... ... ... Сондықтан қоршаған ортаны қорғау
еліміздің аса маңызды міндеттері ретінде Қазақстан Республикасының
Конституциясында ... ... ... табиғатты, яғни биосфераны
бұлдірмей таза сақтау, қолдан келсе оны жақсартуға тазартуға ұлес қосу
әрбір сапалы ... ... ... ... бірі ... қала
бермек. “Табиғат – біздің туған бесігіміз” деп бекер айтылмаған. Қоршаған
ортаны, жер бетіндегі сұлу табиғатты сақтап, оны ... ... ... ... ... таза күйінде болашақ ұрпағымызға қалдыру –
бізге үлкен міндет. Сондықтан ... ... ... ... ортаны көзіміздің қарашығындай сақтауымыз керек. Табиғатқа
жанашыр болу-адамзат қоғамына, оның келешегіне ... ... ... әдебиеттер:
1. Безуглая Э.Ю., Расторгуева Г.М., Смирнова И.П. Чем ды-
шит ... ... Д., ... ... Э.В., ... С.Н. ... и экономика при-
родопользования.— М., 1998.
3. Анаништов В.В. Экономика природопользования и охра-
на окружающей среды. — СПб., ... А.А., ... Е.Б. ... ... М., ... Одум Ю. ... ... 1-2 — М., 1986 г.
6. Риклефс Р. Основы ... — М., 1979 ... ... ... түсінік
Топырақ туралы жалпы түсінік
Су туралы жалпы түсінік
2.Негізгі бөлім
1.Ауаның ... ... ... ... ... ... ... ластануы. Топырақты тазарту жолдары.
3.Судың ластануы. Суды тазарту ... ... ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ЭКОЛОГИЯ ЖƏНЕ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ. Оқу құралы62 бет
Экология және қоршаған ортаны қорғау: жоғары оқу орындарына арналған оқулық106 бет
Атмосфералық ауаны қорғау. Ластағыш заттектердің түрлері14 бет
Кеңқияқ мұнай кен орының бу-жылулық өндеу арқылы игеру әдісі57 бет
Лепсі кентіндегі мұнай қоймасының негізгі технологиялық және қосалқы нысандарын жобалау бойынша оңтайлы техника-технологиялық шешімдері79 бет
Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орны50 бет
Өзен мұнай-газ кен орны72 бет
Қоршаған ортаны радиациялық ластанудан қорғау42 бет
Statistic analytic system (SAS) бағдарламалық өнімін қолдана отырып әр бақылау бекетіндегі уақыттың әр түрлі кезеңіндегі (тәулік, ай, жыл), қала кескініндегі (ауданында) атмосфералық ауаны ластайтын заттардың орта шоғырын есептеу бойынша бағдарламалық қамтама өңдеу43 бет
Автомобильден шыққан газбен ауаның ластануы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь