Шығыс әлеміндегі және Қазақстандағы дінаралық қарым-қатынас

КІРІСПЕ 3

1. ШЫҒЫС МЕМЛЕКЕТТЕРІНДЕГІ ДІН

1.1 Ежелгі Шығыстағы «діни дүниетаным: қалыптасу мен даму
Эволюциясы» 5

1.2 Шығыс мұсылман әлеміндегі діни сенімнің қалыптасу жолы 9

2. ШЫҒЫС ЕЛДЕРІНДІ ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДІН МЕН МЕМЛЕКЕТ АРАҚАТЫНАСЫ

2.1 Шығыс мемлекеттеріндегі дін мен мемлекет арақатынасы 12

2.2 Қазақстандағы дін мен мемлекет арақатынасы, зайырлылық принциптері 22

ҚОРЫТЫНДЫ 31

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 36
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Шығысқа тән рухани әлем, негізінде ол адамның жан дүниесін жетілдіруге бағытталғандықтан, ондағы ежелден қалыптасқан сенім яғни дін мәселесі қазіргі таңда да ең маңызды мәселелердің бірі. Өйткені Батысқа қарағанда, шығыс мемлекеттерінде сенім мен дін ерекше сипатқа ие.
1. Өзінің бастауын Ежелгі Қытай мен Үндістаннан алатын сенім мәселесі бүгінгі күнге дейін діннің негізгі мәселесі болып табылады. Өйткені, адамзаттың сенімі бір жерде тоқтап қалмақ емес, ол жалғаса береді. Ал, оның кері әсері болып табылатын ой еркіндігі бүгінгі таңда біздің демократиялық қоғамымыздың арқауы болып табылады. Бірақ, Президентіміз Н.Ә.Назарбаев өзінің жолдауында: «Бізде демократиялық мәдениеттің терең дәстүрлерінің жоқтығы, еркіндікті ойыңа келгенді істеуге болады деп түйсіну елді тұрақсыздыққа ұрындыруы, біздің болашаққа арналған барлық жоспарларымызды белінен басып, өзімізді алысқа кері серпіп тастауы әбден мүмкін екенін мойындауымыз керек» [1], - деген.
2. Сонымен қатар Қазақстандағы дін мәселесінде: «Біз барлық діндердің тең құқылығына кепілдік береміз және Қазақстан конфессияаралық келісімді қамтамасыз етеміз. Біз Исламның, басқа да әлемдік және дәстүрлі діндердің озық үрдістерін құрметтеп әрі дамыта отырып, осы заманғы зайырлы мемлекетті орнатамыз» [2] деп, бұл мәселені басты негіз ретінде көрсеткен.
Шығыстағы Пәкістан мемлекеті орта ғасырларда халықтық-дәстүрлі исламды тұтынғанымен, қазір мұнда фундаменталистік ислам тамырын тереңге жіберді. Терроршы да, «Талибан» да осы елден шығып жатыр. Бұл ел әлеуметтік-экономикалық тұрғыда өте баяу дамуда. Халқының көпшілігі кедей тұрады. Бастапқыда Пәкістанның исламды бұлай кері кету үшін емес, даму үшін пайдаланғысы келгені анық. Бірақ, 60 жылдары басталған ислам ынтымақтастығы қозғалысы Пәкістанды да өз иіріміне тартып әкетті. Осы жылдары Пәкістан мен Сауд Аравиясының саяси-мәдени байланыстары нығайды. 1960-шы жылдардың аяғында араб елдерінен келген фундаменталистік уағызға уланған халық бүкіл қоғамдық өмірді ислам шарттарымен реттеуді талап ете бастайды. Пәкістанда Сауд Арабиясымен тығыз қарым-қатынас орнатпай тұрған 1953 жылы 35-ақ медресе болған екен. Қара халық дәстүрлі исламды пір тұтыпты. Бұл жылдары Пәкістан билеушілері әлеуметтік прогресс, технологиялық мешеулікпен күрес, елдің экономикасын нарықтың шарттарымен реформалау сияқты мақсаттарды алдыңғы қатарға қойды. Ал, 1960 жылы медресе саны 140-қа, ал төменгі сатылы діни мектеп «танзимдер» тез көбейіп, саны 832-ге жетті. Бұл оқу орындарында 35 мың шәкірт оқыды. Пәкістан басшылығының стратегиялық қателігі осы болды. Олар дәстүрлі исламды емес, араб елдерінің оқытушылары әкелген исламды қолдады, оны ел арасында таратты. Көбейіп кеткен радикалды ислам өкілдері 1958 жылдан бастап модернистік реформалар жүргізе бастаған Айюб-ханның саяси бағытына қарсы шығып, 1963 жылы Пәкістанда ислам мемлекетінің құрылуына ықпал етті. 1980 жылдары бұрынғы мемлекеттік соттардың орнына шариғат соттары енгізілді. Қаржы саясаты толық өзгерді. Берілген несиелерден пайыздық өсім алынбайтын болды. Ислам салықтары – ұшыр мен зекет бекітілді. Ел ішіндегі саяси-әлеуметтік, экономикалық қатынастар шариғатқа бағындырылды.
1. ҚР Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы. «Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында». - Астана, 2006. – 7-34 б.б.
2 Мифы древней Индии. - М., 1972. - 145с.
3 Асқаров Л.Ә., Исмағанбетова З.Н. Ежелгі шығыстың рухани қайнарлары. - Алматы: Қазақ университеті, 1999. - 23 б.
4 Мифы древнего Китая. - М., 1991. - 305 с.
5 Мифы древней Индии. - М., 1972. 39 - 101. б.б.
6 Мифы древнего Китая. - М., 1991. – 196 с.
7 Лао цзы – Дао дэ цзин Саяси және құқықтық ой-пікірлер тарихының інжу-маржандары. - Алматы: Жеті жарғы, 2003. – 213 б.
8 Кұңдудзы. Кеңес пен толғам. Қытай тіл ауд. Мұхтар Мағауин. - Алматы, 2001. - 181 б.
9 Көбесов А. Әл-Фарабидің ашылмаған әлемі. – Алматы: Санат, 2002. – 169 б.
10 Свабодомыслие и атеизм в древности, средние века и Эпоху Возраждения. - М., 1986. – 305 с.
11 Әл-Фарабидің туғанына 1130 жыл толуына арналған Халықаралық Ғылыми Теориялық конференцияның материалдары. Ғұлама.Ойшыл. Ұстаз. -Алматы: Қазақпарат, 2001, - 228 б.
12 Шах И. Суфизм, - М., 1994 . - 177 с.
13 Әлемдік философиялық мұра. Ортағасырлық діни философия. Т. 5 - Алматы: Жазушы. 2005. – 296 б. Яғни, дін туралы білімді тек ақылмен қорытып шығару мүмкін емес, оның табиғаты мистикалық мәнде дейді.
14 Иүгінеки А. Ақиқат сыйы. - Алматы, 1985. - 7-9бб
15 Абашин С. «Исламский фундаментализм в ЦА: причины распространения, прогнозы на будущее». //ЦА и Кавказ. № 2 (20), 2002.
16 Игнатенко А. «Эндогенный радикализм в Исламе». // ЦА и Кавказ. № 2 (8), 2000.
17 Добаев И. «Исторические и доктринальные корни исламского радикализма, его современные проблемы и течения». // ЦА и Кавказ. № 2 (14), 2001.
18 Игнатенко А. «Эндогенный радикализм в Исламе». // ЦА и Кавказ. № 2 (8). 2000.
19 Назаров Д. «Политический ислам в ЦА: истоки и этапы становления». // ЦА и Кавказ. № 4 (28), 2003.
20 Добаев И. «Исторические и доктринальные корни исламского радикализма, его современные проблемы и течения». // ЦА и Кавказ. № 2 (14), 2001.
21 Подопригора Р.А. Государство и религиозные организации. (административно-правовые вопросы). А; «Аркаим». 2002. - стр. 140.
22 Эткин М. «Ваххабизм и фундаментализм: термины – «страшилки». // ЦА и Кавказ. № 1 (7), 2000.
23 Игнатенко А. «Эндогенный радикализм в Исламе». // ЦА и Кавказ. № 2 (8), 2000.
24 Абашин С. «Исламский фундаментализм в ЦА: причины распространения, прогнозы на будущее». // ЦА и Кавказ. № 2 (20), 2002.
25 Добаев И. «Исторические и доктринальные корни исламского радикализма, его современные проблемы и течения». // ЦА и Кавказ. № 2 (14), 2001.
26 Назаров Д. «Политический ислам в ЦА: истоки и этапы становления». // ЦА и Кавказ. № 4 (28), 2003.
27 Подопригора Р.А. Государство и религиозные организации. (административно-правовые вопросы). А; «Аркаим». 2002. стр. 123.
28 Подопригора Р.А. Государство и религиозные организации. (административно-правовые вопросы). А; Аркаим, 2002. С. 248.
29 Гордлевский В.Г. Ходжа Ахмет Ясави. Избранное сочинения.
30 Назарбаев Н.А. Критическое десятилетие. А; «Ата мұра». 2003. стр. 105.
31 Нұртазина Н. «Ислам дінінің қазақ тарихы мен мәдениетіне тигізген әсері». // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы, № 4 (23). 1999.
32 Сыздықова Г. «Түркістан қаласының дінді таратудағы ролі». // Ақиқат. № 4, 1998.
34 Муминов А. «Традиционное и современное религиозно-теологичесие школы в ЦА». // ЦА и Кавказ. № 4 (5), 1999.
34 Өсерұлы Н. Шариғат және қазақ қауымы // Жас Алаш. - 1999. - 9 қаңтар.
35 Қодар Ә. Дулығамның төбесі... // Жас Алаш. – 1998. – 18 сәуір.
36 Сопыбекова К. Қарқаралыдағы Құнанбай мешітінің салынуы // ZAMAN – Қазақстан. - 1995. 7 сәуір.
37 Өсерұлы Н. Шариғат және қазақ қауымы // Жас Алаш. - 1999. 9 қаңтар.
38 Сыздықова Г. Түркістан қаласының дінді таратудағы рөлі // Ақиқат. 1998. № 4.
39 Нұртазина Н. Ислам дінінің қазақ тарихы мен мәдениетіне тигізген әсері // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. 1999. № 4 (23).
40 Дробижева Л.М., Гузенкова Т.С. Ценности и символы национального самосознания в условиях изменяющегося общества. М; 1994. стр 22-23.
41 Абашин С. «Исламский фундаментализм в ЦА: причины распространения, прогнозы на будущее». // ЦА и Кавказ. № 2 (20), 2002.
42 Назаров Д. «Политический ислам в ЦА: истоки и этапы становления». // ЦА и Кавказ. № 4 (28), 2003.
43 Муминов А. «Традиционные и современные религиозно-теологические школы в ЦА» // ЦА и Кавказ. № 4 (5), 1999.
44 Алтай Х. Дінді шектен асыру – оны шектеуден де залалды // Түркістан. – 2002. - 19 желтоқсан.
45 Алтай Х. Жалған уағыз жақсылық әкелмейді // Түркістан. - 2000. - 18 ақпан.
46 Назарбаев Н.Ә. “Сындарлы он жыл”. А; Атамұра, 2003 жыл. - 99. 94 б.б.
47 Общечеловеческие и национальные ценности в изменяющемся обществе. А; «Ақыл кітабы», 1997. с. - 192-193.
48 Подопригора Р.А. Государство и религиозные организации. (административно-правовые вопросы). А; «Аркаим». 2002. - стр. 281.
49 Подопригора Р.А. Государство и религиозные организации. (административно-правовые вопросы). А; «Аркаим». 2002. стр. - 188.278
        
        әл-фараби атындағы қазақ ұлттық университеті
ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ ФАКУЛЬТЕТІ
магистратура
Дінтану және мәдениеттану кафедрасы
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Шығыс әлеміндегі және ... ... ... ... ... ... «___» _______2012 ж.
қорғауға жіберілді:
Кафедра меңгерушісі
Құрманалиева А.Д.
филос.ғ.д.,
профессор
«___» ________2012 ж.
Алматы 2012
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
3
1. ШЫҒЫС МЕМЛЕКЕТТЕРІНДЕГІ ДІН
1.1 ... ... ... ... ... мен даму
Эволюциясы»
5
1.2 Шығыс ... ... діни ... ... ... ... ЕЛДЕРІНДІ ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДІН МЕН МЕМЛЕКЕТ АРАҚАТЫНАСЫ
2.1 Шығыс мемлекеттеріндегі дін мен ... ... ... дін мен ... ... ... ... ТІЗІМІ ... ... ... ... тән ... әлем, негізінде ол
адамның жан дүниесін жетілдіруге бағытталғандықтан, ондағы ... ... яғни дін ... қазіргі таңда да ең маңызды
мәселелердің бірі. Өйткені Батысқа қарағанда, шығыс мемлекеттерінде ... дін ... ... ... ... ... Ежелгі Қытай мен Үндістаннан алатын сенім мәселесі
бүгінгі күнге ... ... ... ... ... ... ... сенімі бір жерде тоқтап қалмақ емес, ол жалғаса береді.
Ал, оның кері ... ... ... ой еркіндігі бүгінгі таңда біздің
демократиялық қоғамымыздың ... ... ... ... ... өзінің жолдауында: «Бізде демократиялық
мәдениеттің терең дәстүрлерінің жоқтығы, еркіндікті ойыңа келгенді
істеуге болады деп ... елді ... ... ... ... барлық жоспарларымызды белінен басып, өзімізді
алысқа кері ... ... ... ... ... ... керек»
[1], - деген.
2. Сонымен қатар Қазақстандағы дін мәселесінде: «Біз барлық діндердің тең
құқылығына кепілдік береміз және Қазақстан конфессияаралық ... ... Біз ... ... да ... және дәстүрлі
діндердің озық үрдістерін құрметтеп әрі ... ... осы ... ... ... [2] деп, бұл мәселені басты негіз
ретінде көрсеткен.
Шығыстағы Пәкістан мемлекеті орта ғасырларда халықтық-дәстүрлі ... ... ... фундаменталистік ислам тамырын тереңге жіберді.
Терроршы да, «Талибан» да осы елден шығып ... Бұл ел ... ... өте баяу дамуда. Халқының көпшілігі кедей тұрады.
Бастапқыда Пәкістанның ... ... кері кету үшін ... даму ... келгені анық. Бірақ, 60 жылдары басталған ислам ынтымақтастығы
қозғалысы Пәкістанды да өз иіріміне тартып әкетті. Осы ... ... ... ... саяси-мәдени байланыстары нығайды. 1960-шы жылдардың
аяғында араб елдерінен келген фундаменталистік ... ... ... бүкіл
қоғамдық өмірді ислам шарттарымен реттеуді талап ете бастайды. Пәкістанда
Сауд Арабиясымен тығыз қарым-қатынас ... ... 1953 жылы ... ... ... Қара ... дәстүрлі исламды пір тұтыпты. Бұл жылдары
Пәкістан билеушілері әлеуметтік прогресс, технологиялық мешеулікпен ... ... ... ... ... ... ... қатарға қойды. Ал, 1960 жылы медресе саны 140-қа, ал төменгі ... ... ... тез ... саны 832-ге ... Бұл оқу ... мың ... оқыды. Пәкістан басшылығының стратегиялық қателігі осы болды.
Олар дәстүрлі исламды емес, араб елдерінің ... ... ... оны ел ... ... Көбейіп кеткен радикалды ислам өкілдері
1958 жылдан бастап модернистік реформалар жүргізе бастаған ... ... ... шығып, 1963 жылы Пәкістанда ислам ... ... ... 1980 жылдары бұрынғы мемлекеттік соттардың орнына
шариғат соттары ... ... ... толық өзгерді. ... ... өсім ... ... ... салықтары – ұшыр мен
зекет бекітілді. Ел ішіндегі саяси-әлеуметтік, экономикалық қатынастар
шариғатқа бағындырылды.
Тақырыптың ... ... ... пен дін ... ... ежелден бастап қалыптасқан негізгі мәселелердің бірі болып
табылады. Бұл мәселелер хақында ой толғамай өткен ... ... ... ... философиялық жүйе жоқ десек те болады. Бірақ та осы көзқарастарды
жинақтап саралау мен оларды зерттеу ... ... ... ... отырғаны
белгілі.
Шығыстық дін мен мемлекеттің арақатынасын ... ... ... ... ... ... ... атап айтсақ: М.Мағауин, Мырзагелді
Кемел, С.Үсенов, М.Үсенова, Л.Ә.Асқарова, З.Н.Исмағанбетова, Н.А.Қазбеков,
С.Әмірғазин, ... ... ... ... ... тағы ... ... еңбектері қазіргі таңдағы
мәселелерді зерттеуге өз септігін тигізуде.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ең ... алға ... ... ... ... пен діннің арақатынасын зерттеу. Осы
мақсатқа ... ... ... ... ... ... ... болады:
- ортағасырлық Шығыс мұсылман ойшылдарының дін мен ... ... ... ... ... кездегі мемлекет пен дін мәселесіне ғылыми-философиялық
талдау жасау.
Зерттеудің объектісі
- ... ... ... ... ... ... құндылығы екендігі
философиялық тұрғыдан көрсетіледі;
- Шығыс тарихындағы дін мен мемлекеттің арақатынасы анықталды.
1. ШЫҒЫС МЕМЛЕКЕТТЕРІ ... ... ... ОРЫН ... ... ... ... дүниетаным: қалыптасу мен даму эволюциясы
Адамзаттың рухани мәдениет тарихында сенім және дін ... ... ... өркениетінде жатқанын айқындайды. Ежелгі Үндістан
мен Қытайда ой еркіндігінің тууы бір жағынан, ... ... ... ... ... ... алғашқы қадамына, ал енді екінші
бір жағынан – аңыз ... ... ... ... сәулелері тек уақыт
санау құралы ретінде емес, сонымен бірге дүниені жаратушы, әрі оған әсер
етуші күш ретінде ... ... ... ... аңыз әңгімелер
дүниенің пайда болуы туралы сенімге айналды.
«Даршан қалыптасу жолында қиын процесті ... ... Оның ... тууы ... VI ... ал ... б.э. I-III ... сәйкес
келеді. Даршанға негізінен мынандай жүйелер жатады: ... ... ... ... ... ... және локаята (чарвака).
«Әрбір даршан өзінің даралығымен, қайталанбастығымен ерекшеленеді.
Десек те ... ... ... ... ... қасиеттер тән:
1. интросубьектілік бағдар;
2. рефлекцияның этикалық бағыттылығы;
3. экологиялық мақсаттылық;
4. индивидтің әлеммен ... ... ... мен ... ... Индивид жан-дүниесінің инкарнациясын мойындау;
7. Философиялық даналыққа практикалық бағыт беру, ... пен ... ... ... өмір сүру ... Философиялық ой-толғаудың ... ... ... және Философиялық көңіл-күйдің өршілдігі ... ... ... ... ... ... ... қарама-қайшы пікірге, позицияға, концепцияға көнбістік көрсету;»
[3]. Осылайша алты философиялық даршан Упанишадтың философиялық-
діни ойларының ... ... ... Оның әр түрлі кезеңдерінде,
алты параллельді аспектілері негізінде ... ... ... ішінде – «санкхья, иога, веданталар, Индияның діни
мәдениетінің өркендеуіне аса зор үлес қосты. Ал қалғандары (ньяя,
вайшешика, ... ... ... ... ... ... ... нақтылады және жанның өзіндік шырайын ... жету үшін аса ... ...... ... [4]. Сол кезеңде алты даршан индуизмді философиялық
негіздеуге ... ... ... б.д. 1 ... ... ... негізінде, өздерін Индияның ұзына
рухани-эволюциялық дамуының жемісіміз деп санайтын этникалық
топтар әр ... ... ... мен веда ... ... ... Мұның әдеби жемісі – Бхагаватгита
(тәңірлік жыр) ... ... Бұл ... ... ... ... ... тұрады.
Бхагаватгита мен Упанишадтың көптеген идеялары сияқты алты ... ... ... де ... мен ... ... ... талпыныстан келіп шығады. Бұларды тек осындай идея жақындығын ... ... ... ... бірге әлемдік бастаудың рухани
феномендері жайында ой жүгіртіп, кез-келген ... ... ... өзіндік «мен» табу талпынысы жақындастырады.
Алты даршан мектебінің ... адам өз ... өзі ... ... өз ... ... қасіретпен байланысқан «оны» түп-тамырымен
жоюға тырысудан ... ... ... ... тиіс ... ... қатысуынсыз жүзеге асырады. Осылардың бәрін сезініп адам өз рухын
дамытуға, сана көкжиегін кеңітуге, интелектісінің үнемі белсенді ... ... ... ... ... ... ... адам абзал ойларға
жету, яғни бұл оның болашағына игі ... ... ... ... ... ... ... жағдай жасайды. «Бұл тезиске Бхагаватгита тексінде
үлкен мән беріледі. Мысалы, ... ... ... ... тұсынан
көрінеді. «Материалды денеге байланған жан балалықтың, есейген шақ және
қарттық кездің тәжірибесін жинақтап, ... ... ... осындай жолмен
өзге тәнге ауысып, тағы да өмір ... ... ... [5]. Бұл ... рейнкарнациямен (қайта тәнге ену» дегенді білдіреді) тығыз
байланыста екендігі айтылады. Ал, карманың өзі бір ... ... ... ... барысында рухани тәжірибенің молығып, кемелденіп руханияттың
өркендеуі ... ... ... ... ... ... тізбегі
ретінде ұғынылады. «Реинкарнация – бұл адамның өзіне тән рухани ... ... жеке ... ... ... ... Адам бір өмірден
екінші өмірге, бір тәннен басқа ... көше ... сол ... ... екінші өмірінде жалғастыра отырып кемелденеді.
Адамның жеке жаны ... ... ... жер ... ... сан-алуан форма мен құрылымдардан өтеді. Бұл процесс адам
жанының жеке «мені» рухани дамудың барлық сатыларынан, Атман деңгейлерінен
өтіп Брахма-Атман ... ... ... береді» [6]. Осылайша
ежелгі үнді философиясы ... әр ... ... ... үш ... ... ... Біріншісі (Чарвака-
Лакаятадан бастау алатындар) адамды экстра-обьектілі ... ... ... өзіндік болмыстың шектеулілігі, адам өмірінің құндылығы және
адамның қияли транцендентті әлемге ұмтылмай өз болмысы
ауқымында өзіндік әлемін, яғни ... ... ... қалауынша өмір
сүретін әлемді құруға шақырады.
Ежелгі Қытайда сенім алғашқы өскіндері Қытай өркениетінің ... ... ... ... ... ... мұнда маңызды идеологиялық жүйелер –
даосизм, конфуциандық, легизмдер қалыптасты, осылардың идеалық күресінің
арнасында материалистік ... ... ... Ежелгі Қытай ежелгі
дүниенің көрнекті еркін ойлаушылары Ян Чжуді (б.д.д.V-Viғ.) мен Ван ... V ғ.) ... ... Олардың идеялары бұл елдегі пәлсапалық және
ағартушылық ойдың дамуына зор ... ... үнді ... ... ... ... философиясы да, бастауын
б.д.д. XIII ғасырдан алатын ... ... ... мол мұрасының бір
тармағы – мифологиямен тығыз байланыста болды. Қытайдың мифологиялық әлемі
тұлғаланған болып келеді. ... ... ... әлемі сияқты
тұлғалы бейнеге ие болған рухтар мен құдайлар пантеоны да көпжақты күрделі,
әрі ... ... ... ... әлемнің өзінен-өзі пайда
болғандығы ерекше айтылады. Бастапқы ғалам-бұл хаос. Бұдан екі негіз ... мен «Ян» ... ... Осы ... ... ... ... Нәтмжесінде олардың атқаратын қызметі айрықшаланады. Ян-аспанды,
ал Инь-жерді басқара бастайды. Ян ер текті негіз, ал Инь әйел ... ... ... Ян – белсенді де, Ин-самарқау негіздер.
Ғарыштық сипаттама алған Ян ман Инь біртұтас ... екі ... ... Ян мен ... мәні – олар ... ... үндесімге,
келісе әрекет етуге ұмтылуында. Соның нәтижесінде ... ... ... пен ... білім, моральды жарасымды тірлік болмақ.
Ян мен Инь бір-біріне қарама-қарсы құбылыстар ретінде кейіпте ... ... ... ... ... ... өту әрекетіне тырысады.
Бұл идея б.д.д. VIII-V ғ. түрленіп, екі негізге қосымша тағы бір – «Ци»
қосылды. Ци – бұл ... ... ... қуат. Ол арқылы әлемде өзгерістер
болып отырады.
Б.д.д. V-III ғ. тағы бір түрлену- өлім мен ... ... ... ... бес стихияны мойындау болды. (У-син( концепциясында
бекітілген).
Бұл космогониялық идеялар ... ... ... ... ... ... - жыр ... – б.д.д. XI-VI ғ.ғ., «Шу-Цзинь»- тарих кітабы-
б.д.д. Iғ., «Ли-Шу»-б.э.д. Iғ. Тәртіп кітабы. ... ... Ivғ. ... және Күз ... ... б.э.д. XII-Viғ. - өзгерістер кітаптарында
жүйелі түрде берілген.
Бұлардың ішінде ... ... ... Бұл ... ежелгі
Қытайдың рухани өмірінің көп саласына идеялық жағынан зор ... ... ... философиялық мектептері өз көзқарас концепцияларының түп-
негізін осы кітаптардан тапты.
Мәселен, Дао – ... ... ішкі ... ... ... Инь» символикасын енгізді. Ал, конфуций мектебі И-Цзин идеясынан
өзінің этикалық принциптерін ... ... ... ... ... т.б.) » ... ... даршылар пікірінше – бұл негізгі фундаментальды заң.
Оның арқасында әлемде өзара байланыс, тәртіп, заңдылық ... ... ... Дао тәнсіз, пішінсіз, сондай-ақ қорытындыланған, дайын,
бәрін құрастырушы. Ол жетілген және сырғымалы, алыстаушы және оралушы. ... әлем ішкі ... ... ... ойынша, Дао – тепе-теңдік
және біркелкілік. Дао уақытқа тәуелді емес. Ол әлемнің әмбебап тұтастығы.
Даоның себебімен барлық ... ... әрі ... өзгерісте болады» [8].
«Лао бойынша Дао заңын бұзбай оны асшылыққа алуы тиіс. Даоға жеткен нағыз
адам шын ... ... және ... ... ... Бұл күйге жету
немесе жақындау үшін адам мынадай этикалық ережелерді ұстануы шарт:
1. Өзіңмен өзің тыныштық ... ... Адам ... ... болуы тиіс.
3. Оптимист болу.
4. Эгоизм мен пайдақорлықтан бас тарту.
Осындай өнегелік сатыдан өткен адам екі басты ... ... ... ... [9]. Шектен тыс әрекет етпей заттардың өлшемін білу,
барлық нәрсенің ... ... алу ... ... ... ... ... жетіп, адам Дао заңын ұстанып, өзінің қуат күшін тәртіпке
келтіріп, оның ... мен ... ... ... ... ... ... тұтастығына жетеді. Өзін теңдік немесе
үйлесімділік күйіне жеткізе отырып, адам нағыз ... ... ... ... ... ... ... – тек дін
ғана емес, ғұрып, рәсім һәм мелмекеттік, ... ... ... ... ... ... тұтастануы, содан соң өсіп ... ... ... ... ... ... – ең алдымен осы өзгеше
ілімнің ... деп ... ... ... сыйпаты және көлденең көз үшін ең басты
белгісі, сенімі – рәсім, ғибадат. Бірақ кез-келген ... ... ... ... мағынасы – нақты бір ұғым, наным, мұрат, мақсатқа ... ... ... үш ... бар: Көк, Рух, ... (Тиән) – ең биік әмірші, ғарыш, дүниені ... және өз ... ... ежелгі түріктің, бүгінгі қазақтың Тәңірісі (Көк) іспетті.
Рух – Көкпен ... ... сол ... ... ... көрініс
беретін, әлемнің қозғаушы күші іспетті өзгеше нәрсе; әкелгі қалпы – ... оның екі ... бар: Иән және Ин; Иән - ... ... ... ... осы ... мәңгілік бірлігі әлемдегі тіршіліктің көзі
болып табылады. Рух ұғымының мағынасы кең, салалас: халықтың ... ... бар, ... рух бар, бұл ... қалыптаған Иән мен Иннің басқа бір
кебі; сонымен қатар Жердің рухы, Күннің, Айдың ... ... ... ... ... жел мен ... ... бар; діни жоралғы ... ... де ... құрбандық шалынып отырады» [10].
Табыну мәртебесіне көтерілген бұрынғы Адамдар, қазақша айтқанда Аруақ
үш түрлі болады: ... ... ... ... ... ... ... құрбандық атайтын әулиенің ұзын саны он бес: әуелгі он –
ежелгі заманның ұлы ... он ...... ең ... он ... ... ілімін біржола тиянақтаған, м.д. 372-289 жылдар
аралығында жасаған оқымысты Міңзы. Әулие, Дана, Дегдарлармен қатар
әркім өз ... ... ...... ... болған.
Ежелгі Қытайда б.д.д. I-III ғасырдың өзіндематематика, астрономия,
медицина және басқа да ғылымдар саласында елеулі жетістіктерге қол ... ... ... ... бола ... ... ... бойы
күн қозғалысын бақылаған, б.д.д. V ғасырда Қытайда ... ... ... Күн мен ... тұтылуын есептей білген. Ирригация мен
істерінің қажеттіктерінен туған механика ... ... ... Бұны ... ... аяғындағы ғаламат ғимарат 5 мың шақырымға ... ... ... ... осы ... материалистік пәлсапаның негізі жасалады. Ол
тек жекелеген идеалистік көзқарастар мен ... ғана ... ... ... ... доктрина – конфуциандыққа қарсы ашық қарсы тұрды. Бұл
«Жаңа тұжырымдар» трактатында ырымның ымырасыз басты жауы ретінде ... ... ... ... ... ... ұлы Қытай
пәлсапашысы Ван Чуннің (б.д.д. 27 104ж.ж.) шығармаларында көрініс тапты.
1.2. ... ... ... діни сенімнің қалыптасу жолы
Осы кезде араб елінде ... ... ... пен ... араб тіліне аударылып, мұсылман әлеміне кеңінен танымал болды.
Осылайша мұсылман перипатетизмінің негізі қаланды. Ол негізінен екі ... ... ... Әл-Фараби және Ибн-Сина атымен байланысты
шығыстық аристотелизм, екіншісі, Ибн ... мен Ибн ... ... ... ... ... ... мен ой еркіндігі тарихында Әбу ... ... орны ... Ерте ... ... ... ... сан қырлы, оны зерттеушілер бүгінде көптеген
қалтарыстар тауып отыр, олар ... ... ... Бұл жерде ол ... ... ... мен ... ... ... ... саласы жоқ десек артық айтқандық емес.
Әл-Фараби өзінің ... ... ... ... ... ретінде
теріске шығармайды. Бірақ әлем діндерінің бұл ортақ қағидалары әл-Фарабидің
дербес ойлау, ғылыми талдау, әрқашан бастапқы принципі соқыр ... ... ... ... ... ... Оның ... дін
философияға ұқсас: екеуі де жоғары принциптерге, бар ... ... ... Бірақ философия дәлелдеуді, дін сенуді керек
етеді. Ұлы ойшыл пәлсапасын барлық кезеңнің ортокстері ... ... ... аянбай күрескені міне осыда. Адамның бірге өмір сүруінің
негізінде әл-Фарабидің ... ... ... ... ... инстинктер жатыр. Адамзатқа жаугершілік жат. Оның бұл ойлары сондай-ақ
исламның ... ... бірі – ... ... қарсы қасиетті
күрес жүргізу туралы джиһатқа қарсы бағытталады» [11].
Бірақ ... ... ... сол ... ... ... ... сыни көзбен қарай отырып, оны теориялық тұрғыдан ... Оның ... ... үш басты өзек оның дінге деген
кереғар түсінігін байқатады. «Олар:
Біріншіден, дүниенің мәңгілігін ... ... ... зерттеуде детеминизм принципінде тұруы;
Үшіншіден, жеке адам рухының өлмейтіндігін ... ... ... ... ... үрдісімен ұштасатын ақыл-ой жөніндегі ілім болып
табылады» [12].
Шығыс мұсылман философиясында әл-Фарабидің ... ... ... да қос ... ... алға ... Мысалы, ол болмыс туралы ілімінде
материяны жаратылыстан тыс құбылыс ретінде ... ... ол ... діни ... ... мәжбүр болған. Яғни, ол
құдайдың бар екендігіне шүбә келтірмейді. Дүние шындықтың мүмкіндігі ... ... ... ... ... туғызуына байланысты шындыққа
айналады. Адамның рухын ... ... ... ... ... ... ... тірілуі мүмкін емес дейді. «Ибн Рушдтың «Қос
ақиқат» туралы ... сол ... ... ... ... ... болған-ды. Бұл ағым Европада қалыптаса бастаған еркін ... ... ... мен ... ... ... ... алып
қалуға өз үлесін қосты. Мысалы, Шартр мектебінде теология мен ... пәні мен ... ... әр түрлі екендігіне негізделген
ағым пайда болды. Жаратылыстан тыс салалар теологияның пәні ... ... мен ... пәні ... ... ... Жаратылыстан тыс
ақиқатты тек сенім арқылы қабылдауға болатын ... ... мен ... мен ... жүгінеді. Сөйтіп, Шартр мектебі теология мен
философияның арасында қайшылық жоқ, әрқасысы өз ... өзі ... ... деген тұжырымға саяды» [13]. Әл-Фараби, Ибн Рушд, Ибн ... ... ... ... ... ... философиясына елеулі
әсер еткенімен шешуші бағытқа айнала алмады. Сондықтан да шіркеу үстемдігі
барынша өрістеп, инквизиция талай адамды құрбандыққа ... отқа ... ... ... дәуірінде және жаңа заманда екіұдай ... ... ... күшейіп, ғылым мен философияның жаңа қарқынмен дамуына түрткі
болды. Өзінің пайда болған ортасында, яғни араб ... ... ... ... ... сияқты жексұрын жазалау ұйымы атымен ... Ол да Дін ... ... дін ... ғылым, білімге айқара
жол ашқындығының арқасы деп білеміз. Бұл орайда дін мен ғылымды, сенім мен
еркін ойды татулыққа ... ... ... ... де белгілі бір үлес
қосқандығы шындық. Ал суфизмнің негізін салушы Әл-Ғазали ... ... ... ... ... ... ол басқа да сенім жүйелеріне
де жетік философ болған. Идрис Шахтың айтуынша: «Ол өзі ... ... ізгі ... ... ... ... құдай жолына арнаған,
оның қасиетті құранды терең, мағыналы түрде таныса, ... ... ... ... ... ... ... де пайдалы» деп
жазған [14]. Ғазалидің «Діни ғылымдардың қайта ... ... ... ... «Дін ... ... өте керек, оны нағыз білушілер оны білгендер.
Бала үлкендер әрекеті туралы біле ... ... адам ... ... білгенін білмейді. Сол сияқты ғалым да суфийлерге аян арқылы
берілетін білімнен бейхабар» ... ... ... ... орыс ... ... ... Ғазали мұсылман дүниетанымының үш бағытында: ... және ... ... ... ... да оның ... ... жиі тоғысып отырады.
Ортағасырлық философияның қай-қайсысы да дінмен тығыз байланысты, тіпті
діннің ықпалымен дамыған десек, артық ... ... ... ... сол
кезеңнің ойшылы Ахмет Иүгінекидің тұжырымдары себеп бола алады. Оның
философиялық ойлары мен ... ... ... ... ... бастау
алып, діни тұжырыммен аяқталады. Айтылып отырған кезеңдегі барлық
классикалық ... ... ... ... ... сүйеніп, тағзым етіп,
- «Бисмилаһир - рахманир - рахим» - деп бастап, мінажат етуден және ... ... ... ... ... көп ... етем ... әуелі рахымың – мен аңсаған
Мақтауға лайықты тіл жете ме.
Төгейін тіл өнерін, жар бол маған.
Содан кейін «Құранда» көрсеткендей, Ахмед әдиб ... ... ... ... және оның жалғыз екендігінің дәлелін келтіреді:
Бар қылды жаратты да мені жоқтан,
Жоқ етер Алла тағы бар қылмақтан.
Тәуба қыл, шәк ... ... ... өзің ... ... ... [16].
Бұл жердегі «өзің өлмей тұрғанда оттан сақтан» деген ... ... ... «сақ бол» (құдайға тіл тигіземін деп), ... ... ... ... дегені. Әдиб Ахмедтің Аллаға сенімі тіпті
өрістей келіп, мистикалық ... ие ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ДІН МЕН ... АРАҚАТЫНАСЫ
2.1 Шығыс мемлекеттеріндегі дін мен мемлекет арқатынасы
Әлемдік нарықтың трансұлттық корпорациялар, ... ... ... ... ... ... негізгі институттарының барлығы
индустриалды немесе постиндустриалды мемлекеттердің баюына ... ... ... ... ... құра ... өздерінің
теократиялық-диктатуралық жүйелерінің шеңгелінде отырған ... ... ... нашарлап бара жатыр. Африка мен Азияның дамушы елдерінің
жағдайы төмендей ... ... ... бар. ... елдердің, әсіресе ислам
елдерінің (Ауғанстан, Пәкістан, Ирак, Палестина т.б.) экономикалық ахуалы
нашарлаған сайын бұл ... ... ... діни экстремизм
күшейіп барады. Бір жағынан бұл ... ... ... ... ... саясаты әсер етсе, екінші жағынан бұл елдердің
экономикалық һәм ... ... ... діни ... ... ... Осы діни фундаментализмнің ықпалы қазір Қазақстанға да
қауіп ... ... ... ... ... ... ... сенім бостандығы жарияланды. Бұрынғы діни дәстүрлерін тоталитарлық
бұғауда отырса да іштей құрметтеп келген түркі ... ... ... бет ... Ал, славян нәсілді халықтар христиандық дәстүрлерін
жаңғырта ... ... 70 ... ... ... ... ... атеизм идеологиясы Кеңес Одағының құрамында болған барлық халықтардың
ұлттық сана-сезімін әлсіретіп, тарихи ... ... ... еді. ... басқаша жазылып, этникалық ... ... ... ... ... әлеуметтік институттар, этностардың діни ғұрыптары,
рухани ... ... ... ... айтуға, зерттеуге тыйым салынды.
Осының ... ... ... ел ... ... дінін ұмытқан жұрт
миссионерлердің сөзіне ұйыды, «тістегеннің аузында, ұстағанның қолында»
кетті. Қазақ жастарының жаппай өзге ... өту ... ... Халықтың
діни сауатсыздығы, әсіресе этникалық идентификацияның негізінде ... ... ... - ... ... ... ... халқы мен
орыс ұлтын өз іштерінде діни ... ... ... ... жіберетін үлкен қауіп.
Демократияның өзі христиан дінінен тамыр тартқандықтан, ... ... ... ... ұласпауы мүмкін. Дегенмен,
этникалық, ... ... ең ... факторлары тіл мен дін
болғандықтан, мұндай діни ыдыраңқылыққа жол беру ... ... ... ... біз ... заманында мәдениеттердің қоян-
қолтық араласып, ... ... ... ... ... заман
бұдан да жылдам таралатынын мойындауымыз керек. Алайда, мәдениеттердің
ықпалдасуы қоғамдық тұрақтылыққа, ... елде ... ... ... ... ... тигізбеуі тиіс. Осы ретте біз діни
фундаментализмнің әлемдегі бейбітшілікке қауіп төндіріп ... ... ... ... да ... ... ислам келді. Және жылдам
таралуда. Отанымызда «Хизб-ут Тахрир», «Таблиғи жамағат» ... ... ... ... Олар насихаттап жүрген Конституциямызға қарсы
уағыздар қазір ... ... ... ... Егер ... дәл осы ... ... берсе, ол Қазақстан халқының ортақ
мемлекеттік мәдениетке бірігуіне, демократиялық реформалардың халық
санасында орнығуына ... ... ... ... десеңіз қарулы
қақтығыстың шығуы да ғажап ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік мәдениетке бірігуі үшін ең
алдымен бұған кедергі болатын діни фундаментализмнің ... ... ... «ортодоксальді» исламның ерекшеліктерін байыптауымыз
керек. Өйткені, халқының 60 пайызы мұсылман болып саналатын ... ... ... ... мол ... ... ... дінге айналған тағы бір ірі ... ... Оның ... ... ең көп ...... Біз
православие туралы айтқанда оның орыс ұлтының басын ... ... ... ... ... ... ... тиіспіз.
Шығыс Рим империясындағыдай мұндағы православие ұлттық болмыссыз, этникалық
бояусыз емес. Орыс шіркеуі ұлттың Ар-ожданы, орыстың Сенімі, Намысы ... ... ... ... ... ... кеткен
кезеңі – патшалық Ресей. Православиеге тіл ... ... ... ... ... ... тіл тигізу болып саналады. Ресей
империясы моңғол шеңгелінен құтылған соң, 16-ғасырдан бастап православиені
мемлекеттің идеологиялық тірегіне ... ... ... ... өзіне
қосып алған 18 ғасырға дейін православие миссионерлері шіркеу салу ... ... ... ... ... ... Бірақ, орыс шіркеуінің
бір ерекшелігі православиені орыс ... ғана ... ... деп
санады. Басқа ұлттарды шоқындыру ісі жүргізілсе де, шоқындырылған ұлыстарды
орыстың қалың бұқарасы православтар ретінде қабылдаған жоқ. Өйткені, ... таза ... ... ... еді.
1813 жылы Библия орыс тіліне аударылды. Бұл халықтың дінге деген
құштарлығын күшейтті. Орыс ... ... ... атрибуты
болғандығын оның халық арасынан ... ... ... ... келіспеген халық мойындаған әулиелерді қудалауынан көруге
болады. Патриарх Иосиф кезінде Киев ... келе ... ... ... ... қарау Никон реформасына ұласып, ескі ғұрыптар
діни рәсімнен аластатылды. Ескі ғұрыпшылдарды қудалау басталды. ... ... ... орыс ... ... ... ... патриоттар
бола алмады да, мемлекеттің саясатын іске асырып келген православиенің де
халық ... ... ... ... Сөйтіп, орыс шіркеуі қазан төңкерісі
кезінде халықты тоқтата алмады. 1918 жылы ... пен ... ... ... ... төңкерісіне дейін орыс православтығының Ресей
империясының жаулап алған жерлеріне шіркеу ... оны орыс ... ... ... ... түрде жүргізілетін миссионерлік
дәстүрлері болмады. Сондықтан, православиені миссионерлік ... ... тыс ... ... діни ... ... өмір сүре ... дін деп анықтауға болады. Өйткені, Ресейден басқа
елдерде орыстар тұрса, православие шіркеуі тек сол ... ғана ... ... де, ... ... ... тартып әуреленбейді. Бұл
саясаттану тұрғысынан қарағанда православиенің мұсылман елі ... ... ... ... ... ... мәдени тұтастығын қалыптастыру Еуропа
ұлыстарының бір ұлтқа айналу ... ... ... ... ... ... Біз басы ашық ақиқат ретінде орыс ұлты мен қазақ
ұлтының ... ... ... бір-бірімен ешқашан бітісіп, сіңісіп
кете алмайтын халықтар екенін мойындауымыз керек. Және бұл екі этностың
«ұлт» ... таза ... ... ... де ... ... ... бұл екі халықтың ұлттық дүниетанымдарының негізіне салынған ...... мен ... да үш ... ... қосылмайтынын
білеміз. Сондықтан, көпұлтты Қазақстан үшін православие - миссионерлік
бұтағы дамымағандықтан және «қасиетті соғыс», «дін үшін қару ... ... аса ... уланбағандықтан радикалды, фундаменталистік дін
саналмайды. Біздің ежелден тағдырлас көршіміз орыс ұлтының ... ... тағы ... ... ... бұтақтарының бірі емес,
дәл осы православиені ұстанғаны біз үшін пайдалы болып та ... ... ... ең ... ... - ... терроризм,
діни экстремизм мен шектен ... ... ... ... ... ... қатер төндіріп отырған бұл проблемалардың шығып
отырған аймағы - ... ... ... ... ... теократиялық дамушы елдері. Сондықтан, ... осы ... ... ... ол ... ... діни ықпалдың қатері молдау
көрінеді. Біз осы параграфта Қазақстандағы ең ірі екі халық - ... ... ... ... ... ... жіберуі мүмкін фундаменталистік
ислам идеяларының қаншалықты қауіпті екенін және оның ел ішінде таралуына
қалай бөгет жасау ... ... ... ... ... ... адамдарды кәпір мен мұсылман категорияларына ғана ... сана ... ... ... дегеніміз не? Ол – исламның алғашқы дәуіріндегі
мұсылмандар өмірін үлгі тұту ғана ... Бұл ... ... ... ... ... суырға немесе жыланға ... ... ... ... ... ... үш-төрт ғасыр бұрынғы
исламды да емес, мүлде ары, 14 ғасыр бұрынғы пайғамбар мен халифтер заманын
аңсайды. Фундаменталистік исламның негізгі ... ... ... ... ... ... ұлттық салт-дәстүрлерді күнәға шығарады,
оның ішінде әулиелерді құрметтеуді, олардың ... ... ... зікір
айтуды терістейді, қоғам өмірін реттейтін ... тек қана ... ... деп ... ... ... бәрін харам деп ... ... және ... ... ең ... ... соғысты кәпірлерге ғана емес, кейбір «дін бұзар» мұсылмандарға ... ... ... ... ... болмаса) міндетті түрде
сақал қояды, әйелдерге діни киім кигізеді, кейде ... ... ... бұл ... ... ... елдерінде «салафизм», ал батыс
елдерінде «фундаментализм» деп атайды [17]. Ал, «салафизм» бұрынғы ... ... ... ... белгілі болды [18]. Фундаментализм
әрқашан рационалды һәм модернизациялық реформаларға қарсы ... ... ... ... ... жеке өмірі мен отбасындағы қатынастардан
бастап, саяси-мемлекеттік істерге дейін шариғат арқылы ... ... ... қоғамның даму заңдылықтарына икемдеуге қарсы.
Фундаменталистік исламда адамды кәпір мен ... ... сана ... ... ... пен ... идеясы ерекше
дамыған. Ислам фундаментализмі бойынша Қазақстандағы славян нәсілді
халықтар «кәпір» болып ... Ал, ... ... ... әлем «ислам
аймағы» және «соғыс аймағы» болып екіге бөлінеді. ... ... ... ... Екінші аймаққа «кәпір патша» басқаратын елдер кіреді. ... ... ... ... ... ... керек. Бұл идеялар
бойынша Қазақстан ... ... ... де, ... ... ... «кәпірлермен үздіксіз соғыс жүруі тиіс аймаққа» жатады.
Фундаменталистер кейбір ислам елдерінің басшыларын ... ... ... ... ... дегені «кәпірлердің зайырлы ... ... ... өміріне енгізді, демократиялық қағидаларды қабылдады»
дегені. Ал, негізінде күпір деген – мұсылман бола тұра ... ... ... ... ... ... ... ұғымын өздерінше
бұрып қолданады. Кім де кім олардың шарттарымен келіспесе, ол ... ... ... ... ... ... ... исламның ғұрыптарын
(зиярат, зікір, тұмар, бата т.б.) дінге сәйкес келмейді деп «күпірге»
жатқызады. Олар ... ... да ... ... ... ... «джиһад»-
тың төрт түрі бар. Жүректің джиһады, бұл – ... өз ... ... ... ...... ... сақтандырып, Алланың бірлігін
насихаттау. Қолмен ... ...... мен ... ... адамдарға жаза қолдану. Қылышпен жасалатын джиһад –
имансыздармен, күпір қылғандарды қылыштың жүзімен дінге өткізу. Бұл ... ... ... бұйырады. Бірақ, ислам фундаменталистері
джиһадтың осы соңғы түріне аса қатты мән ... оны ... ... ... джиһады деп санайды. Фундаментализмнің ең ірі өкілдерінің бірі әл-
Маудуди «Джиһад дегеніміз күнделікті ғибадат пен ... ... ... нәрсе». «Одан кім қашса, ол адам асқан күнәһар»,- деп жазады ... ... ... ... ... ... ... өмірі тек
қана шариғат нормаларымен реттеледі. Ал, шариғат ... ... ... тұрады. Құранда адамның ішкі жан дүниесі, сенім, Құдайдың
сипаттары, ... ... ... ... да бар. Құран түскелі адамның
жан дүниесіндегі құбылыстар мен күнәнің түрлері өзгере қойған жоқ. Ал,
сүннеттің ... ... ... даму ... кейде сәйкес келмей
жатады. Сондықтан, фундаментализм өкілдері ... ... ... қамтылмаған, яғни «күнә» деп теріске шығарады. Ал, ... ... ... тату ... икемдеп түсіндіріп, заман
талабымен шариғатқа «жаңалықтар» енгізіп келе ... ... ... ... «күпір» қылды деп теріске шығарады. Салафизмнің өзі осы
прогресшіл ғұламалармен күрес барысында пайда болды.
Ислам елдерінде биліктегілер өз құзырын нығайта түсу үшін ... ... ... ... дініне, ұлтына қарамастан кез-келген
адамға жақсылық жасауды жақтаған сопылыққа қарсы ... да, ... ... фундаменталистердің пікірін қолдады. Олар ... ... ... ... ... ... жерлеріңде ұрыңдар...» деген аяттарды тіке түсінеді және
ол аяттарды рухани жаққа аударып ұғуды қаламайды. Фундаменталистер ижтиһад,
яғни Құранның кейбір аяттарын жақсы жаққа, ... ... ... ... ... ... дәстүріне қарсы шықты. [20].
Салафилер адамдар тек ескі шариғатқа бағынуы тиіс болғандықтан,
Парламент, ... ... ... ... ... шығарған
заңдардың бәрін, қаржы жүйесін, акционерлік қоғамдарды т.б. ... ... ... деп ... ... ... ... болмаған құралдарды, ... ... ... ... т.б. өркениет жетістіктерін пайдаланудан да
бас тартады. Өйткені, бүгінгі заманның өмір ... ... ... ... ... 7 ... мүлде ұқсамайды. Шариғатпен қамтылмаған.
Радикалды исламның түсінігі бойынша қазіргі заманның дамуына ілесу ... ... ... ... ... олар джиһадта сайтанның қаруын
өзіне қарсы қолдану ... деп ... ... ... ... ... ... автоматын, «Стингер» зымыранын, мобильді
байланыс құралдарын және интернетті, авиацияны пайдалана береді.
Фундаментализм діни құбылыс ... ... ... ... ... ... емес, керісінше қарулы қақтығысқа арандататын саяси-
идеологиялық құбылыс. Оның негізгі идеялары билік ... ... ... «улема» немесе ғұламалар мәжілісі басқарады. Мысалы, ... ... ... ... т.б. ... ... шариғатқа сүйене отырып басқарады. Ал, Ливияда М. Каддафи ... ... ... ... ... ... жүктеген де, Құран аяттарына
тәпсір жасауды, саяси-экономикалық мәселелермен айналысуды өз ... [21]. ... ... ... ... ... көбейіп
кетсе, халықты толқуға бастайтын фундаменталистік күштер мұнда міндетті
түрде табылады. Өйткені, бұл мемлекеттерде бұқара ... ... ... ... жайған. Және фундаменталистер қазір ислам елдеріндегі
биліктің көптеген әрекеттеріне наразы. Олардың пікірі төмендегідей: «Ислам
қоғамы ... ... ... билеушілердің кесірінен адасып кетті, мысалға,
олар Батыс елдерінің билік құру мен заң ... ... ... ... ... ... қабылдап жатыр. Барлық Батыс
идеологиялары (демократия, либерализм т.б.) күнәға жетектейді. Қазір ... ... мен ... ... ... ... Бұл ... тек
джиһад арқылы тоқтатуға болады». [22]. Бүгінде Араб түбегі мен ... ... ... ғана ... ... сақталған да, ал Египет,
Сирия, Ливан, Иран, Судан ... ... ... ... жүйесін
қабылдады. [23] Ислам елдерінің ішінде Сауд Арабиясы, оның көршілері ғана
шариғатқа қатты қарайды. ... Сауд ... ... ... ... ... реттеуге арналған әкімшілік декреттері
ғұламалар кеңесі арқылы аса сақтықпен ... ... ... мен ... ... ... ислам мемлекеттерінің ішінде
демократиялық реформаларды бастауға кедергі болып отыр. Және демократяиға
деген қарсылық мұсылман ... ... ... ... ... түсуде. Мұны біз Пәкістан, Иран, Ауғанстан, Мысыр, Сауд Арабиясы
тарихындағы ... ... ... ... болған
қарсылықтардан, жекелеген адамдардың фундаментализм идеяларын белсенді
насихаттауынан анық көреміз.
Көптеген ғалымдар ... ... ... ... ... терроризм» терминдерін шатастырмау керек деп жүр
[24]. Олардың бұл ... ... ... әр ... атаумен аталып жүрген
бір дүние. Мысалға, ХҮІІІ ғасырда пайда болған исламдағы «ваххабизм» ағымы
сол салафизмнің идеяларына сүйенеді. Ал, ... ... деп ... айтылған фундаменталистік ағымдардың бәріне тән «джиһад» идеясын ... ... ... ... қай мазхабтан шығып жатыр?»,- деген
сұрақтар да бар. ... ... ... ... ... ... ... мән бермейді. Сондықтан, ... ... ... ... ... қай ... болмасын фундаменталистер кездеседі. Фундаментализм
қазір мазхабтан гөрі, ешқандай мазхабқа жатпайтын ... ... жөн ... Бұл ... топтардың аты да, шыққан жері де,
құрылған уақыттары да әр түрлі. Тіпті, бұлар Қазақстандағы «Хизб-ут Тахрир»
мен «Таблиғи ... ... ... ... ... ... та жүре беруі мүмкін. Бірақ, негізгі догмалары, шариғатты ... ... етіп алу, ... құру сияқты идеялары бірдей. Біз
«фундаментализм», «ваххабизм», ... бір ... ... ... бұл ... ... ... ретінде қолдана алмаймыз.
Мысалға, Кіндік ... орта ... ... «Нақшбандия» сопылық
тариқатының ықпалымен қалыптасты. Ал, ваххабизм мен ... ... ... ... ... ... тариқатының ХҮІ-ХҮІІ
ғасырларда Үндістанда өмір сүрген өкілі – Ахмет ... ... ұлы ... ... ... ... шықты. Ол мұсылман әлемінің
бірігуін, шариғатты қатаң сақтауды жақтады. Осы нақшбанди тариқатының өкілі
Дүкше-ишан 1898 жылы Ферғанада орыс ... ... ... Дүкше-ишан
өзін түрік сұлтаны Абдул-Хамит ІІ ... ... деп ... ... ... ... Ол да ... қоғамды басқарудың бірден бір
құралы деп білді [26].
Біз жоғарыда ... ... ... деп айттық. Бірақ,
радикалды ... ... ... ұмтылмайтындары да бар. Мысалға,
«Таблиғи жамағат» ұйымы саяси ұрандар көтермейді. Бірақ, бұлар да ... ... ... ... Сондықтан, фундаментализмнің түрі көп.
«Ваххабизм» де, ... де, ... біз көп ... ... де, ... теріске шығаратын экстремистік ұйымдар да ислам
фундаментализміне жатады. Жоғарыда «нақшбандия» сопылық тариқаты ... ... ... ... Ислам ішінде өте радикалды шейіттер
және бар. Шейіттер фундаментализмі сүннілердің салафизмінен біршама ... ... ... ... ... асып ... ... Мұны біз Иран мен Ирактың қанқұйлы тарихынан ... ... ... ... ...... ... өмір сүруге үгіт-
насихат арқылы шақырады және ел оған құлақ аспаса қарудың күшімен ... ... ... таныс болып қалған ваххабизмнің негізгі
ерекшеліктерін бөліп баяндағанымыз жөн. Ваххабизм ... ... ... дамуына тың серпін әкелген, өте радикалды ағым ... ... ... ... шыққан ваххабизм арабтардың ... ... алу үшін ... ұлт-азаттық күресінің ықпалымен
қалыптасты. Бұл ағымның негізін салған Әл-Уаххаб ханбалит мазхабының өкілі.
Ол әулиелердің ел ішіндегі жоғары беделін ... деп ... ... ауыз ... ... ... ... Мұхаммед пайғамбарымыздың басына
зиярат етуді күнә деп жариялады. Пайғамбар заманынан кейін ... ... ... ... деп түсінді [27]. Ваххабиттердің басты
белгілері: Аллаға серік қосуға ... ... яғни ... ... ... ... әулиелерді теріске шығару және әулиелі жерлерге ... етуі мен ... ... түрі – алқа ... орындауын күнә деп
мәлімдейді, мұсылмандарды қарулы джиһадқа шақырады, бүкіл әлемдік мұсылман
бірлігі мен дүниежүзілік ... құру ... ... «таза» исламды
бұзып, бидғат (жаңалық) енгізіп отырғандарға ғазауат беруге үндейді. Сыртқы
бейнелеріндегі ерекшеліктері: еркектерге сақал қою ... ... ... ... жүреді, намазды уақыты келгенде кез-келген орында
оқи береді, әйелдердің ... ... ... бара ... тек ... киім ... талап етеді т.б.
Ваххабизм идеясы бойынша кез-келген қоғамда шариғат билігінен басқа
билік болмауы керек. ... ... ... ... тән ... ... Әбу Ханифа мазхабында Х ғасырға дейін дін
адамдарына саясатқа араласуға тыйым салынып ... Одан ... де ... ... қазақ хандығында дін билікке араласа алмады. Бұл ханифа
мазхабының өзгешелігі еді. ... тағы бір ... тиіс ... ... мен ... арасында айырмашылық жоққа тән. Тек салафиттер ... ... ... айтса, ваххабиттер деп салафизм
идеяларына сүйеніп өз ағымын жасаған жаңа радикалдарды айтады. Ваххабизмнің
негізін салушы ... ... ... бірі ... ізбасары
еді. Әл-Уаххаб өзінің әулиелердің басына бару, пайғамбардың қабіріне ... - ... ... ... өзі күпірлік деген ... осы ... ... ... Оның идеяларын дамытқан әл-Уаххаб
«кәпірлерді өлтіру - жақсылық, және бұл ... ... дін үшін ... ... ... ең ... әмбе ... тура апаратын зор
құрбандық»,- деп түсіндірді. Әл-Уаххабтың бұл ... ... ... өз ... негіздейтін басты дәйегі болып отыр. Дегенмен,
қазір жер бетінде, мысалға, Парсы шығанағында, Үндістанда, ... және ... ... ... ... Кеңес елдерінде
миллиондаған қарапайым азаматтар ваххабизм ағымын ұстанады. ... ... ... жоқ. ... өзі ... ... Олар өздерін
ваххабиттерміз деп санамайды да. Олар ... ... ... бір ... иман ... деп ... Бірақ, ең
қауіптісі осы адамдардың қолдауын терроршылар сезеді және олардың ... ... ... ... ... ... мен қағидаларын негіздеп, жазып кеткен
авторлар – ... ... орта ... ...... әл-Құртаби т.б. Бұлар өмір сүрген кезеңде Таяу Шығыс пен Парсы
жеріндегі орта ... ... ... тез ... ... Ал, ... ... қашып кете алмайтын қала халқы үшін шаһарды кім ... ... еді. ... ... кәсібін жалғастыра беретін. Кез-келген жаңа
билеуші өз билігін шариғат арқылы жылдам мойындатып, ... ... ... ... шариғат пен фикх мемлекетті бүтіндеуші,
нығайтушы, қара халықты бағындырушы роль атқарды. Исламның құлшылықтары ... ... ... бүкіл жүріс-тұрысын реттейтін. Одан жаңылған
адам күнәһәр ретінде жазаға тартылды. Кейде өлім жазасы ... ... ... ... ... ... (1263-1328 ж.ж) шариғат пәтуәларының
40 томын жазды [29]. Ол пәтуәлар өлген адамның артында қалған ... ... ... саттықтағы таразы өлшемдеріне дейін, тіпті,-
«Мешітте тіс шұқуға бола ма?», «Ит құлап өлген құдықтан су ... бола ... ... ... ... ... мен саған қызымды бермеймін деп
айтқан адамның сөзі дұрыс па?»,- ... ... ... қала ... ... беретін. Бұл пәтуәлардың орындалуын билік ... ... ... ... ... ... ... ежелден сіңісті болған дүние. Қазір де ислам елдері осы
сипаттарынан алысқа ұзап кете ... жоқ. Дін мен ... ... жүйелі зерттеген Р.А. Подопригора ислам елдерінің, әсіресе,
араб мемлекеттерінің адам құқы ... ... ... ... ... ... ... жарамсыз насихаты деп түсінгендігін жазады [30].
Әлі күнге дейін халық та, билік те ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық, саяси проблемаларын тек
мұнай сату арқылы шешіп ... Ал, ... ... ... ... жоқшылық көруде. Бұл діни фундаментализм идеяларының халық
арасында ... ... ... ... ... ... бүгінгі
авторлары - әл-Маудуди (Пәкістан), ... ... ... Бұл ... ... одан ары ... ... да саясиландыра
түсті. «Ислам жамағаты» фундаменталистік ұйымын ... ... ... ... ... ... үлгі ... қарауға тиіс және сондай қоғам
құруға ұмтылуы керек»,- деп жазды. 1950-1960 жылдары ... ... ... ... идеологы С. Құтып мұсылмандардың «негізгі
жауларын» анықтап берді. «Мұсылман емес кез-келген қоғам ... ... ... Өйткені, олар Аллаһқа бағынбайды... Бұлар... коммунистік
қоғамдар, Үндістан, Жапония, Африканың кәпірлері, христиан және иудейлер
қоғамы, ... ... ... Ол ... ... ... ... құру
идеясын негіздеді. «Мұсылман бауырлар» ұйымының ұраны: «Аллаһ - ... ...... Құран – конституциямыз, джиһад – біздің
жолымыз, Аллаһ жолында жан беру – біздің жалғыз ... ... С. ... еңбектерінде бұрын сүннілерде көп ... ... ... ... ... құлатуды, яғни «фитнаны» заңдастырды. ... ... ... ... ... күнә деп және шариғат билігін тек
джиһад арқылы ғана ... ... деп ... 1966 жылы ... ... ... ұстап, ату жазасына кесті. Кейіннен оның ... ... ... ... ... әл-Уаххабтың еңбектерімен қатар
Ауғанстанда «Талибан» жауынгерлері, ... мен ... ... ... ... ... халықаралық қауіпсіздікке үлкен
қатер төндіріп отыр. Фундаменталистер бүгінде қазақ халқының араласқыш ашық
мінезін пайдаланып фундаменталистік идеяларды көпшілік ... ... ... елімізде Сауд Арабиясынан, Пәкістаннан, Түркиядан,
Мысырдан, Ливиядан, Ираннан келген уағызшылар ... ... ... ... ... ... ислам ұйымдарымен тығыз байланыста. Олар
жергілікті жерлерде, жоғары оқу орындарында өздеріне жамағат жинаумен қатты
айналысып отыр [31]. ... ... ... ... ... Қазақстанға
қайтып келіп, осында өмір сүретіндердің санасына фундаментализм ... егіп ... ... ... ... ... ... әжептәуір көбейді.
Сондықтан, Қазақстан халықтарының азаматтық идентификациясы мен ... ... ... ең ... кедергінің бірі - ислам
фундаментализмі. Егер Қазақстандағы мұсылмандар осы фундаменталистік
идеялармен ... ... ... ... ... кәпірлерді, яғни елдегі
славян тектес, басқа да христиан халықтарды дұспан көретін партикулярлы
сана ... ... ... ... құру ... ... ... ұсынып отырғанымыз ислам дінінен мүлде бас ... ... - ... ісі. Дін - биікте тұрған идеал. Әр ... ... ... ... ислам діні әр аймақта
әрқалай дамыды. Осы ретте ... ... Н. Ә. ... жұртты
фундаментализмнен сақтандыра отырып, қазақтың халықтық даналығының
негізінде ... ... ... ... ... ұсынды. „Қазақстан
аумағында сопылық дәстүрдің негізін салып, оны ... ... ... ... – Қожа ... ... Оның тікелей жанқиярлық
еңбегінің арқасында ғана қазақ тайпаларының ұлттық ортасында ... мен ... ... ... ... ... ... бүгінге дейін
Йассауи есімін кие тұтып, ...оның кесенесіне тәуәп ... ... ... „Йассауи“ тариқатында әйелдердің де өздері бөлек алқа зікір
салуы исламның таралу ... ... ... ... ... ... ислам дінін тек көшпелі қазақ тайпалары арасында ғана емес,
көшпелі башқұрт, қазақ ... ... де ... ... ... Орта
Азия ғана емес, Кіші Азия жерлеріндегі діни өмірге зор ... ... ... ... ... жерінде діни радикализмнің, фундаментализмнің көрініс берген
уақиғасы кездеспейді. Осыны ескере отырып, төл топырағымызда ... ... ... осы ... ... ... Н.Ә. ... ұсынады. „Қазақстанда біржолата орныққан Исламдық дін таным
үлгісін одан әрі идеологиялық ... ... ... ... ... ... еліміздегі мұсылман қауымының қажетіне жаратуы керек
[33]. Осы кезге дейін атеизм ықпалымен ... ... мен ... ... - “шала мұсылман“ деген пікір ұстанды. Ұлы ... ... ... ... ... Н. ... ... сын көтермейтінін айта келіп, былай жазады: „Тарихи зерттеу мынаны
анықтады: көшпелі өмір салты иман айтып, намаз оқып, ... ... ... ... Киіз үй ... медресе, сол сияқты мешіт функцияларын
да атқара берген. Байлар мен ақсүйектердің ... ... үшін ... ... үшін ... киіз үй тіккізіп қоятын әдеті болған... Қазақтың
ауыз әдебиеті мен ... ... мен ... ... да ... ... ХҮІ ғ. өмір сүрген Ибн Рузбехан „Қазақтар – ислам елі“
деп қортынды жасайды. Шоқан Уалиханов өз ... ... ... ... ... күн ... ұстамаған, бес уақыт намаз оқымаған қазақ
руластарының арасында еш беделі жоқ, қор ... ... Жер ... ... ... қарамастан қазақтар Меккеге де қажылыққа барып
отырған“. Және қазақ халқы он ... араб ... ... ... ... парсы сөздерінің қазақ тілінде көп кездесуі, мектеп медресе жүйесінің,
сондай-ақ басқа да исламдық әдет-ғұрыптың, мейрамдардың қазақ қоғамында кең
таралғаны белгілі. Қазақ халқы ... ... мен ... ... ... ... ... мен Мәжнүн, Жүсіп пен Зылиха туралы араб-
парсы әдебиетінен келген ғашықтық дастандарды ... ... ... Ұлы ... мен ... Асан ... Доспамбет, Қазтуған,
Үмбетей, Бұхар, т.б. – медресе бітірген, софылық ... ... ... ... ... Дулат, Шал қатарлас ақындар да
алдыңғы әулие жыраулардың жолын қуды. Қазақ халқы ислам ... ... ... ... ... ... Көпейді т.б. өз ортасынан
шығарды. Бұлардан ... ... ... ... ... қоғамды
өркендетуші ролін жақсы түсінді [34].
Және қазақ ... діни ... ... ... ... ... ... да - тарихи шындық. Өйткені, ислам діні ... ... жоқ. Бұл ... ... ... қазақ халқын «шала
мұсылман» деп санауына себеп ... ... ... дін ... ... ... ... зерттеуші алдымен біздің даламызға тараған исламның
мазхабтық ерекшелігін және ... ... ... ... ... ... Йассауидің ақжүректік ілімінің негізгі қағидаларын білуі тиіс.
Ханафи мазхабында адам Аллаға, Құранға, ... иман ... ... ... ... ... сенім бірінші орында, ғамал, ғибадат
екінші ... ... Адам ... ... келу ... ... ... кәлимә айтқан адам мұсылман болып саналды. Қазақтардың ешқандай
ғибадат қылмаса да «мұсылманмын», «оллаһи-билләһи» деп отыратыны ... бір ... ... халықтың ұлттық дәстүрлерін сақтауға мүмкіндік
берді. ... ... ... ... ... ... жоқ ... келісіммен қарады. Мысалға, фикх жасаушы адамға қойылатын бір талап
– фикхқа жаңадан ереже ... ол ... ... өмір ... өзгеріс әкелмеуі керек. Егер жаңа ереже халық ... ... ... болса, мужтахид оны фикхқа енгізбейді. Сөйтіп,
діннің сыртқы формасына емес, ішкі сенімнің ... баса мән ... ... бұл ... ... ... ... өсиет-жырларында кездесетін халық даналығы мен ерекше
инабаттылықты, ... ... ту ... ... ... ... Қазақстандағы дін мен мемлекет арақатынасы, зайырлылық принциптері
Ұлы далаға шашырап қонған әрбір қазақ ауылы белгілі бір қожа ... ... ... ... ... қырық, садақ, бақсайыс және кіші
жүз қожалары т.б.) шәкірті болды. Әр қазақтың діни өміріндегі ең ... - ... ... және оған қол ... ... ақсақалдың батасын
алған сәті болды. Ал, қожалардың барлығы сопылық тариқаттың өкілдері еді
[36]. Бұл ... ... ... жоқ. ... төре ... ру ... ... әділдігін халық алдында дәлелдеген ділмар
билердің қолында болған соң қазақ халқы өз ... ... ... ... ... Қара ... ең үлкен саясаты ұлт намысын ұрыс даласында
қылыштың ... ... ... ... ... Шығыс халықтарының дара
тұлғаларына ғана бұйырса, қазақ ... ... сопы ... ... айналды.
Қазақ даласында араб елдеріндегідей таза теократия болған емес. Дін мен
мемлекеттің ... ... ... болды. Мысалы, Мәуереннахрда діндарларға
биліктің шаруасына араласуға салынған тыйым ІХ ... ғана ... ... ишан аталған діндарлар Орта Азия елдерінде қазы болды. Көбі
медреселерде дәріс берді, ел ішінде беделді ... ... ... басына
отырған емес. Хан-сұлтандар хандықтың ішкі, сыртқы саясатын өз ... ... ... мәселелерді шешкенде дінбасылардың пікірімен
санасып та отырды. Бірақ, ұлы далада мемлекеттік басқару ешқашан шариғатқа
сүйенген емес. Қазақ хандығында ... ... ... ... Олар
рулық құқық жүйесі (билер бақылайтын әдет-ғұрыптар), ... ... ... ... ... жеті ... т.б. сияқты заңдар жинағы болды. Сол
себепті де ... ... ... ... ... ... ... түркілік
болмысын сақтап қалды. Мұны, әсіресе, дау-дамайлардың Шариғат сотымен емес,
билер сотымен ... ... Ал, ... соты ... шариғат жолымен
емес, бұрыннан келе жатқан қазақтың жөн-жосығымен, ғұрыптық құқы арқылы
шешті. Бірақ, ол шешімдер ... ... ... ... ... ... ... қайта жергілікті халықтың түсінігінде діннің беделін көтере
түсті. Өйткені, билердің көбі шайқы-пәни, пірадар ... ... ... сырт ... «қазақы» болып көрінгенімен, ішкі принциптері адамзат
зиялылары аңсаған ізгі мұраттарға дәл келетін демократиялық сипаттағы ... еді ... ... ... мен ... ... ... бірін-бірі
толықтырып, халықтың рухани дәстүрлері бұрынғыдан да ... ... ... ... ... ... дамымауына дін мен
биліктің бөлек болуы, Ханифа мазхабының діннің сыртқы формаларына мән
бермей, сенім тереңдігі мен ... ... баса ... ... ықпал етті
десек те, көп жерде дініміздің рухани қуатының мол ... және ... ... ... ... ... ... халқының таза табиғат
аясындағы көшпенді өмірі де ықпал етті. Көшпенді тайпалардың дүниетанымы
«мешітте тіс ... ... ит ... ... ... су ішуге бола ма?»,
«таразының дұрыстығы қанша сауап?» деген сияқты құмырсқаша құжынаған қала
жұртшылығының тұрмысына ... фикх ... ... еді. ... биік ... да ... ... байтақ озбаса,
Арабыдан атты сайлап мінбен-ді.
Күлікке тастай болып ... көбе ... ... екі ... жоқ ... ... ... айдай болмаса,
Батыршылық сүрмен-ді. (Шалкиіз)
Осындай ірі мұраттарды көздеген және сопылық исламмен өмір сүріп жатқан
далалық жұртқа жаңағыдай ұсақ ... ... ... фикх ... қою қиын еді. Және қазақ халқы сырттан келген ... ... ... намыстың, тайпалық-шежірелік тарихи жадының сүзгісінен
өткізіп отырды [38]. Сондықтан болар, қазақ халқының дін исламды ... оның ... ... тарауынан басталды. Бұл тарапта еңбек сіңірген адам
Йассауи бабамыз екенін ... ... Ол ... ... тән ... - ... күнделікті тұрмысқа көбірек мән беретін шариғат шарттарынан
жоғары қою болды. ... ... ... би ... ... тоқтататын
сөзінде бірінші ішкі сенімді, яғни, ар түзеу ... ... ... ... кітабын жайдырып,
Ай, хан ием, сұрадым:
Тәңірінің үйі – Кебені
Ибрахим Халил Алла ... – жан ... ... ... ... ... үйі – Бәйтолла,
Сұлтан ием, қарсы алдыңда жасапты.
Қажылық исламның бес парызының бірі. Бірақ, парыздың алдында парыз
бар. Ол – ... өз ішін ... ... ... ... ... ... қашыруы. Ал, іштегі кірді қашырмай ғамал бекер, бос. Бірақ, амалға
енжар қарау да, әрине, ... ... ... амал мен ... ара ... дәл межелеп, екі ұшының ортасын тапқан ... ... діни ... ... ... ... ... халқы ХХ ғасырдың бірінші ширегіне дейін исламды тұтынып,
ерекше ... ... ... мұрағат қызметкері Күләш Сопыбекова
жариялаған мәліметтерге ... ... ... өте берілгендігін
байқаймыз. Қарқаралы уездік бастығының 1891 жылғы білдірме ... ... ... ... ... емес. Қазақтар мұсылмандық салт-
дәстүрлерді қатаң сақтайды, бес уақыт намаздарын үзбейді. Шариғат бойынша
неке қияды, ... ... ... ... ... бар. ... араб
тілінде оқиды, ораза ұстайды. Басты мейрамдары – Рамазан. Діни иерархия
үйезде болған емес. Құран ... ... ... көп. Діни ... Бұқарада медресе бітірген қазақ молдалары атқарады»,- делінген
[39].
Ал, заң ғылымдарының докторы ... ... ... ... пірге қол
беріп, оны өзінің рухани көсемі деп таныды. ... ... ... ... заңды тұрғыда көптеген жеңілдіктер берілді. Мысалы, ... ... ... ... ... оған жай құн ... жеті
ердің құнын төлеу бекітілді. Сөккені, ренжіткені үшін ауыр ... ... деп ... [40]. ... ... мұсылмандығы жоғарыдағы
себептермен исламның сыртқы құлшылық ... мен ... ... діннің ішкі маңызын терең игерген, бейбіт һәм ... ... ... ... ... ... ... адамзатты
жатырқамайтын ашық-жарқындығы қалыптасты. Йассауи құдайды танудың және оған
жетудің құлшылық үлгісімен қатар, адамдардың өз ... ... ... ... ... бару ... да ... Сондықтан ислам көшпелі
тұрмыс кешетін қазақтың өмір салтына айнала білді [41].
Исламның «шариғаттық» формасын ұстанған ... дар ... ... халыққа үрей сеуіп, қол кесу, тіл кесу сияқты қатігездіктер болып
жатқанда, қазақ халқы ... ... ... ... қонақжай салт-
дәстүрімен, намазын оқып, оразасын ұстап жүріп жатты.
Қазақ дәстүрлеріндегі ең ұлы ұлағат – «біреудің игілігі үшін, ... үшін өмір ... ... діннің негізгі ережесін күнделікті тұрмысқа
кіргізіп жібергендік. Қазақ халқының барлық әдет-ғұрпы – адам дүние есігін
ашқаннан ... ... ... бесік той, тұсау кесу т.б.) бастап,
үйленгендегі (ұзатылғандағы) той-томалағы (неке қию, есік ... ... ... өңір ... өлік жөнелтуіне дейін (жетісі, қырқы, жылы, ... ... ... ... қуанышы мен қайғысын бөлісу, бір-
біріне жомарттық көрсету, көмектесу түрінде атқарылады. Яғни, қазақы ... ... адам ... негізгі принциптерін бойына мықтап сіңіреді.
Кез-келген халықтың жан-дүниесінің айнасы – фольклоры. Қазақ халқының
фольклоры мен 20 ғасырдың басына дейінгі ... ... ... ... идеялар мен образдардың мол ықпалын көреміз. Ертегілерде,
батырлар жыры мен мақал-мәтелдерде ислам діні насихатталады [42].
Мысалы, мына мақалдар мен ... ... ... ... ... ... шариғат шарттарынан гөрі діннің ішкі маңызына, ар
тазалығына баса ... ... ... ... ... ... тәуір, арың кірленбейді», «Жүрегінде мұз жатса, күлгеніне сенбе,
ынтымақты уағыздап, жүргеніне ... ... ... ... өз ... да
артады», «Жылуы бар жүректен жылытатын сөз шығар, жылуы жоқ жүректен
жылататын сөз ... «Ер ... ... ... ... ниетінен
байқаңдар, ниеті қалыс жігіттің кеудесінде сайтан бар», «Кешіргеннің
жүрегінен жүк ... «Іші таза ... ісі таза ... ... ... төрт жағы да – ... «Жек көргенді жек көрсең, жүректі ... Жек ... ... көр, көңіл кірін ашады», «Ең әуелі нәпсі қуды
жүгенде, содан ... ... ... ... жүрек те кірленеді,
кірленсе қара тастай түрге енеді», ... ... ... өз ... ... «Күпірлік қылсаң, иығыңды зіл басар. ... ... жын ... ... ... мұңсыз жүрмейді. Мұңсыз жүрген,
жынсыз жүрмейді», «Қыз баланың қымбаты мен қимасы – ұяты мен ... ... ... ... ... ... беретін болған соң алдық, бұдан
басқасы да жеткілікті. Қазақ мақалдарының барлығы дерлік ... ... ... Жалпы, алаш ұлының мінезі жұмсақ, кешірімшіл келеді. Қилы
тарихында қазақтар байлығына, дүниесіне қызығып, болмаса ... ... ... ... баса ... ... Осы ... қарап «қазақ
халқының ұлттық дүниетанымы мен әдебиеті, менталитеті мен ... ... ... ... дамыған, сондықтан, тұтас алғанда қазақ мәдениеті -
ислам мәдениетінің озық үлгісі»,- деп түюімізге болады.
Біздің айтып отырғанымыз ... ... ... ... ... ... Мәдениет деген өзгермейтін дүние емес, заман
ағымымен, өмір динамикасымен ол да ... ... ... ... салт-сана қалған да жоқ. Бүгінгі қазақ - ата-бабасының дінтаным
үлгісінен ... ... ... модернизация қазақ мәдениетінің сенім-
наным ұстындарын жойды. Ал, ... ... ... ... іргетасы үгіліп, қабырғасы құлайды. Өйткені, әрбір мәдениетте
өмір қажеттігінен туындайтын әлеуметтік, табиғи ... ... ... ... ... болады. Көбіне бұл абстрактілі шындық
Құдай түрінде кездеседі [43]. Осындай ұрпақтың тарихи жадысы әлсіреген
кезде Қазақстан ... ... ... ... ... ... бұл ықпал алдымен Өзбекстанға жетті. Өзбек халқы фундаментализмге
қазақтан гөрі бір табан жақын еді. Өйткені, Өзбекстанда ... ... ... ... ... келе жатқан. Бұл тариқат
өкілдері 19-20 ... ... ... ... ... бірнеше
рет ұран етіп көтерді. Сондықтан, өзбектер кеңестік модернизациядан кейін
шариғатпен басқарылатын ... ... ... ваххабизм ағымын Орта
Азиялық дәстүрлі исламмен ... алды [44]. ... ... ... ... байланыс орнатқан еді. Осы кезде Тәшкендегі Орта
Азияның діни басқармасының ... ... ... ... ... ... ... алғашқы ваххабиттер Рахматолла Аллома мен
Әбдуәлі Мирзоев Таяу Шығыс арабтарымен байланыс ... ... ... Бұл ұйымда жастар Хасан әл-Банның, Саид Құтыптың, әл-Маудудидің,
Жамаладдин Ауғанидің кітаптарын оқыды. Бұлардың мақсаты Өзбекстанда халифат
орнататын ... ... еді ... ... ... ең алғаш пайда болған бейресми діндар Мұхаммед
Хиндустани Рустемовтың шәкірттері еді. Осы «Ислам ... ... 1992 жылы ... ... ... ... Өзбекстанда
пайда болған «Хизб-ут Тахрир» экстремистік ұйымына барып ... ... ... Ескендір жұртқа жат көрінбес үшін мақалада Жүсіп
Баласағұнның, ... ... ... ... пайдаланған [47]. Сол
сияқты ваххабизмді ақтап алу талпынысы да көрініп қалып ... ... ... ... Олег Рубецтің ваххабизм жайлы мақаласына қарсы
жазған жауабында ... ... ... ... жоқ. Бұл ... қалмас үшін ағылшындардың ойлап ... ... деп ... ... ... Ары ... Х. Алтай «Сондай-ақ Әли қажы орыс-
чешен соғысын, Ресейдегі, Өзбекстандағы жарылыстарды уаххабиттер жасады,
олардың ... Сауд ... ... ... Ол ... ... әлі дәлелденген жоқ» деп оларды жанұшыра қорғайды.
Сөзінің соңында жұртты ... ... ... оқып ... шақырады
[48].
Мұнымен айтпағымыз - Қазақстанда да фундаментализм идеяларының ықпалы
күшейе бастағандығы. Мұның ең қауіпті ... ... ... діннен
жерітуге заң арқылы қор құрып, мақала ... діни оқу ... ... ... ... ... ... қазақтың ел назарында жүрген
жігіттеріне елдің сенетіндігі. Фундаменталистік идеяларды ... ... ... оқу ... ... ... ... бөлек,
Президентіміз «Сындарлы он жыл» кітабында айтқандай, елімізде «Хизб-ут
Тахрир» мен «Таблиғи Жамағат» сияқты ... ... ... ... Президентіміз кітабында Қазақстан халықтарының ... ... ... ... осы діни ... импортынан келеді деп
санайтынын жазды. «Сондықтан да, шырық бұзар идеяларды импорттамайтын
орнықты ... үшін ... ... ... ... ... түсер
болса, мұның өзі алдымен діни экстремизмнің импортынан ... ... ... қазір жүріп те жатыр. «Діни қауымның белгілі бір бөлігі
діни төзімсіздік идеясын ту ететін шет ... ... ... ... ... Мұндай ахуал біздің елдің оңтүстік
өңірінен айрықша байқалып отыр. Мәселен, Оңтүстік ... мен ... ... астыртын ұйым құрған «Таблиғи Жамағат» радикалды
қозғалысының үгіт-насихат әрекеттері анықталған. Сондай-ақ, ... ... да ... ... ... ... Ал, ... құрамында араб
елдерінде, Пәкістанда, т.б. ислам елдерінде дін оқып келген жастарымызбен
қатар «...әр кезде ... ... ... ... ... ... ... операцияларына қатысқандар» бар ... ... ... ... ... енді құлан таза
құтылып кете алмайды. Сондықтан, ... ... ... әрбір
қазақстандықтың білуі - стратегиялық маңызы бар қажеттілік. Қазақтың салт-
санасымен біте ... ... ... ... ... ... мен ... оқу орындарында діни-ағарту жұмыстарын жүргізу
қажеттігі төтенше. ... ... ... елімізге келіп жатқан
фундаментализм ықпалының қауіпті ... ... бұл ... ... түрде
сақтана алмайды. Және біз мұны 10-даған жылдарға кешеуілдетпей, бүгіннен
бастауға тиіспіз. Олай істемеген ... ... да ... қайталануы мүмкін.
Пәкістан жұрты орта ғасырларда халықтық-дәстүрлі исламды тұтынғанымен,
қазір мұнда фундаменталистік ислам тамырын тереңге ... ... ... да осы ... шығып жатыр. Бұл ел әлеуметтік-экономикалық тұрғыда
өте баяу дамуда. Халқының көпшілігі кедей тұрады. ... ... ... кері кету үшін емес, даму үшін пайдаланғысы ... ... 60 ... ... ... ... қозғалысы Пәкістанды да өз
иіріміне тартып әкетті. Осы жылдары Пәкістан мен Сауд ... ... ... ... ... ... аяғында араб елдерінен
келген фундаменталистік уағызға уланған халық бүкіл қоғамдық өмірді ислам
шарттарымен реттеуді талап ете ... ... Сауд ... ... ... тұрған 1953 жылы 35-ақ медресе болған екен. Қара
халық дәстүрлі исламды пір ... Бұл ... ... ... ... ... мешеулікпен күрес, елдің экономикасын
нарықтың шарттарымен реформалау сияқты мақсаттарды алдыңғы қатарға қойды.
Ал, 1960 жылы ... саны ... ал ... ... діни мектеп
«танзимдер» тез көбейіп, саны 832-ге ... Бұл оқу ... 35 ... ... ... ... стратегиялық қателігі осы болды. Олар
дәстүрлі исламды емес, араб елдерінің оқытушылары әкелген исламды қолдады,
оны ел арасында ... ... ... ... ... өкілдері 1958
жылдан бастап модернистік реформалар жүргізе бастаған Айюб-ханның саяси
бағытына қарсы шығып, 1963 жылы ... ... ... ... ... 1980 жылдары бұрынғы мемлекеттік соттардың орнына шариғат
соттары енгізілді. Қаржы ... ... ... ... ... өсім ... ... Ислам салықтары – ұшыр мен зекет бекітілді.
Ел ішіндегі саяси-әлеуметтік, экономикалық ... ... ... осы орта ғасырлық қоғамдық құрылысқа көшкен кезден
бастап нарықтық экономика интситуттары мен демократиялық басқару формасының
прогрессивті ... ... ... ... ... ... әлі ... келеді. Осының бәріне ... ...... ... ... ... болды. Енді Пәкістанға 1950
жылдары жүргізілген модернистік реформаларға қайтуға жол жоқ. ... ... ... ... ... ... қарулы
қақтығысқа ұласып кетуі ғажап емес. Ал, әлемдік нарыққа аймақтық ұйымдар,
халықаралық сауда-экономикалық құрылымдар ... ... ... бірігіп
жатқан жаһандану жағдайында саяси-экономикалық модернизацияға аттап баспау
жұртты кедейшілік пен білімсіздік батпағына батыру болмақ. Бізге ... ... ... ... пен ... ... үшін ... теократиялық режимдердің мәдени ықпалынан
сақтанған жөн.
Қазірдің өзінде Қазақстандағы ... ... ... ... сіңісті болып отыр. Өйткені, бүгінде ҚМДБ-ның
кадрлары жетіспейді. Қазақстандағы мешіттерге ... ... ... мен ... ... оқыған қазақтар имам болып барғаны
мәлім. ҚР ҰҒА Философия және саясаттану институтының 1997 жылы ... ... ... ... сауалнамасының нәтижесі бойынша «адам
өлтірме» («не убий») деген өсиетті православтардың 92 пайызы ... 40 ... ғана ... көреді [51]. Православтардың 88 пайызы
өзінің ұлттық ... ... ... деп ... ... 75 ... бұл ... жауапсыз қалдырған да, тек 25 пайызы
ғана дінге сәйкес ... ... ... ... Ал,
православтардың 65 пайызы ... ... ... ... ... 80 пайызы бұл сұраққа жауап беруді ... ... Ал, ... ... «адам құқы», «күш қолданбау», «бөтен
діндерге төзіммен қарау» деген сияқты жалпы адамзаттық құндылықтарды ... ... ... ... келетіндердің 25 пайызы ғана құптаған.
Бұл тенденциялардан Қазақстандағы ... де ... ... уланғаны байқалады. Сондықтан, Қазақстан ... он жыл ... ... ... ... ... үшін ... дінді зерттеп, қазақ даласындағы дін тарихынан хабары бар, сол
дінге жаны ашитын кадрлар ... ... қоюы ... Және ... та далалық
исламды тұтынатын адамдар мен фундаменталистерді ... ... ... дәрежеге жетуі керек. Ол үшін ел ... ... ... діни-ағарту жұмыстары жүргізілуі қажет. Жоғары оқу
орындарында бағдарламасын білім беру министрлігі дайындаған дінтану ... ... ... [52].
Қазақстандағы сенім бостандығына деген әсіредемократиялық көзқарас бір
күні өзінің қасіретті нәтижесін беруі ... ... ... себебіміз: қазақта ешқашан өзінің руханияты, ата-бабасының өсиеті,
мұрасы болмағандай Қазақстанды ... ... ... үйі деп ... Оның ... ... ... ел ішіне заңды қор, ресми
қоғам құру арқылы жайып жатқандарға да ... ... ... ... ... ... дініне ресми қолдау көрсетуге
мүмкіндік береді. Мысалға, Ұлыбританияда ... ... ... діни ... барлығы мемлекеттік тіркеуден өтіп,
рұқсатты тиісті тексеруші орган ғана ... Бұл ... ... ... ... ... 1855 жылдан бері заңда солай көрсетілген. Ал, Венесуэлада
1964 жылдан бастап католик шіркеуіне ... ... ... ... ... ... ... мектеп ұстау үшін және
әлеуметтік мұқтаждықтарын жабу үшін жыл сайын 1,5 млн доллар бөліп отырады
екен. Бұл ... ... діни ... ... ... ... Посткеңестік
мемлекеттер ішінде алғашқы болып Грузия гүржі ұлтының ... ... ... ... заң ... Ол заң ... Грузия
Үкіметі мен Грузияның автокефальді Православиялық ... ... ... (мектептерге, жесірлерге, жетім балаларға
көмектесу т.б. ... іске ... ... ... халқына жария түрде
уағыз айтуға толық ... ... ... ... діни ... діни ... жасауды осы өздерінің дін мамандарына ... да ... ... діни ... ... ... Гректің
православтық шіркеуі мемлекеттік шіркеу болып танылған. Бұларға мемлекет
қаржылай қолдау көрсетеді. Ал, ... Сауд ... ... араб ... ... органдар уағыздарда не айтылғанына
дейін аңдып, бақылап ... ... ... ... ... не ... ... де белгілеп береді [53].
Ал, бізде анайы прозелитизмге дейін рұқсат берілген. Финляндияда діни
бірлестіктегі дінбасылар, уағыз айтушылар, діни оқу орындарындағы ... ... ... болуы тиіс. Өзбекстанда да осы ... ... ... ... ... ... ... әрқашан мемлекеттік
тиісті органның назарынан өтіп, құптауына ие болып отыруы керек. Дін мен
мемлекет арасындағы ... ... ... ... ... ... ... Подопригораның айтуынша діни орындарды, мешіттерді бір орталыққа
біріктіре салу дұрыс ... ... ... ... уәкілеттігі жоқ,
мемлекеттің тарапынан бақыланбайтын діни орталықтың бүгінгідей түрлі ағымға
бөлініп кеткен діни қызметкерлерді бақылауы мүмкін ... ... ... ... бір діни ... әр ... ... дінді бақылайтын
құзырлы органына жеке-жеке тіркеледі. Бұл мешіттердің ... ... Оның ... тиісті мемлекеттік орган жарты жыл сайын әр
мешіттің жұмысы жайлы сараптамалық, анықтамалық материалдар ... ... ... ... ... имамын қолдау немесе алып тастау туралы
ұсыныстар жасап отырғаны жөн [54].
Өйткені, қазіргідей діни экстремизм дәуірінде әр мешітті жеке бақылаған
қауіпсіз. Кейбір ... ... ... мен шіркеулердің санына шектеу
қойылады. Демократия өз салтыңнан, өз рухани мұраңнан бас тарт ... ... ... ... ... ... де ... білдіре қоймас.
Басқа діндерді қудаламауға болмайды, бірақ өзіміздің ұлттық қауіпсіздігіміз
бен ... ... де ... ... Және ... ... ... айдарын саяси мақсатта, билікке ұнамай қалған адамдарға қарсы
қолдану науқанына ұласып кетпеуі керек.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сөзімізді сараптай ... ... ... ... пен дін
мәселесінің қоғам дамуында қосқан үлесі зор екендігін анықтадық. Қоғам
әрқашанда қайшылықта дамитындықтан бұл екі ... ... ... ... зор.
Көпұлтты Қазақстан үшін адамдарды «кәпір» мен «мұсылманға» қатаң түрде
бөлетін, ... қана ... ... «кәпірлерге» айдап салатын
фундаменталистік идеялар ұлтаралық татулыққа, Қазақстан халқының мәдени
тұтастығына ... ең ... ... Сол үшін ... ... «адамзаттың бәрін сүй бауырым деп» ... ... ... ... әлем сені ... өтсін», «Кәпір болса да ешкімге ... ... ... ... яғни далалық ислам мен халықтық ... ... ... ... тән ... толтырған ләзім.
Дүниежүзінде мемлекеттің ресми дінін белгілеу, сол дінге заң ... ... ... ... бар, ол ... геосаяси
тұрақтылығын сақтау үшін бірқатар мемлекеттер (Греция, ... ... ... Және осы ... басында радикалды ... ... ... ... ... ... қызметіне тыйым салатын заң қабылдау керек. Ондай ... ... ... бар. Бірақ бұл елдер тым кеш қимылдағандықтан ... ... ... ... ... жоқ. Ал, ... ... болмайды. Біз бұл шараларды іске асыру арқылы Қазақстан халқының
азаматтық бірлігінің нығаюына кедергі ... бір ... ... ... ... уақытқа дейін өздерін әлемдік дінге жатқызып келген
діни сенімдер (буддизм, христиан, ислам) тек ... ... ... үшін ғана құндылығы бар құбылыстар болатын. Олардың әрқайсысы
өздерінен басқалардың ... үшін онша ... ... ... ... еді. ... кейбіреулері «Біз - олар» деген жүйені абсолюттеп,
басқалардың мүдделеріне нұсқан келтіруге ... ... ... ... ... ... ... біртұтас адамзатты сенім бойынша алалау- ... оған ... ... алыстау тұрғандығының
көрінісі болатын. Міне осы қатынастарды ... ... ... уақыты ХХ
ғасырдың соңы мен ХХI ғасыр басына келіп отыр. Бұл болашақ адамзаттың
тағдырына, оның ... ... ... әсер ... ... Ал, ...... түрінде баға беру рационалистік пайымдаудың шырқау биігі
болатын.
Біздің жаңа ... осы ... ... ... ... ... адамзаттың идеологиясына келу, дінімізді ... амал ету ... тұр. ... ... ... ... экономикамыз даму жолына түсті. Бұл қуанарлық жай. Елбасымыз Нұрсұлтан
Әбішұлы Назарбаев басқарған мемлекетіміз ... ... ... даму ... ... керекті екінші қажеттілік руханият болса, бұл салада
алдымызда идеологиямызды қалыптастыру ... ... ... ҚР ... Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы. «Қазақстан
өз ... жаңа ... ... қарсаңында». - Астана, 2006. –
7-34 б.б.
2 Мифы древней Индии. - М., 1972. - ... ... Л.Ә., ... З.Н. Ежелгі шығыстың рухани қайнарлары. -
Алматы: Қазақ университеті, 1999. - 23 б.
4 Мифы ... ... - М., 1991. - 305 ... Мифы ... Индии. - М., 1972. 39 - 101. б.б.
6 Мифы древнего Китая. - М., 1991. – 196 ... Лао цзы – Дао дэ цзин ... және ... ... ... ... - Алматы: Жеті жарғы, 2003. – 213 б.
8 ... ... пен ... ... тіл ауд. ... ... - Алматы,
2001. - 181 б.
9 Көбесов А. Әл-Фарабидің ашылмаған әлемі. – ... ... 2002. ... ... Свабодомыслие и атеизм в древности, ... века и ... ... М., 1986. – 305 ... ... ... 1130 жыл ... арналған Халықаралық Ғылыми
Теориялық конференцияның материалдары. Ғұлама.Ойшыл. Ұстаз. ... 2001, - 228 ... Шах И. ... - М., 1994 . - 177 ... ... философиялық мұра. Ортағасырлық діни философия. Т. 5 -
Алматы: Жазушы. 2005. – 296 б. ... дін ... ... тек ... ... ... емес, оның табиғаты мистикалық мәнде дейді.
14 ... А. ... ... - ... 1985. - ... ... С. «Исламский фундаментализм в ЦА: причины распространения,
прогнозы на будущее». //ЦА и Кавказ. № 2 (20), 2002.
16 ... А. ... ... в Исламе». // ЦА и Кавказ. № 2
(8), 2000.
17 ... И. ... и ... ... исламского радикализма,
его современные проблемы и течения». // ЦА и Кавказ. № 2 (14), 2001.
18 Игнатенко А. ... ... в ... // ЦА и ... № 2
(8). 2000.
19 Назаров Д. «Политический ислам в ЦА: истоки и ... ... ... и ... № 4 (28), ... Добаев И. «Исторические и доктринальные корни исламского радикализма,
его современные проблемы и течения». // ЦА и ... № 2 (14), ... ... Р.А. Государство и религиозные организации.
(административно-правовые ... А; ... 2002. - стр. ... ... М. ... и ... ... – «страшилки». // ЦА и
Кавказ. № 1 (7), 2000.
23 Игнатенко А. «Эндогенный радикализм в Исламе». // ЦА и ...... ... ... С. «Исламский фундаментализм в ЦА: причины распространения,
прогнозы на ... // ЦА и ... № 2 (20), ... ... И. ... и доктринальные корни исламского радикализма,
его современные проблемы и течения». // ЦА и ... № 2 (14), ... ... Д. «Политический ислам в ЦА: истоки и этапы становления». //
ЦА и Кавказ. № 4 (28), 2003.
27 ... Р.А. ... и ... ... ... А; ... 2002. стр. ... Подопригора Р.А. ... и ... ... вопросы). А; Аркаим, 2002. С. 248.
29 Гордлевский В.Г. Ходжа Ахмет Ясави. Избранное сочинения.
30 ... Н.А. ... ... А; «Ата ... 2003. ... Нұртазина Н. «Ислам дінінің қазақ тарихы мен мәдениетіне тигізген
әсері». // ҚазҰУ ... ... ... № 4 (23). ... ... Г. «Түркістан қаласының дінді таратудағы ролі». // ... 4, ... ... А. ... и ... ... ... ЦА». // ЦА и Кавказ. № 4 (5), 1999.
34 Өсерұлы Н. Шариғат және қазақ қауымы // Жас ... - 1999. - 9 ... ... Ә. ... төбесі... // Жас Алаш. – 1998. – 18 сәуір.
36 Сопыбекова К. Қарқаралыдағы Құнанбай мешітінің салынуы // ZAMAN ... - 1995. 7 ... ... Н. Шариғат және қазақ қауымы // Жас Алаш. - 1999. 9 қаңтар.
38 ... Г. ... ... ... ... рөлі // ...... Нұртазина Н. Ислам дінінің қазақ тарихы мен мәдениетіне тигізген
әсері // ... ... ... ... 1999. № 4 ... Дробижева Л.М., Гузенкова Т.С. ... и ... ... в ... ... ... М; 1994. стр ... Абашин С. «Исламский фундаментализм в ЦА: причины распространения,
прогнозы на ... // ЦА и ... № 2 (20), ... ... Д. «Политический ислам в ЦА: истоки и этапы становления». //
ЦА и Кавказ. № 4 (28), 2003.
43 ... А. ... и ... ... школы
в ЦА» // ЦА и Кавказ. № 4 (5), 1999.
44 Алтай Х. ... ... ... – оны ... де залалды // Түркістан.
– 2002. - 19 желтоқсан.
45 Алтай Х. Жалған уағыз жақсылық әкелмейді // ... - 2000. - ... ... Н.Ә. ... он ... А; ... 2003 жыл. - 99. 94 ... Общечеловеческие и национальные ценности в изменяющемся обществе. А;
«Ақыл кітабы», 1997. с. - ... ... Р.А. ... и ... организации.
(административно-правовые вопросы). А; «Аркаим». 2002. - стр. 281.
49 ... Р.А. ... и ... ... ... А; ... 2002. стр. - 188.278

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық, Қазақстандық елжандылық, этносаралық келісім тұралы ұғым5 бет
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазақстан Республикасындағы ұлттық саясаттың негізгі бағыттары16 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы жаһандану кезіндегі ұлтаралық қатынастар70 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Ішкі және сыртқы шығындар туралы жалпы түсінік28 бет
Орыс жылнамаларындағы түркі текті есімдердің әлеуметтік мәні мен тарихи-этимологиялық сипаты3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь