"Тілдің танбалық сипаты."

1. Тілдің танбалық сипаты.
2. Тіл құрылымының элементтері.
3. Тілдің құрылымдық қасиеті.
Дыбыс тілі қатынас құралының ең маңызды түрі болғанымен, оны қолдану әрдайым мүмкін де, тиімді де бола бермейді. Кейде дыбыс тілі арқылы хабарлауға, білдіруге болмайтын жайттар өмірде жиі кездеседі. Мұндай жағдайларда бір нәрсе жайында басқаларға хабар беру үшін, сол хабардың шартты көрсеткіші ретінде әр түрлі материалдық белгілерді қолданған. Ондай шартты белгілер орыс тілінде знак, қазақ тілінде таңба деп аталады. Таңба деп басқалардың білдірмекші болған белгілі бір хабардың орнына, қолданылатын сезім мүшелерінің біріне заттық, құбылыстық, дыбыстық, сәулелік, әрекеттік тағы солар сияқты белгілерді айтады. Белгілі бір нәрсені білдіру, хабарлау қызметін атқарып тұрған материалдық көрсеткіш, яғни таңба таңбалаушы деп аталады да, ол білдіріп тұрған мағына таңбаланушы деп аталады. Мысалы: бағдаршамның қызыл жарығы – таңбалаушы да, ол білдіріп тұрған «жүруге болмайды» деген мағына таңбаланушы. Сондай-ақ, шеберханалар маңдайшасындағы телевизор, радио қабылдағыштардың суреттері таңбалаушы да, олар білдіріп тұрған «осы заттар осы жерда жөнделді» деген мағына таңбаланушы. Таңба ретінде кез келген затты, кез келген шартты белгіні қолдануға болады. Ондай шартты белгілер – материалдық жағынан да, білдіретін хабарының мазмұны, оны беру тәсілі мен таңбаның құрылымдық сипаты жағынан да алуан түрлі, ол- ғылым обьектісі болуға әбден жарайтын, мейлінше күрделі құбылыс. Осы себептен үстіміздегі ғасырдың 30-жылдарынан бастап, таңбаларды зерттейтін семиотика деп аталатын дербес ғылым қалыптасты. Семиотика-грек сөзі, мағынасы белгілі.
Семиотика хабаршы таңбалар туралы жалпы теориялық ілім, ол таңбалардың табиғатын, жүйесін, түрлерін, қолдану процесіндегі құбылыстарын, таңбалардың бір бірімен және өздері білдіретін мағынамен қарым қатынасын зерттейді.
Семиотика- 30-жылдарда ғана қалыптасқан жас ғылым болғанымен, әр түрлі материалдық белгілерді хабаршы таңба ретінде қолдануды адамдар ежелгі заманнан бастап ақ білген.
Тілде таңбалық сипаттың барлығын XIX ғасырдағы көрнекті тіл ғалымдары – Ф.Бопп мен В.Гумбольдт та айтқан. Дегенмен, бұл мәселенің тіл білімінің негізгі проблемаларының бірі ретінде қойылып, тіл білімінде оны зерттейтін тілдік семиотика дейтін саланың болу қажеттігіне көз жеткізген ғалым – Ф.де Соссюр.
К.Аханов «Тіл білімінің негіздері»
Қордабаев Т. «Тілдің структуралық элементтері»
Әлеуметтік лингвистикалық терминдердің сөздігі.
        
        Тіл-таңбалық жүйе
Жоспар:
1. Тілдің танбалық сипаты.
2. Тіл құрылымының элементтері.
3. Тілдің құрылымдық қасиеті.
Дыбыс тілі ... ... ең ... түрі ... оны ... ... де, тиімді де бола бермейді. ... ... тілі ... білдіруге болмайтын жайттар өмірде жиі кездеседі. ... бір ... ... ... ... беру ... сол ... көрсеткіші ретінде әр түрлі материалдық белгілерді қолданған. ... ... орыс ... ... ... ... ... деп аталады. Таңба
деп басқалардың білдірмекші болған белгілі бір ... ... ... ... ... ... құбылыстық, дыбыстық,
сәулелік, әрекеттік тағы солар сияқты белгілерді айтады. ... ... ... хабарлау қызметін атқарып тұрған материалдық ... ... ... деп аталады да, ол білдіріп тұрған мағына таңбаланушы
деп ... ... ... қызыл жарығы – таңбалаушы да, ол
білдіріп тұрған «жүруге ... ... ... ... Сондай-ақ,
шеберханалар маңдайшасындағы телевизор, радио қабылдағыштардың суреттері
таңбалаушы да, олар ... ... «осы ... осы ... ... ... таңбаланушы. Таңба ретінде кез келген ... кез ... ... қолдануға болады. Ондай шартты белгілер – материалдық жағынан да,
білдіретін хабарының мазмұны, оны беру ... мен ... ... ... да алуан түрлі, ол- ғылым обьектісі болуға әбден жарайтын,
мейлінше күрделі құбылыс. Осы себептен ... ... ... ... ... ... деп аталатын дербес ... ... ... ... ... ... таңбалар туралы жалпы теориялық ... ... ... ... ... ... ... таңбалардың бір бірімен және өздері ... ... ... ... ... ғана қалыптасқан жас ғылым болғанымен, әр
түрлі материалдық белгілерді хабаршы таңба ... ... ... ... бастап ақ білген.
Тілде таңбалық сипаттың ... XIX ... ... ...... мен В.Гумбольдт та айтқан. Дегенмен, бұл мәселенің тіл
білімінің негізгі проблемаларының бірі ретінде қойылып, тіл ... ... ... ... ... ... болу ... көз жеткізген
ғалым – Ф.де Соссюр.
Тілдік таңба- тіл ... ... ... Тілдік таңба-ойдағы мазмұн мен
жіктелген дыбыстардан құралады. ... ... осы екі қыры ... ... ... орта,оқиғалар мен фактілер бейнеленіп қабылданады.
Тілдік таңбаның жиі ... ... ... жинаған білімді сақтап,
кейінгі ұрпаққа жеткізетін-сөз,яғни сөз-хабар ... ... ... ... қасиеті-дыбыстардың көмегімен кез келген сөздік ... ... ... таңба танымдық қызметімен бірге,тілдегі структуралық
бірліктерді (фонема,морфема,сөз тіркесі,сөйлем) анықтайды.
Тілдің таңбалық сипаты оның ... ... бірі ... ... ... мен ... бұл ... бері назар аударып келеді Тілдің таңбалық табиғаты әсіресе Бодуэн
де Крутенэнің еңбектерінен және ... де ... « ... ... атты еңбегі жарыққа шыққаннан бергі дәуірде кең
көлемде қарастырыла ... ... де ... ... ... жүйесі
деп есептейді де, оны таңбалардың басқа жүйелерімен салыстыра қарайды. Ол
былай деп ... « Тіл ... ... ... ... ... мылқаулар үшін жасалған әліппемен, символ мәнді
әдет – ғұрыатармен, сыпайылық формаларымен, әскери ... және ... ... ... Ол тек осы ... ішіндегі өте-мөте
маңыздырағы. Сонымен, қоғам өмірінің ішіндегі таңбалардың ... ... бар деп ... болады, біз оны « семиология» деп атар
едік ».
Таңбалар жүйесі қазіргі заманғы ғылымда кең өріс алғандығын және ... ... ... ... ... білімнің әр түрлі
салаларының назарын аударып отырғанын айту ... « ... ... ... ... мол ... қолданудың өрістеуі қазіргі
заманғы ғылымның маңызды ... ... ... ... кезіміздің
адамдары өзінің практикалық қызметінің табысты ... үшін ... ... ғана емес, сонымен бірге әр түрлі жасанды «тілдерді»
қолдануға мәжбүр болып отыр. Әр түрлі типтегі таңбалар таңбалар жүйелері
туралы ... ... ... зерттеушілердің назарын өзіне жиі
аудара бастады. Оның негізгі проблемалары – таңба мен ... ... ... ... ... ... ... т.б.- диалектикалық материализм философиясының теориялық танып білу
проблематикасымен тығыз астарласып ... және ... ... лингвистика, психология және кибернетика ... ... ... ... ... ғана табысты шешімін
таба алады».
Жалпы таңба атаулының, әсіресе тілдік ... ... ... ... екі ... Мысалы,көшедегі жүріс-тұрысты светофор
арқылы ретке келтіру жүйесінде жасыл түсті ... ... ... ... және оған осы ... ... белгілі бір мазмұн , атап
айтқанда, « ... ... ... ... деген мазмұн сәйкес келеді.
Бұл семиотикалық жүйенің элементтері екі ... ... ... яғни ... ... формасы және мазмұны бар таңбалар ретінде қызмет етеді.
Жасыл түс сигнал ... тыс ... ... ... алмаған болар еді. Тілдік таңбалар да осы ... ... ... түбір морфемасы немесе аффикстік морфемасы ... бір ... ... ... ие бола ... Егер ... бір элемент
семиотикалық жүйеде ешбір мәнге ие болмаса , онда ол сол ... ... жай ғана ... ... ... ... ... таңбаның екі жақты
сипаты оның ең ... ... бірі ... саналады. Таңбаның екі жағы
– таңбалаушы және ... ... ... ... ... ... тіркеледі, сөйлеушілердің санасында мағыналар түрінде
және таңбалық форманың сезімдік образдары түрінде сақталады.
Тілден басқа ... ... ... ... ... Олар ... ... және келісім бойынша өзгере алады. Таңбалардың мұндай
жүйесі қоғамдағы адамдардың қатысуымен және солардың келісімі ... Ал ... ... дамуы қоғам мүшелерінің еркіне бағынышты
емес . Әрбір жаңа ұрпақ сол ... ... ... тілді
қабылдайды,үйренеді. Шартты таңбалар жүйесі өзгеріске ұшырауы , ... бір ... ... бір ... ... мүмкін. Мысалы, рим
цифрларының жүйесі араб тілінің ... ... ... ... ... ... мұндай өзгерістер стихиялық түрде
емес, саналы түрде, келісім бойынша болады. ... тіл ... ... ... Ол өз дамуының заңдары бойынша өзгереді,дамиды,өзінің
дербестік қасиетін сақтайды.
Дүние жүзіндегі тілдердің қай-қайсысында ... да ... ... бар. Тіл ... ... ... ... бөлшектері,салалары өзара бір-бірімен тығыз байланыста,берік бірлікте
тұрады. Олардың бірінсіз ... күні жоқ: ... сөз ... ... болса, сөз бен өздер тіркесі- сөйлем ... ... ... дыбыссыз сөз, сөзсіз сөйлем жоқ, бәрінің өзегі бір, ... ... бәрі ... бір ... ... тұрады. Тіл дейтініміз – осы
элементтердің бірлігі.
Тілдік элементтер өзара бірлікте, байланыста тұрып,біртұтас ... ... Осы ... де қазіргі заман лингвистикасы тілді
элементтері бір-бірімен тығыз байланыста тұратын бір бүтін, бір ... деп ... Тіл ... ... оның нелерден
құралатынын, оны құрайтын элементтердің өзара ... ... ... ... ... ... ... тіркесі, сөйлем-
тілдің структуралық элементтері деп аталады. Структуралық элементтер
өзара байланыста, бірлікте болғандарымен, ... ... ... тек өздеріне ғана тән мағыналары мен функциялары болады.
Тіл белгілі бір құрылымы және қызметі бар,бір бүтін ... ... өмір ... ... мен жүйе тілге ғана емес, сонымен бірге басқа
да құбылыстарға тән болуы мүмкін. ... да ең ... ... ... ... ... ... мән – мәнісін айқындап алу ... ... ... ... ... ... ... жүйелі сипаты мен
құрылымдық қасиетін танып білуге көмектеседі.
Бүтіннің элементтерінің арасындағы қатынастардың схемасы, ... деп ... Ал ... өалай да болсын, белгілі құрылымның болуын
аңғартады. Дегенмен, жүйе тек құрылымнан ғана ... ... жүйе ... тән және ... ... үш ... атрибуттың − құрылым мен
субстанцияның және қызметтің ұштасып келуінен және олардың ... ... өмір ... және ... Осы үш ... және ... ара ... есепке алатын жүйелік зерттеу
қарастырылатын обьектіні тұтас күйінде танып білуге мүмкіндік тудырады.
Жүйелік тұрғыдан ... ... ... жүйенің қасиеттерін оның құрылымы
мен субстанциясының және қызметінің өз ара ... ... ... ... ... ... ... аталып өткеніндей, жүйе
туралы ұғым мен құрылым туралы ұғым өз ара ... ... ... болғанымен, бір-бірінен ажыратылатын, әр басқа ұғымдар
болып саналады. Бұлардың әрқайсысының өзіне тән , нақтылы мазмұны ... ... ... ... білдіреді, осыған орай, бұл ұғым
жүйенің бір ғана шағын жағы- оның ... ... ... Ал
жүйенің ұғымы – құрылым ұғымынан әрі кең, әрі ... ... Жүйе ... ... ... бір ... ... Ол құрылым мен
субстанцияның қосылуы, бірігуі түрінде өмір сүреді ж әне ... ... ... ... жүйе ... ие болатын және белгілі бір
мақсатты орындау үшін осы ... ... ... іске ... бүтін ретінде қаралады.
Құрылымдық қасиет пен жүйелік қасиет тілге де тән. Құрылым мен жүйе
ұғымдары ... ... ... мазмұнға ие болады: құрылым бүтіннің
бойындағы әр ... ... ара ... және ... ... ... ... ... ... ... өз жүйесі болады да, әрбір ... ... сол ... ... ... ... ... Жүйе дегеніміз
өзара шарттас, өзара байланысты ... ... ... ... жеке ... ... үстіне бірі қатаң түрде мөлшерленген
тәртіппен орналасады» . Тіл құрылымының жеке ... ... ... ... ... байланысында тілдің жалпы жүйесін
құрайды.
Тілдің жүйелі сипаты оның барлық саласынан−фонетикалық саласынан да,
лексикалық саласынан да, грамматикалық ... да ... ... бір ... ... ... өзара қарым-қатынасында,
байланысында және бірлікте өмір сүреді. Жүйенің бір элементі өзі ... ... ... аңғартады. Мысалы, септеудің жүйесі кемінде екі
септіктің болуын керек етеді, ... ... бір ... ... жүйесін құрай алмаған болар еді. Жіктелудің жүйесі туралы,
бірінші жақтан ... ... жақ пен ... жақ ... ғана, сөз ете
аламыз. Бірінші,екінші,үшінші жақтардың әрқайсысы бір-бірінсіз, жеке дара
күйінде жіктелу жүйесін,әрине,құрай алмаған болар еді. Жүйесіз ... ... ... ... жүйелік қасиеті оны меңгере білуге және
қатынас құралы , пікір ... ... ... ... ... ... ... қасиет болғандықтан да , біз басқа бір шет тілді
оқып үйрене ... Шет ... оқып ... және оны ... жүйесі мен лексикалық жүйесін және грамматикалық жүйесін оқып
үйрену және меңгеру болып шығады.
Тіл білімінде тілді жүйелік қасиеті бар құбылыс, барлық ... ... ... ... ... ... ... деп қарау тілдің
табиғатын, бүтін мен оны құрастырушы бөлшектердің ара қатысын, атап
айтқанда, бүтіннің оны ... ... ... ... ... айқындауға мүмкіндік береді. Тілдің
жүйесін тілдік жеке құбылыстардың өзара байланысы тұрғысынан, бүтіннің өз
ішіндегі жеке құбылыстарды ... ... ... ... ... ие ... тілдің өзіне тән құрылымы бар ... ... ... ... тіл ... ... және ... қағидалардың бірі болып
саналады.
Қолданылған әдебиеттер:
К.Аханов «Тіл білімінің негіздері»
Қордабаев Т. «Тілдің структуралық ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тілдің таңбалық сипаты5 бет
"Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары"6 бет
Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары3 бет
Тілдің таңбалық, құрылымдық және жүйелілік сипаттары6 бет
Таңба және оның түрлері. тілдік және тілдік емес таңбалар3 бет
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
В.фон гумбольдтың және ф.де соссюрдің лингвистикалық еңбектерінің маңызы4 бет
Жазудың шығуы және оның даму кезеңдері10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь