Шу өңіріндегі ортағасырлық қалалар

Кіріспе

І . Шу өңіріндегі ортағасырлық қалалары.
1.1 Шу өңіріндегі ортағасырлық қалалардың зерттелу тарихы.
1.2 Шу өңіріндегі ортағасырлық қалалардың архелогиялық зерттелуі.

ІІ . Шу өзенінің орта және төменгі ағысындағы ортағасырлық қалалар.
2.1 Шу өзенінің орта ағысындағы ортағасырлық қалалар
2.2 Шу өзенінің төменгі ағысындағы ортағасырлық қалалар

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер тізімі

Қосымша
Тақырыптың өзектілігі: Шу өңірінің ортағасырлық қалалары мен елді- мекендерді зерттеу өте өзекті болып табылады. Себебі оларды зерттеу арқылы осы өңірдегі қалалар мен елді- мекендердің пайда болу уақыт, даму тарихи заттай мәдениеті туралы жан жақты мәлімет алуға байланысты және осы қалалардың өзіндік ерекше мәліметтер алуға мүмкіндіктер алуға болады.
Қазақстанның оңтүстігі соның ішінде Шу өңірінде де ортағасырлық қалалар көп. Осы қалалардың пайда болуын, дамуын, олардың тарихи топографиялық құрылымын, қалыптасу кезеңдерін және осы қалалардың мәдениетін зерттеу бүгінгі таңдағы Қазақстан археологтарының алдында тұрған аса өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі:
Қазақстанның оңтүстігі соның ішінде Шу өңірінде де ортағасырлық қалалар көп. Осы қалалардың пайда болуын, дамуын, олардың тарихи топографиялық құрылымын, қалыптасу кезеңдерін және осы қалалардың мәдениетін зерттеу бүгінгі таңдағы Қазақстан археологтарының алдында тұрған аса өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Қазақстанның ортағасырлық қалаларын зерттеуші мамандар, қалалар көп орналасқан аудандарды екі тарихи географиялық бөлікке бөліп қарайды: Оңтүстік Қазақстанға Сырдария өзенінің алқаптары, Қаратаудың солтүстік беткейі жатады.
Шу өңірінің географиялық жағдайына келетін болсақ, өзінің орта ағысында солтүстігінде Шу-Іле таулары мен оңтүстігінде Теріскей Алатауымен Қырғыз қыраттарымен, шығысында Күнгей Алатауының қыраттары мен Шу өзені, Ыстық көлмен, батысында жазық дала басталып Мойынқұмға дейін созылады. Батыстан шығысқа қарай 250 км-ге, солтүстіктен оңтүстікке қарай шығыс бөлігі 20 км, батыс бөлігі 100 км дейінгі ара қашықтықты алып жатыр. Шу өңірінде Шу өзенінің оңтүстік және солтүстік жағалаулары егіншілікке өте қолайлы, жері құнарлы, суы мол, сонымен қатар мал шаруашылығына да өте ыңғайлы. /1/
1.Агеева Е.И. Пацевич Г.И. Из истории оседлых поселений и городов Южного Казахстана. ИИАЭ АН КазССР. Алматы, 1958, т. 5
2.Агеева Е.И. Общий обзор находок. - В сб.: Археологические исследования на северных склонах Каратау. Алма-Ата: 1962.
3.Агеева Е.И. Памятники средневековъя. - В кн.: Археологические исследования на северных склонах Каратау.: Тр. ИИА Н КазССР, 1962.
4.Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Новое в средневековой археологии Южного Казахстана. - В сб.: Кулътура древних скотоводов и земледельцев в Казахстане. Алма-Ата: 1969.
5.Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Древний Отрар. Алма-Ата: 1972.
6. Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Работы Семиречинской экспедиции. - АО, 1977, М., 1978
7. Алдабергенов Н.О. Жилище горожан на рабаде городища Актобе. - В сб.: История материальной культуры Казахстана. Алма-Ата: 1980.
8. Алепчеев С., Байбасынов К. Свод памятников истории и культуры Джамбулской области. Джамбул: 1982.
9. Байпаков К.М. Средневековые города и поселения Семиречья /ҮІІ - XII вв/. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. Алма-Ата: 1966.
10. Байпаков К.М. Раскопки средневекового замка в Семиречъе. - ВАН КазССР, 1966, 8.
11. Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. По следам древних кулътур азахстана. Алма-Ата: 1970.
12. Байпаков К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семяречья. Алма-Ата: 1986.
13. Бартолъд В.В. Отчет о командировке в Среднюю Азию. Спб., 987.
14. Бернштам А.Н. Археологические работы в Казахстане и Киргизии. ВДИ, 4, 1939.
15. Бернштам А.Н. Археологический очерк Северной Киргизии. Фрунзе: 1941.
16. Бернштам А.Н. Памятники старины Таласской долины. Алматы1941.
17. Бернштам А.Н. Труды Семиречинской археологической экспедиции "Чуйская долина", МИА, 14, М.-Л., 1950.
18. Бубнова М.А. Средневековое поселение Ак-Тобе I у с.Орловки. - В кн.: Археологические памятники Таласской долины. Фрунзе: 1963.
19. Воронина В.Л. Архитектура древнего Пенджикента. Тр. Таджикской археологической экспедиции. М.-Л., 1964.
20. Елеуов М.Е. К изучению цитадели Актобе. - Материалы республиканской научной конференции молодых ученых и специал-истов по обшественным наукам, посвященной 110 годовшине со дня рождения В.И.Лешна. Алма-Ата: 1981.
21.Елеуов М.Е. Этапы развития крепостной стены шахрйстана городища Актобе. - В кн.: сб.
22.Елеуов М.Е. К вопросу о системе обороны ранне средневековых городов и поселений Чуйской долины. - В сб.: Средневековые города Южного Казахстана. Алма-Ата: 1966.
23Кожемяко П.Н. Раннеередневековые города и поееления Чуйской долины. Фрунзе: 1959.
24Кожемяко П.Н. Оседлые поселения Таласской долины. Фрунзе:1963.
25. Кызыласов Л.Р. Остатки замка ҮІ - ҮШ вв. на городише Ак Бешим. - СА, 3, 1953.
26. Кызыласов Л.Р. Археологические исследования на городище Ак-Бешим за 1953-54 гг. - Тр. КАЭЭ, 1959.
27. Маргулан А.Х., Агеева Е.И. Археологические работы и нахозки /с 1926 по 1946 гг/. - Известия АН КазССР, серия археологическая, 1948, вып. I.
28. Маргулан А.Х. Оседлые поселения ҮШ - ХШ вв. на северных клонах Каратау. - Известия АН КазССР, серия археологическая, вып. I. Алма-Ата: 1948.
29. Маргулан А.Х. Из истории городов и строителъного искусства древнего Казахстана. Алма-Ата: 1950.
30. Маргулан А.Х. Третий сезон археологической работы в Центральном Казахстане /отчет экспедиции 1948 года/. - Иэвестия
АН КазССР, №108, серия археологическая, вып. III, Алма-Ата:І95І.
31.Сенигова Т.Н. Средневековый Тараз. Алма-Ата: 1972.
32.Шалекенов У.Х., Елеуов М.Е., Алдабергенов Н.О. Раскопки цитадели городша Актобе. - В сб.: Вопросы истории социалистического и коммунистеческого строительства в Казахстане. Алма-Ата: 1978.
33.Шалекенов У.Х. Қазіргі Аңтөбе - бүрынғы Баласағүн. - В сб.: Вопросы., 1978.
34.Шалекенов У.Х. Актобе - средневековый памятник. - В сб.: История., 1980.
35.Шалекенов У.Х., Оразбаев А.И. Некоторые данные о водопроводной системе средневекового городища Актобе. - В сб.: История., 1980.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Тарих факультеті
Археология және этнология кафедрасы
Курстық жұмыс
Шу өңіріндегі ортағасырлық қалалар
Орындаған 1 курс магистранты: Байбугунов
Б.А.
Ғылыми ... ... ... ... ... профессор
Төлеубаев.Ә.Т
Алматы 2009
Мазмұны
Кіріспе
І . Шу өңіріндегі ортағасырлық қалалары.
1.1 Шу өңіріндегі ортағасырлық ... ... ... Шу ... ортағасырлық қалалардың архелогиялық зерттелуі.
ІІ . Шу өзенінің орта және төменгі ағысындағы ортағасырлық қалалар.
2.1 Шу өзенінің орта ... ... ... Шу ... ... ... ортағасырлық қалалар
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Қосымша
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Шу өңірінің ортағасырлық ... мен ... ... өте ... ... ... Себебі оларды зерттеу арқылы
осы өңірдегі қалалар мен елді- мекендердің пайда болу уақыт, даму ... ... ... жан ... ... алуға байланысты және осы
қалалардың өзіндік ерекше мәліметтер алуға ... ... ... оңтүстігі соның ішінде Шу өңірінде де ... ... Осы ... ... ... ... олардың тарихи топографиялық
құрылымын, қалыптасу кезеңдерін және осы қалалардың мәдениетін зерттеу
бүгінгі ... ... ... алдында тұрған аса өзекті
мәселелердің бірі болып табылады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі:
Қазақстанның оңтүстігі ... ... Шу ... де ортағасырлық қалалар
көп. Осы қалалардың пайда болуын, дамуын, олардың тарихи топографиялық
құрылымын, ... ... және осы ... мәдениетін зерттеу
бүгінгі таңдағы Қазақстан археологтарының алдында тұрған аса ... бірі ... ... ... ... қалаларын
зерттеуші мамандар, қалалар көп ... ... екі ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстанға Сырдария өзенінің
алқаптары, Қаратаудың солтүстік беткейі жатады.
Шу өңірінің географиялық ... ... ... ... ... ... ... таулары мен оңтүстігінде Теріскей Алатауымен
Қырғыз қыраттарымен, шығысында Күнгей Алатауының қыраттары мен Шу ... ... ... ... дала басталып Мойынқұмға дейін ... ... ... 250 км-ге, солтүстіктен оңтүстікке ... ... 20 км, ... ... 100 км ... ара ... алып ... Шу
өңірінде Шу өзенінің оңтүстік және солтүстік жағалаулары егіншілікке өте
қолайлы, жері құнарлы, суы мол, ... ... мал ... да ... ... ... өзі ... мемлекетінің археология ғылымында әлі күнге
дейін бір құпиясын ашпай келе жатқан өңір ... ... ... ... ... ... таңда үлкен талас тудырып отырған мәселе.
Бұл өңірден Қазақстан тарихының өткен уақытына байланысты әр кезеңді
қамтитын ... ... ... ... ... болады. Сонымен
бірге бұл жерден үлкен керуен жолдары өткен, ... ... және ... ... Ұлы ... жолы Шу ... бірнеше қалаларын басып өтіп
шығысында Қытаймен, батысында сонау орыс жерлеріне дейін жетті. Шу ... және Шу ... ерте ... тарихқа өте бай, тереңдей зерттеуді қажет
ететін, небір ... ... ... ... ... ... өлке. Жалпы отырықшылықтың дамуы, қалалардың ... ... ... жайлы мәселелер археология ғылымындағы негізгі
зерттеуді қажет ... ... бірі ... табылады.
Жазба түп деректері мен археологиялық қазба жұмыстары барысында
табылған заттай деректерді ... ... ... ... ... ғғ одан да ... уақыттарда қалалардың дамуын көруімізге болады./2/
Қазіргі кезеңде тек Шу өңірінің ғана емес Жетісудың, Таластың, Сырдың
бойында қалалардың сары-сұр ... ... ... ... мықты
дуалдармен қоршалған қалалардағы құрылыс балшықтан жиі етіп салынған.
Қорғаныс бекіністер – ... ... өмір ... ... роль ... ... ... қарлұқтар дәуірінде Жетісу ... ... ... ... ... Қарлұқтар, түргештер,
жікілдер, оғыздар сияқты ... және ... ... ... ... процесі жүрді. Ал X-XII ғасырлар Орта Азия мен
Қазақстанда отырықшылық пен жер өңдеу ... ... кезі ... ... ... ... деректеріне қарағанда Xғ
Қазақстан территориясында, жуық ... 200-ге ... қала ... ... ... ... ... негізіне сүйеніп жазылған санақ деп айтуға
болмайды. Бұл да әлі ... ... ... таппаған түйіндердің бірі болып
табылады. Шу өңірінің ... ... ... ... ... тыс ... жоқ. ... А.Н.Бернштам /1950-
51/, ... /1954/, ... /1950/, ... ... ... ... археологиялық қазба жұмыстар бір ғасырға жуық уақыт бойы
зерттеліп келе жатса да, ортағасырлық ... мен ... ... ... ... аз зерттелген.
1980-1990 жылдары Шу өңіріндегі қалалар мен қоныстарды археологиялық
картаға түсіру мақсатымен барлау жұмыстары жүргізілген. ... ... 108 қала және ... ашылған 35 тенаса қаланың нақты орналасқан
орны, пландары, мәдени қабаттары, ... ... ... жаңадан
археологиялық материалдар жиналған. Сонымен қатар, бұл ... ... ... ... мен ... ... ... траншея мен
шурфтар, кішігірім қазба жұмыстарын жүргізген. Қалалардың ... ... ... ... ... ... топографиялық зерттеу нәтижесінде жазба
деректеріне, картографиялық материалдарға және авиа ... ... ... Шу ... орта ... ... туралы деректер жинау
осы қалалар жөніндегі ескерткіштерді жіктеу. Орта ғасырлық ... бөлу және ... ... ... ... Қазақстан тарихының өткен уақытына байланысты әр кезеңді
қамтитын тарихи ... ... ... ... ... Сонымен
бірге бұл жерден үлкен керуен жолдары өткен, ... ... және ... ... Ұлы ... жолы Шу ... бірнеше қалаларын басып өтіп
шығысында Қытаймен, батысында сонау орыс жерлеріне дейін жетті. Шу ... және Шу ... ерте ... ... өте бай, тереңдей зерттеуді қажет
ететін, небір тарихи сырларды, оқиғаларды, байлықтарды ... ... ... ... ... ... ... гүлденуі, оның
көшпелілермен байланысы жайлы мәселелер археология ғылымындағы негізгі
зерттеуді ... ... ... бірі болып табылады.
Міндеттері:
- Шу өңіріндегі орта ғасырлық қалалардың зерттелу тарихы;
- Шу өңіріндегі орта ... ... ... жалпы мінездеме:
археологиялық қазбалар, топграфиясы, хронологисы;
- Шу өңіріндегі орта ғасырлық қалалардың қала құрылыстары;
- Қалалық және елді мекендердің материалдық мәдениті
Жаңалығы: ... жазу ... осы ... ... орта ... мен елді- мекендер, ғылымға белгілі ескерткіштердің санын анықтау
және олардың қазіргі күнгі сақталуы, жіктелуі заттай ... ... Шу ... өзі ... мемлекетінің археология ғылымында әлі
күнге дейін бір құпиясын ашпай келе жатқан өңір ... ... ... (Баласағұн) қаласы қазіргі таңда үлкен талас тудырып ... ... ... тек Шу ... ғана емес Жетісудың, Таластың, Сырдың
бойында ... ... ... ... ... Айналасы мықты
дуалдармен қоршалған ... ... ... жиі етіп салынған.
Қорғаныс бекіністер – қалалардың қалыптасуына, өмір сүруінде, ... роль ... ... ... қарлұқтар дәуірінде Жетісу мен Қазақстанның
оңтүстігінде елеулі өзгерістер болды. Қарлұқтар, ... ... ... ... және ... ... түрік халқының,отырықшылыққа
ауысу процесі жүрді.
Бұл өңірден Қазақстан тарихының өткен уақытына байланысты әр ... ... ... ... көптеп кездестіруге болады. Сонымен
бірге бұл жерден үлкен керуен жолдары өткен, керуен ... және ... ... Ұлы ... жолы Шу ... ... ... басып өтіп
шығысында Қытаймен, батысында сонау орыс жерлеріне дейін жетті.
Курстық жұмыстың құрылымы: ... екі ... ... ... ... тұрады.
І . Шу өңіріндегі ортағасырлық қалалары.
1.1 Шу өңіріндегі ортағасырлық ... ... ... ... ... жазба деректеріне қарағанда Xғ
Қазақстан территориясында, жуық шамамен 200-ге ... қала ... ... ... толық деректер негізіне сүйеніп жазылған санақ деп айтуға
болмайды. Бұл да әлі күнге ... ... ... ... бірі ... Шу ... ортағасырлық қалаларын зерттеу ... ... тыс ... жоқ. ... ... ... Г.И.Пацевич /1954/, П.Н.Кожемяко /1950/, ... ... ... ... ... ... ... жұмыстар бір ғасырға жуық уақыт бойы
зерттеліп келе жатса да, ортағасырлық қалалар мен ... ... ... ... аз ... ... Шу ... қалалар мен қоныстарды археологиялық
картаға түсіру мақсатымен барлау жұмыстары жүргізілген. Нәтижесінде бұрын
белгілі 108 қала және жаңадан ... 35 ... ... ... орналасқан
орны, пландары, мәдени қабаттары, қорғаныс бекіністері анықталып, жаңадан
археологиялық материалдар ... ... ... бұл ... ... ... ... мен танысу мақсатында бірнеше траншея мен
шурфтар, кішігірім қазба жұмыстарын жүргізген. Қалалардың ... ... ... бекіністері зерттелген.
Ескерткіштерді археологиялық, топографиялық зерттеу нәтижесінде жазба
деректеріне, картографиялық материалдарға және авиа ... ... ... ... ... ... ең ... жазба деректі 629-630 жылдан
бастап кездестіруге болады. Осы жылдарда ... ... ... болған. Сөйтіп Шу өңірінің қалалары туралы жазып қалдырған. Оның
қолжазбаларында Суяб қаласы туралы, ... ... ... ... қалалар тізбегі туралы айтылған. Сондай-ақ Мыңбұлақ қорығы туралы
жақсы мәлімет келтірген. Суяб қаласы қазіргі ... ... ... ... ... ... Шу ... қалалар бір-біріне
бағынбаған, олардың барлығы түріктерге бағынған. Сонымен ... ... Шу ... ... ... болғаны баяндалады. Әсіресе
жүзімдіктер туралы жақсы айтылады. Шу өңірінің қалаларында жаңа ... және Хиау ... ... ... ... ... Шу ... қалалары VIII-XIX ғғ бастап
кездеседі. Әл-Хорезми, Худдама, Ибн-Хордабек шығармаларында ертедегі Құлан,
Тараз т.б қалаларға тоқталып кеткенін, ал ... ... ... қаласы жайлы кеңірек білуге болады. Өзінің ... ... ... Осы Макдисидің еңбектерінен сондай-ақ алғаш рет осы
күнге дейін белгісіз ... бірі ... ... ... ... Қараханидтердің астанасы болған Баласағұн қаласы ... ... ... ... ... айта кету ... ... Баласағұн қаласын қарсыласпай
берілгені үшін «Гобалын» / ... ... деп ... ... мен Қазақстан
территориясындағы қалалардың бүліншілікке ұшырауына бірден-бір себепкер
монғол шапқыншылығы ... ... ... ... жер өңдеу бүліншілікке ұшырап,
мәдениет, сауда орталықтары болған қалалар жайылымға айналған.
Жалпы Шу ... ... ... ... аз, ... де аз да ... болса мәлімет алуға болады. Шу өңірінің қалаларының ... ... ... бар.
Бірінші кезеңінде-бұл кезең туралы Чиканскийден, Уалиханов,
Тынышпаевтардан аздаған мәлімет алуға болады. Сонымен ... ... ол ... әуесқой археологтардың Түркістандық ... Бұл ... ... есте ... ... Бартольд ұсынған
«Жетісуды соғдылықтардың отарлау мәселесі, бұл мәселе Орта Азия, Қазақстан
жөніндегі әдебиеттерде кең ... ... ... ... ... ... жазба деректер Жетісуды соғдылықтардың отарлауы туралы мәселеге
сын көзбен қарауға ... XIXғ ІІ ... ... ... ... ... ... Археологиялық комиссиясы айналысты.
Археологиялық комиссияның алғашқы жұмысы Қазақстан т.б территориялардағы
археологиялық ... ... ... ... ... ... беттерінде жазып тұруға ғана болды. Сонымен бірге ... ... ... ... Орыс ... одағының Батыс
Сібір бөлімі де қатысты. Қазақстандағы ... ... ... ... материалдар жинауда: Түркістан археология
сүюшілерінің үйірмесі, Орынбор архивті оқу ... Орыс ... ... ... т.б көптеген жұмыстар атқарды.
Ал енді Түркістан әуесқой ... ... ... ... жылы 2 ... құрылды, Ташкент қаласында. Үйірменің құрылатыны
жайлы, оған қатысамын ... ... ... т.б ... алдын-ала
баспа бетінде жарияланды, оған әр түрлі мамандықтың иелері мүше болды. Атап
айтқанда ... ... діни ... ... т.б . ... ... ... шын бет бұрғандары
болды. Мысалыға ... ... ... Үйірме жыл сайын
экспедиция ұйымдастырып, табылған заттар,ескерткіштер орындарын ,қалалар
мен обалар орындары т.б ... ... ... ... ... ,оны
«Туркестанский ведомость» газетінің ... ... ... ... ... мүшесі ғалым В.В.Бартольдтың осы ... ... ... ... зор.Ол Талас, Іле, Шу өзендерінің жағасындағы
ескерткіштерді де зерттегенін айта кету ... ... ... 1893-
1894ж.ж ішінде Орта Азия мен Қазақстанға зерттеу жұмыстарын жүргізді.
Бартольдтың ... ... ... ... Бартольдтың
Қазақстан территориясындағы тарихи ескерткіштер, өткен тарихын білуде « ... ... ... » ... ... ерте ... ... жазылған , қалалар жайлы қызық сілтемелерге кездесуге болады.
Сонымен бірге «Туркистан в эпоху ... ... », ... о поездке
в Среднюю Азию с научной целью в ... ... ... зор. Ал «С древнейших времен до позднего средневековья »-деген
еңбегінде Шу ... ... ... ... береді. Бартольдтың
көтерген көптеген ... ... ... өз шешімін
тапты және алдағы уақытта өз шешімін табуды қажет ететін ... ... ... мен Шу ... ... ғылыми тұрғыдан зерттеу жұмысының негізін
В.В.Бартольд қалады, оның «Очерк истории Семиречья » ... ... ... ... Ол ... мен Шу ... тарихи
ескерткіштерге жалпы шолу жасап қана қоймай ,оларға қысқаша сипаттама
берді, құлаған , ... ... ... ... ... ... ... .Мысалға, «В отчете о поездке в Среднюю Азию с ... ... ... еңбегінде Құлан , Шаштөбе, Төлек , Ақбешім ,
Бурана , Ново-Николаевск т.б ... ... ... ... ... Шу ... ... қалалардың архелогиялық зерттелуі.
1897ж. В.А.Каллаурдың Шу өңірінің ескі керуен жолында орналасқан
ескерткіштері жөнінде жазылған ... ... Ол ... ... оның ... ... , топонимика т.б туралы деректер ... ... ... авторлар еңбектерімен салыстырады, оны ... ... ... на ... ... пути на ... от Аулие
Аты к границе Чимкентского ... ... және ... ... по реке ... »-деген еңбектерінде келтіреді.
Шу өңірін зерттеуге көп еңбек сіңірген ғалымдардың бірі ... ... . Ол 1915 ж. ... ауылынан 2шақырым ,солтүстігінде
орналасқан қоныстарды ... 1917ж. -1935ж. ... ... ... барысында елеулі
өзгеріс болған жоқ. Зерттеулердің ... ... ... ... ... зерттеу және қорғау ... 1920ж. ... ... ... ескерткіштерді , өнер , табиғатты зерттеу және
музей ... ... ... ... комитеті құрылды.Оның алдына
қойған мақсат тарихи ескерткіштерді қорғау ғана емес ... ... ... , ... ... 1925ж. ... мен ... қатысуымен болған
экспедициялар Шу өңірі мен Ыстық ... ... ... зерттеген. Бурана
қаласынан қыш ыдыстардың сынығын жинаған . Сол ... ... ... ... ... , ... Қысымшы, Шәміш, І,ІІ қалаларын
зерттеді. 1929ж. А.И.Терножкин Шу өңірінің Шөміш І, Қысымшы ,Новониколаевск
т.б қалалары мен ... ... ... ... зерттеудің жаңа кезеңі 1936ж. басталдады, оның
жұмысы басталады, оның ... ... ... ... жұмысымен тығыз байланысты.1936ж.А.Н.Бернштам бастаған
Жетісу ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан археологиялық ... ... ... ... мен ... Қазақстан өлкелері Қазақстанның өткен
тарихын оның экономикасын , ... ... т.б ... ... ... зор.
Себебі үйсіндер , қаңлылар ,Батыс түрік қағанаты кездеріне жататын ... ... ... жер ... ... халықтардың
мекен-жайлары , феодалдық қалалар т.б көптеген тарихи ескерткіштер ... ... осы ... ... байланысты тарихи
–археологиялық карта, археологиялық ... ... , ... ... 1940 жылы ... ... ЖАЭ-сы Фрунзе-Мерке бағытымен
археологиялық барлау жүргізді. 1941ж . археологиялық жұмыстар ... ... ... ... ... ... экспедициясы 20-дай
қала мен қоныстарды ашып зерттеді. ... жаңа ... ... орта ғасырлық қалалардың зерттелу тарихы Жетісу өңірі мен ... ... пен және мал ... ... ... ... орналасуы , топографиясы т.б мәселелер төңірегіндегі
сұрақтарға толық болмаса да жауаптар табылғанын ... ... Шу ... ... ... соғды колонизациясының ролін
көрсетті.
Археологиялық зерттеудің 3-кезеңіне тән ... ... ... ең
алғаш рет Шу өңіріндегі қалалардың дамуын көшпенділермен салыстыра ... ... ... , материалдық мәдениетінің даму сатысын өзара
байланыстыра отырып ... ... ... ... ... 1946ж . ... және ... Академияларына байланысты дамыды. Сол
кезеңнен ... ... ... Шу өңірінің Қазақстан
территориясындағы бөлігінде тарих ... ... және ... ҒА-ның тарих институтының археология-этнография бөлімі
жүргізді. 1947ж. ... ... ... ... ... ... Шу ... төменгі ағысында орналасқан Тасты
қаласында зерттеу жұмысын жүргізді. 1948ж. ... ... ... археологиялық экспедициясы Қызылқорған 2 мен Тастыда
зерттеу жұмысын жүргізді.Осы Қазақстаннның Шу өңіріндегі ... ... ... ... ... картасына енгізілді. 1952-1953 жж
П.Н.Кожемяко Шу ... ... ... ... ... жүргізді.
Ол осы зерттеулерінің нәтижесінде қыш ыдыстардың ... ... ... ... ... 1960 ... ... 1963-1965 ж.ж
Байпақов бастаған Құлан-Сүмбе отряды Шу өңірінің ортағасырлық қалалары
мен қоныстарын зерттеу ... ... ... ... ... қазба жүргізіп зерттеді. 1964-1965ж.ж Л.Б.Ерзакович ... ... ... ... ... ... зерттеді. 1974
ж. Ақтөбе ... ... ... Қазақ Мемлекеттік Ұлттық
Университетінің ... ... ... ... ... ... ... жүргізді.Қазба жұмыстары цитадельде,
шахристанда, шаруашылық аймағында жүргізілді.
Ақтөбе (Баласағұн) қаласының ортағасырлық топографиясын ... ... 1980ж. ... ... бөлігінде аэросьемка
жүргізілген,масштабы І 2000. ... ... ... тарихи
өлкетану музейінің экспедициясы Шу өңірінің Қазақстан ... ... мен ... ... ... /7/.
1970ж. М.Елеуовтің басшылығымен Университетттің археологиялық
экспедициясының отряды Шу өңіріндегі барлық ... мен ... ... ... ... ескерткіштер қосылып )зерттелінді.
М.Елеуовтің зеттеуінің нәтижесінде жаңадан 35 қала ... ... Бұл ... ... ... ... түсірілді.
Шу өзенiнiң бассейні өзiнiң орогидрографикалық ерекшелiгi жагы және су
қоры жагынан үшке белiнедi: жогаргы - ... Боом ... ... орта ... – Шу ... және ... ... - саласы жоқ Шудың суы
құммен далалық алқапқа таралатын ... - 1980 ... ... ... ... ... экспедиңиясы шу
өзенiнiң орта жене ... ... ... жаңа ... ... ... ... /Аяқ Актөбенiң жанындагы/, Жүнді төбе, Ыстөбе. ... ... ... ... жоқ, жер ... табылган керамикалық
заттарга байланысты олардың өмір сүру уақыты көрсетiлмеген./8/
1941 жылы ... Шу ... орта ... ... ... ескерткiштердi ашты. Олардың iшiнде 14-і ... ... ... ... ... орналасқан, оларды зерттеушiнiң ойынша екi
негiзгi топқа ... ... атап ... ... топ - ... сагасындагы - орталыгы Ақтобе ... ... ... ... ... қала ... ... путы” колхозының маңайындагы
жатады. Шу ... ... ... ... ... А.Х.Марғұлан мен Е. И.Агееваның еңбектерiнде айтылады.
1954 жылы П.Н.Кожемяко Ақтобе каласының схемалык жобасын түсіріп, 2 ... сол ... ... 2 кесiк салды. 1964 жылы К.М.Байпақов Шу
өңiрiндегi ортағасырлық ... мен ... ... барысында Актөбе
каласының А, В, В усадыбаларына суреттеме берген.
1974 жылдан ... ... ... қорганыс құрылылыстарын
зерттеумен ал, 1980 жылдан берi Шу ... орта ... ... мен ... ... қурылыс системаларын зерттеу iсiмен
С.М.Киров атындагы Қазақ ... ... ... айналысады (ҚазҰУ).
Шу өңiрiндегi ортагасырлык қалалар өзiнiң орналасуы жагынан жогарыда
айтылган үщ бөлiкке сай ... ... бiз ... ... Щудың орта
жене төменгi агысындагы қалаларды алып отырмыз. Себебi бұл ... ... жер ... ... ... ССР-i ... ... Мойынқұм
және Шу аудандарының жерiн алып жатыр. Осы ... ... ... 1941 ... ... 1982, 1984, 1986 ... ... археологиялық отряды Шу
өзенiнің орта жене төменгі агысындагы ортагасырлық ... ... ... ... ... ... ... Тоқтас қарауыл
төбелері мен Тастұмсық қаласы ашылды.
1982 жылгы археологиялық барлау кезiнде ортагасырлық ... ... ... ... ... ... ... Шудың
төменгi агысындагы Улкен Ақтөбе қаласына кесiк салынды. /9/
Шудың орта агысындагы “Новый путы қалалар ... ... ... ... және батыс жақтагы есiгі зерттелдi.
1984 жылы Кырық қаласы мен ... ... ... ... ... орта жене ... ... ортагасырлық қалалар нашар
зерттелгендiктен баспасез бетiнде жарық көрген материалдар аз.
Щу өзенiнiң орта жене төменгі ағысындагы қалаларды, ... ... ... ... қарай жүйелi түрде жазып, олардың өз ... және өмiр ... ... ... ... Шу ... орта және ... ағысындағы ортағасырлық
қалалар
2.1 Шу өзенінің орта ағысындағы ... ... ... орта ... ... ескерткiштердің саны-22. Олар
қазiргi территориялық бөлiнiс бойынша Жамбыл облысы, Шу ауданы жерiнде
орналасқан. ... ... ... ... ортағасырлық
Ақтөбе қаласынан, солтүстік-шығысында «Ақтөбе» колхозына дейін ортагасырлық
Ақтөбе созылып жатыр./10/
Қамысбек қарауыл төбесі Ақсу өзенiнiң сол ... ... ... 5,5 км ... орналасқан.Ол диаметрi 35 м, биiктiгi З ... ... ... ... ... ... ... жерде, узындығы
14 м, ені 8 м, тереңдiгi 0,8 м келетiн шұңқыр бар. Төбе көлемi 60 х 55 ... 8-10 м, ... 0,3-0,5 м ... ... ... Жер бетiне жатқан
ыдыс сынықтарына байланысты қарауыл төбе Х-ХII ғасырлармен даталанады.
Жетiжар қарауыл төбесі ... ... сол ... Ақтөбе
қаласының цитаделiнен 7 км солтүстiк-батыста орналасқан. Төбенiң ... м, ... 3,5 м. Ол ... 35 х 25 м, енi 4 м, ... 1 м ... ... Қамалды сырт жагынан ұлтанындагы енi 5 м, ... ... ... ор ... ... ... керамикалық материалдарга байланысты
қарауыл төбе Х-ХII гасырлармен даталанады.
Қырықүй қаласы Ақсу өзенiнің оң ... ... ... 8 км ... ... ... көлемi 50 х 50 м. Құлаган
қабыргасының бастапқы енi 10 м, биiктiгi 1-1,2 м. Қаланы ұлтанындагы енi 7-
8 м, ... 0,5-0,7 м ... ор ... ... ... ... ... орналасқан. Табылган ыдыс сынықтарына байланыстыт Қырықүй қаласы
Х-ХII гасырлар мен даталанады
Қала “Калинин” колхозының усадъбасынан, батыста 200 м жер ... ... 40х35 м, ол ... ... ... ... 5 мұнараның
қалдыгы сақталган. Олардың төртеуi бұрыштарында, ал ... ... ... ... ... ... ең улкен мұнара солтүстiк
бұрышында, оның биiктiгi 8 м. 1941 жылы Жамбыл археологиялық ... ... ... ... ... ... ... Ақсу өзенінің оң жагалауында ... ... ... ... ... Қала екi ... ... бөлiгiнің көлемi батыстан шыгысқа қарай 55м, ... ... 36 м. Қала ... төрт және ... ... екi кiшi
мұнаралары бар дуалмен қоршалган.
Көлемi солтүстiктен оңтүстік қарай 35 м, батыстан шығысқа қарай 80 ... ... ... ... қоршалған. Дуалдың оңтүстiк-шығыс
жағында, бiр жағы Ақсу өзенiмен шектелетiн ор жатыр. Жер бетiнен ... ... ... 1941 жылы ... ... ... /Г.И.Пацевич/
зерттеп, ІХ- ХII ғасырлармен даталаған.
Қала Ақсу өзенiнiң сол жағалауында, “Калинин” колхозынан ... ... км ... ... Қала екi ... ... оның көлемi батыстан
шығысқа қарай 170 х 115м, ... 2,5 м. ... ... шығыс жағында
дуалмен қоршалған, диаметрi 60 м, биiктiгi 2 м келетiн төбе бар. Оның орта
тұсында диаметрi 21 м, ... 0,5 м ... тағы бiр төбе ... жылы ... ... ... /Г.И.Пацевич/ зерттеген.
Қала Шу өзенiнiң жоғарғы террасасында, ... ... ... 7 км ... орналасқан. Оның көлемі батыстан шығысқа
карай 72 м, ... ... 32 м, ... 1,5 м. ... ... 10х15 м, биiктiгi 2 м келетiн төбе ... 1941 ... ... ... ... ... Шу өзенiнiң сол жағалауының жоғарғы террасасында Жетiсозақ
поселкасынан оңтүстігіне қарай 7 км ... ... ... ... келген, оның келемi 64х64 м, биiктiгi 8 ... 1941 жылы ... ... ... /Г.И. ... зерттеген.
Қала Ақсу өзенінiң сол тармағының Шу өзенiне құяр жерiне‚ 100м
жерде орналасқан. Оның ... ... ... ... ... 2,5 м. ... етегiнде тереңдiгi 0,5 м, енi З м келетiн ор ... 1941 жылы ... ... ... \Г.И. ... ... Шу өзенiнiң сол жағалауында, “Чапаев колхозының солтүстік-шығыс
0,5 км жерде ... Қала ... ... ... Оның ... ... қарай 100м, батыстан-шығысқа қарай 88 м, биiктігі
3,5 м.
Қаланың орта тұсында төртбұрышты дөң мен 4 ... ... ... ... және ... жақтарында енi 15м келетiн ордың үйіндісі
сақталған. Солтүстігімен ол Шу ... ... ... 1941 жылы ... ... ... ... ІХ-ХІІ ғасырлармен даталаған.
Қала Шу өзенiнiң сол жағалауының жоғарғы террасасында, “Турксиб” ... км ... ... Оның ... ... ... ... 32х20м,
биiктiгi-2,5м. Қаланы 1941 жылы Жамбыл археологиялық пунктi зерттеген.
Тоқтас Қарауыл төбесi Тоқтас өзенiнiң Тасөткел су ... ... 2км ... ... қаласынан 7 км оңтүстікте орналасқан.
Қарауыл төбе Тасөткел су қоймасының ... тұр, оның ... ... су ... ... ... ... бөлiгiнiң диаметрi 20 км, биiктiгi
3м. Қамалдың енi З м, биiктiгi 1м. Оны ... ... енi 5 м, ... ... ... ... ... мақсатымен тазалау жұмыстары жүргізілді қазбаның
ұзындығы 25 м, тереңдiгi 3,2 м. Жұмысты жеңiлдету ушiн ... ... ... ... ... ... ... 2 құрылыс кезеңiнің қалдығы
табылды, оларға суреттеме төменнен ... ... ... ... кезеңiне диаметрi-7,8 м, биiктiгi-1,2 м келетiн
топырақ үйiндiсi және оны ... ... ор ... ... енi-2 ... ... ... орға жiберiлетiн су көзi жоқ екендiгiн ескере
отырып, зерттеушiлер мынадай ... ... ... орды ... Ол ... үюге ... алу ... пайда болған. Топырақ
үйiндiсiнiң үстiнде /орта тұсына жақын жерде/ диаметрi 0,7 м, тереңдiгi 0,3
м келетiн ошақ ... оның ... от ... ... Ошақ
күлге толған, осы күл кабатынан Х-ХII ғасырларга жататын ыдыс сынықтары
табылды./13/
Екiншi ... ... ... және ... ... салынған басқа
құрылыс қалдықтары жатады, олар: қамал және ор. ... ... 1,7 ... қалыңдығы 0,8 м келетiн балшық кабатынан тұрғызылған, ... жағы ... ... ... енi-2,2 м, биiктiгi 1,1м қамал қоршап жатыр,
ол қалыңдығы 0,5 м келетiн балшық қабатына ... ... ... ... 2 м ... ор қоршап жатыр. Бұл құрылыс ... ... ... хум мен ... ... ... ... ыдыстар Шу өңiрiндегi ортағасырлық қалаларда кездеседi
де, Х - ХІІ ғасырлар мен даталанады. Сөйтiп, ... ... ... ... ... ... аймағындағы қорғаныс жұйесінің даму
тарихын айқындауға мүмкіндік береді.
Қорыта келгенде, бiрiншi кезеңде қолдан ... ... төбе ... ең биiк ... бiрi ... ... қазір оның биiктiгiн толық
анықтау мүмкiн емес, соған қарамастан ол осы ... ... ... ... ... ... сөз жоқ. ... ыдыс сынықтарына байланысты қарауыл төбе мен мұнараның өмiр
сүрген уақыты Х-ХII ғасырлармен даталанады, ал жоғарыда ... ... бөлу ... Себебi Шу өңiрiнен табылған Х-ХІІ ғасырларға
жататын керамикалық материалдардың нашар зерттелуiне байланысты оны ... ... ... ... қала Шу ... орта ... сол жағалауында, Тасөткел
су қоймасының маңында орналасқан. Қала тiктөртбұрышты болып келген, ... 130 х 130 м. Ол ... 0,5-1 м ... 12 ... ... дуалмен қоршалған. Дуалдың биiктiгi 3 м. ... орта ... 32 х 20 м ... ... ... сақталған. Солтүстiк-батыс
бұрышында су қоймасы бар. Қаланы сырт жағынан ұлтанындағы енi 60м келетiн
ор ... ... ... 1941 ... ... ... ... ‚Х-ХІІІ ғасырлармен даталаған.
Тастұмсық қаласы Тасөткел су қоймасының оң жағалауында, күзетшінің
үйінен 0,1 км оңтүстікте орналасқан. Қазіргі ... қала үш ... ... ... ... негізінде қала қатты ... Оның ... ... солтүстік-3,2м, шығыс-20м, оңтүстік - 25 м, батыс
-25 м, ... - 1,7-2 м ... ... ... ... ... ... отряды
ортағасырлық Тастұмсық қаласында болып, 1980 ... ... ... бұзылғандығын анықтады. Қаланың батыс, оңтүстік, шығыс бөліктері
қатты бұзылып ... Оның ... қала ... жер ... ... ... ... кіріп жатыр. Көктемгі су тасу ... ... ... ... үш ай ... ... ... жатады. Барлау
кезінде қаланың су шайған бөліктерінөн II ... ... ... ... ... тәртіппен орналасқан: 1, 2, 3, 4 бөлмелер -
қаланың ... ... 5, б ...... 7,8, 9, 10, II ... ... жағында орналасқан. I және II бөлмелер қаланың ... ... ... ... және шығыс бөліктерінен тауып ашылды. Оның ені
2,6 м. Ол қалыңдығы 5, 8, 10, 15, 20 см ... ... ... ... ... ... ... ені-3м. Біршама жақсы сақталған
шығыс қабырғасының ұзындығы 4,3 м, ... 0,1-0,2 ... ... бұрышы диаметрі 1,2 м, тереңдігі 0,3 м келетін
шұңқырмен бұзылған. Шұңқыр күл аралас маймен толып ... Оның ені 2,5 м. ... ... ұзындығы 1,2 м,
ал оңтүстік қабырғасының ұзындығы 1 м, сақталған биіктігі 0,5-1,9 м.
3-бөлменің ені 2,7 м. Табылған солтүстік қабырғасының ... 3,5 ... ... ... 3,6 м, ... 1,1 ... ені 2,4 м. ... қабырғасының үзындығы 6м, ал
оңтүстікқабырғасы-5,3м.Қалыңдықтары-1,1-1,3м. ... ... ... №2 ... ... Ал ... бұрышы диаметрі 1,5 м, тереңдігі 0,2 м келетін №3 шұңқыр ... ... де күл ... ... ... ... ... 7,3 м, ені белгісіз. 4 бөлменің шығыс қабырғасы 5
бөлменің батыс ... ... ... ал ... батыс қабырғас 5-
бөлменің шығыс қабырғасы болып табылады. Бөлменің тшінде күл қалдықтары көп
кездеседі, тіпті кей жерлерде оның ... 0,2 м-ге ... одан қой ... қара ... сүйегі табылды. 1984 жылдың апрель. ... ... ... ... бөлменің күл аралас қалдығынан
түйенің жауырынын тапқан. Жауьгрынның екі жағында араб алфавитімен жазылған
жазу бар.
Қазір ол ... ... ... ... ... ... тарих факультетіндегі археология және ... ... ... ... ал фото көшірмесі Өзбек ССР-
ның Ғылым академиясындағы Шығыстану институтында ... ені 1,8 м, ... ... ... ... небары 0,8-
1 м.
7-бөлме. Көлемі белгісіз. Батыс қабырғасының ұзындығы 1,4 м, ... ... - 0,9 м. ... ... небары 0,1-0,2 м. Бөлменің
солтүстік-батыс бұрышында 8 бөлмеге апаратын, ені 1 м келетін есік бар.
8-бөлменің ені 2,4 м. ... ... ... қабырғасының ені
1,2 м, сақталған биіктігі 0,2 м. Солтүстік-батыс бұрышында 10 ... ені 1 м ... есік ... 1 м, 7, 8, 10 ... ... тұратын есік 9 бөлме болып
табылады.
10 бөлменің ені 2,2 м. ... ... ... 2,5 м, ені ... ... биіктігі 0,25-1,9 м.
2-бөлменің ені 3 м. Оңтүстік ... ... ... 3,2м, ... ... ұзындығы 3,5 м. Қабырғаларының сақталған биіктігі
1,9-2 м. Бөлмелерді тазалау кезінде қабырғаларының ... ... ... 5, 8, 10, 15, 20 см ... ... қабатынан
салынғаны анықталды. Қабырғалардың ішкі жағында 1,25 м ... ені ... м ... ... бар. ... ... 46 х 23 X 7-10 см келетін кесекпен
қаланған. ... және ... ... кесектер бойынша қаланған,
7 қатар биіктікте. Кесектерді бір-бірімен ... үшін ... ... лай ... ... кесектер 4 қатар биіктікте сақталған /0,4 м/.
Қабырғаның ішкі бетіндегі мұндай ... ... ... ... ... ... үстін жабу үшін салынған күмбездің негізі болып
есептеледі. Сондықтан II ... ... де ... ... атқаруы
мүмкін. /16/
Оңтүстік қабырға мен батыс қабырғаларының аралығында ені 1,30см
келетін есік орналасқан /есік ... ... жоқ/. Осы есік ... ... бөлігіндегі басқа бөлмелер мен байланыс жасалғанболуы ... ... енін ... мақсатымен батыс қабырғаға жапсыра шағын
қабырға тұрғызылған. Оның ені 0,2 м, сақталған биіктігі 2,2 ... ішкі ... үш ... ... бар. Бірінші /төменгі/ сылақтың
қалыңдығы 1,5 см, ал екінші және үшінші сылақтардың қалыңдықтары 1-1,2 см,
түсі ... және 11 ... ... ... ... олардан ернеуі үшбұрышты
болып келген хум мен бүйірі жұмыртқа ... ал ... кең ... ... ... ... мен ... Құлан мен Ақтөбе ... ... Сол ... ... иіле ... ... мен ... табақтың
сынықтары табылды. Мұндай қазандар Жақсылық, Ақтөбе қалаларынан табылған
және X - ХП ... ... ... ... керамикалық
материалдарында кездеседі. Бөлмелерден және осы қала аймағынан табылған
ыдыстар күзетшінің ауласында сақтаулы тұр. ... олар ... ... ыдыстармен араласып кеткендіктен, біз оларды пайдалана алмадық.
Жоғарыда айтылған бөлмелер сөзсіз, X - XII ғасырлармен ... ... ... ... ... қорғаныс жүйесінде маңызды
орын алады. Өкінішке орай, қала өте тез ... ... егер ол енді ... осы ... ... беретін болса, одан түкте қалмайды. ... ... ... көлемі 220-230 м.
Тастұмсық қарауыл төбесі ... ... 0,3 км ... ... ... 50 м, ... 5,5 м. ... керамикалық
материалдарға байланысты Тастұмсық қарауыл төбесі X - XII ... ... ... ... колхозынан 1,5 км жерде орналасқан. Оның
көлемі солтүстіктен оңтүстікке қарай 70 х 80 ... ... ... ... 0,5 м, ... 12 м ... төбешік
бар. Қаланы 1941 жылы Жамбыл археологиялық ... ... ... ... ... колхозынан 2 км батыста, Шу өзенінің сол жағалауында
орналасқан. Оның көлемі 72 х 54, биіктігі 3,5 м. ... ... төбе бар. ... 1941 жылы ... ... пункті
/Г.И.Пацевич/ зерттеген.
Новый путь қаласы Шу өзенінің оң жағалауында, Жамбыл ... ... ... путь селосының шетінде орналасқан. Қаланың келемі 450 х
480 м. Оның ... ені 12-17 м, ... 3-3,5 м ... ... бұрьштарында мұнаралардың қалдығы сақталған. Қала ұлтанындағы
ені 40-50 м, тереңдігі 1 м келетін ормен қоршалған. Жүйесінде маңызды ... ... ... ... ... 0,3 км ... ... диаметрі 50 м, биіктігі 5,5 м ... ... ... ... ... ... ... X - XII
ғасьтрлармен даталанады.
Белбасар қаласы ... ... ... 1,5 км ... ... ... ... оңтүстікке қарай 70 х 80 м. Қаланың батыс
бөлігінде биіктігі 0,5 м, диаметрі 12 м ... ... бар. ... ... ... археологиялық пункті /Г.И.Пацевич/ зерттеген.
Кала "Новый путъ" колхозынан 2 км батыста, Щу өзенінің сол жағалауында
орналасқан. Оның ... 72 х 54, ... 3,5 м. ... солтүстік-батыс
бөлігінде төбе бар. Қаланы 1941 жылы ... ... ... зерттеген.
Новый путь қаласы Шу өзенінің оң жағалауында, Жамбыл облысы, Шу
ауданындағы Новый путь селосының ... ... ... ... 450 ... м. Оның ... ені 12-17 м, ... 3-3,5 м келетін қамал
қоршаған.
Қаланың бұрыштарында мұнаралардың қалдығы сақталған. Қала ұлтанындағы
ені 40-50 м, тереңдігі I м ... ... ... ... орта ... ... жақын жерде, көлемі 56 х 58 м, биіктігі 2-2,5 м келетін
цитаделъ бар. Оны ... ... ... 1941 жылы Г.И.Пацевич ... ... ... ... ескерткіштің схемалық жобасын
түсірді. Қалада қазба ... ... жоқ, ... ... қала X - ХІҮ ғасырлармен ... 1962 жылы ... ... ... путъ ... ... ... жүргізді, атап
айтқанда қамалдың солитүстік есігінің оң қанатындағы бөліктің құрылыс және
конструктивтік ерекшеліктерін зерттеу мақсатымен ... мен ... ... ... жерінде) I қазба жүргізілді. Оның ұзындығы 16
м, тереңдігі 3,5 м. Жүргізілген жұ-мыстардың нәтижесінде қамал ені 7 ... 3,4 м ... ... ... ... анықталды. Қамалдың ірге
тасы жоқ және ішкі жағы 75 ... Ол ... 7-20 см ... ... ... ішкі жағынан қалыңдығы 0,7 м күл аралас топырақ ... ... ... ... жалғасады. Бұл мәдени қабаттан бояусыз, боялған
керамика мен қараханид теңгесі табылды. Қалыңдығы 7-20 см келетін балшықтан
салынған қамал ... Шу ... ... және ... ... және ҮШ - IX ... ... қазба (көлемі 17 х 5 м) солтүстік қабырғадағы 2 ... ... ... Қазбаға дейін мұнара қамалдан 6 м сыртқа шығыңқы
тұрған төбе ... ... ... жұмыстары негізінде мұнараның
диаметрі 8 м, ... ... 3,5 м ... ... Ол ... жанамалай /бір уақытта/, қалыңцығы 8-10 см балшық қабатынан
салынған. Мұнараның қыры 70° ... және ол ... ... 4 м ... Мұнараның құландысынан қақпақтың сынығы табылды.
Қабырғалардың бұрыш бөліктерінде орналасқан ... ... ҮШ - IX ... ... ... ... кездеседі, ал
жартылай дөңгелек формалы мүнаралар Баба-ата қаласының цитаделінің оңтүстік-
батыс, оңтүстік шығыс бұрышының II ... (ҮШ - IX ғғ) ... - XII ... даталанатын Баба-ата шахристанының мұнарасы келемі
39 х 19 х 10 және 40 х 22-10 см келетін ... ... ... ... барысьшда Е.И.Агеева қорғаныс
мұнараларының өзіндік конструкциясының болмағандығын ай-тады. Олар ... ... ... ... ... ... есік табылған жоқ, біраң оның Шу өзені ... ... ... көне ... ... көлемі 160 х х 110 м келетін
қоқан қорқғаны салынған. Оның ... ... 2 м ... ... Қорғанда үш мұнараның орны ... ... ... ... шыға орналасқан. Олар қамалдың солтүстік ... ... ... саны төртеу, төртіншісі
солтүстік-батыс ... ... ... ... ... Қорғаншы қаласы қоңан қорғаны деп жазылып, ХҮШ - XIX ғасырлармен
даталанған.
Г.И.Пацевич қоқан қамалы ескі қаланың ... ... деп ... ... қаласы Қорғаншы қаласының мәдени ... ... ... қоқан қорғанының солтүстік-шығыс қабырғасында
орналасқан орталық мұнарадан оңтүстік-батысна қарай 15 км жер-де, көлемі 2
х 2 м шурф ... ... ... ... осы ... мәдени
қабатының қалыңдығы 2,25 м екені анықталды.
Шурфтағы мәдени қабаттың ... ... ... шым ... ... ... ... қалдықтары жатыр.
Осы, төменгі қабаттан, I м ... ... ... ... Құмыра ұсақ
тас аралас құм қосындысынан жасалған. Құмыраның мойнында ілгек тәріздес
есктің құлағы бар.
Құмыраның ... ... = 19 см; Р-2 = 17 см; Р-3 = 24 ... = 13,см; Р-5 = 21,5 см; Р-б = 35 ... = 5 см; Р-8 = 13 см.
Мұндай құмыралар X - ХІІ ғасырлармен ... Шу ... мен XI - ... ... ... өңірінен табылған ыдыстарда кездеседі.
Шурфтан бояусыз керамика сынықтары табылды, олар X - XII ғасырлармен
даталанады.
Корғаншы қаласы табылған керамикалық материалдарға ... X - ... ... қала ... көлемі жағынан осы өңірдегі үлкен қалалардың бірі,
соған қарағанда ол ... осы ... ... ... ... болған болса
керек.
Кала Ново-Троицкое селосынан солтүстік-батыста 3 км жерде орналасқан.
Қала тікбұрышты болып ... оның ... ... ... ... 50 ... м, биіктігі 3 м. Көлемі 16 х 12 м келетін ... ... ... /0,5 ... Дуалдың солтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрышында екі
мұнараның қалдығы сақталған. Қаланы 1941 жылы Жамбыл археологиялың ... ... У- XI ... даталаған:/19/.
Ортағасырлың Ақтөбе қаласы
Қала Шу өзенінің оң жағалауында ... ... ... Шу -
Фурмановка трассасынан батыста 100 м ... ... ... ... 3 км жерде, Шу өзенінің ... ... ... ... ... келген, оның ңабырғалары солтүстік батыстан
оңтүстік-шығысқа қарай ұзындығы 65 м, ал ... ... ... 70 м, ... 2 м. Оны ... ені 8 м, битктігі 2-2,5 м
келетін қамал ... ... ... және ... 8 ... ... Мүнаралар қамалдың қабырғаларынан шыға орналасқан, әсіресе
оңтүстік-шығыс жағындағы мұнара өте ... /10 м/. Қала ... ... 10 м, ... 0,8-1 м ... ... ор қоршап жатыр.
Бұл қаланы 1979 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану ... ... ... ҮІІ - XII ... ... жылы АЭУ-86 осы қалада болып, оның жобасын түстрді және жер
бетінде жатқан ыдыс ... ... ... ... ... ... болсақ, олардың көпшілігі қолдан жасалған, тек кейбір
ыдыстар ғана ... ... Бұл ... ... ... ... ... жағынан Щу өңтрінің X — XII ғасырлардағы керамикасына ұқсас.
Керамикалық материалдарға сүйене отырып, бұл қала X - XII ... ... ... ... ... Шу ... орта ... орналасқан алалардың
тізбегі осы Ақтөбе қаласына дейін ... де ... Шу ... ... қалалардың тізбегінің орналасуы, олардың
өзара байланыеы жүйесін есепке алатын болсақ, қалалар ... ... ... беруі керек. Олай дейтін себебіміз: төменгі ағыстың
қалаларының басталар ... ... 50 км ... Шу ... ... ... ... қалалар
Шу өзенінің төменгі ағысындағы ортағасырлық қалалардың жалпы саны 13.
Олар Жамбыл облысы, Мойынқұм ... ... ... ... ... ... ... солтүстік-батыста "Шу" қаракөл
қой совхозына (Қызыл қорған қаласы) дейін ... ... ... ... ... ... ... 5 км жерде орналасқан. Қала
тікбұрышты болып келген, оның көлемі 200 х 180 см. ... ... ... және ... ... ... ... және көлемде
келген құлаған төбенің құрылыс қалдықтары сақталған. Қаланың оңтүстік-батыс
және оңтүстік-шығыс ... көне су ... орны ... Үш ... ... орны тұр. Қазір ол сумен жуылып жатыр. 1948 жылы ... ... ... ... жетекштсі А.Х.Марғұлан
зерттеген.
Жер бетінен боялаған және бояусыз керамика сынықтары жиналды. Төрткүл
қаласы ҮШ - ХІV ... ... деп ... ... тобы "Амангелді" және ... ... Щу ... ... орналасқан. Жамбыл тауы мен
Шу өзентнің оң жағалауындағы сексеуіл шоқтығының арасында жатыр. Жағалаудан
қалаға дейін 6-7 км, ал ... ... ... ... 20-25 км. Қалалардың
саны төртеу: Үлкен, - Орта, - Аяқ, - Бала, Ақтөбе.
1948 жылы ОҚАЭ ... ... ... ... ... атап ... "бұл қалалардың тек екеуін ғана
зерттеуге ... ... ... Үлкен және Бала Ақтөбе; ал ... біз мал ... ... ... өту ... ... және Аяқ ... қалалары зерттелмегендіктен, Қазақстанның
археологиялық картасында бұл ... ... ... және олар ҮШ - ... ... 1984 және 1986 ... АЭУ-86 осы қалаларда болып, оның жобасын
түсірді және жер бетінде жатқан ыдыс ... ... жылы ... - ... - Аяқ, - Бала Ақтөбе қалаларының орнын
анықтау мақсатымен жүргізілген жұмыстардың нәтижесінде ... ... ... ... ... қарт Назарқұлов Жүнжұманың ... ... 1948 жылы ОҚАЭ Аяқ ... ... Бала Ақтөбе деп қате
жазғандығы анықталды.
Ақтөбе деп аталатын қалалар тобы оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа
қарай 17 км созылып ... және олар ... 6,5 ... II ... ... бөлініп тұрады.
Басы (оңтүсттк-батысында) Үлкен (Бас) Ақтөбемен басталып, аяғы
(солтүстік-шығысында) Аяқ Ақтөбемен ... ... ... Орта
Ақтөбе бар. Ал Бала Ақтөбе Аяқ Ақтөбеден оңтүстік-батысқа қарай 0,7 км
жерде орналасқан./21/
Үлкен Ақтөбе ... ... ... «Амангелді» қой совхозының орталық усадъбасынан
солтүстік-шығысқа қарай II км, осы ... ... ... ... 6,5 км жерде орналасқан. Қала екі бөліктен тұрады.
Оның төменгі бөлігінің (алаң) көлем солтүстіктен ... ... 100 м, ... ... қарай 90 м, биіктігі 1 м. Осы бөліктің орта тұсында екінші
бөлік орналасқан, оның көлемі 50 х 50 м, ... 5 м Осы ... ... қалдығы сақталған. Олардың төртеуі бұрыштарында орналасқан, ал
сонымен қатар солтүстік және ... ... ... ... ... ... бар. Қаланың жоғарғы не болмаса екінші бөлігіне
шығатын жол ... ... ... ... ... ... ... 1948 жылы ОҚАЭ (Орталық Қазақстан археологиялық
экспедициясы, жетекштсі А.Х.Марғұлан) ... ... ҮШ – ХІІ ... жылы ... ... ... датасын және
фортификациясының ерекшеліктерін зерттеу мақсатымен оңтүстік қабырғада
(оңтүстік-шығыс бұрыштан 10 м ... ... ... ... Бірақ ол
аяқталмай қалған.
І984 жылы қаланың жобасы түсірілді, 1986 жылы ... одан ... ... ... ... ... ұзындығы 16 м, ені ... м, ... 6,5 м. ... ... жұмыстарының нәтижесінде қаланың
мәдени қабаты (осы бөліктегі) толық зерттелді. Соның нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... қалдықтарын
жазу ең ерте кезеңнен басталады.
Бірінші кезеңінде материктің үстіндегі қалыңдығы 0,1-0,3 м ... ... ... Ол ... I м ... ... ... жалпы ені 3 м, биіктігі 4,3 м. Қабырғаның сыртқы жағы аздап
қиғаш болып келген/23/.
Осы ерте ... ... ... ... ... күл аралас қабаттан
күйдірілмеген ыдыс сынықтары табылды.
Екінші кезеңде ерте кезеңге жататын қамалмен оған іш ... ... күл ... ... тегістеліп, оның үстіне қамал салынған. Ол
көлемі 46 х 23 х 10-11 см, 48 х 24 х 11-12 см ... ... ... ... 1,5 м. Осы кезеңдегі қамалдың жалпы ... ... және ... ... ... ... қалдыңтары өзінің өмір
сүруін тоқтатқаннан кейін, қала тарихында ... ... ... өз ... байқалады. Оны біз қамалдың сыртқы ... ... ... ... араласқан мәдени қабаттан байқаймыз. Осы ... ыдыс ... ... ... жаңа ... осы ... ... үстіне салынған
үшініші кезеңге жататын екінші қамалмен байланысты. Ол ... 0,2-0,35 ... ... ... ... Айта кететін бір жағдай, әр балшық
қабатынан кейін бір қатар кесек ... ... ... 46 х 23 х ... Осы қамалдың сақталған биіктігі 5,3 м, ұлтанындағы ені 2,3 м. Қамалдың
сыртқы жағы көлбеу болып келген. Ол 5,3 м биіктікте 1,5 м-ге ... ... ... қабырғаның сыртқы жағынан үшінші қабырға
салынған. Оның ені 2,5 м. ... ... 10, 15, 17, 20 см ... келген
балшық қабаты мен көлемі 46 х 23 х 10 см келетін кесектерден ... ... ... ... ... ені 2,7 м болатын төртінші
қамал салынған. Ол қалыңдығы 15, 20 см балшық пен көлемі 46-48 х 23-24 х ... см ... ... ... ... ... кезеңдегі қамалдың
сыртына күл, топырақ араласқан және қамалдың құландысы үйіліп ... ... ... ... ... ... 1,7 м, ... 1,3 м келетін
шұңқырмен бұзылған. Осы шұңқырдан қазба кезінде Х-ХІІ ... ... ыдыс ... ... айтылған кезеңдерді даталау табылған заттардың аздығына
байланысты қиындау. Ерте кезеңге жататын ... ... ... ... ... ... күл ... мәдени қабаттан табылған ҮІІ ғасырдың
аяғы мен ҮІІІ ғасырдың басына жататын түргеш теңгесімен анықталады. Үшінші,
төртінші және ... ... ... ... ... уақытын,
олардың астында жатқан мәдени қабаттан ... ҮШ-Х ... ... ... ... ... ... ыдыстар
Жетісудың оңтүстік-батысы мен ... ... ... ... ... кездеседі. Сол сияқты мұндай ыдыстар өзіміз
зерттеп отырған аймақта да ... ... ... және ... ... қамалдарының салыну
уақыты бір-бірімен шамалас, тіпті бір уақыт ... ... да ... X ... аяғы мен XI ... басында салынған.
Жүргізілген қазба жұмыстарының нәтижесіне қарағанда, Үлкен Ақтөбе
қаласы Щудың төменгі ағысында ... ... ... ҮІІ ... соңы ... ... ... салынған. Дегенмен, осыған дейін-ақ бұл жерде ... ... ... ... осы өңірдегі үлкен орталық ретінде (Үлкен Ақтөбе Щудың төменгі
ағысындағы ең үлкен қала) Х-ХІІ ғасырларға ... өмір ... ... Орта ... ... Орта ... ... "Жамбыл" совхозының же-рінде, Үлкен
Ақтөбе қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 6,5 км ... ескі ... ... ... ... ... ... Оның көлемі солтүстіктен оңтүстікке
қарай 75 м, батыстан шығысқа қарай 60 м, ... 5 м. ... ... ... 5 ... ... сақталған. Қалаға кіретін есік шығыс
қабырғада, оңтүстік-шығыс бұрышқа жақын орналасқан.
Орта Ақтөбе ... ... 1948 ... ОҚАЭ-ның есебінде айтылған. 1984
жылы АЭУ-84 қаланың жобасын түсіріп және жер ... ... ыдыс ... Осы табылған ыдыс сынықтарына байланысты Орта Ақтөбе қаласы ҮІІІ ... ... ... ... ... ... ... қаласы "Жамбыл" совхозының жерін-де, Орта Ақтөбе
қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 5 км жерде орналасқан.
Қала екі бөліктен тұрады. Оның ... ... ... ... оңтүстікке қарай 70 м, батыстан шығысқа қарай 50 м, ... м. Осы ... орта ... ... бөлік орналасқан, оның көлемі 40 х
50 м, биіктігі 2 м және дәл ортасында үш ағаш ... ... 1982 жылы ... отрядымен табылған.
1986 жылы қаланың жобасы анықталды және жер бетінде жатқан ыдыс
сынықтары жиналды.
1982 жылмен ... ... жер ... ... ... ... 1986 жылы ... суреттегі іздерден байқауға болады. 1986
жылы жиналған ыдыс сынықтары төмендегідей.
Құмыраның сынығы ... ... тас ... ... ... Оның ... диаметрі 27 см, қалыңдығы 1,8-2 см. ... ... ... ... ... ... ... сынығы жақсы етіп
күйдірілген тас аралас құм қосындысынан ... ... ... ... 35 см, ... 1,2-1,4 ... ... құм аралас қосындыдан қолдан жасалған. Оның ернеуінің
диаметрі 17 см, қалыңдығы 1,4 см. Құмыраның ... ... ... бар. Ол ұшы ... ... ... Құмыра сынығы жақсы
күйдірілмеген саз аралас ... ... ... ... ... 24 см, ... 1,5 см. Оның ... диаметрі 0,8 см келетін
саңылау бар. Мұндай ыдыстар Орловка селосындағы Ақтөбе қонысындағы X - ... ... ... кездеседі.
Құмыраның сынығы құм аралас қосындыдан қолдан жасалған. Оның ернеуінің
диаметрі 10 см, қалыңдығы 0,6-0,8 см. Құмыраның сынығы ... ... ... ... қолдан жасалған. Құмыраның ернеуінің диаметрі 2 см,
ңалыңдығы 0,6 0,8 см.
Тостағанның сынығы тас аралас қосындыдан қолдан жасалған. Осыған ұқсас
тостаған ... ... ... ... ... және ол XI - XII
ғасырлармен даталанады.
Жайпақ табақшаның сынығы жақсы күйдірілген құм ... ... Оның ... ... 30 см, биіктігі 1,5 см. Жер бетінде
жатқан ыдыс сынықтарына байланысты ... ... X - XII ... ... Аяқ ... ... Аяқ Ақтөбе қаласы Шу өзенінің оң жағалауының ескі
арнасындағы "Жамбыл" совхозының жерінде, "Ынталы" ... ... ... 2 км ... ... ... ... оңтүстікке қарай 75м батыстан шығысқа
қарай 65 м, ... 5 м. Аяқ ... ... 1948 жылы ОҚАЭ ... зерттеп,
ХІІІ - ХП ғасырлармен даталаған. Аяқ Ақтөбе қаласы Бала Ақтөбе қаласы деп
қате көрсетілген.
1986 жылы АЭУ-86 Аяқ ... ... ... оның жобасын анықтады
және жер бетінде жатқан ыдыс сынықтарын жинады. Ыдыс сынықтарына сипаттама
төмендегідей.
Хум сынығы ... ... құм ... ... ... Оның
ернеуінің диаметрі 38 см.
Хум сынығы тас ... құм ... ... ... ... ... 27 см, ... 1,3-1,8 см. Құмыраның сырты сұрғылт
түсті ... ... ... ... ... тас ... саз қосындысынан қолмен
жасалған. Хумның ернеуінің диаметрі 28 см, қалыңдығы 1,6 см. Оның ... ... ... ... Бұл ... ұқсас хумдар оңтүстік-батыс
және солтүстік-шығыс Жетісуда кездеседі Хум сынығы біркелкі күйдірілмеген,
саз ... ұсақ тас ... ... ... Оның ... ... см, ... қалыңдығы 1,5 см.
Хум сынығы біркелкі күйдірілмеген ұсақ тас аралас қосындыдан қолмен
жасалған. ... ... ... 28 см, ... 1,5 см. Оның ... ... балшықпен сыланған.
Хум сынығы жақсылап күйдірілмеген құм аралас ұсақ тас қосындысынан
қолмен жасалған. Оның ... ... 38 см, ... 1,4-1,5 ... ... ... ... құм аралас ұсақ тас қосындысынан
қолмен жасалған. Хумның ернеуінің диаметрі 39 см, ... 1,5 ... ... саусақпен ойып салынған өрнектер кездеседі.
Құмыраның сынығы біркелкі күйдірілмеген ұсақ тас ... ... ... Оның ернеуінің диаметрі 14 см, қалыңдығы 0,8 см. Ернеуінің
сыртында ойып салынған өрнектер бар, ... ... ... ... салынған.
Құмыралардың сынықтары құм аралас қосындыдан қолмен ... ... ... 19 ... дейін, қалыңдықтары 11,18 см. Бұл
құмыраларға тән нәрсе-ол барлық ... ... ... ... өрнектер бар. Мұндай құмыраларды Баба-ата ыдыстарында кездестіруге
болады және олар ҮІІІ - IX ... ... ... ... күйдірілген, онша көп қоспасыз, қолмен
жасалған. Оның ернеуінің диаметрі 24 см, қалыңдығы 0,7 - 0,8 см. ... ... ... бар. Қүлақтың жоғарғы жағы ернеуге, ал ... ... ... ... ... ... түсті балшықпен сыланған.
Жер бетінде жатқан ыдыс сынықтарына ... Аяқ ... ... ... XII ... ... /27/
Бала Ақтөбе қаласы.
Қала Шу өзенінің сол жағалауының ескі арнасындағы "Жамбыл" совхозының
жерінде, Аяқ Ақтөбеден оңтүстік-батыста 0,7 км жерде ... Қала ... ... ... Оның ... солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа
қарай ұзындығы 40 м, ал ... ... ... 38 ... 2 м. Бала ... ... туралы 1948 жылғы ОҚАЭ-ның есебінде
айтылған. 1986 жылы АЭУ-86 қаланың жобасын түсіріп, жер бетінде жатқан ... ... Осы ... ыдыс ... ... Бала ... X - ХІІ ғасырлармен даталанады.
1980 жылы "Жамбыл" совхозының жерінен Жамбыл ... ... ... төрт ... ... зерттеді: 1.
Ортағасырлық қоныс ; 2. Ыстөбе бекінісі ;3. Төрткүл ... ; 4. ... 1986 жылы ... осы ... ... ... ... жері мен жобасының дұрыс көрсетілмегенін анықтады.
Төрткүл қаласы.
Қала "Жамбыл" совхозының жерінде, Аяқ ... ... 0,7 км ... ... Қала ... ... ... Төрткүл
қаласын 1980 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану музейінің экспедициясы
ашқан. 1986 жылы АЭУ-86 археологиялық ... осы ... ... оның ... шурф ... жер бетінде жатқан керамикалық материалдарды жинады.
Қаланың көлемі батыстан шығысқа қарай 150 м, ... ... 100 м. Қала екі ... ... ... және ... ... үлкен көлемі 100 х 100 м, ол ұлтанындағы ені 30 м ... Осы ... 8 ... ... ... Олар қамалдың
бұрыштарында орналасқан. Мұнаралардың ішінде көлемі жағынан солтүстік-шығыс
мұнара ерекшеленеді. Ол қамалдың қабырғасынан сыртқа шыға ... ... ... ... ... ... батыстан шығысқа қарай 50 м, солтүстіктен-
оңтүстікке қарай 90 м, биіктігі 1 м келетін екінші бөлік келіп ... ... ... ені 20 м ... ... ... және ... да 4
мұнараның қалдығы сақталған. Қалаға кіретін есік оңтүстік қабырғада,
қаланың ... ... ... батыс бөлігінің мәдени қабатының қалыңдығын анықтау мақсатымен
оңтүстік қабырғадан 5 м жерде көлемі 2 х 2 м келетін шурф ... ... ... ... ... ... ... Жер бетінде жатқан ыдыс
сынықтарына байланысты Төрткүл қаласы X - XІІ ғасырлармен даталанады. /28/
Тастөбе қаласы.
Қала "Жамбыл" совхозының "Ынталы" ... ... ... 7 ... Аяқ Ақтөбе қаласынан солтүстік-батысқа қарай 7 км жерде ... ... Щу ... оң ... ескі арнасында жатыр.Қаланы 1986
жылы АЭУ-86 отряды ашқан.
Қаланың бастапқы ... ... ... ... 50 м, ... ... 54 м, биіктігі 4 м. Қалаға кіретін есік солтүстік қабырғаның
ортасында орналасқан. Жер ... ... ыдыс ... ... ... X - XII ғасырлармен даталанады.
Жүндітөбе қаласы.
Жүндітөбе қаласы "Ынталы" бөлімшесінен солтүстік-шығыс қа- қарай 7 ... ... Қала үш ... ... ... батыстан шығысқа қарай 195 м, солтүстіктен оңтүстікке
қарай 60-80 м, биіктігі 4 м. ... ... ... ... ... ... 60 х 60, үстіндегі көлемі 30 х 40 м, ... 4 ... ... ... көлемі 40 х 60 м, биіктігі 2 м келетін екінші
бөлік жалғасады. Ол ені 5-6 м, ... 1 м ... ... ... қабырғада орналасқан. Осы бөлікке шығыс жағынан ... ... ... Оның ... ... ... қарай 92 м, оңтүстіктен
солтүстікке қарай 85 м, ... 1 м. Қала ... ... 25 км жерде келесі бір төбе орналас-қан. Оның көлемі ... ... 130 м, ... ... ... 60 м, биіктігі 2 м .
Қаланың мәдени қабатының қалыңдығын анықтау ... 2 ... ... шурф - ... ... бөлігіне түсірілді. Ол ... ... 5 км ... орналасқан, оның көлемі 2 х 1 м. Екінші щурф -
үшінші бөліктің солтүстігінен 26 м жерде, оның ... 2 х 1 ... щурф ... 4,8 м ... екі ... жататын мәдени
қабатты кесіп өтті. Оның ерте ... ... - XI ғғ.) ... ... 1,15 м, ал бос топырақтан, күлден, қалың балшық
қабатынан және күл ... бос ... ... ... ... (X—XII ғғ) ... ... қа-лыңдығы 3 м 5
см. Осы мәдени қабаттан 5 еденнің орны табылды.. ... шурф ... 1 ... см мәдени қабатты кесіп өтті. Ол құландыдан, күл аралас бос топырақтан
және күл аралас қатты топырақ қабаттарынан тұрады. Осы ... ... ... табылды Құмыра сапалы күйдірілмеген тас аралас
қосындыдан қолмен жасалған. Оның ... ... 9 см, ... 13 ... 0,6-0,8 см. ... жоғарғы жағы кұмыраның ... ... ... ... ... жасалған ілгек тәріздес қүлағы бар.
Құмыра қызыл құм аралас қосындыдан ... ... ... ... Оның ... қырының диаметрі 8,4 см, биіктігі 12,4 см,
қалыңдығы 0,8-1 см. ... ... ... ... ... құмыралар ҮІІ ғасырдың екінші жартысы мен - X ғасырлардағы
Талас өңірі мен ҮІІІ - X ғасырлардағы Шу ... ... ... ... құм аралас қосыңдыдан күйдіріліп қолмен жасалған.
Оның ернеуінің диаметрі 6,4 см, қалыңдығы 0,4-0,6 см ... ... ... ... құм аралас қосындыдан қолмен
жасалған. Тостағанның жоғарғы ернеуінің диаметрі 19 см, ... ... ... саз ... ... ... Оның ... 33 см, қалыңдығы 1,6-2 см. Хумның сырты сұрғылт түсті балшықпен
сыланған, Мойын ... ... ... ... бар. Олар ... ... ұшы үшкір құралмен жасалған.
Хумның сынығы жақсы күйдірілген саз қосындысынан қолдан жасалған. ... ... 40 см, ... 2 ... ... ... ... құм аралас қосындыдан қолмен
жасалған. Құмыраның ернеуінің ... 8 см, ... 0,7-0,8 ... ... үшінші бөлігіндегі мөдени қабаттардан (қалыңдығы
1,75 м) табылған ьдыс сынықтарына ... ҮІІІ - X ... ... ... ыдыс ... жиналды.
Хумның сынығы жақсы күйдірілген тас аралас құм қосындысынан қолмен
жасалған. Оның ернеуінің диаметрі 50 см, ... 1,8-2 ... ... тас аралас құмнан қолдан жасалған. ... ... 50 см, ... 2,4 см. Оның ... ... ... ... хумдар XI ғасыр мен ХП ғасырдың басындағы Жетісудың солтүстік-
шығысынан табылған ыдыстарда кездеседі.
Мойны кең ыдыс сынығы, оның ернеуінің диаметрі 48 см, ... ... см. ... ... сүр ... балшықпен сыланған.
Құмыраның сынығы жақсы күйдірілген құм аралас қосындыдан қолмен
жасалған. Құмыраның ернеуінің диаметрі 2,5 см, ... 1,4-1,8 ... ... тас ... құм қосындысынан қолмен жасалған. Біркелкі
күйдірілмеген, сынған жері ... ... ... ... Оның ... 23 см, қалыңдығы 1,2-1,5 см. Құмыраның сынығы жақ қосындыдан
қолмен жасалған. Ілгек тәрізді құлағының ... жағы ... ал ... ... ... ... жасалған. Оның сырты сүр түсті балшқпен
сыланған.
Құмыра сынығы жақсы күйдірілген құм аралас ... ... ... ... ... 17 см, қалыңдығы I см. Ернеуінің жоғарғы жағы 2
бөліктен тұрады, ені 2 мм ... ... ... және ... 2 ... ... ... Олар құмыраның ылғал күйінде тұйық затпен жасалған.
Құмыраның сырты сұр түсті балшықпен сыланған.
Мұндай құмыралар Жетісудың оңтүстік-батысынан (ҮШ ... мен ... ... ... табылған ыдыстарда кездеседі. Құмыраның сынығы
құм аралас қосындыдан қолмен жасалған. Оның ернеуінің ... 10 ... 0,8-1 см. ... сұр түсті балшықпен сыланған.
Құмыраның сынығы /33, 9-сурет/ тас аралас қосындыдан қолмен жасалған.
Құмыраның ернеуінің диаметрі 15 см, қалыңдығы 0,8-0,9 см. Оның ... ... сұр ... ... сыланған.
Мұндай құмыралар Баба-ата қалаларынан да табылған және олар ҮІІІ - IX
ғасырлармен даталанады.
Жүргізілген қазба жұмыстары кезінде табылған ... ... ... қаласының өмір сүрген уақыты ҮШ - XII ... ... ... ... Жүндітөбе ңаласынан батысқа қарай 0,4 км жерде, ескі
арнаның оң ... ... Қала 1986 жылы ... ... ... сырт қарағанда төбе тәріздес болып келген. Оның қабырғаларының
ұзындығы солтүстік-шығыстан ... ... ... 85 м, ... ... 70 м, ... 2,3 м.
Жер бетінде жатқан ыдыс сынықтары Жүндітөбе қаласынан табылған ыдыс
сынықтарына ұқсас болып келген.
Ыстөбе ... ... ... ... бөлімшесінен солтүстік-шығысқа қарай
5 км жерде орналасқан.
Ыстөбе қаласын 1980 жылы Жамбыл ... ... ... ... жылы ... археологиялық отряды осы қалада болып, зерттеген.
Қала тікбұрышты болып келген, оның ... ... ... 66 м, ... ... ... 60 м, бліктігі 3,8 м.
Табылған ыдыс ... ... қала X - XII ... төбе қонысы
Жиренбай төбе қонысы ескі арнаның сол жағалауында орна-ласқан. ... ... ... ... ... ... ... қарай 1,5 км жерде, Ынталы ... 8 км ... ... ... 1986 жылы ... отряды ашып, зерттеген.
Қоныстың үстіңгі қабатымен және оның маңайынан 20-30 м жерде көлемі 25
х 25 х 3,5-4,5 см, 25 х 4,5 см ... ... ... ... кірпіштерде қалыңдығы 0,5-1 см келетін алебастр қабаты ... төбе ... ... ... ... ... сөзсіз.
Жиренбай төбе қонысы боялмаған ыдыс сынықтарына қарап, X - XII ғасырлармен
даталанады.
Ошантөбе қаласы
Ошантөбе қаласы ... ... ... ... селосынан 16 км
солтүстік-батыста, Кеңес өзенінің сол ... оның ... ... 7 км ... ... ... жан-жағынан сайлар қоршап жатыр.
Ошантөбе ңаласык 1986 жылы ... ... ... ... көлемі солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 55 м,
солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 40 м, ... 4 ... өмір ... ... ... мақсатымен көлемі 2 х 1 м келетін
щурф салынды. Щурф ... ... ... ... ... ... Мәдени
қабаттың қалыңдығы 3,5 м. Шым қабатының астында. Үйіндінің астында белгіге
дейін 1,85 м жерде көлемі 38 х 20 х 8 см, 40-42 х 20 21 х 8 см ... ... бар. ... ... 1,3 м, ... 0,9 м болып келген
шұңқырмен бұзылған. Шұңқыр күл ... ... ... ... ... ... 5-10 см күл аралас топырақ қабатының үстіне ... ... ... ... ... 3,5 м ... ... I,6 м
балшық құландысы бар. Ол қалыңдығы 0,4; 0,5; 0,7 м келетін үш қабат ... ... ... ... ... материалдарға байланысты Ошантөбе
қаласы X - XII ... ... ... ... ... "Шу" ... қой совхозының орталығы Ұланбел село-сынан батыста 3
км жерде, көлдің шығыс жағалауында орналасқан.
Қызыл қорған қаласын 1948 жылы ОҚАЭ ... ... ... ... ... ... жылы ... қорған қаласында АЭУ-86 отряды болып, зерттеді.
Қаланың көлемі 35 х 35 м. Оны ұлтанындағы ені 10 м, ... 2 ... ... қоршаған. Қала ішкі жағынан диаметрі 3-4 м, ... I ... ... ... ... ... бөлігінде салынды, оның келемі 2 х I м. ... ... 0,7 м ... ... ... ... кезінде өмір
сүрген уақытын анықтайтын заттар кездескен жоқ. /35/
Қорытынды
Осы айтылған аймақ орталықтары - ... ... ... ... қалаларының табиғи-географиялық орналасу жері өте қолайлы ... мәні зор, ... ... де өзен ... сонымен
қатар, Ақтөбе қаласы Ақсу және Қарабалта өзендерінің ортасында, ... - Щу ... орта ... ... су ... ... путь Тасөткел су қоймасьш маңайлай жатыр. Олардың өмір сүрген ... - XII ... ... ... ... мен қарауыл төбелердің орналасуы аймақтар
орталықтарына жақын жол ... ... ... ... ... ... тұрғысында салынған.
Бұл аймақтағы ескерткіштер бір-біріне жақсы ... ... ... ... ... өзара байланыс қарауыл төбелер мен
мұнаралар арқылы ... ... ... ... ... екі ... бар, ... /Қамысбек/ оңтүстігінде, екіншісі /Жетіжар/ солтүстігінде
орналасқан. Қамысбек қарауыл төбесі арқылы оңтүстігіндегі Төлек ... ... ал ... арқылы солтүстігіндегі Тасеткел аймағымен
байланысқан. Тасөткел аймағында Тоқтас қарауыл төбесі бар, ол оңтүстігінде
Ақтөбе айма-ғымен ... ... ... ... ... ... ... жақын, биік жерлерге жақын салынған.
Оңтүстік Қазақстан қалаларының ішінде ... роль ... ... ... ... ... Сығанақ, Түркістан, Отырар, Сайрам,
Тараз, Мерке т.б. қалалар жатады.
Шудың орта және ... ... ... ... өмір ... ... басында монғол шапқыншылығына байланысты.
Пайдаланған әдебиеттер:
1.Агеева Е.И. Пацевич Г.И. Из истории ... ... и ... ... ИИАЭ АН ... Алматы, 1958, т. 5
2.Агеева Е.И. ... ... ... - В сб.: ... на ... склонах Каратау. Алма-Ата: 1962.
3.Агеева Е.И. Памятники средневековъя. - В кн.: ... на ... ... ... Тр. ИИА Н ... ... К.А., ... К.М., Ерзакович Л.Б. Новое в средневековой
археологии Южного ... - В сб.: ... ... ... ... в ... Алма-Ата: 1969.
5.Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Древний ... ... К.А., ... К.М., ... Л.Б. ... ... экспедиции.
- АО, 1977, М., 1978
Алдабергенов Н.О. Жилище ... на ... ... ... - В ... ... культуры Казахстана. Алма-Ата: 1980.
Алепчеев С., Байбасынов К. Свод памятников истории и культуры Джамбулской
области. Джамбул: 1982.
Байпаков К.М. Средневековые города и ... ... /ҮІІ - XII ... на ... ... ... кандидата исторических наук. Алма-
Ата: 1966.
Байпаков К.М. Раскопки ... ... в ... - ВАН ... ... К.М., ... Л.Б. По следам древних кулътур ... ... ... К.М. ... ... ... ... Казахстана и
Семяречья. Алма-Ата: 1986.
Бартолъд В.В. Отчет о командировке в Среднюю ... Спб., ... А.Н. ... ... в ... и Киргизии. ВДИ, 4, 1939.
Бернштам А.Н. Археологический очерк Северной Киргизии. Фрунзе: 1941.
Бернштам А.Н. ... ... ... ... ... А.Н. ... ... археологической экспедиции "Чуйская
долина", МИА, 14, М.-Л., ... М.А. ... ... ... I у ... - В ... ... Таласской долины. Фрунзе: 1963.
Воронина В.Л. Архитектура ... ... Тр. ... ... М.-Л., ... М.Е. К ... ... Актобе. - Материалы республиканской научной
конференции ... ... и ... по обшественным наукам,
посвященной 110 годовшине со дня рождения В.И.Лешна. ... ... М.Е. ... ... ... ... ... городища
Актобе. - В кн.: сб.
22.Елеуов М.Е. К вопросу о системе обороны ... ... ... ... ... долины. - В сб.: Средневековые города Южного
Казахстана. ... ... П.Н. ... ... и ... ... долины.
Фрунзе: 1959.
24Кожемяко П.Н. Оседлые поселения Таласской долины. Фрунзе:1963.
Кызыласов Л.Р. Остатки замка ҮІ - ҮШ вв. на ... Ак ... - СА, ... Л.Р. ... ... на ... ... за 1953-54
гг. - Тр. КАЭЭ, 1959.
Маргулан А.Х., Агеева Е.И. Археологические работы и нахозки /с 1926 по 1946
гг/. - ... АН ... ... археологическая, 1948, вып. I.
Маргулан А.Х. Оседлые поселения ҮШ - ХШ вв. на северных клонах Каратау. -
Известия АН ... ... ... вып. I. ... ... А.Х. Из ... ... и строителъного искусства древнего
Казахстана. Алма-Ата: 1950.
Маргулан А.Х. ... ... ... ... в Центральном Казахстане
/отчет экспедиции 1948 года/. - Иэвестия
АН КазССР, №108, серия археологическая, вып. III, Алма-Ата:І95І.
31.Сенигова Т.Н. Средневековый Тараз. ... ... У.Х., ... М.Е., ... Н.О. ... цитадели
городша Актобе. - В сб.: ... ... ... ... ... в ... ... 1978.
33.Шалекенов У.Х. Қазіргі Аңтөбе - ... ... - В ... ... У.Х. ... - ... ... - В сб.: История.,
1980.
35.Шалекенов У.Х., Оразбаев А.И. Некоторые данные о водопроводной
системе ... ... ... - В сб.: ... 1980.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәдени ескерткіштер және сәулет өнері, туризм17 бет
Ұлы Жібек жолындағы ортағасырлық қалалар64 бет
Іле өңірінің ортағасырлық қалаларының заттай мәдениеті36 бет
Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық жағдайы46 бет
Депрессивті қалалардың өзекті мәселелері және оларды шешу жолдары80 бет
Ел ордасы астана6 бет
Желтоқсан жаңғырығы5 бет
Испиджаб-сайрам және яссы-түркістан27 бет
Картоп өндірісі21 бет
Көлік инфрақұрылымы18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь