Қазақ тіліндегі сөздердің байланыу тәсілдері

Сөздердің синтетикалық тәсілдер арқылы байланысу
Септік жалғауларының сөз бен сөзді байланыстыруындағы кейбір ерекшеліктер
Сөз тіркестерінің тәуелдік жалғаулары арқылы байланысуы
Жіктік жалғауларының сөз бен сөзді байланыстыруы
Көптік жалғауларының сөздерді байланыстыруға қатысы
Жеке сөздер сөйлемнен немесе сөз тіркесінен тыс айтылғанда тек нормативтік мәнге ғана ие. Олар белгілі құрылымдық жүйеге түскенде сөз бен сөздің арасында синтаксистік қатынас пайда болады. Мұндай синтаксистік қатынас сөздердің лексика-грамматикалық табиғатына, және де тілдегі грамматикалық құбылыстар заңдылықтарына сәйкес жасалынады. Сөйлем ішіндегі сөздердің ситаксистік байланыстарының өзі түрлі амалдар арқылы жүзеге асып, сөздердің немесе сөйлемдердің байланысу тәсілдері деп аталатын тілдік нормаларды құрайды. Ал сөздер болса абстрактылана отырып, сөйлемнің не сөз тіркесінің құрылымдық бөлшегі ретінде синтаксистік категорияның мәніне ие болады. Мысалы: Ортан қазықта ілулі тұрған бестік шамын жағып еді, үйдің бұрыш-бұрышынан жылт-жылт еткен өрмекшінің өрмегі көзіне түсті (Ғ.Мүсірепов). Сөйлемдегі сөздерөздерінің номинативтік мәндеріне қоса жүйелі бір ойды жеткізу үшін түрлі амалдар арқылы бір-бірімен байланысып, біртұтас категория құрып тұр. Айталық, ортан қазықта, бестік шамы, ілулі тұрған сөздерінің бір-бірімен тіркес құрап, сөз тіркесі болуына себепші болған олардың орын тәртібі болса, ал қазықта ілул, шамын жағып еді, үйдің бұрыш-бұрышынан, бұрыш-бұрышынан көзіне түсті, өрмекшінің өрмегі секілді сөз тіркестерінің арасында дәнекерлік етіп отырған құралдар – жалғаулар. Осылайша сөздер сөйлем ішінде сөйлемнің құрылымдық бөлшектерін қалыптастыратын сөз таптарының грамматикалық құрылысына негізделе отырып, әртүрлі байланысу формалары арқылы синтаксистік байланысқа түседі.
Өзге тілдердегі сияқты қазақ тілінде де сөз бен сөзді байланысқа түсіретін амалдар алуан түрлі. Осындай тәсілдердің арқасында сөздер өзара байланысқа түсіп, тізбектеліп, сөйлем құрамына енеді. Сөздер бір-бірімен грамматикалық сәйкестігі арқылы синтаксистік бірлікте болып, мағына үйлесімдігімен ойды жеткізудің құралы қызметін атқарады.
Кейбір ғалымдар сөз тіркестерінің байланысу туралы айтқанда оларға тек дәнекерлердің ізімен ғана тоқталып өтеді де, сөз тіркестерінің бағыныңқы сыңары мен басыңқы сыңарлары орын тәртібі, шылаулар, жалғаулар, интонация арқылы байланысады деумен ғана шектеледі. Екінші біреулері сөз бен сөз төрт дәнекер арқылы байланысатындығын сөз етіп, одан кейін оларды әрі қарай аналитикалық, синтетикалық деп қосымша көрсетеді. Алайда тіліміздегі байланысу формалары мен тәсілдері туралы жүйелі пікірлер жетерлік.
        
        Қазақ тіліндегі сөздердің байланыу тәсілдері
Жеке сөздер сөйлемнен немесе сөз ... тыс ... ... ... ғана ие. Олар ... ... ... түскенде сөз бен
сөздің арасында синтаксистік ... ... ... ... ... сөздердің лексика-грамматикалық табиғатына, және де тілдегі
грамматикалық құбылыстар заңдылықтарына ... ... ... ... ... ... өзі түрлі амалдар арқылы жүзеге асып,
сөздердің немесе сөйлемдердің ... ... деп ... ... ... Ал сөздер болса абстрактылана отырып, сөйлемнің не сөз
тіркесінің құрылымдық бөлшегі ретінде синтаксистік категорияның ... ... ... ... ... ... тұрған бестік шамын жағып еді, үйдің
бұрыш-бұрышынан жылт-жылт еткен өрмекшінің ... ... ... ... ... ... мәндеріне қоса
жүйелі бір ойды жеткізу үшін түрлі амалдар арқылы ... ... ... құрып тұр. Айталық, ортан қазықта, бестік шамы, ... ... ... ... ... сөз ... ... себепші
болған олардың орын тәртібі болса, ал қазықта ілул, шамын жағып еді,
үйдің ... ... ... ... ... ... сөз ... арасында дәнекерлік етіп отырған құралдар –
жалғаулар. Осылайша ... ... ... сөйлемнің құрылымдық бөлшектерін
қалыптастыратын сөз таптарының грамматикалық құрылысына негізделе отырып,
әртүрлі байланысу формалары арқылы синтаксистік ... ... ... сияқты қазақ тілінде де сөз бен ... ... ... ... ... Осындай тәсілдердің арқасында сөздер өзара
байланысқа түсіп, тізбектеліп, сөйлем ... ... ... бір-бірімен
грамматикалық сәйкестігі арқылы синтаксистік бірлікте ... ... ойды ... ... ... ... ... сөз тіркестерінің байланысу туралы айтқанда оларға
тек дәнекерлердің ізімен ғана тоқталып ... де, сөз ... ... мен ... ... орын ... шылаулар, жалғаулар,
интонация арқылы байланысады деумен ғана шектеледі. Екінші біреулері ... сөз төрт ... ... байланысатындығын сөз етіп, одан кейін оларды
әрі қарай аналитикалық, ... деп ... ... ... ... ... мен ... туралы жүйелі пікірлер
жетерлік.
Қазақ ... ... ... ... ... бес түрі
(матасу, меңгеру, қыйысу, қабысу, жанасу) бар деп ... ал ... ... және ... деп екі ... ... ... Ал
кейбір еңбектерде сөз тіркестерін байланыстыру тәсілдеріне ... ... деп бөле ... оған ... етіп ... ... де ... Сондай-ақ синтетикалық тәсіл тілдегі
төрт жалғаудың көмегімен жүзеге асады да, аналитиаклық байланысу ... ... ... орын ... және ... ... жасалынады
делінеді. Десекте мұндағы жалғаулардың да, көмекші сөздердің де сөз бен
сөзді байланыстырудағы қызметі бірдей емес және ... ... ... ... ... де баршылық.
Сөз тіркесін жасауға ең алдымен сөз, олардың лексикалық мағыналары
себепші болады. Бұған дейінгі еңбектердің барлығында да ... ... ... үшін ... толық мағыналы екі сөздің ... ... сөз ... ... [1. 8], - ... ... ұстанылған.
Сөз тіркесіне берілген бұл ережеге күні ... ... ... ене ... жоқ. ... ... сөз тіркестерінің арасында
сабақтастық байланыс қана емес, екі сөз тең дәрежеде тұру ... ... ... алады деген пікірлер айтылып жүр. Бұл қағида әлі де болса
егжей-тегжейлі қарастырылып, ... ... кете ... ... ... ... ... толық мағыналы екі сөз» дегеннен
сөз тіркесін жасаудағы сөз таптарының ара қатынасы ... ... ... ... ... бір тілдегі тілдік жүйеге кіретін барлық
сөз таптарының да, белгілі бір сөз ... ... ... жеке ... сөз ... жасаудағы қызметі бірдей емес. Бұлардың ... ... ... ... ие ... ... сөздерге ерекше мән беріледі.
Мұның себебін былайша ... ... еді. ... сөз ... ... ... ... ретінің, әрекетінің және жай-күйінің
обьектілік семантикасына ие бола отырып, ... ... ... ... ... Тек осы ... ... ғана сөйлемдегі
айтылатын ойдың қабықшасын құрай отырып, ... ... ... ... контекстің негізі бола алады. Демек тілдегі
синтаксистік ... да ... осы ... ... ... анықталады.
Ал көмекшілер тобына енетін сөзер өздерінің ... ... ... ... болмағандықтан негізгі сөздерге тіркесе отырып, бір
құрылымдық жүйенің бөлшегі ретінде қарастырылады.
Сөздердің синтетикалық ... ... ... бірліктердің компоненттері белгілі бір ... ... ... және де бұл ... синтаксистік байланысу
құралдары арқылы көрінеді. Күрделі синтаксистік қатынастағы сөз бірліктері
тілде қалыптасқан ережелерге ... ... ... ара ... орыстіл білімінің соңғы зерттеулерінде мынандай анықтама беріледі:
«Синтаксическая связь – это ... ... ... ... ... ... между компонентами синтаксической единицы»
[17.16]. ... ... ... ... синтаксистік
байланыстардың түрлерін анықтауда орыс тіл білімінде соңғы кездерде
төмендегідей ұсыныстар да ... жүр. ... 1. сөз + сөз ... ... ... бұл ... компоненттер кезкелген формада
тұруы ... ... ... оқу, кітапты оқу, кітаптан оқу, ... т.б. 2. сөз ... + сөз ... ... бұл ... компонент тек басыңқы сөзге ғана емес тұтас сөз тіркесімен
байланысатын күрделі сөз ... ... ... жаңа ... ... ... үй тұрғызу, т.б. 3. сөз формасы + сөз формасы. Байланысудың бұл
түрін сөз тіркесінде де, жай сөйлемде де ... ... ... ... ... екіншісі жіктік жалғаулы болады. Көрсетілген
тұжымдар байланыстың барлық түрін айқындамайды, бұл қатарларды толықтыруға
әбден болады.
Негізгі ... ... ... бір түрі ... ... асатындығы белгілі. Олай болса жалғаулардың өзі де ... атап ... сөз ... ... ... ... ... алғы шарты. Бұдан синтаксистің сөз тіркесі деп аталатын үлкен бір
саласының морфологиямен тығыз байланыстылығын ... ... ... ... сөз ... құрауын синтаксистік мәселе десек, ... ... ... ... ... ... табылады
екен.
Синтетикалық тәсілдердің көрсеткіші болып табылатын жалғаулар сөз
ішінде жұмсалып, солар ... ... ... ... орны ... ... келеді. Демек синтетикалық тәсіл аффиксация, ішкі орлекция,
сыртқы орлекция, екпін арқылы сөздердің грамматикалық мағналарын ... ... төрт ... барлығы да сөз тіркестерінің байланысуына
қатысады. Бірақ мұндағы көптік, септік, тәуелдік және ... ... сөз бен ... ... дәнекерлік қызметінің арақатынасы бірдей
емес.
Сөз тіркесінің құрылуына тірек болатын ... ... ... ... ... ... анықтайтын, онымен сабақтаса
тірексетін бөлігі бағыныңқы компонент болады. Осы тұрғыдан алып қарағанның
өзінде ... сөз ... ... ... да
айырмашылықтары байқалады. Септік және көптік ... сөз ... ... ... ... екі сөз ... дәнекерлік етсе, ал
жіктік жалғауы мен тәуелдік жалғауы басыңқы сыңарна жалғану арқылы ... ... ... ... арқылы байланысқан сөз
тіркестерінің бағыныңқы сыңарына қатысты ... ... ... сөз бен ... байланыстырудағы рөлі де әр түрлі. Мұндағы
септік жалғауының қызметі ерекше.
Сөзтіркесін зерттеп ... ... ... ... ... ... сөз тіркестерін байланыстыруға қатысады деп
көрсетулері де әртүрлі. Мәселен, М.Балақаев жалғаулардың ... ... ал ... септік көптік, жіктік жалғауларын атап өтеді. Сондай-
ақ ... ... ... ... ... сөз ... тәсілге септік, тәуелдік жалғауларын ғана жатқызады.
Септік жалғауларының сөз бен ... ... ... ... ... байланысу тәсілдерінде ... рөлі ... ... ... қарағанда күрделірек. Септік
жалғаулары ... ... ... ... ... ... ... екіншіден, сол сөздердің байланысының нәтижесінде
грамматикалық қосымша мағынаға ие болады. Сондай-ақ септік ... ... ... ... ... түрлі-түрлі синтаксистік қатынастарды да
білдіреді. Мағыналық қатынастар тек ... ... ... ... ғана тумайды, тұтас сөз тіркесінің қарым қатынасынан ... ... ... ... ... ... зерттеуші ғалымдар арасында бірізді
пікірлер де айтылған. Келесілерде біз ... сөз бен ... ... ... емес, олардың ... ... ... баса назар аударатын боламыз.
Септіктердің ату тұлғасы нольдік формаға ие болғандықтан, ол байланысу
тәсілдерінің аналитикалық түрінде қарастырылады. Әңгіме ілік, барыс, табыс,
жатыс, ... және ... ... ... ... ... сөз ... құрамындағы сөздерді
байланыстыру қызметінің өзін екі жақты қарау керек сияқты. Ілік ... бен оның ... ... және барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес,
жалғаулы ... ... ... ... ара қатынас сөз табы
тұрғысынан алғанда да біркелкі емес. ... қоса ... ... сөз ... да ... ашып алу ... сияқты. Айтылған
мәселелер толыққанды, дәлелді ... үшін ... ... ... ... ... сөз таптары негізінен зат есім, есімдік,
сондай-ақ субстантивтенген сын есім мен сан есім ... ... ... де ілік ... қабылдап сөз тіркесінің бағыныңқы
компоненті ... ... ... Ілік ... ... сөз ... ... тәуелдік жалғауында тұруын қажет ететіндігі мәлім. ... ... ... тән ... бірі. Байланысу формасында бұл
байланыс ... деп ... ілік ... ... байланысқан сөз тіркестерінің басыңқы
бөлігі тәуелдік ... ... ... меншіктілік мәнге ие болады. Осы
тектес сөз тіреестерінің өзара арақатынасына орай тілде бұлардың бағыныңқы
бөлігін меншіктеуші, ал ... ... ... деп атау ... Құрдастардың әзілі орынды (М. Мағауин).
Ілік септікті ... ... ... тек ... ғана
ерекшеленбейді. Олардың компонентерінің арасында сөз таптарына қатыстыра
қарағанда да айырмашылықтар байқалады. Мәселен ілік ... ... ... ... ... ... шығыс, көмектес жалғаулы сөз
тіркестерінің басыңқы сыңарларының ара ... ... ... ... ... есімді сөз тіркестерінің қатарын құраса, аталған
септіктердің ... ... де, ... де сөз ... ... ... ... бұл қасаң қағида емес, басым ерекшелік. Сөйлеушінің
ыңғайына орай менің айтарым, ... ... оның ... ... ... есімше формалары да аталмыш сөз тіркестерінің
құрамын толықтырады. Көркем әдебиеттен мысал келтіретін болсақ: Оның ... ... мен ... ғана ... ... ... тілінің белгілі зерттеушісі, ғалым Т.Сайрамбаев өзінің
«Сөз ... мен жай ... ... атты ... ілік ... ... ... айта келіп, «Кейде ілік жалғаулы сөздер үнемі
өзі басыңқы сөзімен сөз ... ... ... ... ... Бір ... ... кісі бірге туғандай көріп, іші елжіреп, жақсы көрін
тұрып елге келсе, әрберден соң ... ... ... ... (Лениншіл
жас) деген сөйлемдегі ілік жалғаулы ел зат ... іші ... ... сөз ... ... алмайды. Ондай кездегі ілік жалғауы көмекші
сөздермен түйдекті тіркес құрауға қатысады» [5.51], – дейді. Ғалымның ... ... да. Сөз ... ... ... ... ... олар
сөз тіркесінің бір сыңарында қызмет атқарады.
Ілік септігінің сөз бен ... ... ... аша түсу ... жалғаудың түрлі сөз таптарына жалғануы тұрғысынан қарастырып көрейік.
Ілік ... ... зат ... мен ... жалғана отырып, сөз
тіркесінің құрамында болады. Басқа сөз ... ... бұл ... ... ... Мысалы: Бұл өңірдің құдығы кемінде отыз-қырық құлаштан
кем болмайды. ... ... Сәли ... ... ... ... ... орган қарт күн ілгері ойластырып қойған.
(Ш.Атматов). Әлде ... ... ... ... ... пе? ... Мысалдардың алғашқы екеуінде
компоненттер зат есімдер ... ... ... Сөз тіркестерінде
бағыныңқысы ілік тұлғасындағы есімдік те, ал ... ... ... ... жұмсалуы мүмкін неменсе керісінше. Мысалы: Бәсе, елден ерек
ғұмыр кешкен ... ... да ... ... ... бермейтіндей
өзгеше болуы керек (Ә.Кекілбаев). Айшаның мұнысы ... ... ... ... ... сын есім, сан есім, есімше, тұйық етістік, үстеулерге
де жалғанатыны ... ... ... соларға бірнеше мысалдар
келтірейік: Алдыңғы күн бізді белгісіздің тұманымен қоршаған. (М.Әуезов).
Жақының үшін жақсының ... ... ... сөз. Төле би). Бұл ... ... ... ... келе жатқан. (М.Әуезов). Біреуінің де ... ... ... ... ... ... жағынан үштің
бірі болып Ыбырай шығады. (Шешендік сөздер). Жер бауырлаған жеті ... ... ... ... соры қалың. (Ш.Мұртаза). Кінәсін мойындаудың
орнына, көргеннің көзі, естігеннің құлағы ... деп ... ... Сондықтан да орыс мектептерінде қазақ тілін оқытудың маңызы
зор. (Ана тілі). Ілік септігі арқылы тек бұл сөз ... ғана емес ... ... ... де ... ... ... Науқасқа опыр-топырдың аз
болғаны жақсы (Қ.Жұмаділов).
Синтетикалық байланыс түрінің ... ... ... сөз
тіркестерінің бағыныңқы сыңарыларында кей ... ілік ... ... ... Сөз тіркесін құрауға ілік септігінің ... ... ... ... ара ... ... ... тудырады. Бұл мәселеге қатысты даулы мәселелер де жоқ ... ... ... осы ... ... ... ... «Егер тәуелдеулі тәуелдізаттың қай затқа (не кімге) ... ... ... арнап көрсету керек болғанда, ілік ... ... ... Ал ... ... ... бірі ... заттық
сапа ретінде жұмсалса, ол – жалғаусыз болады» [2.51], – дей келіп, мынандай
мысалдармен түсіндіреді. Институттың директоры, институт ... ... ... сөз ... ара ... ... ілік ... бар тіркестерге тән мағыналық қатынастардың жоқтығында» [2.52], – деп
түсіндіріледі. Алайда сөз ... ілік ... ... ... ... ... үшін ... конексте қаралғаны
дұрыс. Мәселенің басынашу үшін бірнеше мысалдар келтірейік.
Түс ауа еңбек ерлері демалады. (Ғ.Мүсірепов). Араларында жалғыз ... бар. ... ... ... мойнына ерте түскеніне ішінен
қарсылық, наразылық жариялады. (Д.Исабеков). Орман іші ... ... ... көктем иісі аңқып тұр. (С.Бақбергенов). Қамбар өз
ордасына ... ... әлде ... абар ... ... ... ... есік алдына щыққан. (К.Сегізбай). Сайманы ... ... ... ... жау ... улы қорғасынды жаңбырша жаудырды.
(С.Сефулин).Жұрт қатары селдірей бастағанда әзәл-күлкі тасасында қалған
төрт ... еске ... ... ... соларға ауды. (Д.Исабеков).
Берілген мысалдардан көріп отырғанымыздай еңбек ерлері, қазақ баласы,
тағдыр ... ... ... өз ... соғыс тәртіптері, әзәл-күлкі
тасасында тіркестерінің барлығында ілік жалғауы түсіріліп ... ... ... ... сөз ... мағыналық ара
қатынасы бірдей емес. Тегінде сөз ... ... ... ... ... ... қолданылатын болған, кейін келе тіркестердегі
тәуелдік ... ... ... ... толығымен жеткізіп тұратын
болғандықтан сөйлеушінің айту ... ... ілік ... ... ... бірқатары күрделі атауларға, кейбірі біріккен сөздер
тұрпатына ие болған. Еңбек ерлері, қант ... ... ... ... сөз ... ... ... ілік септік пен
қатарласа қолданылатын тәуелік жалғауларының түсіріліп айтылу жағдайлары да
кездеседі. Мысалы: ... өмір ... ... ... түсті де, бөтен
ел, көрмеген жерге кете бардық. (Ш.Мұртаза). Көк айғырға біздің жігіт салт
мінді (С.Сейфуллин). ... ... ... кшілеу шығар. (Ш.Мұртаза). Мен
әкем Мұртаза бар кезде, қысқы кеште, ... үйге ... ... ... ... ... ... туралы жыр оқитынын айтып бердім.
(Ш.Мұртаза). Дауыс менен бұрын кірген, біздің жолдас, ... ... ... Бұл ... сөз ... ерекшелігімен қатар
сөйлеушінің сөз қолданысы да ескеріліу керек сияқты. Алайда мұндай тілдік
фактілердің бар ... біз ... ... алмаймыз. Ілік септігінің
бұлайша түсірілуі барлық ... қол ... ... ... сөз ... ... компоненттері бірінші жақ,
көпше түрдегі есімдіктерден болған.
Тәуелдік жалғауының бұлайша түсіріліп айтылуы тілдегі үш жаққа бірдей
тиесілі емес. Олар тек І және ІІ ... ... ... ғана ... ... түсірілуі айтушының ... ... ... ... жалғауын қабылдайтын басыңқы сыңары қай сөз ... да ... ... ... сөз ... ... ... әдетте тек зат есімдер болады. Зат
есімдердің орнына қолданылатын басқа есімдерде, ... ... ... ... ... ... ... өзі қатысты басыңқы сыңарлармен
алшақтап тұрып та, іргелес, ... ... та ... ... Бұл ... септіктердің бәріне де тән. Мысалы: Ұядай үйдің ... ... ... нышаны қылаң беріпті. (Ш.Мұртаза). Қарт домбырашының той-
томалақ, жиын жерлерге бармайтын ... ... ... ... кейде ел
арлаймын деп, кейде аң аулаймын деп шығып кететін. (М.Мағауин). Халық ... ... ... ... ... мол күйлердің жұртты жаппай
үйіріп әкетпейтіні аңғарылды. ... ... ... ... ... ... ... басыңқы
сыңары араға сөз салып байланысқанымен олардың арасындағы дәнекерлік қасиет
жоғалмайды. Және де ... ... ... ... тәуелдік
жалғаулы синтетикалық байланыстың бұл тәсілінде ... ... ... айтылмайды. Қазақ тілінде осындай изафеттік
тіркестердің сатылана ... ... жиі ... ... ... жалғаулы сөзге тәуелденген сөз өз ... ... ілік ... ... ... де тәуелдік жалғауында тұруын қажет етеді. Мысалы:
Соғыс барды жоқ қып ... бір ... ... де ... тамырын қиды ғой.
(Б.Нұжекеев).
Сөз тіркестерінің синтетикалық байланысу тәсілдерінде ерекше қызмет
атқаратын жалғаулардың бірі ... ... ... ... ... жалғаулары. Аталаған жалғаулар сөз бен сөздің арасында
сабақтастық ... ... ... сол сөздердің байланысының
нәтижесінде ... ... ... да байқатады. Синтетикалық
байланыс тәсілінің мұндай түрін тіл білімінде меңгеру деп атау ... ... сөз ... барлығына жалпылама ортақ қасиет –
олардың бағыныңқы сыңарлары есім сөздер де, ... ... ... ... Кейбіреулері бұрынғы орындарынан түссе де,
жазаларын тартпай, кеңшілікте жүрді. ... ... ... ... ... ... ... тіркестерінің біріншісі шығыс
септікті, екіншісі табыс ... ... ... ... зат ... ... ... тілдік ерекшеліктерге жүгінер болсақ барыс,
табыс, жатыс, шығыс, көмектес ... ... ... ... ... бұл септіктер арасыда да ... ... ғана ... мен ... жетерлік.
Бағыныңқы компоненттері зат есім болған етістікті сөз ... ... ... ... бойынша көп қолданылатындары болып
табылады. Осыған ... ... және ... ... ... сай олардың арасындағы синтетикалық байланыстың нәтижесінде
– обьектілік, кеңістіктік, уақыттық, бағыттық, мекендік, көлемдік, себептік
және тағы да ... ... ... ... ... ... ... басыңқы бөлігі етістік болып келетін тіркестерде барыс,
табыс, жатыс, ... ... ... есім сөздерді меңгеру сол
басыңқы бөліктегі етістіктің семантико-грамматикалық ... ... ... ... Яғни мұнда етістіктердің салт ... ... ... етіс ... ... ... өздік
және ырықсыз етіс формаларын ... -н / -ыл, ... ... ... ... ... табыс септікті есімдермен байланысқа
түспейді.
Синтетикалық тәсілдің ... түрі тек ... мен ... ғана ... ... ... айтқанда, бұданда басқа сөз
таптары осы тәсіл арқылы ... ... сөз ... ... ... Реті келгенде меңгеріле байланысқан сөз тіркестерінің
басыңқы бөлігі есім ... де, ал ... ... ... ... ... ... (есімше, тұйық етістік) бағыныңқы сыңар
құрамында жұмсалуы мүмкін. Сөзіміз ... ... үшін ... ... ... ... ... (М.Мағауин). Қайта адасып-адасып,
Алматыны біраз шарлаған хаттың мұны ... ... ... елге ... ғана ... бас ... ... Кімнің
неғып тұрғанында менің шаруам қанша. (Ә.Тарази).
Дәл осылайша синтетикалық байланысқа түсетін, сөз ... ... ... табылатын кезкелген сөз өзге ... ... түсу ... ... ... ... семантикалық ерекшелікке
ие болады. Алайда компоненттердің семантикалық табиғаты мен ... ... ... ... ... болатын сөз тіркестері тілде
жиі кездесе бермейді. Олар тек белгілі бір сөз табындағы жеке сөздердің ... ... ... ... ғана ... алады.
Синтетикалық тәсілдің жоғарыда аталған септік жалғауларының сөз
таптарын байланыстырудағы мүмкіндіктерін егжей-тегжейлі саралап ... ... ... сөз ... ... байланысуын қамтамасыз
ете отырып, синтетикалық байланысу тәсілдерінің бір бөлшегі ... ... ... біріншіден есімдер, екіншіден қимыл есімі мен есімше,
кейде үстеу сөздер де қолданылады. Аталған септік жалғаулы ... ... ... ... ... ... ... әрбір сөз табының
дара түріндегі тіркесі арқылы, әрбір сөз табыңың күрделі түрі ... ... ... кейін шылау мен көмекші есімдердің тіркесуі арқылы,
атау тұлғалы сөз бен ... ... ... ... көмекші етістіктердің
тіркесі арқылы т.б.
Барыс тұлғалы зат есім, сын есім, сан ... ... ... ... соғылған аңды, аңға бірінші рет шыққан адамның қанжығасына
байлап алып қайтады. (Ғ.Мүсірепов). ... ... ... ... ... дәл ортасында өзі келе жатқандай, қарағай домбырасын
дүбірлетіп көзінен жалын атып ... ... ... Еш ... қақтрғып, тұмсықтыға шоқытқан емес. (М.Әуезов). Бізідің аурухана
да ... ... ... бара ... жолаушы таситын алып ... ... ... ... қараңғыға сіңіп барады, сіңіп барады.
(Ә.Тарази).Балаларының кішісі биыл он ... ... ... Бірақ
ешкімге сыр берген жоқ. (М.Әуезов). Тау ... ... ... қай ... ... ол күні ... атқа ер салатын. (К.Сегізбай).
Ұғындыруға тырысты, ақылмен айтты – тоқтамады. (М.Мағауин). Көпті ... ... ... ... сбыр ... ғана ... өз
тағдырына мойын ұсына білуге де үйренген еді. (М.Мағауин).
Сөйлемдердегі қанжығасына, жауына зат ... ... алып ... шыққан сияқты күрделі, құранды етістіктермен тіркесе отырып етістікті
сөз тіркесін жасаса, қақтырып, шоқытқан, сіңіп барады, толады, сыр берген
жоқ етістітері ... ... ... ... туынды, негізгі сын
есімдерімен, он алтыға сан есімімен, сондай-ақ ешкімге ... ... ... ... ... сөз ... әртүрлілігін
байқатып тұр. Соңғылардағы күзетуге көңілі дауласа, ұғындыруға тырысты,
мойын ұсына білуге де ... еді ... ... ... ... ... ... барыс септікті сөз тіркестерінің қатарын
толықтырғандай. Сонымен ... ... ... ... үстеулер мен
еліктеуіш сөздердің де байланысатынын көруге болады. Мсалы: Ол қазақтың
көркем сөзінің хас шебері ... ... да өте озық еді ... ... ақ ... боз бие кеп ортаға тұра қалды (Ә.Кекілбайев).
Төркінінің кейбір ... ... ... ... ... сетігінің көмегімен тек етістікті тіркестер ғана жасалмайды,
олардың бысыңқылары зат есім , сын ... сан ... ... сөз ... ... сөз ... болп келеді. Мыслы: Өнерге орай өрелі сый!
(М.Мағауин). Жан ... ... ... медет (Б.Нұржекеев). Балалары
жастайынан қазақ арасында өскендіктен, орысшадан гөрі қазақшаға бейімірек
(Қ.Жұмаділов). Барым тегіс жолыңызға ... ... ... ... не шара (Ш.Мұртаза). Сондықтан жапан ... ... ... өзін ... ... байбатшамын деп сезінеді (І.Есенберлин).
Шындаса шабысқа пара-пар. (М.Мағауин).зат есімнен болған болса ... ... бар ... ... ... сөз ... ырғаққа
қанық, шулы, дабырасы басым күйлерге ауысты (М.Мағауин). Бірақ бұл жерде
айтылуға тиісті тағы бір ... бар ... ... ... ... ... айбынды әскер өзіне бағынышты елдердің дені Дешті Қыпшақ
жігіттерінен құралған-ды ... ... ... пен жер ... ... ... үш күн, сазарысып беріспей тұрған көкпен жапан
жалғаз үйді жаншып кетердей, жалғыз үй ... ... ... көтертпей есеңгіретіп тастады (Ә.Тарази). Берілген сөйлемдердегі
алғашқы басыңқылар затесімдерден болған ... ... ... ... сөз
бен сын есімнің байланысын көре аламыз, соңғылардағы (пара-пар, жақсылық,
қанық, тиісті, бағынышты,үш күн) басыңқылар сын есім мен сан ... ... сөз ... ... ... ... сөз
таптарына саралай келгенде түрліше болып берілген. Барыс септіктерінің
сөздерді байланыстырудағы зор ... оның сөз ... ... сөйлемдер куә.
Алайда бұл септік жалғауының ерекшеліктері ... ғана ... ... назар аударып көрелік: Қолында бір жапырақ қағаз жоқ, ... ... ... ... «өртке кеткен» деп беріліп отырған
етістікті сөз ... ... ... ... ... ... онына
жұмсалып, екі сөздің байланысын қамтамасыз етіп тұр.
Меңгеру формасындағы синтетикалық тәсілдердің келесі бір түрі ... ... ... ... ... Сөз ... ... түрінде де басыңқы компонентер негізінен етістіктер болып ... ... ... ... ... ... деп ... Меңгерудің
бұл түрінде сабақтыдан салт етістікке немесе салт ... ... ... ... ... ... етіс категориясының зор
ықпал етеді. Мұны келтірілген мысалдардан байқауға болар еді: ... ... ... сөз ... ... септікті бағыныңқы сыңарларды
меңгеруі олардың омонимдік қасиеттеріне, көпмағыналылығына да ... ... ... салт және сабақты етістіктердің ... ... ... ... ... тек сөйлем ішіндегі сөз
тіркестерінің құрамында ғана анықтауға болады. Басыңқысы сабақты етістіктен
болатын сөз ... ... ... ... қабылдап тұратын бағыныңқы
сыңарлары түрлі сөз таптпынан жасала береді. Басқа да ... ... ... зат ... ... ... ... біріне-бірі
қалжың айтып күлісіп, артынан жаңа көрген қыз туралы пікірлерін ... нені ... ... қоймаған Ақөстің алға қарай жылжуы мұң
екен, кірекейдің ызалаы ... ... ... ... ... ... не айтарымды білмей, қйналып, ары отырдым, бері ... ... ... ... ... жер-ана ақырын дем
алып, баяу бусанып жатыр. (Д.Исабеков). Бәлем тұра тұрыңдар екеуіңді мен
әлі тергеуге ... ... Бір ... ... ... ... де елең ... (С.Мұратбеков).
Берілген мысалдардағы басыңқы етістіктердің алғашқылары есімше формалы
етістіктермен тіркес құраса, үшіншісі сын ... ал ... сан ... ... ... байланысып тұр. Мысалдардың соңғысында
бағыныңқы сыңар жалпылау есімдігінен болып, меңгеру формасындағы ... ... ... ... ... ... табыс септігі арқылы жүзеге асу тәсілдері сөйлеушінің ырқына
орай әртүрлі құрамда келе беретіндігін ... ... Бұл ... ... сөз ... ... қызметінде меңгеріле байланысып, әрдайым
толықтауыштық қатынаста жұмсалады. Осы мәселені ... ... ... табыс жалғаулы сөздерді тағыда, мағыналық жағынан обьектілік ... ... деп ... қай сөз ... ... ... ... Бұнысы бір жағынан дұрыс та. Өйткені, септелетін сөздердің бірінші
тобы зат есім мен есімдік те, қалған сөз ... ... ... ... ... ... болу ... септігі арқылы меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестерінің
тобын үстеу және еліктеуіш сөздермен ... ... ... бұл зат
есім, сын есім, сан есім мен етістіктерге қарағанда сирек кездеседі. Мсалы:
Үйде ... ақша ... ... ... ... деді ... Әли). Ендігіні
ауызға алғың келмейді (Ғ.Мүсірепов). Арғы-бергіңді түгел көріп ... ... ... ... аудан басшысына неге айтпадың?
(Д.Досжан).
Меңгеріле ... сөз ... көп ... ... септігінің
түсіріліп, жалғаусыз айтылатыны мәлім. Бұл ерекшелік тек қазақ ... ... ... түркі тілдеріне ортақ. Түркі тілдерінің барлығында дерлік бұл
мәселе сөз ... ... ... оған ... ... жасалып
жатады. Бірқатар тюркологтар мұны ... ... ... ... ... ... как в ... так
и в неопределенном падеже находятся с господствующим глаголом, в основном,
в оддинаковом смысловом взаимоотнашении. Они ... друг от ... ... имя в неопределенном падеже обазначает неоределенный ... ... ... ни в ... ... имя же в ... падеже
обозначает определенный предмет» [10.116].
Соңғы шыққан «Қазақ грамматикасы» кітабында ... ... ... ... ... ... қолданылуын түркологтардың көбісі
белгілік, белгісіздік категориясымен байланыстырады. Бұл мәселені қазақ
тілі материалдары негізінде ... ... тура ... ... болып қолданылатын кездерін нақты материалдардың негізінде
санамалап көрсете келіп, кісі ... мен ... ... ... ... жалғаулы болып келуі сөздердің белгілік қасйетіне емес,
ол сөздердің синтаксистік ... ... ... ... тиісті,
яғни толықтауыш қызметіндегі сөз бастауыш болып кетпеу үшін табыс жалғауын
қабылдап ... деп ... ... Бұл ... ... ... туғызбаса керек, ұсынылып отырған ереже барлық уақытта табыс
септігінің ... ... ... ... ... ... бола алмайды»
[1.598]. – деп көрсетеді. Мәселе бойынша ... ... ... ... әдебиеттерден алынған материалдарды сралай келгенде
төмендегіше ... ... ... ... ... ... бір саба қымыз әкеліп, біз ... ... ... қойды. (С.Сеифуллин). Кәдімгідей от алып жүретін,
төрт дөңгелегі бар автомобиль машина ... деп ... ... ... ... мен ... ... теруге кеткен.
(Ә.Тарзи). Апам қасына отырып сусын ұсынған, Нариман ... ғана ... ... ... Нұрсұлудың хабарын білгісі кеп телміре қараған жұртқа басын
шайқады. (С.Мұратбеков).
Мысалдардан ... ... ... ... ... ... сусын
ұсыну тіркестерінде табыс септігі ... ... ... ... ... сөз ... ... байланыстың синтетикалық
тәсілден аналитикалық тәсілге ауысуына әкеліп соқтырады. Алайда табыс
септігінің түсіп қалуы, осы ... ... ... тіркестердің
бәріне бірдей тән емес. Оладың арасынан ... ... ... ... ... ... сөз тіркесінің бағыныңқы сыңарлран сөз
таптарына қатыстыра қарйтын болсақ, олар көбіне зат ... ... ... әрдайым басыңқы сыңарымен іргелес, қтар ... ... Егер ... ... ... ... сөздер кірістірілетін
болса, онда табыс септігі бағыныңқы ... ... ... жалғанып
отырады. Мсалы: Мылтықты барған соң алады. (Ғ.Мүсірепов).
Сөйлемдегі ... ... ... ... қызыметін атқарып
тұрған барған соң сөздерінің алдына шығарып, сөйлемді «Барған соң мылтық
алады» - деп ... ... онда ... ... ... ... ... еді. Ал алғашқы құрылымдағы мылтық сөзін табыс ... ... ... Олай ету – ... тұрғыдан да,
синтаксистік тұрғыданда қате болады.
Бірқатар есім сөздер тіле тәуелдене ... ... ... ... сөз ... жасайтыны белгілі. Осындай тәелденген
есім сөздер табыс септігін де қабылдайды да сабақты етістіктерге ... ... ... Бұл ... ... ... ... немесе
түсіріліп айтылуы тұғысынан қарайтын болсақ, тәуелденген бағыныңқы сыңарлар
өз басыңқысымен іргелес не ... ... ... ... сепігінің жалғауына қойылып айтылады. Мысалы: ... ... ... ... достар ауыздарын ашып, көздерін жұмды.
(Д.Исабеков). ... ... ... деп, жыл ... бес-алты
абитуренттен әдейі өзім емтихан ... ... ... ... ... сыңарлар тәуелденіп барып септегендіктен,
басыңқымен іргелес тұрып байланысқанына қарамастан табыс жалғауында айтылып
тұр.
М.Балақаев өзінің еңбектерінде ... ... ... ... тура ... жүйесінде қарастыра отырып, олардың жалғаулы,
жалғаусыз болып жұмсалуын, түркологияда бұл мәселе жөнінде ... ... ... ... мен етістіктердің тіркесінен құралған
күрделі ... тура ... ... ... де, ... уақытта жалғаулы болады... Экспрессивті мағынада жұмсалатын күрделі не
қосарла етістіктердің жетегінде ... тура ... да ... ... [2.125]. – ... Келтірген мысалдары: Биылғы табыстарды
баянды етейік. Бұл ... ... ... ... ... ашып кеп ... бұл ... толығымен қолдай алмаймыз. Мысалдарға назар аударып
көрелік: Далада Байдәлінің баласы темір төбелеп отыр. (Ә.Тарази). Ол ... ... жоқ , ... тек жапа, кепкен ағаш жағатын едік. (С.Сеифуллин).
Әсіресе Абай қыстауна жақын болатын Тесіп-шыққан ... мол ... ... ... (М.Әуезов). Жылдам суырыла сыбырлап, құран аударуға кірісті.
(М.Әуезов). Сөз жоқ ... ... ... ... етер еді. ... берілген сөз тіркесінідегі басыңқы сыңарлардың алғашқылары
күрделі ... ... ... ... ... жұмсалып тұр. Бұл
орайда жоғарыда көрсетілген ғалымның пікірі сөз тіркестеріне емес, сөйлем
мүшелерінің синтаксисіне қатысты айтылғанын есте ... ... ... бір жай, табыс септігінің ... ... ... ... екінші сөзбен айтқанда табыс жалғауының көмегімен
байланысатын сөз тіркестерінің ... ... ... етістіктерден
жасалады. Септік жалғауларының меңгерілген сөз тіркесін жасайтын түрлерімен
салыстыра қарағандаға бұл ... ... ... тағы бір ... ... байланысу тәсілдерінің бірқатары жатыс, шығыс, көмектес
септіктері арқылы жүзеге ... ... ... болатын. Жалпы
алғанда бұл жалғаулар да сөз бен сөзді байланыстыруда септіктің басқа
түрлері сияқты ... ... ... ... ... негізінен есім
сөздерге жалғанып, басыңқы ... ... ... ... Бұл
меңгерілген сөз тіркестеріне орақ қасиет болады. Алайда олардың да өзара
лексика-грамматикалық ... бар ... ... ... керек.
Соларға жеке-жеке тоқталып көрелік.
Жатыс жалғауы есм сөздерге жалғанғанып, басыңқы сыңары ... ... ... обьектілік, мекендік, мезгілдік, көлемдік,
бірлесу мағыналары туындайды. Бұл мәселе сөз тіркесін зерттеуші ғалымдардың
еңбектерінде егжей-тегжейлі сараланып, сарапталған. Осы сөз ... ... ... негізінен етістіктер болып, ал бағыныңқ бөліктері
әртүлі сөз табынан, түрлі құрамда жұмсала береді. ... ... ... ... ... жатқан аудармашыға болған жайды түсіндірді
(Д.Исабеков). Қапысызда ... ... ... ... соғып, Басын кесіп
сыйға тартық сұлтанға (М.Шаханов). Босаға баққан ит ... ірге ... ... ... күні ... ... не бітіреді (Ә.Кекілбаев).
Шылбыр бойындай қалғанда екеуі де тоқтаған (М.Мағауин). ... ... ... (Ә.Нұршайықов). Оларда ағаштан жасалған мүліктер гана
қалды (С.Мұқанов). Тоғыжан сол күндерде ... көп ... ... ... ... ... ... бірінші сыңарлар: бөлмеде – зат есім,
қапысызда, тынышта – сын есім, қалғанда – етістік, жиырма ...... ...... ... – үстеу.
Жатыс септігі тек етістікті сөз ... ... ... ... де жасалуына дәнекерлік ете алады. Басқаша айтқанда олардың
басыңқы бөлігі есім сөз таптарынан жасалып, бағыныңқылары ... ... ... ... ауыл ... ... сол ... өзі сан қилы
ғой (М.Мағауин). Өмірде қатал төра өнерде қызғаншақ адам екен (М.Мағауин).
Оның көкпеңбек мөлдір көзі ... ... ... ... ... тұрғанында менің шаруам жоқ ... ... ... ... бар (М.Әуезов). Мысалдардан бағандай ... ... ... басыңқы бөлігінде көбіне сын есімдер, есімдіктер
немесе мадаль сөзді зат есім тіркестер қолданылып отырады.
Меңгеріле ... сөз ... ... ... түсірілетіні
мәлім. Осы құбылыс аракідік болса да ... ... сөз ... ... болады. Мысалы: Арба айдау қыс қиындай түседі: қар қасат, өгіздің
аяңы өндірмейді, арба ... ... ...... ... ... ... байланысатын сөз тіркестері. Басыңқы компонент шығыс
жалғаулы зат есімнен ... ... ... Бұл ... ер, ... ... Түзу ... қашу әзірше менің ойымда жоқ
(М.Әуезов).
Мысалы: Жақсыдан ... ... ... едім ... ... ... сіз не айтар едіңіз (Ғ.Мүсірепов). Екіден, үштен оңаша
кетіп, сыбыр-сыбыр сөйлескен адамдар (Ғ.Мүсірепов). ... ит ... жұрт тына ... (Д.Исабеков). Бір кезде оқыстан шыққан айқай-шу,
аттандаған дауыстар бәрімізді де елең еткізді (С.Мұратбеков). Ерте күннен
бұның ауылы жуан ауыл ... ерке ... ... ... ... әдет
қылғандықтан Мәкеннің асқақ тәкәббар сөздері көп боларын (М.Әуезов). Елең
етпестен өзінің ескі әнін жалғастыра ... ( ... ... ... ... мен үлкен көк шәугім алған екен, елеген салдырынан жетектегі
аты үркіп, ... елді ... кете ... ... ... қалсам
керек сықыр-сықыр, сылдыр-сылдыр, сыбыр-күбірден ояндым (Ш.Мұртаза).
Соңғы берілген мысалдарда сөз тіркестерінің бағыныңқы ... сын есім мен ... ... ... сан ... ... ... формалы құранды етістік және елітеуіш сөздер. Септік
жалғауларының басқалары сияқты шығыс септіктері де есім сөз ... ... ... ... көзінен сәл төмендеу шымдауыт саз да
қатпапты, әлгіден әрқайсымыз кезек-кезек балшық қопарып алып крі ... ... ... ада, ... ... ... ... біздің алпауыттардан арзан қауым жоқ (М.Мағауин).
Жақсыдан жағымпаз ... ... ... ... ... ... гөрі ... күштірек болып отыр ... да ... ... көп ... ... өнерден үміткер
бозбала үй сыртында отырып, белгілі бір әуенді ойнайды (М.Мағауин).
Салт және сабақты ... ... ... ... ... ... ... арқылы синтетикалық байланыстағы сөз тіркестерінің бір
тобын құрайды. Көмектес жалғаулы есімдер етістіктерге бағына тіркесу арқылы
материалдық, ... ... ... ... ... ... ... көмектес септігі арқылы байланысқан
тіркестердің орналасу тәртіптері де әр қилы, яғни бірде олар ... ... ... енді ... ... тұрып та байланысады.
Мысалы: Үлкені де, кішісі де ақ патшаның өзімен, бері дегенде бас ... ... ... Ұзын ... ... ... анда-санда бір
тартып қап, оларға қосыла Бекет те әндетті ... ... ... о да ... ... (Ш.Мұртаза) Өстіп Көлбай кереңмен сөйлесе
жүріп, қоғалы бұлаққа ... ... де ... ... ... бәрін таусып, Білімсізбен алысып, Шықтық міне белге
енді (Абай). Бірақ ол латыш қызына тән нәзіктікпен ... қана үн ... Хан ... ... ... ... ақ ... молда шықты
(І.Есенберлин). Не саққұлақ дәйекшінің өзі ... ... ... ... шетелдердің байларының құлары отырады
(С.Сейфуллин).
Мысалдардан көмектес ... ... тек ... ... ғана ... ... ... де жасалатынын аңғаруға болады. Оны менмен жасты,
солармен бірге, бұлармен сыйлас тіркестерінен аңғаруға болады.
Сөз ... ... ... арқылы байланысуы
Әр тілде сөздеді байланыстыру құралдары бар десек ... ... ... ... ... тудыратын құралдардың бірі осы септік
жалғаулары екеніне дау жоқ. ... ... ... ... ... байқаып отырады. Мысалдарда көрсетілгендей
септік жалғауларына ортақ ерекшелік предикаттық қатнастағы ... ... ... ... ... компонентке бір нәрсе жөнінде хабар
беріп тұрады. Сөз тіркесі синтаксисіндегі сөз бен сөздің байланысының
септік ... ... ... асуы ... ... бір көрінісі
ғана. Қазақ тілінде сөз тіркесін байланыстыруға актив қатысатын жалғаудың
түрі – ... және ... ... ... ... компонентеріне қарай есімді немесе етістікті
сөз тіркестері деп бөлетін болсақ, синтетикалық ... ... ... ... ... ... осы тәуелдік жалғауларын қабылдап, өзіне
ілік септікті сөзі бағындыратын тіркестер құрайды. Бұндай есім ... де ... ... сияқты тілде кеңінен қолданылады. Септік
жалғауларының сөз тіркестерін сөз еткенде, біз бұл байланыстың ... атап ... ... ... ... ... ғылымында
изафеттер деп аталатын осы сөз тіркестерінің ... ... ... ... ... І, ІІ және ІІІ жақтарында қандай
ерекшеліктер бар, олар қай сөз ... ... ... ... ... ... ... бұл байланыстың басты
ерекшелігі басыңқыдан бағыныңқыға қарай, сондай-ақ бағыныңқыдан басыңқыға
қарай жасалатын кері байланыста. Өзінің байланыстыру ... ... ... ... ... ... басыңқыда тәуелдік жалғауы
болғандықтан, бағыныңқының ... ... ... міндетті түрде ілік
септігінде ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Тәуелдік жалғау арқылы ... ... ... ... ... ... екі түрлі формасын
көрсете алады, яғни біріншісінде бағыныңқы компонент міндетті ... ... ... ... ол ... ... ... отырады. Айшаның
анасы, қала көшелері... Ілік септігінің ... ... ... ... ... отырады.
Сөз тіркестерінің үш жақта айтылуына сәйкес тәуелдік жалғаулы сөзге
бағынған сөздердің сөз ... ... ... емес. Айталық, І және ІІ
жақта тәуелденген ... ... ... тек ... ... ал ІІІ ... байланысқан сөздердің бағыныңқылары түрлі сөз таптарынан
келе береді. І, ІІ жақтарда бағыныңқы компонент ретінде есімдіктермен қатар
кейде жинақтау сан ... ... ... ... Осы ... екуміздің
ойымыз бір жерден шықты (Ә.Нұршайықов). Бұл жалпы ... мән ... ... ... қарағанда тәуелдіктердің соларға ұқсас жақтары дап
есептеуге болады.
Тәуелдік жалғаулары жөнінде сөз етке ғалым Т.Сайрамбаев бұл ... ... ... ерекшеліктеріне тоқтала келіп, ... ... ... осы ... ... ... сөз тіркестерін
құрауда үш түрлі жағдайда ... [5.52], – деп ... ... ... ... ... ... жалғауы үнемі айтылатын болса,
екіншіден, бағыныңқы сыңарлары біз, сіз есімдіктері болып келгенде тәуелдік
жалғауы негізінде түсіріліп те, ... ... де ... ... ... ... сөздер сөйлемнің ішінде өзінен кейін тағы да
септік жалғаулары келе береді, ондай кезде тәуелдік жалғауының сөз ... ... ... солғындап, өзінен кейінгі сөз ғана ондай қызметке
ие болады» [5.53].
Тәуелдік жалғауымен байланысқан есімді тіркестер:
Дөң басында ауылдан қайта-қайта үзілмей ... ... ... ... естіледі (М.Әуезов). Қаланың дағдылы шуы басылғандай (М.Әуезов).
Әңгіменің ... ... ... ауданның маслихат пен аудан әкімі
Ж.Мұқанды бас ... ... ... еді (Ана ... ... айт, нұры ... ... жалғауымен байланысқан етістікті тіркестер:
Самолеттің келуіне әлі екі сағаттай уақыт қалыпты (К.Сегізбай). Оның
қайда жүргенін аттары мен ... ғана ... ... Егер ... өзімен-өзі тіршілік етіп жатқан Қанаттың «басын айналдыру» үшін немесе
ермекке тексеріп көру үшін ойдан ... ... ... ... ... сөз бен ... ... тілінде өсз тіркесінбайланыстыруға қатысатын жалғаудың түрі –
жіктік жалғау. Екінші сөзбен айтқанда сөз ... ... ... бірі ... ... арқылы жүзеге асады. Сөз тіркесінің
бұл түрі ... ... ... ... ... деп аталып, сөйлемнің
тұрлаулы мүшелері, бастауыш пен баяндауыштың арасындағы жақтық ... ... ... ... ... ... сөз бен ... атрибуттық емес, ... ... ... ... Мысалы: Мен бақытымнан айрылғанымды
білгенде, оның енді екінші қайтып бастапқы қалпына ... де ... Біз сүт ... ... ... екі ... ... ыңқия тойып
алдық (С.Мұратбеков). Сен енді ... ... ... ... ... Сіз де ... ... сонда бір-ақ айтарсыз
(К.Сегізбай). Шырышты да мал ... ... Іші ... ... мен мекиені кезек-кезек сайрайды (Ш.Мұртаза).
Мысалдардағы білгем, тойып алдық, адамсың, айтарсыз, ... ... мен, біз, сен, сіз, мал, ... мен ... ... жақтық, жекелік және көптік ... орай ... ... ... бұл ... ... компонент болып тұрған
бастауыштың жекеше, көпше түріне, ... ... ... болады,
яғни бастауыш І жақта, жекеше түрде айтылса, баяндауышта осыған орай ... ... ... қосымшасын қабылдайды, т.с.с.
Жоғарыда көрсетілгендер синтетикалық байланысу ... ... ғана ... ... ... ... және
стилистикалық талаптаға байланысты бұл ... ... да ... ... бұл ... ... және бағыныңқы компоненттердің
қызметінде белгілі бір сөз ... ... да өз ... тигізеді.
Сондықтан да сөз ... ... ... ... ... ... әрбір сөз табына қатысты тығыз ... ... ... ... қиысу формасы түркі тілдерінің
синтаксисін зерттеуші ғалымдардың барлығы үшін зерттеу обьектісі болды. Бір
зерттеулерде бұл ... ... ... ... ... жалпы
сипаттама ғана жасалынған. Кейбір ғалымдар жекелеген ... ... ғана ... ... көзқарастарда бірқатар қарама-
қайшылықтар да байқалады.
Жіктік жалғауларынның сөз бен ... ... ... ... ... сияқты тағы басқа көптеген ғалымдар
баса назар аударған. ... ... өз ... жақтық
жалғауларының жіктеліуіне тоқтала ... ... ... мен ... ара ... ... жіктік жалғауы мен –ды, -т шақ
жұрнақтарының ара ... ... ... ... Бұл ... жөнінде
қиысудың кейбір ерекшелігін анықтаудағы М.Балақаевтің ... ... жөн. Оның ... ... ... І, ІІ ... ... арқылы бастауыш пен баяндауыштың қиысуы біркелкі есемтігі жөнінде,
және де ІІІ жақтағы ... ... ... ... ... ... және туынды етістік негіздердің бастауышпен қиысуын ерекше
атап көрсеткен. Түркі тілдерін зерттеушілердің бірі З.И.Будагова да өз
зерттеулерінде ... ... ... ... ... ... ... баяндауыштардың қиысу формасындағы синтаксистік байланысы
тек жіктік жалғаулары ғана емес, ... шақ және етіс ... да ... деп ... ... ... ... сөйлем мүшелерінің байланысы тұрғысынан қарайтын болсақ,
мұнда дұрыс емес ештеңе байқалмайды. ... бұл ... ... ... онда шақ және етіс ... ... формалар ретінде танылуы
мүмкін, бірақ олар баяндауыш қызметіндегі ... ... ... ... бола ... ... ІІІ жақтағы есімдер үшін
баяндауыштық форма олардың бастауышқа қатынасында пазитивтік ... Егер шақ және етіс ... ... ... ... деп ... болсақ, онда бұл қосымшалар бастауыш пен
баяндауыштың арасындағы қиысу формасының ... деп ... ... қиысудың өзі осы тұрлаулы мүшелер байланысы. Логикалық ... ... ... формаларын қиысу формалары деп ... ... ... ... ІІІ ... жіктік жалғауларында арнайы
көрсеткіштер жоқ. Сондықтан да ІІІ ... ... пен ... ... және ... жекелік тұлғаларына орай нольдік формада
байланысады деп санаймыз. Етістіктің түрлі категориялар көрсеткішін ... ... ... Себебі жіктік жалғауының қосымшалары тұрлаулы
мүшелердің жақтық қиысуларының синтаксистік байланысу байланысу ... ... ... ... да ... бола ... ал шақ, етіс
немесе етістіктің басқа да категориялары тек баяндауыш ... ... ... ... ... ... ... қабілетіне ие
емес.
Бірқатар түркі тілдеріндегідей қазақ тілінде де ... ... сөз ... ... ғана ... қоймай, тұрлаулы мүшелердің
грамматикалық бірлігін, тұтастығын және олардың арасындағы ... ... ... ... ... осы ... ... жақтық қиысуында да,
құрлымдық жағынан да ерекшеліктері бар.
Бұл орайда жіктік жалғауларын қабылдап тұрған ... қай сөз ... ... ол қай ... ... ... ... және ІІ жақта айтылған сөйлемдердің баяндауыштары І, ІІ ... ғана ... түсе ... Қалыпты жағдайдағы мұндай
сөйлемдерде есімдіктерден басқа сөз ... ... ... ... Сондықтан бұл сөйлемдерде мен, сен, сіз, біз, сендер, сіздер
сияқты жіктеу есімдіктері; өзім, ... ... ... ... ... барлығың, бәріңіз т.б. тәуелденген ... ... ... мен екеуміз, төртеуің т.б. жинақтау сан
есімдері ғана бастауыш қызметін атқарып тұрады. Жіктік жалғауларының І, ІІ
жақ ... тек ... ... байланысуын олардың шығу төркініне
байланыстыра қараған жөн. Бұл ... ... ... ... ... ... ... дәлелденген. Осы пікірге орай қазақ
тілінде де жіктік жалғаулары есімдіктердің жақтық мәнін толық ... көп ... І, ІІ ... сөйлемдердің бастауыштары
түсіріліп отырады.
Синтетикалық тәсілдің ІІІ жақтағы жіктік жалғау ... ... ... ... ... біршама күрделірек. Және де ІІІ жақта
айтылатын сөйлемдердің бастауыштары тек есімдіктерден ғана ... ... ... таптарынан жасалына береді. Сондай-ақ осы жақтағы көпше және жекеше
түрдегі жіктік ... ... ... сөз ... ... анықтауда бірқатар қиындықтар тудырады. Бұл нольдік форма баяндауыш
қызматін қандай сөз табы атқарып тұруына орай да түрлі ... ... ... егер ... есім ... ... онда ... баяндауыш позитивтік қызмет атқарды да, баяндауыш етістіктен
жасалған жағдайда, ІІІ ... ... ... ... шақ ... есімше
формаларында тұруы мүмкін. Қозғалған мәселенің табиғатын ... ашу үшін сөз ... ... ... ... ІІ ... сөйлемдерде жіктік жалғауы ... ... ... компонентері ретінде бірқатар есімдітер ... ... сан ... ғана ... ... көрсетілді.
Бұл тіркестердің екінші компоненті ретінде негізінен етістіктер ... есім ... ... ... Біз енді ойын ... ... ... романыңызды үш қайтара оқығам (Ә.Тарази). Енді сіз де маған хат
жаздыңыз ба! (Ә.Тарази). Өзіңіз бір сан ... ... Өзім ... қоса ... жүр едім (Д.Исабеков). Кейбіріміз мұны да ... ... Сен бұл ... ... емессің (М.Әуезов).
Аққайша, Құлжабек, Тотыны өздерің ертіп әкелерсіңдер (К.Сегізбай). Бұл
болмаса сен ... ... ... едік ... Енді ... бір жүру
жоқ, Содықтан, Екеуміз де құздан ұшып өлеміз (М.Шақанов).
Бағыныңқы ... ... пен ... сан есімдерінің тәуелденуі арқылы
жасалған бұл тіркестердің басыңқы ... ... Осы ... ... І және ІІ жақтағы жіктік жалғау арқылы жүзеге асқан.
Алайда етістіктерге тіркескен ... ... ... ... Айталық ойнаймыз, айтыңыз, өткергенбіз, емессің, әкелерсіңдер, өлеміз
тұлғалы етістіктеріне жіктік жалғауларының ... түрі ... ... ... едік ... етістіктеріне жіктік жалғауының қысқа формасы
жалғанған, ал оқығам сөзінде жіктік жалғауының ... түрі ... орай ... ... бұл ... ... немесе қысқа
түрінің қолданылуы етістік түбіріне жалғанған есімше, көсемше және ... ... ... ... ... болып тұр. Жіктік жалғауының
І,ІІ жағындығы жекеше немесе көпше түріндегі формаларының қолданылуы сөз
тіркестерін байланыстыруда бір-бірінен ... ... І, ІІ ... жекеше және көпше түрлері ... мен тек ... ... ғана ... ... есім
сөздерден болған басыңқы компоненттердің де синтетикалық байланысын
қамтамасыз етеді. Мыслы: Біз енді ... ... ... ... ба? ... ... білімдісіңдер, тәртіптісіңдер, ел сендерден
үлгі аларлықтай болсын. Сіз ердің жасы ... ... ... ... ... ... ... бірі сізсіз.
Ол кісі менмін.
Сөйлемдерден көріп отырғанымыздай сөз тіркестеріндегі ... ... ... ... зат ... сын есім ... сан есім, үстеу, есімдіктер жіктік жалғауы арқылы бағыныңқы
компонентке тіркесіп синтетикалық ... ... ... тұр. Етістік
баяндауыштардан бір ерекшелігі, есім сөзден болған сөз ... ... ... ... тек ... түрі ғана ... ... ІІІ жақтағы жіктік жалғауы арқылы байланысы І және ІІ
жақпен салыстырғанда біршама өзгешерек. Өйткені қиысу формасындағы ... ... ... ... ... жағдайда, сол
етістіктердің түбіріне жалғанып тұрған есімше, көсемше, шақ, етіс және ... ... ... ІІІ ... ... ... ... формада байланысып отырса, еді бірде –ды,-ді \ -ты, -ті жалғаулары
арқылы бағыныңқы компенентпен қиысып отырады. Мысалы: Тоқтар өзі де ... Сол ... ... осы жолы ... ... ... (Б.Нұржекеев). Сол өрік-мейіз тана моншақ арқылы бала қыз ... бір ... ... әрең ... (Ғ.Мүсірепов). Дәулетбай ұзақ
түнге кірпік ілмей ... ... Күн ... ... түсініксіз
нәрселер көбейе берді (М.Мағауин). Мен келетін болған соң ... ... ... ... ... (Д.Исабеков). Бірімізден біріміз асып түскіміз
келеді (С.Мұратбеков). Өйткені оларды өкіметтен тгөрі өздері көп жұмсайды
(Б.Нұржекеев).
Сөз тіркестеріндегі жуынды, жеткізді формасындағы етіс ... ... ... ... ... ІІІ ... нольдік формада айтылып
тұр. Үйірілген, шықатын, көбейе берді етістіктері туралы да соны айтуға
болар еді. ... ... ІІІ ... ... ... өзгешелеу. Асып түскіміз келеді, жұмсайды, , жауып қойыпты
етістіктеріне -а, -е, -й / -ып, -іп, -п ... ... ... кейінгі қосымшалар жақтық мағынада ... ... тұр. ... ... ... болған бұл сөз тіркестерінің
көптік формасы да жоқ. Ал есім ... ... ... ... әрдайым нольдік формада келіп отырады. Кей жағдайда айтушының
ыңғайына қарай бұл есім сөзді басыңқы ... ... ... ... Мысалы: Ұяттан өлім күшті. Бұл бала білімді бала. ... ... ... жақтық тұлғада қиысуы туралы сөз еткенде айта
кететін тағы бір ... ... ... ... ... / ... -айық /
-ейік, -сын / -сін ... да ... ... олардың
бағыныңқылармен байланысуын қамтамасыз етеді. Мысалы: Енді мен ана ... ... ... ... келген көмегімді етейін (М.Әуезов). Бар аулың
қызмет етсін (М.Әуезов). Қалыпты жағдайдағы жіктік ... ... ... ІІІ жақ ... ... ... келсе, бұйрық
райлы етістіктердің ІІ жақ тұлғалары жекеше түрде нольдік формада айтылып,
көпше түрде келгенде ... ... ... Ал І және ІІ ... ... ... болып отырады. ІІІ жақта көпше әрі ... ... ... ... ... байланыстыруға қатысы
Жалғау түрлері ішіндегі септік, жіктік, тәуелдік жалғаулардың сөз
тіркестерін байланыстырудағы атқарқаратын қызметі ғылыми ... ... ... айқындалған. Бірақ көптік жалғаулардың сөз тіркестерін
байланыстырудағы қызметі қандай ... ... анық ... ... ... ... Мәдениет, Ақпарат және ... ... ... ... дамыту бағдарламасы бойынша шығарылған
«Қазақ грамматикасы» кітабында бұл туралы «Қазақ тілінде жалғаудың ... ... және ... деп аталатын төрт түрі бар екендігі белгілі.
Осылардың қай-қайсысы да сөз ... ... өз ... ... [1.588], – ... оның ... көптік жалғаулары туралы «Көптік
жалғаулары -лар/лер, -дар/дер, -тар/тер негізінен, сөйлемнің бастауыш ... ... ... қызмет етеді: сіздер көпсіздер; бұлар –
студентер; біз/дер/ қуанамыз т.с.с.» [1.589], – ... ... ... ... ... шығарылып, жоғары оқу орындарында оқулық ретінде
пайдаланылатын «Қазақ тілінің грамматикасы» және М.Балақаев, Т.Қордабаевтің
авторлығымен шыққан «Қазақ ... ... ... ... –лар/лер... сөздерді өз ара тіркестіруге қатысады, бірақ ол да
бағындырушы тұлға болмайды; мысалы, Сіздер келдіңіздер дегенде, бастауышқа
көптік жалғауы ... ... ... тұр. ... ... ... бар да, көптіктің бір сөзді екінші сөзге бағындырушы болу
қызметі жоқ.
Бұдан шығатын қорытынды: ... сөз бен ... ... ... бірақ сол қызметтегі жалғауладың бәрі бірдей сөзді
сөзге бағындырушы тұлға бола алмайды» [2. 37], – деп ... Бұл ... ... ... ... ... байланыстырудан гөрі оларға
белгілі бір ... ... ... мақсатында жұмсалатындығымен
түсіндірілсе керек.
Көптік жалғауы тіліміздегі көп қолданылатын жалғаулардың бірі. Жалпы
көптік жалғауы зат есімге, ... сөз ... ... ... ... ... морфологиялық және синтаксистік тәсіл
арқылы береді. Ал сөз ... бір ... ... үшін ... сөз бен ... біздің негізгі объектімізге көптік жалғаулы сөздердің
морфологиялық ... ... ... Осы ... ... ... ... екі жолы бар деп қарастыруға болады. Мысалы; Жаңаларды
жеке жібермей, ... ... ... (Ғ.Мұстафин) деген сөйлемде
жаңаларды жібермей, ескілерді бауласа сияқты меңгеріде байланысқан ... бар. ... ... ... жаңа, ескі сөздеріне әрі көптік,
әрі септік жалғаулары бірдей жалғанған. Осындағы сөз бен ... ... ... ... ... тұр дей ... ... бұл жердегі қызметі сол сөздің көптік мағынасын білдіреді де, ал ... ... ... ... ... ... ... ие болып
отыр. Бұған қарағанда көптік жалғау сөз бен сөзді байланыстыруда ... ... өзі сол ... жеке ... ... ғана жүзеге асса керек.
Мысалы: Оразбайдан басқалар да сондай тоқымсыз ба? (М.Ә.) ... ... сөзі ... ... ... ... сөз тіркесін құрап тұр.
Сөйтіп көптік жалғауы сөз бен сөзді ... ... оның ... ... ... ... ғана негізге алынады. Біз бұл жерде көтітік жалғауын жеке
алуды мақсат етіп отырғанымыз жоқ, оның басқа ... ... ... ... ... қарастырғалы отырмыз. Сөз тіркестерінің қабыса,
меңгеріле, қиыса және ... ... ... ... ... жалғауы
тек қиыса байланысу формасын құраура қатыса алады. Ал қиыса байланысқан сөз
тіркестерінің сыңарлары бастауыш және баяндауыш екендігі ... ... ... ... сөз ... бірінші сыңарына жиірек, екінші
сыңарына кей ... ... ... ... сөз бен ... ... ... қарай екіге бөліп қарауға болады.
Көптік жалғауы -лар, лер... сөздерді өз ара ... ... ол ... тұлға болмайды. Мысалы. Жұмысшылар кіре бастаса -ақ
болды деген сөз тіркесіндегі - лар ... ... алып ... ... бастаса-ақ, болды деп те айтуға болады.
Есімдіктерге көптік жалғауы жалғанғанда ол сөз екінші сөздің ... ... ... ... керек етеді. Мысалы: сендер келерсіндер,
сіздер кіріңіздер - деген сөз тіркестеріндегі сендер, сіздер ... ... ... міндетті түрде көптік жалғауда тұруын керек етеді. Осы
жайыттарды ескере отырып, көптік жалғаулар сөз бен ... ... сол ... ... ... ... сөзді сөзге бағындыушы
тұлға бола бермейді деген қорытынды жасауға болады.
“Көптік жалғаудың сөз байланыстырушылық қызметі бірінші және ... ... ... ... ... ғана ... ... Аблақов
Ә, Исаев С. Ағжанов Е сияқты ғалымдар.
Көптік жалғаулы сөз тіркестері ... сөз ... ... ... ... тоқталайық.
1.3ат есім мен етістік сөз тіркесін кұрайды. Үлкен күрең жолдармен жау
лектері келе жатса, қақтықпай-соқтықпай, ... ... ... ... біздің әскерлер де бар.(Ғ.Мүсірепов). Жас жігіттер әңгіме арасында
есік ашылған сайын жасырын үмітпен жалт-жұлт қарап отырса да, ... ... бұл үйге ... жоқ ... ... ... ... Алғаш
табанды шаналар, жегін саймандары өз алдына жеке қораланыпты (Ғ.Мүсірепов).
Үйлерінен шыққан қолы бос ... ... ... ... ... ... жатыр (М.Әуезов). Жақсы атадан шыққан байжуанның балалары -
қолы жетіп оқыған жігіттер елдің бұл күйін ... ... де, ... ... мәз ... Оқыған жігіттер бұның сөзін мақұл көріп ... ... ... деген хабарлар ел ішіне келіп жатқан.
(М.Әуезов). Олардың діни эксперименттік ... ... ... қару-
жарақтар және есірткі тәркіленген (Ана ... ... ... ... ... ... болып байқаусыз өтіп жатты (М.Әуезов).
2.Етістіктер субстантивтеніп бірінші сыңарда бастауыш болып келуі.
а) Сөз тіркесінің бірінші сыңарында зат ... ... ... ... қызметінде, екінші сыңарында баяндауыш қызметіңде
жатыс жалғаулы есімдік келеді. Сәуірдің қосы ... төрт ... үй ... ... ... ит, ... баптайтындар -бәрі ... ... ... ... ... пен ... сөз тіркесін
құрауы; Ұшықтыра берсек, бірін-бірі ту сыртынан халық, жауы ... ... ... (Ана ... ... жалғауда келіп сөз ... ... ... ... ... ... Қорқыт кесенесіне кімдер
келмей жатыр (Қазақ әбебиеті).
4. -ғы/-ғі ... ... сын ... ... ... ... сөз
тіркесін құрайды. Ауылдағылар шыдамнан айырылған сабырсыздықпен жылқы
жақтың ... ... ... ... Бұл сөз ... ... кдйсысының болмасын бірінші сыңарда көптік жалғаулы сөздің
қолданатынын көруге болады. Енді екінші сыңарында, яғни ... ... ... орын ... ... де ... Мұндай сөз
тіркестердің бірінші сыңары (бастауыш) көптік формада көптік мағынада ашық
не жасырын ... ... асыл ... ... ... Атып ... ... асып жатқандар, әке, солар (Ана
тілі). — ... ... ... ... ... көп тұлғалы сөз
жасырын түрі. –Ойбай, міне шоқтым, міне қазаным алыңдар да ... Көп ... ... ... ... ... дейін екі қыс, екі жаз жаяу айдалыңдар ... ... ... сөз жасырын тұр.
Жоғарыда келтірілген мысалдардағы сөз тіркестері қабыса байланысып,
предикативтік ... ие ... ... ... сын, сан есімдерге және етістіктерге жалғанғанда, олар
аталмыш сөздерге затық мән беріп, сөз тіресін жасауға қатыса алады. Мысалы:
Кітапта суреттелер бір ... ... мың ... бойындағы жақсылық
көрінуі керек (Ә.Нұршайықов).

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
«Саятшылық» концептісі47 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Антоним, омоним, синоним сөздердің қолданысы. Антоним сөздердің қолданыс ерекшелігі98 бет
Ахмет Ясауи «Хикметтеріндегі» сөздің морфологиялық құрылымы38 бет
Ағылшын грамматикасы55 бет
Аңшылық пен саятшылыққа (АС) қатысты атаулардың семантикасы151 бет
Аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулардың лингвомәдени мазмұны34 бет
Біріккен сөздер27 бет
Балаларға арналған мәтіндердегі жай сөйлемдер құрылымының лингвостатистикалық сипаты20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь