Қазақстан территориясындағы тайпалар мен ертедегі мемлекеттер

1. Кіріспе бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
• «Қазақстан территориясындағы тайпалар мен ертедегі мемлекеттер»
2. Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
• «Сақтардың саяси тарихы» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
• «Сақтардың шаруашылығы мен қоғамы» ... ... ... ... .9
• «Өнері мен мифологиясы» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
3. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13
• «Сақ өнері . дүние жүзілік мәдениетіндегі әйгілі көріністердің бірі»
4. Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14
Б.з. дейінгі бірінші мың жылдықта Орта Азия, Таяу және Орта Шығыс жерлерінде Ассирия мен Мидия мемлекеті құрылады. VI ғ. Мидия мемлекетінің орнын Ахеменидтер мемлекеті басады. Бір топ парсы тайпаларының көсемі II – Кир оның негізін салады, б.з. дейінгі 550 ж. Ол Мидияны талқандап, өзіне бағындырады да, тіпті Орта Азияның оңтүстік аудандарын да қол астына қаратып орасан зор империя құрады. Б.з. дейінгі 530 және 522 жылдар арасында Ахеменид мемлекетінің құрамына Парфия мен Хорезм, Бактрия мен Соғдиана, Сақа енеді, ал Орта Азия мен Қазақстан территориясын мекендеген халықтарды Ахеменидтер не жаулап алады, не бағындырады.
Көне деректерге жүгінсек, бактриялықтар, соғдылар мен хорезмдіктердің теріскей жағын «желдей жүйрік атты көшпелі турлар» мекендеген. Парсы деректерінде турлар – сақтар деп аталады, бұл «еңіреген елдер» деген сөз, ал грек авторларының туындыларында олар скифтер деген атпен кірген, бұл көшпелілердің екінші аты, бейнесі ретінде айтылып, әдетке айналып кеткен.
Б.з. I ғ. көне Рим оқымыстысы Плинийдің Үлкені: «Яксарттың (Сырдарияның көне аты) арғы бетінде скиф тайпалары тұрады. Парсылар жалпы оны сақтар деп айтады... Скиф халықтарының саны хисапсыз көп... Олардың ішіндегі ел-жұртқа әйгілі болғандары сақтар, массагеттер, даилар, исседондар... аримасптар» - деп жазады.
Біздерге жеткен сипаттама деректерге қарағанда, сақтар малшылар болған, олар жылқы, мүйізді ірі қараны, уақ малдарды өсірген, шеттерінен ат құлағында ойнайтын шабандоздар, құралайды көзінен ататын садақшы – мергендер екен.
Гректер мен парсылар, скифтер мен сақтар атын айтқанда, бәрінен де бұрын туыс тайпалардың сансыз көп одақтарын айтса керек. Олардың ішіндегі ең көбі массагеттер болған. Геродот олар туралы былай деп жазады: «Бұ халық Аракс (тегі Сырдария секілді) өзенінің арғы бетінде, исседондарға қарама-қарсы тұрады... Киетін киімдеріне, тұрмыс-салтына қарасақ, скифтерге ұқсайды. Олар атпен де, жаяу жүріп те соғысады. Соғыстың осынау екі тәсіліне де жетік, садақпен де, сүңгімен де шайқаса біледі; әдетте, айбалтамен де қаруланады. Олардың барлық бұйымдары алтын мен мыстан... Олар егін екпейді, үй жануарларының етімен балықпен қоректенеді, Аракс өзені оларды балыққа шаш-етектен келтіреді. Олар сүт ішеді».
Басқа бір авторлар: «Соғдының ар жағында, Яксарттың (Сырдария) бойын қуалай сақтар қоныс тепкен» - сияқты мәліметті келтіреді.
Парсының сына жазуларында сақтардың үш тобы туралы сөз болады: парадарайя (теңіздің арғы бетіндегі сақтар), хаомаварга –сақтар (хаома сусының жасайтын сақтар), тиграхауд – сақтар (шошақ бөрікті сақтар). Бұл тайпалардың қай араны мекен еткенін қазір ашып айту қиын, өйткені ежелгі авторлар тіліне келер болсақ ғылыми жағрафиялық деректер қалдырмаған.
1. М. Ш. Өмірбекова. «Сақ-скиф тарихы мен мәдениеті». Алматы: «Ғылым», 2004.
2. К. Аманжолов, Қ. Рахметова. «Түркі халықтарының тарихы». Алматы: «Білім», 1996.
3. «Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін» (очерк). Алматы: «Дәуір», 2002.
        
        Мазмұны
1. Кіріспе
бөлім..................................................................
.......3
• «Қазақстан территориясындағы тайпалар мен ертедегі мемлекеттер»
2. Негізгі
бөлім..................................................................
........5
• «Сақтардың саяси
тарихы»..........................................-
• «Сақтардың ... мен ... ... ... ... «Сақ ... – дүние жүзілік мәдениетіндегі әйгілі көріністердің
бірі»
4. Қолданылған әдебиеттер………………………………..14
Қазақстан территориясындағы ... мен ... ... ... ... мың ... Орта ... Таяу және Орта Шығыс
жерлерінде Ассирия мен Мидия мемлекеті құрылады. VI ғ. Мидия мемлекетінің
орнын Ахеменидтер мемлекеті басады. Бір топ парсы ... ... II ... оның ... ... б.з. дейінгі 550 ж. Ол Мидияны талқандап, өзіне
бағындырады да, тіпті Орта Азияның оңтүстік аудандарын да қол астына
қаратып орасан зор ... ... Б.з. ... 530 және 522 ... ... ... ... Парфия мен Хорезм, Бактрия мен
Соғдиана, Сақа енеді, ал Орта Азия мен Қазақстан ... ... ... не ... ... не бағындырады.
Көне деректерге жүгінсек, бактриялықтар, соғдылар мен хорезмдіктердің
теріскей жағын ... ... атты ... ... ... ... ... – сақтар деп аталады, бұл «еңіреген елдер» деген сөз,
ал грек авторларының туындыларында олар скифтер деген атпен кірген, бұл
көшпелілердің екінші аты, ... ... ... ... ... кеткен.
Б.з. I ғ. көне Рим оқымыстысы Плинийдің Үлкені: «Яксарттың
(Сырдарияның көне аты) арғы бетінде скиф тайпалары ... ... ... ... деп айтады... Скиф халықтарының саны хисапсыз көп... Олардың
ішіндегі ел-жұртқа әйгілі болғандары сақтар, массагеттер, ... ... - деп ... жеткен сипаттама деректерге қарағанда, сақтар малшылар
болған, олар жылқы, мүйізді ірі қараны, уақ малдарды өсірген, шеттерінен ... ... ... ... ... ... садақшы –
мергендер екен.
Гректер мен парсылар, скифтер мен сақтар атын ... ... ... туыс ... ... көп одақтарын айтса керек. Олардың ішіндегі
ең көбі массагеттер болған. Геродот олар туралы былай деп жазады: «Бұ ... ... ... ... ... арғы бетінде, исседондарға қарама-
қарсы тұрады... Киетін киімдеріне, ... ... ... Олар ... де, жаяу ... те ... ... осынау екі
тәсіліне де жетік, садақпен де, сүңгімен де шайқаса біледі; әдетте,
айбалтамен де қаруланады. Олардың барлық бұйымдары алтын мен ... ... ... үй ... етімен балықпен қоректенеді, Аракс өзені
оларды балыққа шаш-етектен келтіреді. Олар сүт ішеді».
Басқа бір ... ... ар ... ... ... бойын
қуалай сақтар қоныс тепкен» - сияқты мәліметті келтіреді.
Парсының сына жазуларында сақтардың үш тобы туралы сөз болады:
парадарайя (теңіздің арғы бетіндегі сақтар), ... ... ... ... ... тиграхауд – сақтар (шошақ бөрікті сақтар). Бұл
тайпалардың қай ... ... ... ... ашып айту ... ... ежелгі
авторлар тіліне келер болсақ ғылыми жағрафиялық деректер қалдырмаған.
Бірқатар зерттеушілердің пікіріне сенсек, парадарайя сақтары Арал өңірінде,
Сырдария мен Амударияның ... ... ... Қара ... ... өмір ... ... тиграхауд – сақтары Сырдарияның орта
аймағы мен Тянь-Шяньды мекендеген; хаомаварга – сақтар Мұрғаб алқабынан
қоныс тепкен. К.А. Ақышевтың пікірі бойынша, Иран ... ... ... ... ... ... ... өйткені жоғарғы
екі атаудың екеуі де «шошақ бөрікті сақтар» деген сөз. ... қоса ... ... Персеполидегі Ксеркс сарайының барельефтерінде бейнеленген
сақтардың бет пішіні монғолоидты және олар биік шошақ бөрік киеді, ендеше
бұлар, ... ...... болуға тиіс – дейді ғалым. Монғолоидтер
таралатын орталықтардың бір Жетісу аймағы ... ... ... ... – сақтар Жетісуда тұрып тіршілік еткен деп қорытынды шығарады ол.
Есік обасына қойылған сақ патшасының басына биік ... ... ... бұл ... дәлелдейді. Зерттеушінің ой-пікірінше, осынау сақтардың
тайпалық одағына сол сияқты аксатагилер, аристейлер, мүмкін, ... ... ... Қ. Қадырбаев, аорсылар – Оңтүстік Орал өңірін мекендеген
савроматтар тайпаларының бірі деп есептейді. ... ... ... «әр ... ағаштар өсетін қалың орман қаптаған» будиндер, ал олардан
да әрі теріскей жақта аңшылықпен айналысатын – фиссагеттер мен киркилер
жайлап қыстаған. «Асқаралы ... ... ... ... ... оңтүстік шығысында тірлік еткен тәрізді: «Грифтердің (бүркіт
басты, қанатты арыстан – ежелгі аң) ... ... ... аримасп атты
сақ тайпалары Алтайда тұрғанға ұқсайды, өйткені алтын кендері сонда болған
ғой.
М. Қ. ... ... ... Қазақстан кеңістігіне
орналастырады. Сақтардың әр алуан тайпалары қайда тұрды деген сауалдың
түбірлі жауабы археологтардың зерттеуінен кейін ғана берілуге тиіс, өйткені
материалдық мәдениеттер айырмашылығын тек ... ... ... ... ... тарихы
Сақтардың парсылармен соғысы көптен белгілі. Мәселен, бірқатар
деректерде Кирдің сақ патшайымы ... ... ... ... әулетінің өзге де патшалары шайқасқан. Б.з. бұрынғы 519-518
жылдары сақтарға қарсы I ... ... ... Антик авторы Полиэн, Дарийдің
жер қайысқан қолды бастап, сақ жеріне баса – көктеп кіргенін жазады. Тамшы
нәрі жоқ ... ... ... әскер қырылып қала жаздайды. Дарий ілдәбайлап
әскерін апаттан құтқарады. Бірақ жалпы алғанда жорық сәтсіз аяқталады.
Алайда, ақыр соңында Дарий сақтарды ... ... алым – ... өз ... ... ... ... үшін жіберуге көндіреді.
Парсы әскерінің құрамына кірген сақтар Мысыр мен Грециядағы соғыстарға
қатысады, Фермофоль ... ... ... түсіп, Палатея жанындағы
шайқаста жаужүрек батырлықтың небір үлгісін көрсетеді.
Сақтар тарихының тағы бір беті Александр Македонскийдің жиһангерлік
соғысына ... ... ... ол ... ... талқандап,
бағындарғаннан кейін Орта Азияны жаулап алуға кіріседі. Б.з. ... 330 ... ... ... Македонский Соғдының астанасы Мараканданы басып алып,
Сырдарияға қарай беттейді, ол ... бұл ... ... мен көшпелілер
арасындағы өзіндік бір шекара болып есептелінетін. Александр басып алып,
оларға өзінің әскери гарнизондарын қойған қалалар ... ... ірге ... ... ... бетінде, гректермен айқаса кету үшін қолайлы сәтті
күтіп, сақтар қолы жиналып ... ... ... ... кезде «еркек
кіндіктілердің бәрін жусатып салып, әйелдер мен балаларды, тағы басқа
олжаларды қарбыта алып кеткен» грек – македон ... ... Орта ... халық көтерілісін туғызады, бірақ ол аяусыз
қатігездікпен жанышталып тасталған.
Александрдың бұйрығы бойынша Сырдария жағасынан Александрия Асхата
(Шеткі ... ... қала ... Бұл қала жаңа ... ... шебіндегі тірек пункті ретінде саналады. Оны салу сақтарды
көп алаңдатады. Сақтар өзеннің екінші бетінен ... ... ... ... өз тарапынан көшпелілерді катапультілермен атқылап,
оларды шегінуге мәжбүр етеді де, өзі әскермен жеделдетіп өзеннен өтіп
сақтарды қуалай жөнеледі. Бірақ бұл ... аяғы ... ... грек ... ... ... оралады. Александрдің өз басы осы
жортуылда жараланғанға ұқсайды. Александр Македонскийдің Яксарт (Сырдария)
сыртындағы сақтар тайпаларын қырып, бағындырғысы келген ұмтылыс – талабы
сәтсіз аяқталады.
Орта Азия мен Орта ... ...... ... ... былай да
маңызды рөл атқара береді. Мәселен, б.з. бұрынғы III ғ. аралық ... ... ... ... ... ... Грек – Бактрия
патшалығының талқандалуына және Кушан империясының құрылуына ат салысады.
Сақтардың археологиялық ескерткіштері. Сақ тайпалары ... ... ... және ... ... аса ... ... деректері –
қорымдар, жартастағы суреттер, сақ бұымдарының көмбелері. ... ... әр ... ... ... аса ... мәдениетін ашуға мүмкіндік берді.
Орталық Қазақстан. Бір кездері қола дәуіріндегі андронов мәдениеті
қамтыған Орталық Қазақстан жерінде б.з. дейінгі VII – III ғғ. ... ... ... аты ... ... зерттелген қорымдарына
байланысты қойылған. Зерттеулерді Ә. Х. Марғұлан мен М. Қ. ... ... ... ... бір ... – олардың
кейбіреулерінде тас жалы яғни шартты тілмен айтсақ «мұрты» болады. Ондай
обалар бірнеше варианттардан тұратын аса күрделі қабырлық кешен болып
табылады. ... ... ... ... ... ... оның шығыс бетінде,
иек астында кіші оба тұрады, одан ... ... ... иіліп, ені 1,5 – 2м
ал ұзындығы 2 – ден 200м дейін, кейде одан ұзынырақ та ... – екі ... ... ... ... төбе астында жерден қазылған қабырда өлген
кісінің мәйіті жатады, ал кіші ... ... ... ... ат ... ыдыс – ... ... бір – бірінен алыс – жақын орналасуы әр түрлі вариантты
болып келеді: кіші оба кейде оңтүстік бетке орналасады; үлкен обаның
үстінде тұрады ... ... ... Ал ... ... өзі ақырына дейін
анықталмаған. Кейде ол біріне бірі жанастырыла ... тас ... енді ...... ... ... – төселген тастар
болады. Бірақ олардың мәні болғаны анық. Ең ірі аумақты қорымдар Бұғылы,
Қызыларай, Қарқаралы, Баянаула, Қызылтас, Кент, ... ... ... ... және ... ... Дала және орманды дала жазықтарынан
ондаған қорымдар кездеседі. Біреулер оны савроматтардың ... ... ... қорымдары десе, екінші біреулер исседондардың
қорымдары деседі. Обалардың көбінде үйінділері бар, ал олардың аса
үлкендері орлармен қоршалған. Тас үйінділері немесе топырақ пен уақ ... ... бар ... ... ... ... ... қабір
қазылған және сол бір үйінді астына бірнеше мәйітті жерлеген ... ... ескі ... ... ... ... Бай ... өздерінің
көлемдерімен көзге түседі және олардың үйінділердің диаметрі 50 – 60м,
биіктігі 3 – 4м болып келеді.
Ескерткіштер екі ... ... ... Оның ... ... VII – V ғғ. ... деп ... және ол савромат мәдениеті өмір
сүрген уақыты қамтиды; екінші кезең б.з. дейінгі IV – II ғғ. болып
мерзімделеді және ... ... сай ... және ... ... ... бәріне ортақ бір белгі
– қабырлар шығыстан батысқа қарай ынғайлай қазылады, ал ... ... ... ... ... дайындалған алаңдарға қойылады.
Археологтар әйелдер қабырларынан ою – нақыштармен безендіріліп, тыстан
қашалған құрбандық шалатын столдарын жиі кездестіреді. Олар алып ... ... бір от ... ... ... ... өнер биік ... дамып жетілген.
Ісмер зергерлер алтын мен күмістен, қоладан аттың ертұрмандарына, еркектің
белдіктері мен киімдеріне арнап тоғалар жасаған.
Батыс Қазақстан қазылған ... ... ... ең ... материалдар Елек өзенінің жоғарғы бөлігіндегі оба – мазарлардан
алынды, онда Батыс Қазақстан мен ... Орал ... ... ... ... мен әскери ақсүйектердің, абыздардың қабырлары бар.
Шығыс Қазақстан. Сақтардың қыруар қорымдары Алтай аясынан, әсіресе
Ертіс пен оның салалары алқаптарынан, ... ... ... мен ... ... ... ... сақ тайпаларының мәдениеті өз дамуында үш кезеңді
басып өткен: Майәмир кезеңі (б.з. ... VII – VI ғғ.), ... ... ... V – IV ғғ.) және ... кезеңі (б.з. дейінгі III – I ғғ.).
Майәмир кезеңінің соңында салт кісіні атымен бірге қоятын қабырлар
пайда болады. Бұл қорымның барша ... ... ... қатарына жатады.
Олардың он үші үйінділерінің диаметрі 100м дейін, биіктігі 8 – 10м ... ...... 20 – дан 60м ... ...... Бұл ру
немесе тайпа көсемдерінің жүздеген жылдар бойы қойылып келе жатқан ортақ
қорымы ... ... ... С. С. Чернеков қазып зерттеген оба (Шілікті обасы)
Шығыс Қазақстан сақтарының ... мен ... ... аса ... берді.
Киім – кешек сән үшін тағылатын, бүркіт ... ... ... ... ... ... түйреуіштер табылған. Жұқа алтын фольгадан
қабан бейнесі қиылған. Қанатын жайып жіберген құстар бейнесіндегі
қапсырмалар да әсем – ақ. ... ...... ... ... ілгектер де көп кездеседі.
Шілікті қорғаны б.з. дейінгі VII – VI ғғ. салынған деп есептеледі.
Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан. Бұл – сақ ... ... ... ... ...... ал массагеттер Арал өңірі мен
Сырдария бойында өмір сүрген.
Сақ тайпалары көп қоныстанған орталықтардың бірі – Іле ... ... ... Түрген, Кеген, Алексеев оба – мазарлары тап осы алқаптан
табан тепкен.
Жетісудағы сақ мәдениеті өз дамуында екі кезеңді басынан өткерген:
ерте ... (б.з. ... VIII – VI ғғ.) және ... кезеңі (б.з. дейінгі
V – III ғғ.). Соңғы кезеңнің патша обалары ... ... ең ... б.з. ... 1 мың ... орта ... ... Бесшатыр
қорымы және Есік обасы береді. Бесшатыр қорымы Іле өзенінің оң
жағалауындағы Шылбыр ... ... ол 31 ... ... ... ... екі топқа бөлінеді: үлкен обалар – диаметрі 45 м – ден 105 м – ... ... 6 -18м, орта ...... 25 -40м, биіктігі 5 – 6м,
шағындары 6 -20м, биіктігі 2 м – ге дейін. Үлкен ... ... ... ел – ... күні ... ... қайран қалдырады: оның үйіндісінің
диаметрі 104м, биіктігі 17м. Бірінші Бесшатыр обасы үйіндісінің астында
шыршасының бөренелерінен қиылған там ... Ол ... ... ...... құралған. Тамның қабырғалары 15 қабат дөңбектермен
жабылған. Оның үстінен жіппен ... ... ... ... Өлік ... ... біткен соң дәліз таспен бітеліп тасталыпты.
Қорымның обалары баяғыда тоңалған, бірақ тоңаушылар ... ... кете ... Шолақ темір қанжар – ақинақтар, садақ оғының қола
жебелері мен қорамсақтар қалдықтары ... Бұл ... ... ... V ғ. деп ... ... ... ескерткіштерінің бірі –Есік обасы болып
табылады, ол Алматының шығысында 50 шақырымдай ... Іле ... ... диаметрі 60м, биіктігі 6м. Топырақ үйіндісінің астында
екі қабыр – орталықтағы және бүйірдегісі бар. Орталық қабыр ... ... аман ... ... ішіне жұмылып тегістелген шыршасының
көлемі 2,9 х 1,5м , ... 1,5м. Қима ... ... оның ... ... 10 ... ... Ғалымдар еденнің өлік жатқан бөлігіне уақ
алтын таналар мен әсемделген мата төсеніштің ... ... ... сол төсеніш үстінде басы құбылаға қаратылып, мұздай киіндіріліп,
қару – жарағын таққан күйінде, осынау мола иесі ... ... ... ... ... кісі 17 – 18 ... шамасында, оның
бойы 165см болған.
Түскейдегі қабырға түбінде ағаш ыдыс – ... ... ... ... ожау мен аяқ тұр. Ал, батыс қабырға жанынан қызылмен жалтырыта
сырланған қыш құмыра мен ... ... Сол ... имек ... ... басы ... ... күміс қасық, түбіне сегіз күлтелі гүл суреті
салынған күміс кесе, бүйіріне 26 таңбадан тұратын екі жол сөз жазылған
оймақтай ... аяқ ... ... бас ... тағы бір ... ... қойылыпты, оның ішінде тырна және жыртқыш құс тұмсығы тәріздес алтын
ілгектер, сиқырлы бойтұмарлар жатыр. Мәйіттің сол қолы ... ... ... ... оқ ... ... Осы ... сабы алтын таспамен
оралған қамшы, алтын жіппен кестеленген былғары қалта ішінде қола айна мен
бір ... қына ... ... бұл боздақ өн бойына үшбұрышты алтын әшекейлер қадалып
безендірілген, болат сауытқа ұқсас күдеріден пішілген қызыл күртке киіпті,
оның тек шағын ... ... ... ... ... қонышына салып
киген тері шалбарының ұзын бойына алтын әшекейлер тігіліп, әсем ... ... ... ... да ... ... түзілген, ал
күрткесінің өңірлері жағалай азуларын ақситып тұрған барыс тұмсығы іспеттес
алтын әшекеймен әдіптелген. Ол беліне ... ... ... ... белбеу буыныпты. Ондағы әшекей саны ... – 13, ... ... ат – бұғы ... ... бір ... ал 10 әшекей –
бұғының басы іспеттес.
Өліктің басына биік ... ...... ... оның ... ... ... қонған сирек ағашты тау нобайы, әр түрлі аңдар мен
құстар, қауырсын мен масақты оқтар алтынмен ... ... ... тәж ретінде титімдей арқар бейнесін қойған.
Марқұмның мойнына ұшы барыс бастарымен безендірілген алтын ... ... ... ... ... бар сырға тағылыпты. Екі
саусағында алтын жүзіктері бар – оның көзі ... ... ... ... басы ... оң ... қызыл түсті ағаш қынапты ұзын семсер ілініпті.
Семсер – темірден, оралмалы – орам бедері бар сабы имектеу. Сол жағына
ақинақ – ... ... Оның ... ... орта ... ... ... алтынмен бедерленген. Қанжар қынының екі жағы үстеме пластинкамен
көмкерілген, оның ... ат, ... бұғы ... Есік ... кезі б.з. дейінгі IV ғ. деп есептеледі.
Сақтардың шаруашылығы мен қоғамы
Байтақ дала мен тау алқаптарын ... ... мал ... ... түрлерінің жаппай дамып, жетекші салаға айналуы және оның
егіншілікпен ұштасу дәуірі сақтар уақытымен байланысып жатыр. Бағы заман
авторлары сақтар туралы: «Олар әсте ... ... ... ... немесе солардың тіршілігіне: «Еркін кеңістікке, от пен судың
молдығына қарай, бір ... ... ... көше ... - деп ... ... ... пікір айтқан. Шын мәнінде сақтар шаруашылығының
түр – түрі ... ... қала ... мен ... жолдарына алыс –
жақындығына байланысты анықталып отырған.
Қысқы мекенжайлар ұзақ тұруға арналмайтын. Көшпенділердің негізгі малы
алыс жүріске бейімделген ... ... қой ... көшпелі мал шаруашылығы тұрақты қысқы және жазғы мекенжайлары
болуын күнілгері ойластып отырған. Қысқы тұрақтар үшін жертөлелер мен
жартылай жертөлелер салынған. ... ... бір ... жаз шыға, келер
қысқа азық – түлік дайындау үшін қыстауда қалып, егіншілікпен айналысқан.
Мал шаруашылығының осы түрі ... ... мен ... Орталық және
Батыс Қазақстанның бірқатар аудандарында етек алған еді.
Мал шаруашылығының үшінші түрі – отырықшы шаруашылық болатын. Мұнда
халықтың бір бөлігі ұдайы ... ... ... болып қалатын.
Ал оның екінші бөлігі жақын жердегі жазғы жайлау мен ... ... ... ... ... ... Қазақстанның Оңтүстігінде – Сырдария мен Арыс,
Келес алқаптары солардың бірі еді. Және ірі қара мал басым болған. ... ... әр ... ... мен аудандарының қалың жұртының
өміріне өшпестей ізін қалдырды.
Жылқы өсіру сақтар мал шаруашылығының аса маңызды бағытының ... ... ... ... қазу ... ... екі ... болғаны анықталды. Оның біреуі басы үлкен, аяғы жуан,
денесі шомбал, жатаған жылқы, ал екіншісі – шоқтығы биік бойшаң, сымбатты
жылқы, оны ... ... ... ... ... ... ... кезде табылған 80 ат қалдығының
материалдары бойынша жылқының төрт ... ... ... Ірі ... ... селекция нәтижесінде пайда болған. Оларды көсемдер мен текті
батырлар мінген.
Жылқының жаңа тұқымын шығару ісіне желдей ... ... ... ... ... ... ... көрші елдердің асыл тұқымды
жылқылары пайдаланылған. Таңдаулы ереуіл (әскери) аттарды көшпелілер жоғары
бағалаған, егер иесі қаза ... ... ... бірге кететін болған.
Көшпелілердің үйге үйренген малының ең маңызды түлігінің бірі ет ... жүн мен тері ... қой еді. ... қарағанда, сақтарда маңдай
алды дөңестеу ірі қойлар көп тараған. Олар қазақтың қазіргі құйрықты
қойлары тұқымына жақын болған.
Сақтар арасында ... ... түйе ... да кең ... ... ... және ... Қазақстанның далалық және шөлейт аудандарында
өркен жаяды. Түйе мініс және жүк ... ... де ... ... еті мен сүті ... тұрмыс қажетін өтейді.
Егіншілік пен суару. Қыстау маңындағы егін сақтарды астықпен
қамтамасыз еткен. Олар тары, арпа, бидай ... ... ... ... ...... Бәшіш – молла, Баланды секілді қоныстары
төңірегіндегі егістіктерді ... ... ... ... ... ... мен таулы алқаптарын сақтар билеп тұрған
кезеңде Батыс пен Шығысты, Жерорта теңізі аймағы мен Қытайды байланыстырған
халықаралық өтпелі сауда басталады. Б.з. ... 1 мың ... ... дала жолы ... ... бұл ... 40 – параллель бойын қуалай,
далалық аймақтарға бағалы тауарлар жеткізіліп ... ... ... ... ... жол Алтайдың Шығыс және теріскей сілемдерін, Қазақстан
мен Қара теңіз ... ұлан ... ... ... ... мен ... ... жетеді.
Геродоттың сипаттауына қарағанда, дала жолы Қара теңіз ... ... ... ... Оңтүстік Орал өңіріндегі савроматтар жерінен Ертіс
бойына, одан әрі жоғары Ертіс алқабын мекендейтін ... ... ... ... ... мен Қытайға кететін болған.
Осынау жолдың ұзыннан – ұзақ бір бөлігі Қазақстанды ... ... ... мен Иран ... осы ... ... ... жетеді, олардың
жұрнақтары Алтайдағы Пазырық обаларын қазған кезде табылды.
Сақтар қоғамы. Сақтар қоғамы қалай ... еді – ... ... кезге дейін ғалымдар таласын тудырумен келеді.
Жазба деректерде өздерінің дәулетіне, шұғылданатын іс - ... ... ... қоғамына адамдардың қандай тобы кіргені туралы
мәліметтер өте аз.
Тек рим тарихшысы Квинт Курций Руф қана сақтарда тәңір егіншілерге –
соқа мен ... ...... мен оқ, ...... ... сиқырлы
сыйлықтар берген деген аңызды қайталап айтады.
Осыған сүйеніп, сақ қоғамында халықтың үш тобы болған деп болжам ... олар – ... ... ... үндіирандық аты «арбада
тұрған», «ратайштар»); абыздар жігі – олардың танымал ... ... ... ... бас киім ... ... сақтар, «сегізаяқтар» жігі яғни
соқаға жегетін екі өгізі барлар ... Аты ... осы ... өзіне тән дәстүрлі түсі болған. Жауынгерлерге – қызыл және
сары – қызыл, абыздарға – ақ, қауымшыларға – сары мен көк ... ... мен ... ... ... ... өту керек.
Бәрінен де бұрын сақ тайпаларының көсемдері әскери жіктердің өкілдері
болған. Гректер осыларды басилевс – ... деп ... ... ... ... ... садақ екен. Патша садағын баласына әрі
мұрагеріне тапсырып отырған, сол себепті жауынгерлер мен патшалар зиратына
садақ пен жебелерді бірге қойған. Есік ... ... сақ ... ... бұл жәйт ... ертедегі таптық қоғам, бәлкім,
мемлекеттің болғанның куәсі секілді болып көрінеді.
Өнері мен мифологиясы
Сақ өнерінің зерттеушілері, бірінші жағынан, оның иранның ... ... ... ... ... ... ... Чжоу мен Хань
дәуірлері өнерімен тығыз байланысты болған деп есептейді.
Ғылымда сақтың «аң стиліндегі» өнерінің қай жерде, қай заманда пайда
болып қалыптасқаны жөнінде ... ... ... ... мекені мен Сурх – Дум ғибадатханасында соңғы ... ... ... ... жаңа ... жер ... ... қойдың басы тәрізді тұтқасы бар егеутас, бүркіттердің
стильдендірілген бастары, жыртқыштар мен «заулап бара жатқан» бұғылар,
аттар мен түйелер бейнесін тауып берді. Алайда ... сақ ... тек ... ... ... ... болмайды, олар бір – біріне
тәуелсіз екі көркемдік стиль деп ... ... 1 – мың ... бас ... ... Иран ... тілді тайпалар келіп кіре бастаған, солардың ықпалымен елге бірқатар
әдет – ғұрыптар, қару – жарақ пен ер – ... жаңа ... ... стилі» өнері сақтар Алдыңғы Азия мен Иранға жорық жасаған кезде
танысқан Оңтүстік дәстүрлі ... ... ... Сол ... осы ... өнеріне арыстан, арыстан – самұрық, «өмір дарағы» образдары ... Бұл ... ... қошқар, түйе, барыс, жолбарыс, бүркіт сияқты
жергілікті жануарлар бейнелерімен сіңісіп кетеді. Осы бір аталған образдар
тек әсемдік ... ғана ... ... олардың әрқайсысына белгілі
бір мән берген.
Сақ ісмерлерінің тастың жұмсақ түрлерінен құрбандық жозыларын жасап ... ... ою - ... ... ... – түсті асыл тастардан –
сердоликтен, халцедоннан, ақықтан, ферузадан сақтың зергерлері моншақ –
таналар жасаған.
Басқа ... ... ... да ... тылсым күштеріне – күнге,
оның күркіреуіне, найзағайға, жел – дауылға ... ... ... ... ... секілденіп көрінген. Олардың түсінігі бойынша
құдайлар, қанатты тұлпарлар, ат – самұрықтар сияқты, қиялдан туған аңдар
мен құстар, жануарлар бейнесінде де көріне беретін ... ... ... мен ауыз ... кең орын ... ... ... өңірінде өзгеше бір «аң стилін» тудырған.
Сақтар мифологиясында сәйгүлік ат күнмен, отпен байланысты болған.
Дүниені жаратқан көк тәңірі Митра «Авеста – Уәста» ... ... төрт ... ... екен. Аттарға Сурья, Яма, Агни, Индира секілді құдайлардың
құдайлардың қатынасы болған.
Жыртқыш қырандар бейнесі де күн құдайдың символы болған. ... қиял ... Күн ... ... төрт бүркіт зымыратып алып
жүретін дөңгелекті күйме түрінде ... ... ... ... жөнінде өзіндік түсінігі
болады. Космостағы тәртіп оларға арт түсінігіндей болып көрінген, сақтар
оны Күн, Күн ... деп ... ... тәртіп, үйлесімі – гармония,
олардағы бір нәрсенің ұйымдастырушылары Митра, Варуна, Индира секілді
құдайлар екен, ... ...... ... үш ...... дүниесі
– төменгінің, белорта дүниесі – жердің және жоғарғы дүние – аспанның өзара
сәйкестігі болып көрінген. Әлемнің төрт жағы – сол, оң, алғы және ... ... ... ... ... сақ – ... «аң ... сақ
тайпалары дүниетанымының заңды көрінісі, олардың мифологиясының бейнелеу
өнеріне келіп дарып – сіңуі, көшпелілер ... ... ... ... ретінде құрылып қалыптасады.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, Есік қонғаннынан табылған «Есікті ... ... Бұл ... ... ... тілі туралы үлкен жаңалық болды.
Себебі сақ тайпаларының бұрын қай тілде сөйлегені бізге беймәлім болса,
енді олардың тілі жөнінде ... ... ... Тек ерте заманда қытай,
грек, парсы тарихшылары жазған ... ... ... ру, тайпа, жер
және адам аттары ғана біздің заманымызға жеткен болса, енді Есікті жазуын
талдау арқылы Қазақстан жерін біздің заманымыздан бұрын VI – V ... ... сақ ... ... сақтар тобы секілді түркі
тілдес екендігі дәлелденді. Сақтардың оңтүстік тобы иран тілінде сөйледі
деген болжамның қате екендігін ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... көсемінің ғажайып киім –
кешегі мен басқа да тамаша бұйымдары осыдан бірнеше жыл ... ... ... және ... да ... көрсетілді. Сондай – ақ Евразия
халықтарының тарихына, мәдениеті мен өнеріне арналған халықаралық ғылыми
симпозиумда бұл олжа ... таң ... ... ... ... ... ... мәдениетіндегі әйгілі
көріністердің бірі – сақ өнері» екенін мойын ұсына ... ... М. Ш. ... ... ... мен ... ... «Ғылым»,
2004.
2. К. Аманжолов, Қ. Рахметова. «Түркі халықтарының тарихы». Алматы:
«Білім», 1996.
3. «Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін» (очерк). ... 2002.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
Сақ тайпалары5 бет
Қазақ хандығы туралы ақпарат15 бет
Қазақстан территориясындағы ерте дәуір10 бет
Қазақстанның археологиялық зерттеу тарихы15 бет
Найман мен керейіт тайпалар одақтары7 бет
Сақ тайпаларының мәдениетi21 бет
Сақтардың мәдениеті мен өнері21 бет
Қыпышақ мемлекеті8 бет
Үйсіндер тарихы48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь