Сақ тайпалары туралы ақпарат

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1.Сақ тайпалары туралы тарихи деректер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4
2.Сақ әйелдерінің қоғамдық өмірі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
3.Сақтардың экономикалық өмірі мен өнер мәдениеті ... ... ... ... ... . 6
4.Сақ тайпалары мен ұлы иозы тайпаларының бұл өңірде қалған бөлегі үйсін бірлестігінің құрамына қосылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
5.Ұлы иозылердің мал шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
6.Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12.13
Қазақ халқы ежелгі заманда ұлан байтақ Орта Азия өңірін мекен еткен түркі тілдес ру тайпалар мен тайпалық одақтардың (ұлыстардың) ұзақ тарихи дәуірлерде ортақ территорияда бірге өмір сүріп, этногендердің жалпы заңдылықтары бойынша бірте-бірте бірігуі және дамуы арқылы өз алдына жеке халық болып қалыптасты.
Қазақ халқы қалыптастырған негізгі этникалық құрам басты тайпалардың аттары мен таңбалары, ұрандары. Олардың шығу тегі мен таралуы туралы шежірелер ауызша әңгімелер және қолжазбалар түрінде біздің заманымызға жетті. Бұлардың басым көпшілігі ерте замандағы Жұңг оның және шет елдердің тарихшылары баяндаған жазба деректерге сай келеді және оларды толықтырып отырады. Бұлар қазақ халқының шығу тегі мен қалыптасу барысын зерттеудегі нанымды негіз болып табылады.
Қазақ халқының ата тегі болған тайпалар мен ұлыстардың ежелгі заман деректерінде аты ерте әйгілі болғандары: сақ, ұлы иозы (ұлы жүз), үйсін, қаңлы, алан және һұн (ғұн) тайпалары. Бұл тайпалар мен ұлыстардың тарихын олардың Орта Азия өңіріне - қазақтың өсіп өңген мекендеріне, өрістеу мезгіліне қарай баяндаймыз.
1.Marguart 1. Uber Volkstum komanen. «Хұдұд Әл-Ғалам» 48-тарауында.
М. Ақынжанов «Қазақтың тегі туралы».
2. У. Тоған «Жалпы түрік тарихына кіріспе», І-том. 3-басылуы, 69-бет, Стамбул. 1981.М. Ақынжанов «Қазақтың тегі туралы»
3.Телқожа Жанұзақов «Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз», 3-сан, Алматы, 1983.
4.Ханзу — қытай (Шығыс Түркістан қазақтары хансу деп те атайды), біз бұл кітапта қытай тіліндегі жазылу нұсқасы бойынша алып отырмыз.
1 М. X. Дулати «Тарих-и-Рашиди», 46-бет.
2 У. Тоған «Бүгінгі Түрікстанның таяудағы тарихы» Стамбул, 1981.
5.Ш. Уәлиханов «Таңдамалы шығармалары», І-том.
«Жұлдыз» журналы. 1983-жылы, наурыз.
6.«Орхон әбиделері», 9-басылуы, 116-121-беттер, Стамбул, 1983. «Көне түркі жазба ескерткіштердің тілі», 122-бет, Алматы, 197І. «Жұлдыз» журналы, 1983 жылы, наурыз.
7.«Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз» журналы, 1984-жылы, наурыз.
«Қазақ ССР тарихы», І-том, 156-бет, Алматы, 1957. Н. Я. Марр, Шығармалары, 286-бет. 1915.
8.Ежелгі тарих жайында, № 1, 263, 1947. Вахошти, Грузия географиясы, 32-бет, 1904.
1 Әлкей Марғұлан, «Жұлдыз» 1-сан, 144-бет, 1948-жыл, қаңтар.
2 «Хан патшалығының жаңа тарихы», «Парсы тарауы». «Өзбектердің Шайбани хандығының тарихы жайында», 33-34-беті Әлкей Марғұлан «Жұлдыз» журналы, 145-бет, 1984-жыл, қаңтар Розбехан «Миһманнами Бұхара», 35, 62, 92, 93, 94, 123.
1 «Қазақ совет энциклопедиясы» ІІ-том, 401-бет.
2 «Қазақ совет энциклопедиясы» II том, 401 бет.
9 A. H. Бернштам Шығармалар, 94-бет. I M. Ақынжанов «Қазақтың тегі туралы», 1957, Алматы. «Хан патшалығының тарихы. Батыс өңір шежіресі», 662-тарау.
1 «Қазақ ССР тарихы», І-том, 34-35-бет. Алматы, 1957.
1 «Қазақ совет энциклопедиясы» 4-том, 193-195-беттер
2 «Қазақ ССР тарихы» 1-том, 45-бет, Алматы, 1957.
1 «Хан патшалығы тарихы. Батыс өңір шежіресі». Чибинің тарауы.
2 «Хан патшалығы тарихы. Батыс өңір шежіресі», 66-тарау.
10.«Хан патшалығы тарихы. Жаң Шиянның өмірбаяны, Батыс өңір шежіресі».
11.«Жұңгодағы аз үлттар», «Жұнго аз ұлттарының ахуалы», Жұңго
қоймдық ғылым академиясының этнография институты құрастырған
«Қазақтың қысқаша тарихы туралы деректер жинағы», т. б. кітаптарда.
Жаң Шиман «Батыс еңірі тарихындағы ұлттарды зерттеу» 48-бет,
1947-жылы. Хи Шиутау «Үйсін ұлысын зерттеу».
12. Диң Чияң «Иелұй Шусайдың батысқа саяхатындағы жағырафиялық деректер». Фан Унлан «Жұнгоның жалпы тарихы», 3-басылуы, 1-кітап.
13.«Маңғолдардың құпия шежіресі». 262-параграф. Ісләм Қабышұлы «Керейлер керуені», 79-бет.
Телқожа Жанұзақов «Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз», 3-сан, Алматы, 1983.
14.Ханзу - қытай (Шығыс Түркістан қазақтары хансу деп те атайды), біз бұл кітапта қытай тіліндегі жазылу нұсқасы бойынша алып отырмыз.
        
        Жоспар
Кіріспе
............................................................................
....................... 3
1.Сақ тайпалары туралы тарихи деректер
.......................................... 4
2.Сақ әйелдерінің қоғамдық өмірі
....................................................... 5
3.Сақтардың экономикалық өмірі мен өнер мәдениеті ..................... 6
4.Сақ тайпалары мен ұлы иозы ... бұл ... ... ... үйсін
бірлестігінің құрамына қосылуы ................................... 7
5.Ұлы иозылердің мал шаруашылығы
................................................ 9
6.Пайдаланған әдебиеттер тізімі
................................................12-13
Кіріспе
Қазақ халқы ежелгі заманда ұлан ... Орта Азия ... ... ... ... ру ... мен ... одақтардың (ұлыстардың) ұзақ тарихи
дәуірлерде ортақ территорияда бірге өмір сүріп, этногендердің жалпы
заңдылықтары бойынша бірте-бірте бірігуі және дамуы ... өз ... ... ... ... ... қалыптастырған негізгі этникалық құрам басты тайпалардың
аттары мен ... ... ... шығу тегі мен ... туралы
шежірелер ауызша әңгімелер және қолжазбалар түрінде біздің заманымызға
жетті. Бұлардың басым көпшілігі ерте замандағы Жұңг оның және шет елдердің
тарихшылары ... ... ... сай ... және ... ... Бұлар қазақ халқының шығу тегі мен қалыптасу ... ... ... ... ... халқының ата тегі болған тайпалар мен ұлыстардың ежелгі заман
деректерінде аты ерте ... ... сақ, ұлы иозы (ұлы жүз), ... алан және һұн (ғұн) ... Бұл ... мен ұлыстардың тарихын
олардың Орта Азия өңіріне - қазақтың өсіп өңген мекендеріне, өрістеу
мезгіліне қарай баяндаймыз.
1.Сақ тайпалары туралы тарихи деректер
Сақ тайпалары
Қазақ ... ... ... этнограф, антрополог, археолог
ғалымдардың бірсыпырасы қазақ халқының арғы тегі ерте ... ... 7 - ... Орта ... мекен еткен ежелгі сақ тайпаларынан
шыққан дейді. Әйгілі ғалым A. H. Бернштам қазақтың атын сақтармен
байланыстырады. Ол: «қазақ» деген сөз ерте ... ... және ... екі ... ... шыққан, яғни қаспи - сақ, қас - сақ - қазақ
болған деп ... ... М. ... қазақ деген сөз «қас»
(нағыз), «сақ» (тайпа аты) деген екі сөзден «қас сақ» (нағыз сақ) дегеннен
шыққан. «Қазақтар - түрік, маңғол ... ... екі ... (һұн ... ... ... ежелгі халық» дейді.
Қазақ халқын қалыптастырған арғын, қыпшақ, тағы басқа тайпалар ішінде
сақ деген атты қолданған рулар да бар. Мысалы, сақтоғалақ, бес-сақ, ... ... қар - сақ, тағы ... ... халқының арғы тегі болған
ежелгі үйсін бірлестігінің құрамында сақ ... ... ... жазба деректерінде айқын айтылады. Онда: «Үйсін халқы ішінде сақ
тайпалары да, ұлы ирзы ... да бар» ... Бұл ... ... арғы тегінің бір саласы ежелгі сақ тайпалары екендігін дәлелдейді.
Еліміздің ежелгі замандағы жылнамалары мен томдарында сақ тайпалары
«сәйжұң» ... ... ... ... ... ... «сақ» және «сақ
тайпалары» деген . атаудың өз ... ... ... еді. ... атты ... ... Жұмууаң заманымыздан бұрынғы 9-ғасырда
батысқа сапарға шыққан жолында шимо тайпаларына және олардың көсемі Шиаң-
шуға кездескендігі айтылады. Бұл аңызда ... ... Орта Азия ... ... сақ ... еді. Лияң әулеті дәуірінде (6-ғасырдағы) Шұн Жи
«Будда деректері туралы» деген еңбегінде «Хан патшалығының тарихы, батыс
өңір ... ... ... ... ... ... ұзақ ... дұнхуаң жерін мекендеген иұншіндер еді. Кейін иозілерден шығып, Памыр
тауының күнгейіне қоныс аударған». Бірақ біздің заманымызға жеткен ... ... ... өңір шежіресінде» мұндай деректер жазылмапты.
Ежелгі заманда Орта Азия өңірін мекен еткен сақ тайпалары туралы
тарихи деректер сол замандағы ... және грек ... ... ... грек ... ... ... скифтер» деп атаса, парсы
тарихшыларды оларды «сақ» деп атаған.
Ахменид иранның сына жазу текстерінде, оның ішінде накширостемдегі
жазуында сақ ... үш тобы ... ... ... ... ... ... сақтар), парадария
сақтары (теңіздің ар жағындағы сақтар) және тиграхауда сақтары (шошақ
төбелі тымақ киетін сақтар) деп аталады. Олар өз ... Орта ... ... ... ... ... ... немесе «скиф» деген жалпы атпен аталған халықтың
ішінде әрқайсысының ... тән аты бар ... ... ... ... ... мал шаруашылығымен, бір бөлігі егіншілікпен шұғылданған.
Ерте замандағы грек авторларының суреттеуіне қарағанда, олардың көшіп
қонатын ... екі, ... алты ... ... оған екі, ұш жұп ... ... түйе жегілген. Осы арба күймесінің сырты сырымен, яки киізбен
қапталған. Бұлар шөптің сонысы мен судың тұнығын жүзіп, ... ... ... ... көшкеңде қатын-бала, үй-мүкәмалмен күймелі арбада,
қонғанда киіз үйлерде отырған. Олардың қыстауларында кесектен (сабан
араласқан ... ... там ... ... Мал ... сақтар жылқы, қой, сиыр, түйе өсірген, егіншілікпен
шұғылданушылар тары, арпа, бидай еккен. ... мал ... ... да ... ... шағын егіңшілігі болған.
Ежелгі грек авторларының деректемелерінде сақтардың бірсыпыра
тайпаларының аты ... ... ... ... дай, немесе дахи, фарат,
көмар, асқатағ, исседон, асси немесе аримасып, сармат, каспи, тағы
басқалар.
Масагет, яксарт тайпалары: Көк теңіздің (Арал теңізінің) оңтүстік және
шығыс ... ... ... оң жақ ... ... ... ... «Яксарт» деп аталған).
Дай немесе дахи тайпасы: Сырдарияның төменгі жағын, Көк теңіздің
қолтығын мекендеген.
Аби тайпасы: Қаратау бойын, Сырдарияның алқабын қоныстанған. Фарат
тайпасы: ... ... және ... ... ... ... ... Келес, Шыршық, Ангрен өзендерінің бойларында және Тянь-
Шань тауларының батыс сілемдерінде болған.
Асқатағ тайпасы: Шу өзені мен Талас ... ... ... орта ... тұрған.
Исседон немесе асси тайпасы: Іле өзені мен Шу өзенінің бойын, оның
шығыс жағындағы Тарбағатай тауына дейін созылған алқапты мекендеген.
Аримасып тайпасы: исседондардың ... және ... ... ... ... ... дейінгі жерлерде тұрған.
Сармат тайпасы: Каспий теңізінің терістігінде, шығыста Жем өзеніне
дейінгі, солтүстік Жайық өзенінің басына дейінгі ... ... ... ... ... шығыс жағалауын мекендеген.
Памир - Алтай тауларының солтүстік шекараларынан ... Тянь ... ... ... ... ... ... Алтайдың батыс сілемдеріне
дейінгі, солтүстікке Балқаш көліне және Шу ... ... ... ... ... оң жағалауына дейінгі жерлерді
қоныстанған. Асқатағ, исседон, аримасып сынды сақ ... ... ... ... төбелі сақтар) немесе («шошақ төбелі тымақ
киетін ... деп ... ... алқабы осы «шошақ төбелі
сақтардың» орналасқан жерінің орталығы болған. Осы бір бағы заманның
деректемесіндегі «шошақ төбелі сақ» деген атау күні ... ... ... ... «шошақ төбелі қазақпыз» деп ... ... ... Іле өзені мен Шу езенінің алқабынан Тарбағатай тауына дейінгі
жерлерді мекен еткен сақ тайпаларын ежелгі грек ... ... ... деп ... грек ... ... ... сақтар өте батыр
жауынгер, «қасқа қатал, досқа адал» халық болғаң. Олар қастасқан жауын
аямаған. Соғыста өлтірген жауларының бас сүйегін ... ... ыдыс ... жон ... ... жасаған. Олар батыр жауынгерді ардақтап
құрмет еткен. Жыл сайын үлкен мерекелер жасалып, бұл мерекеде ортадағы
ортақ ыдыстан тек жауды өлтірген жауынгерлер ғана ... іше ... Сақ деп ... ... ... өз ... ханы ... әмірі күшті еді. Хан Қаза болса, оның өлігін арбаға салып ел
аралатқан. Ханның өлігін көргенде бұқара қатты қайғырып, өз құлағын
Қанатып, шашын ... ... ... ... ... қолын оқпен тесетін болған. Қаза болған хан үлкен қорғандарға
жерленген, өлікпен бірге алтын, күміс, ыдыс жабдықтарды және ... ... ... ... ... ... мен қызметкерін де өлтіріп,
онымен бірге жерлейтін жоралғылар болған.
Ежелгі заман тарихшыларының деректемелеріне қарағанда, б. ж. ... 7 - 4- ... сақ ... өз атырабындағы мәдениетті елдермен
- Ассирйямен, Мидиямен қарым - қатынас жасап отырған. Заманымызға дейінгі 6
- ғасырда сол замандағы әлемге әйгілі ірі ... бірі ... ... ... болған. Сол кездегі ірі тарихи оқиғаларға қатынасып отырған.
Заманымызға дейінгі 529 – 558 - ... ... ... ... ... ... ... одағын жасасқан. Ол Лидия патшасы Крезбен соғысқанда
сақтардан көмек алған. Бірақ Кир патша бұл одақты місе ... ... ... ... ... үшін оларға шапқыншылық жасап, жаулап
алу жорығын жүргізген. Осы ... ... ... аттанып, Парсы патшасы
Кирдың шапқыншылығына қиянкескі қарсылық көрсетіп, оның жорығын жеңіліске
ұшыратқан. Осының нәтижесінде Парсы патшасының шапқыншы әскерлері тасталқан
болып, Кир ... ... ... Осы қиян ... ... ... ежелгі грек
тарихшысы Герадот былай дейді: «Массагеттердің әйел патшасы Томирис
шайқаста парсыларды жеңгеннен кейін, жарғақ тұлыпқа қан толтырып, оның
ішіне ... ... ... ... ... ... қан еді, іш енді ... деп тұлыпты дарияға лақтырған».
Заманымызға дейінгі 521 - 486-жылдарда өмір ... ... ... ... І сақ ... өзіне бағындыру үшін үнемі жаулап алу жорығын жасап
отырған. Парсы патшасының бұл шапқыншылығына сақ дайпалары ерлікпен қарсы
тұрып, ... ... ... Б. ж. с. ... ... ... патшасы
Дарий-І қалың қолды бастап сақ-массагеттерді жаулап алуға аттанған.
Сақтардың қажырлы қарсылық көрсетуі нәтижесінде Дари-І жеңіліске ұшыраған.
Осы соғыста ... ... ... ... ... грек тарихшысы
Полишен былай деп суреттейді: Ширақ деген бір сақ ... ... ... ... қашып барып, өзін сақ бастықтарынан зорлық - қорлық,
көрген етіп ... ... ... руластарынан кек алатын кісі кейпіне
кіріп, парсы әскерлерін оларға бастап барамын деп ... ... ... ... Парсының шапқыншы әскерлері шөлден қырылады. Ақырында
Ширақ оларға: «Мен сендерді адастырып, қырғынға ұшыраттым, ... аман ... мен ... ... Енді ... ... ... дегенді айтып, ерлік көрсетеді.
Б. ж. с. дейінгі 6-ғасырдың аяғы, 5-ғасырдың басында болған гректер
мен парсылардың ... сақ ... ... ... ... ... Бірақ бұл соғыс парсылардың жеңілуімен (500 - 499-
жылдары) аяқталған.
Б. ж. с. дейінгі 4-ғасырдың 30 - жылдарында македониялық Александр
(Ескендір Зұлқарнайын) бастаған грек ... ... ... ... әскерлерін талқандап, Орта Азияға басып кіріп, Мараканданы
(Самарқанды) жаулап алып, Сырдария өңіріне қарай қаптайды. Бұған сақ
тайпалары қажырлы қарсылық ... ... ... ... ... ... ... ауыр жеңіліске жолықтырады. «Александрдың
жорығы» атты кітапта айтылуына қарағанда, сақтар осы соғыста Александрдың
санын садақтың оғымен жаралап өлтірген.
2. Сақ ... ... ... ... ... ... барлық салаларына, тіпті соғыс
шайқастарына да ерлермен бірдей белсене қатынасып, ерлік көрсетіп отырған.
Грек авторы ... «сақ ... ... ... ... қаупі төнгенде
ерлеріне көмек көрсетеді» дейді. Алимент Александр былай деп жазады: «Соғыс
ісімен ерлерден кем шұғылданбайтын сармат әйелдерін ... ... ... оқ ... ... да сақ ... білемін». Б. ж. с. дейінгі
6-ғасырда сақ массагеттердің Томирис деген әйел ... ... ... ... ... ... ... көзіне табынған, оған жылқы сойып құрбандық беретін ... Ал ... ... «ана ... деп ... ... соғыс тәңіріне де сыйынып,
қылышты жерге шаншып қойып, оның үстіне сүт немесе қан құйып тәуіп еткен.
Сақтар өлген адамды өте ... киім ... ... өлікпен бірге
қару жарақ, тамақтағы басқа тұрмысқа керекті заттарды қойған. Кейде оның
аты да бірге ... ... ... ... яки ... оба үйіліп, оның
төңірегіне дөңгелектеп тас қалаған. Археологиялық зерттеулер осындай
молалардан күміс ыдыс, ... тағы ... ... ... Бұл заттарға
аттарды ұстап тұрған көшпенді сақтардың тұрмысын бейнелейтін суреттер
салынған екен.
Сақтар өздері тұтынған құралына: қару-жарақ, ... тағы ... ... мен ... қош қардың, текенің, аттың, түйенің,
қодастың, арыстанның, аюдың ... ... ... ... сабы,
қазанның бұты, айылбас, тағы басқа нәрселер әр түрлі хайуандарға ұқсатылып
жасалған.
Сақ тайпалары «нүктелі техника» деп аталатын суретшілік әдісі . арқылы
өздері мекендеген ... ... ... ... ... ... хайуандар мен табиғат күштерін «кие» деп табынатын діни
ұғымды білдіретін ... ... ... жартас сурет-терінде қайқы мүйіз
таутеке, бұғы, жылқы сияқты хайуандар жиі ... ... ... ... адам ... де бар. Бұл ... ... суреттері Шинжаңның
Алтай, Тянь-Шань, Тарбағатай тауларының барлық жерінен табылады.
3.Сақтардың экономикалық өмірі мен өнер ... - ... ... ... 50 ... жердегі Есік өзенінің
сол жақ жағалауындағы Есік обасынан ежелгі замандағы Жетісу сақтарының
экономикалық өмірі мен өнер мәдениетін бейнелейтін мол мұра ... ... ... ... ... ... жатқан 17-18 жастағы сақ жауынгері
жерленген. Ол басына 200-ден астам алтын әшекеймен безендірілген шошақ
төбелі биік (65 - 70 см) ... ... ... көбі ... ... аттың, құстың кескінімен өрнектелген. Бас киімнің маңдай жағы
теке мүйізді қос аттың мүсінімен және ұзын екі қос ... ... ... ... ... ... таққан бұралған алтын алқаның
ұшында жолбарыс бастары бедерленген. Оның сыртына киген қызыл ... үш ... жуық ... әшекеймен безендірілген. Оньщ ішінен матадан
тоқылған ішкөйлек киген. Беліне кесек алтынмен әшекейленген қайыс белбеу
буынып, оң жағына ұзын төмір ... сол ... ... ... ... ... асьшған. Бұл қабырдан 30-дай ыдыс шыққан. Олардың ішіндегі
күміс зеренің ... 26 ... ... екі жол жазу ... Бұл ... ... деп аталған. Зерттеген ғалымдардың айтуынша, «Есік жазуы осы
уақытқа дейін ғылымға белгісіз жазумен (таңбалармен) жазылған. Есік ... ... ... ... ... 2300 - 2500 жыл ... жазу
таңбаларын жасап, оларды пайдалана білгенін көрсетеді.
1983 - жылы Іле Қазақ автономиялы облысының Күнес ауданындағы бір
моладан шошақ төбелі ... ... ... ... ... ... ... бәрі, көшпелі сақ тайпаларының әлеуметтік-экономикалық өмірі мен
мәдениетінің даму ... ... ... ... «Есік жазуының» жұмбағы әлі шешілген жоқ. Сақ
тайпаларының өз заманында қай тілде ... ... ... ... тілі
жөнінде нақтылы дерек жоқ. Тек ерте заманда жұңго, грек, парсы тарихшылары
жазған деректердегі жалқы есімдер, ру тайпа аттары, жер аттары және ... ғана ... ... ... отыр. Осындай тіл материалдарын халдау
арқылы «Қазақстан территориясын біздің заманымыздан бұрынғы 6 - ... ... сақ ... ... тобы ... ... болған
да, оңтүстік тобы иран тілінде болған», деген болжам айтылады.
Қазіргі қазақ тіліне араб-парсы тілінен кірген көптеген сөздер бар.
Бұлардың ішінде араб ... ... ... ... тану ... Ал ... кірген сөздердің көбі мүлде танылмайтын дәрежеде сіңісіп кеткен.
Парсы тілінен қазақ тіліне тек атау сөздер ғана ... ... ... ... Олар ... ... ... сөздермен қатар байырғы қазақ
сөздеріне де жалғанып, жаңа мағына тудыра береді. Мысалы: «нар» (кер, гер,
қар), «фар», (фаз), «нама» (дама, деме), «хана» ... ... ... ... ... жауынгер, қамшыгер, айлакер, сотқар, қиқар,
әсемпаз, енерпаз, аспаз, дауылпаз, жарнама, мазмұндама, мәлімдеме,
жатақхана, аурухана, т. б. сөздер жасалған. ... ... ... жоқ ... ... қазақ тіліне енуі ерекше назар аударады. Парсы (иран)
тіліндегі сөз алды ... ... ... мен «на», араб-парсы тіліне
енген кірме сөздерге де, қазақтың төл сөздеріне де жалғана береді. Мысалы:
бейбақ, бейғам, бейбастық, ... ... ... бейтарап, бейсауат,
намалыш, нахақ, неғайбыл, нарау, нақұрыс, нә-дүріс, ... ... т. б. ... ... ... тілінің заңдылығына жат сөз алды
қосымшаларының ауысуы әдетте бола бермейтін құбылыс. Сірә, бұлар тым ерте
заманда ... ... ... қосылған иран тілдес тайпалардың
тілі арқылы қазақ тіліне енсе ... ... ... ... ... ... құрамындағы бірқыдыру сөздер мен кейбір грамматикалық
формалар қазақ тіліне сіңіп, сақталып қалған болуы мүмкін. Бұл ... ... сақ ... ... ... ... жөн ... ж. с. дейінгі 2 - ғасырда һұндердің жасаған жорығынан жеңіліп,
Чиланшан тауы мен Дұнхуаң аралығынан батысқа қарай қоныс ... ... ... ... Іле алқабы мен Жетісу өңірін мекендеген сақтарға келіп
тиісіп, бұл өңірді басып алды. Сақтардың патшасы ... ... ... ... ... ... ... елге сіңісіп кетті. Олардың бір
бөлегі өздерінің бұрынғы қоныстарында қалып қойды. Бұдан соң шығыс жақтан
келген үйсіндер ұлы иозылерді талқандап, Іле алқабы мен ... ... алды да, ұлы ... Амудария алабына қарай ығыстырды. Сөйтіп сақ
тайпалары мен ұлы иозы тайпаларының бұл ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы сақ тайпалары мекендегең өңірде үш ірі тайпалық
одақ, үйсіндердің, қаңлылардың және аландардың тайпалық одақтары жарыққа
шықты. Бұл өңірлерде қалған сақ тайпалары осы ... ... ... аталатын болды.
4.Сақ тайпалары мен ұлы иозы тайпаларының бұл өңірде ... ... ... ... ... ... ... ерте заманда еліміздің батыс солтүстік өңірін қоныстанған
ежелгі ұлыстардың бірі. ... ... ... олардың аты «ұлы
иосі», «ұлы иозі», «ұлы жүз» түрінде кездеседі. Кейін келе бұлар «ұлы иозі»
және ... ... деп ... ... ... хансу тілінде жазылған бұл
ұлыстардың атын «ұлы иұз», ... иұз» ... ... «кіші жүз») деп оқуға да
болады. «Хан патшалығы тарихы. Батыс өңір шежіресінде»: «Үйсін халқының
ішінде сақ тайпалары да, ұлы жүз ... да ... деп ... ... «ұлы жүз — ... ... сөз үнемі қосарланып жарыса жүреді.
Бұдан, қазақтың ерте замандағы белді ұлыстарьшың бірі болған үйсін
бірлестігінің іргесін қалаған ұлы иозы (ұлы жүз) ... ... ... ... ...... жыл ... дейінгі 3-ға-сырда Дұнхуаң мен
Чилан (Шүлен) тауы аралығын қоныстанған. Бұлар өз көзінде һұндердің батыс
жағын-дағы ірі ел еді. ... ... осы ... ... болған.
һұндердің әйгілі қолбасшысы Мотехан тағына шық-қанға дейін осы ұлы
иозылердің ордасында аманатқа қалған болатын. Біздің жыл санауымызға
дейінгі 209-жылы Моте ... өзін ... ... құт) деп ... ... ... ... шығыста Дұнхуаңға шабуыл жасап, батыста ұлы
иозылерді талқандады. Біздің жыл санауымызға дейінгі 174-жылы Моте қайтыс
болды. Оның орнына баласы отырып - ... ... деп ... Осы ... ұлы ... ... олардың ханын өлтіріп, бас сүйегін ішімдік
ішетін ыдыс етті.
һұндердің үртіс-ұдай жасаған шабуылынан үріккен ұлы иозы тайпалары
өздерінің бұрыңғы мекенін ... Іле ... ... ... ... бұрын Іле өзені алқабы сақ тайпаларының мекені еді. Қоныс аударып
келген ұлы ... сақ ... ... ... ... ... ... ел мен жерін басып алды. Бұл жөнінде «Хан патшалығы тарихында»
былай деп жазылды: «һұндерден жеңіліп батысқа қарай ауған ұлы ... ... ... ... ... ханы ... ... кетіп, ұлы
иозылер олардың жерін иемденіп алды». Ұлы иозылер оңтүстікке қарай ауғанда,
олардың көше алмай қалған бір бөлегі Тянь-Шань тауына шегініп, ол ... ... ... де, ... ... деп ... Ұлы ... Іле
өзені алабына ауып кетуі б. ж. с. д. 160 - 174-жылдар аралығында болған
оқиға деп ... ... қай жылы ... ... ... ... дерек жоқ.
Бұрын ұлы иозылер Чиыан тауы мен Дұнхуаң аралығында тұрған кезде үйсін
ұлысы да осы ... ұлы ... ... жасаған еді. ¥лы иозылер Іле
өңіріне қоныс аударған соң, үйсін ұлысы ... ... ... ... ... оларды әскери күш ретінде пайдаланып, соғыс жорықтарына
пайдаланды. Ақырында үйсіндер һұндердің ... ұлы ... ... ... ... ... ығыстырып жіберді де, Іле ... мен ... ... ... қонысқа орнықты. Ұлы
иозылердын, көшіп кете алмағаны осы өңірде қалып, үйсіндерге қосылды.
Тегінде ... ... ел еді, Іле ... ... ... кейін
тез дамып, «12 мың түтін, 630 мың адам, 188 мың 800 ... бар» ірі ... Осы ... ... ... сақ ... мен ұлы иозы (ұлы жүз)
тайпаларының тоғысуы үйсіндерді осындай ірі елге айналдырды.
Жұңгоның жазба деректерінде ұлы иозылердің өмір ... ... ... жазылған. Ежелгі иозылердың шаруашылық өмірінің негізгі саласы
көшпелі мал шаруашылығы еді. Сонымен қатар олардың бір бөлегі ... және ... ... шұғылданған. Жазба деректерде: «ұлы
иозылердің тұрмыс салты ... ... ... жас ... бастап ат
мінуге, садақ тартуға машықтанады» дейді.
5.Ұлы иозылердің мал шаруашылығы.
Ұлы иозылер мал шаруашылығында жылқы, қой, түйе және сиыр ... ... ... ұлы ... ... елі» деп аталды. «Шайхай-жиын»
атты шығармада «ұлы.иозылер елінде жақсы аттар көп» ... Шұй Сұң: ... ... неше жүз мың ... аты бар» ... Бұл деректерден ұлы
иозылердың жылқысы өте көп, әрі ... ... ... болады. Ұлы
иозылер өсірген тегене құйрық қойдын даңқы жер ... сол ... «ұлы ... ... ... ... үлкендігі
есектей» деп жазылған.
Ұлы иозулер ерекше асыл тұқымды сиыр ... ... атты ... «Ұлы ... ... ... ... әлемге
әйгілі. Ол сиырлардың денесінен бүгін ет кесіп алса, ... ... ... ... Әрине, бұл сөздер сиырлардың «кессе кемімейтін» семіздігін
асыра суреттеуден шыққан болса керек.
Ұлы иозылер әдеттегі түйемен қатар асыл тұқымды нар ... ... ... ... ... «Ұлы иозы елі жалғыз өркешті нар түйелер
өсіреді», «Асылында түйе екі өркешті болады, ал ... ... нар ... ... ... ... иозылердің бір бөлегі жер өңдеп, егіншілік кәсібімен шұғылданды,
олардың егіншілігі өзен алқабында болды. Олар ... ... ... де ... ... атты ... «Ұлы ... таңғажайып жемістер мол, олардың мекендеген жерінің ауа райы жылы,
топырағы құнарлы екендігі суреттелген. Ұлы ... ... ... ... қатынас құралдарының бірі - терт деңгелекті арба,
үлкен күйме болған. Олар үй іші ... осы ... ... ... Жұңгоның тарихи жинағы «Тұңдианның» жазбасында: «Ұлы иозы елі
- төрт дөңгелекті арбамен көшеді, арбаның үлкен-кішілігіне қарай, оған төрт
өгіз, алты өгіз яки ... өгіз ... ... ... Орта Азия
тарихшысы Зор Бехан Исфаһани өзінің «Миһманнамии ... ... ... ... ... ... ... дөңгелек
орнатылған жылжымалы үй - үлкен күймемен көшетіндігін жазған ... ... ... ұлы ... өмір тіршілігінің орта ғасьфдағы қазақтарға өте
ұқсайтындығын көрсетеді.
Әйгілі шығыс ... ... Н. ... ... ұлы ... Арал ... мекендеген бір бөлегі «кердері» деп
аталған екен. Ғалымның айтуынша, кердерілер заманымыздан бұрынғы бірінші
ғасырда «иозі» «ұлы иозі» деп аталған. Заманымыздың бесінші ... ... ... етіп ... ... иозьшерді «һұнефталит» деп
атаған. Ефталит яки кердерілер - иозылердың тұқымы. Зормархтың көзінде
(567-569) ... ... ... ... ету ... ... Мың
жыл бойына Арал теңізі «Кердері теңізі», ал Амудария «Кердері дариясы»
деп аталған. Олардың ... деп ... екі ... ... бірі ... оң жағында, екіншісі сол жағында болған.
Бұл айтылған ... ... кіші жүз ... ... ... Н. ... ... қазақтың ұлы жүзі
арасында «қырық ... «мың жүз» ... ... аттары да кездеседі.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
1.Marguart 1. Uber Volkstum komanen. «Хұдұд Әл-Ғалам» 48-тарауында.
М. Ақынжанов «Қазақтың тегі туралы».
2. У. ... ... ... ... ... ... 3-басылуы, 69-
бет, Стамбул. 1981.М. Ақынжанов «Қазақтың тегі туралы»
3.Телқожа Жанұзақов «Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз», ... ...... ... ... ... ... деп те атайды), біз бұл
кітапта қытай тіліндегі ... ... ... алып отырмыз.
1 М. X. Дулати «Тарих-и-Рашиди», 46-бет.
2 У. Тоған «Бүгінгі ... ... ... ... 1981.
5.Ш. Уәлиханов «Таңдамалы шығармалары», І-том.
«Жұлдыз» журналы. 1983-жылы, наурыз.
6.«Орхон әбиделері», 9-басылуы, 116-121-беттер, Стамбул, 1983. «Көне түркі
жазба ескерткіштердің ... ... ... 197І. ... 1983 ... наурыз.
7.«Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз» журналы, 1984-жылы, наурыз.
«Қазақ ССР тарихы», І-том, 156-бет, Алматы, 1957. Н. Я. ... ... ... ... жайында, № 1, 263, 1947. Вахошти, Грузия географиясы, 32-
бет, 1904.
1 Әлкей Марғұлан, «Жұлдыз» 1-сан, 144-бет, ... ... «Хан ... жаңа ... ... ... ... Шайбани
хандығының тарихы жайында», 33-34-беті Әлкей Марғұлан «Жұлдыз» журналы,
145-бет, 1984-жыл, қаңтар Розбехан ... ... 35, 62, 92, ... ... ... ... энциклопедиясы» ІІ-том, 401-бет.
2 «Қазақ совет энциклопедиясы» II том, 401 бет.
9 A. H. Бернштам Шығармалар, 94-бет. I M. ... ... ... 1957, ... «Хан патшалығының тарихы. Батыс өңір шежіресі»,
662-тарау.
1 «Қазақ ССР тарихы», ... ... ... ... ... ... ... 4-том, 193-195-беттер
2 «Қазақ ССР тарихы» 1-том, 45-бет, Алматы, 1957.
1 «Хан патшалығы тарихы. ... өңір ... ... тарауы.
2 «Хан патшалығы тарихы. Батыс өңір шежіресі», 66-тарау.
10.«Хан патшалығы тарихы. Жаң ... ... ... шежіресі».
11.«Жұңгодағы аз үлттар», «Жұнго аз ұлттарының ахуалы», ... ... ... ... ... құрастырған
«Қазақтың қысқаша тарихы туралы деректер ... т. б. ... ... ... ... ... ... зерттеу» 48-бет,
1947-жылы. Хи Шиутау «Үйсін ұлысын зерттеу».
12. Диң Чияң «Иелұй Шусайдың батысқа ... ... ... Унлан «Жұнгоның жалпы тарихы», 3-басылуы, 1-кітап.
13.«Маңғолдардың құпия шежіресі». 262-параграф. Ісләм Қабышұлы «Керейлер
керуені», ... ... ... ... сөз ... шыққан», «Жұлдыз», 3-сан, Алматы,
1983.
14.Ханзу - қытай (Шығыс Түркістан қазақтары хансу деп те атайды), біз бұл
кітапта қытай тіліндегі жазылу нұсқасы ... алып ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сақ дәуірі тайпаларының шаруашылығы, тұрмысы және қоғамдық құрылысы14 бет
Сақ тайпалары5 бет
Сақ тайпалары туралы8 бет
Сақ тайпаларының мәдениетi21 бет
Сақ тайпаларының орналасуы66 бет
Ерте темір дәуіріндегі тайпалық одақтар мен көне мемлекеттік құрылымдар9 бет
Шіліктідегі жүргізілген қазба жұмыстары22 бет
Сақ тайпалық одағы6 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
«Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін құраған ХІ-ХІІІ ғғ. түркі тайпаларының тарихы50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь