Отырар өңірінде жүрген археологиялық экспедициялар

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.8

1 Отырар мемлекеттік археологиялық қорық. музейінің құрылу тарихы мен құрылымы

1.1 Отырар мемлекеттік археологиялық қорық.музейінің құрылуының алғы шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9.15
1.2 Отырар мемлекеттік археологиялық қорық.музейінің құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15.26

2 Отырар өңірінде жүрген археологиялық экспедициялардың қызметі мен нәтижелері

2.1 Отырар ескерткіштерінің 1895.1990 жылдар аралығындағы экспедициялар барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27.33
2.2 Отырар өңіріндегі тарихи ескерткіштердің 1990.2005 жылдар аралығындағы зерттелуі және олардың нәтижелерінің музейдегі көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...33.42

3 Музейдегі археологиялық және этнографиялық заттарды қорғау және сақтау

3.1 Музейлік заттарды қорда және экспозицияда сақтау режимдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43.48
3.2 Музейдегі археологиялық және этнографиялық заттарға консервация және реставрация жасау тәсілдері ... ... ... ... .49.54

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..55.56

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... .57.59

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60.68
Тақырыптың өзектілігі. Тәуелсіздігімізге қол жеткізген аз ғана жылдардың ішінде біздің төл тарихымызды тереңірек қарауымызға мүмкіндік туды. Халқымыздың жүріп өткен ұзақ жолы өзге жұрттан артық болмаса кем емес. Сондықтан халқымыздың тарихын, мәдениетін ескі көзқарастан арылтып, жаңа тұрғыдан танып білу-бүгінгі күннің талабы.
Кез-келген көне замандардан бері қалыптасқан өмір салты материалдық және рухани мұралар жасау машығы, дәстүр тағылымдары - сол халықтың бастан өткерген ғұмыр жолының айғағы. Ал халық мұраларын таныстыратын оның материалдық және рухани, тарихи мұраларын жұртшылыққа көрсетіп, насихаттау қызметін атқаратын ғылыми мекеме - музей.
Музей - мәдени, тарихи және ғылыми құндылықтарды сақтауға, музейлік заттармен мәліметтерді жинақтап таратуға, өскелең ұрпаққа ата-бабамыздан қалған мұралар жөнінде тәлім-тәрбие беруге арналған тарихи қалыптасқан көп қырлы әлеуметтік ақпараттар институты. Сондықтан бүгінгі күні әлем мемлекеттері арасынан музейі жоқ елдерді табу мүмкін емес .Бұл кез-келген халықтың өзінің тарихы мен мәдениетіне немқұрайлықпен қарамай болашақты өткен ғасырлардың рухани жетістіктерімен ұштастыра отырып құруға деген ұмтылыс жігерінің белгісі.
Бүгінгі күні музейлерге деген қоғамдық сұраныс уақыт талабынан туындап отырған құбылыс екенін байқау қиын емес. Музейлер - халықтар арасында түсініктік пен ынтымақтастықты қалыптастырып, өрбітетін мәдени байланыстың маңызды құралы. Мұның өзі музейлердің тарихи ескерткіштер мен адамзаттың материалдық және рухани мәдениетінің туындыларын жинақтап, халыққа насихаттауда ерекше тәрбиелік мәні бар мекеме екендігін көрсетеді.
Осы орайда “Мәдени мұра” бағдарламасы - мәдениетке деген мемлекеттік көзқарастың соны стратегиялық ұстанымын айқындаған маңызды жоба болды. Бұл бағдарламаны қабылдағанда, алға қойған басты мақсат - халқымыздың өскелең рухани-мәдени сұранысын қанағаттандыру болды.
Бағдарламада ел басымыз ең алдымен, білім беру саласын дамыту, халқымыздың тарихына қатысты мәдени мұрамызды сақтауды қамтамасыз ету, алыс-жақын шет жұрттағы жәдігерлеріміз бен мұрағаттарымызды іздестіріп, жинақтау керектігін міндеттеді.
Екіншіден, қазақтың тарихи-мәдени ескерткіштерінің көпшілігі кең сахарамызда шашыла орналасқаны белгілі. Осы жағдайды ескере отырып, бағдарламада еліміздің аса маңызды деген тарихи-мәдени және сәулет ескерткіштеріне зерттеулер жүргізіп, оларды ғылыми негізде қайта жаңғырту жұмыстарын қолға алу қажеттігін атап көрсетті. Осы тұрғыда мәдени ошақтарымызды жаңғыртып қана емес, оның негізінде құрылып отырған музей тарихына да тоқталып өту қажет.
1. Кларе А.К. Древний Отрар и раскопки, произведенные в развалинах его в 1904, Ташкент. 1904, Черкасов А. Поездка на развалины Отрара. Протокол заседания членов Туркестанского кружка любителей археологии // Ташкент, 1903, Пославский И.Т. Развалины города Отрара // ПТКЛА II. Ташкент, 1898, Бартольд В.В. История Туркестана. Москва, 1965.
2. Максимова А.Г. Эпоха бронзы Восточного Туркестана. Автореферат. Москва, 1960, Агеева А.И., Пацевич Г.И. Из истории оседлых поседении и городов Южного Казакстана // ТИИ АЭ КазССР Т. IV. Алма-Ата, 1958, Агеева А.И. Керамика Отрара // ТИАН КазССР. Алма-Ата, 1951.
3. Бурнашева Р.З. Отар, Отрарский оазис и Южный Казахстан. Нумизматические исследования по денежнему делу южно казахстанских городов VII-XVII вв. Алматы: «Наука», 1989.-387с.
4. Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Древний Отрар. Алматы: «Наука», 1972.-213 с.
5. Грошев В.А. Ирригация Южного Казахстана в средние века. Алма-Ата: «Наука», 1985.-323 с.
6. Жәнібеков Ө., Ж.Нұсқабаев Ж. Ежелгі Отырар. Алматы: «Өнер», 1997.-214 б.
7. Қожа М. Отырардың қысқаша тарихы. Түркістан: «Мирас», 1998.-64 б.
8. Қожа М. Отырардағы керамика өндірісі. Түркістан: «Мұра», 1996.-87 б.
9. Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Отрар в XIII-XV веках. Алма-Ата: «Наука», 1987.-256 с.
10. Есжанов Ә. Ғасырлардан сыр шерткен Отырарым армысың. Алматы: «Өнер», 1991.-175 б.
11. Айтаханов Қ., Жұмашев А., Отырар жәдігерлері. Алматы: «Рух-дария». 2004.-180 б.
12. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы: «Рауан», 1995.-237 б.
13. Ақышев К.А. Ертедегі ескерткіштер елесі. Алматы: «Қазақстан», 1976.-116 б.
14. Қозғамбаев Г., Ахмет С.З., Исабек Б. Отырар өңірінің археологиялық ескерткіштерінің зерттелу тарихнамасы. Шымкент: «Нұрлыбейне», 2004.-26 б.
15. Тұяқбаев Қ. Отандық реставрация ісі және ұлттық мәдениетескерткіштерін қалпына келтіру туралы // Қазақстан музейлері. Астана: 1(2), 2003.-117 б.
16. Ахмет С. Отырар музейінің алғы шарттары // Отырар алқабы. Отырар ауданы: 1998.-4 б.
17. Исабек Б.Қ., Әбілқайырова. Оңтүстік Қазақстан облысындағы мұражайлар тарихы // Ордабасы тауында өткен ұлы жиынның 10 жылдығына арналған халықаралық конференция материалдары. Шымкент: 1993.-145 б.
18. Отырар энциклопедиясы. Алматы: «Арыс», 2005.-450 6.
19. Қожа М. Отырар тарихтың өзі, тағылымның көзі // Қазақстан музейлері.Алматы.- 2004.-117 б.
20. Каулен М.Е. Экспозиция и экспозиционер: Конспект лекций. Изд. 2-е, и доп. - Москва: «АПРИКТ», 2001-63 с.
21. Юренова Т.Ю. Музееведение: Учебник для Высшей школы.-3-е изд., и доп. - Москва: «Академический Проект», 2006.-560 с.
22. Байпаков К.М. По следам древних городов Казахстана.-Алма-Ата: «Өнер», 1990.-264 с.
23. Акишев К.А. Байпаков К.М. Ерзакович Л.Б. Орта ғасырлардағы Отырар керамикасы.-Алматы: «Өнер», 1990.-212 б.
24. Аманжолов К. Қазақстан тарихы. 1-том. Алматы: «Білім», 2004.-392 б.
25. Жанибеков У. Эхо...-Алма-Ата: «Өнер», 1991.-304 с.
26. Тәжімұратов Ә. Шебердің қолы ортақ.-Алматы: «Қазақстан», 1977.-9 6.
27. Маргулан А. Казахское народное прикладное исскуство. Т.3. Алматы: «Өнер», 1994-246 с.
28. Сарыбаев Б. Қазақтың музыкалық аспаптары.-Алматы: «Өнер», 1981.-207 б.
29. Жәнібеков Ө. Жолайрықта.-Алматы: «Рауан», 1995.-110 б.
30. Жарқынбек Оразхан. Шежірелі Отырар.-Алматы: «Еңлікгүл», 2005.-352 б.
31. Қожа М. Отырар қаласының зерттелуі // Отырар алқабы. Отырар ауданы, 2003.-3 б.
32. Ахмет С.З. Исабеков З.Қ. Есжан Е.Ә. Отырар ескерткіштері. (Оқу құралы). –Шымкент: «Жебе», 2006.-114 б.
33. Даубасов Е.Ш. Сырдарияның орта және төменгі ағысы бойындағы қалалардың зерттелуі (XIX ғасырдың ортасы және 1917 ж. дейін). ҚР Білім және ғылым министрлігі мен Ұлттық Ғылым Академиясының хабарлары. Қоғамдық ғылымдар сериясы. Шымкент: №1,2000.-265 б.
34. Байпаков К.М. Древний и средневековый Отрар. Города Туркестана.-Алматы: «Ғылым», 1999.-328 с.
35. Қожа М. Ахмет С. Сырдарияның орта ағысындағы жаңа археологиялық ескерткіштер // Халықаралық Марғұлан оқулары. Қызылорда: 2001.-244 б.
36. Уалиханов Ш.Ш. Таңдамалы.-Алматы: «Жазушы», 1985.-560 б.
37. Музееведение. Музеи исторического профиля. Учебное пособие. Под. Ред проф Левыкина К.Г. и проф Хербста В. Москва: 1988.-268 с.
38. Инструция по учету и хранению музейных ценностей находящихся в государственных музеях СССР. Москва: 1984.-366 с.
39. Зернова А.Б. Воробьев В.П. Основные факторы, вляющие на сохранность музейных предметов // В кн: Актуальные проблемы фондовой работы музеев. М., Вып 13.(Труды НИИК)-76 с.
40. Фармаковский М.В. Консервация и реставрация музейных коллекций.-Москва: 1947.-165 с.
41. Курицына Д.С. Тоскина И.Н. Вредители музейных предметов (Вопросы профилактики) // В кн: Актуальные проблемы фондовой работы музеев. М., 1978. Вып 1. (Труды НИИК. Вып 63)-96 с.
42. Шулепова Э.А. Основа музееведения. Учебное пособие.- Москва: «Едиториал УРСС», 2005.-504 с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...........................3-8
1 Отырар мемлекеттік археологиялық қорық- ... ... ... ... ... ... археологиялық қорық-музейінің
құрылуының алғы
шарттары...................................................9-15
1.2 Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің
құрылымы....................................................................
............15-26
2 Отырар өңірінде жүрген ... ... ... ... ... ескерткіштерінің 1895-1990 жылдар аралығындағы экспедициялар
барысы...........................................................27-33
2.2 ... ... ... ескерткіштердің 1990-2005 жылдар
аралығындағы зерттелуі және олардың нәтижелерінің музейдегі
көрінісі...................................................................3
3-42
3 ... ... және ... заттарды қорғау және
сақтау
3.1 Музейлік заттарды қорда және экспозицияда сақтау
режимдері...................................................................
.............43-48
3.2 Музейдегі археологиялық және этнографиялық заттарға ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.........................57-59
ҚОСЫМШАЛАР..................................................................
.........60-68
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Тәуелсіздігімізге қол жеткізген аз ... ... ... төл тарихымызды тереңірек ... ... ... ... өткен ұзақ жолы өзге жұрттан артық болмаса ... ... ... тарихын, мәдениетін ескі көзқарастан арылтып,
жаңа тұрғыдан танып білу-бүгінгі күннің талабы.
Кез-келген көне ... бері ... өмір ... материалдық
және рухани мұралар жасау машығы, дәстүр ... - сол ... ... ғұмыр жолының айғағы. Ал халық ... ... ... және ... ... ... жұртшылыққа көрсетіп, насихаттау
қызметін атқаратын ғылыми мекеме - ... - ... ... және ... ... сақтауға, музейлік
заттармен мәліметтерді жинақтап таратуға, өскелең ұрпаққа ата-бабамыздан
қалған ... ... ... ... арналған тарихи қалыптасқан көп
қырлы әлеуметтік ақпараттар институты. Сондықтан ... күні ... ... ... жоқ ... табу ... емес .Бұл кез-келген
халықтың өзінің тарихы мен мәдениетіне ... ... ... ғасырлардың рухани жетістіктерімен ұштастыра отырып ... ... ... ... күні ... ... қоғамдық сұраныс уақыт талабынан
туындап отырған құбылыс екенін байқау қиын ... ... - ... түсініктік пен ынтымақтастықты қалыптастырып, өрбітетін мәдени
байланыстың маңызды құралы. Мұның өзі музейлердің тарихи ескерткіштер ... ... және ... ... туындыларын жинақтап,
халыққа насихаттауда ерекше тәрбиелік мәні бар мекеме екендігін көрсетеді.
Осы ... ... ... бағдарламасы - мәдениетке деген мемлекеттік
көзқарастың соны стратегиялық ұстанымын айқындаған маңызды жоба болды. Бұл
бағдарламаны қабылдағанда, алға қойған ... ... - ... ... ... ... ... ел басымыз ең алдымен, білім беру саласын ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету, алыс-
жақын шет жұрттағы жәдігерлеріміз бен мұрағаттарымызды іздестіріп, ... ... ... ... ескерткіштерінің көпшілігі кең
сахарамызда шашыла орналасқаны ... Осы ... ... ... ... аса ... деген тарихи-мәдени және сәулет
ескерткіштеріне зерттеулер жүргізіп, оларды ... ... ... ... ... алу ... атап ... Осы тұрғыда мәдени
ошақтарымызды жаңғыртып қана емес, оның негізінде ... ... ... да ... өту ... ... алғаннан кейін көп нәрсе өзгерді десе де ... ... ... ... жақтары өте көп. Бұрынғы «түрі ... ... атты ... ащы ... келмеске кетті деп айта
аламыз. Бүгінгі ... ... ... ... ... заты ... жеке мұра ... ғана емес, осыған байланысты болатын халқымыздың
Ұлы ... ... ... ізі, ... ... Егер ... тарихымыз бен
шежіре-шындығымыздың бірден-бір айғақты ... ... ... ... да ... ... ... сын көзбен қарау қажеттігі ... ... ... мол ... бірі-кең байтақ жеріміз.
Десек те, сол Ұлы Даланың әр ... - өз ... ... Қай ... да ... ... өзіне ғана тән өзгеше мәдениетіне
тап боласыз. Ал сол ... ... ... ... әсер қалдыратын ... ... да ... ... ... ... ... жәдігерлерді
зерттеуді, қазба жұмысын ... ... және ... ... ... сақтау барысын дамытатын бірден-бір мекеме.
Мұндай ... бірі ... ... қаласының атымен аталған,
1979ж. негізі қаланған Отырар ... ... ... ... ... ... ... жиналған экспонаттар
негізінде құрылған. ... ... ... ... оның ... ... ... тұрғандай. Бұл Қазақстан жеріндегі ... ... ... болып табылады. Қорық-музейдің негізгі мақсаты
Отырар өңіріндегі археологиялық, архитектуралық ... ... ... ... және мәдени-білім беру экскурсиялық көпшілік
жұмыстарымен ... ... ... музей саласына ... ... бен ... ... тұрмыс-салтымызды халыққа көрнекті
түрде жеткізетін 20-мыңнан ... ... ... Осы сыр ... ... ... жатқан асыл қордан Жетісай, Кентау, Шымкент қалаларында,
Шәуілдір ауылында ұйымдастырылған тарихи көрмелерге бірнеше экспонаттар
арнайы ... ... ... ... Арыстанбаб кесенесі және Отырар төбеге келіп
танысушылар саны 100 мыңнан ... - ұлы ... ... кіндік қаны тамған киелі топырақ
жерінде орын тепкен қорық-музейі қазіргі таңда ... ... ... өз ... ... танытуда.
Зерттеу жұмысының мақсаты. Ежелгі Отырар қаласының және оның ... ... ... ... ... ... Отырар
Мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің тарихын, ғылыми зерттеуі ... ... ... ... және маңызын көрсету.
Зерттеу жұмысының міндеттері. Зерттеу жұмысы бірнеше міндеттерге
бөлініп қарастырылды:
- Отырар өңірінің ... ... ... ... ... ... құрылған Отырар Мемлекеттік археологиялық
қорық-музейінің құрылуының алғы шарттарын талдау;
- қорық-музейінің экспозициялық құрылымдық ... ... ... және ... ... ... музейдің көркемдік шешімін басқа музейлермен салыстыру;
- Отырар Мемлекеттік ... ... ... беру ... ... ... өңірі ескерткіштерінің зерттелу тарихын зерделеу;
- Отырар ескерткіштерінің сақталып, күтілу мәселелерін қарастыру;
- музей заттарының сыныпталуын, жүйеленуін ... ... ... ... ... сақталу жолдарын
теориялық тұрғыда салыстыру, нақтылау;
- Отырар Мемлекеттік археологиялық қорық-мұражайының қазіргі таңдағы
өзекті мәселелерін шешу ... ... ... ... зерттелу деңгейі. Отырар өңірінің ежелгі тіршілігі туралы
антикалық заманның тарихшылары, географтары, жиһангездері грек ... ... ... мен XX ғ. ... ... өлкесінің тарихи мұраларын
В.В.Бартольд, И.П.Пословский, Д.Н.Люшин, И.А.Кастанье, ... ... ... А.А.Черкасовтар ғылыми тұрғыдан
зерттеп, барлап алғашқы еңбектер жазды /1/.
XIX ғ. аяғы мен XX ғ. ... бұл ... ... ... тұсында (1946-1951жж) Ресейлік ғалым А.Н.Бернштам жетекшілік еткен
Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясын одан әрі ... ... осы ... ... ... Е.И.Агеева, Г.И.Пацевич,
А.Г.Максимовалардың еңбектерінде баяндалады /2/.
1960 ... орта ... ... ... ... ... теңге материалдары табылды. Теңге ортағасырдағы Қазақстанның
саяси-экономикалық ... оның ... және ... ... ... ... болып табылады. Р.З.Бурнашеваның еңбегінде Отырарда табылған
теңгелерге талдау жасалып, сипаттама берілген /3/. Бүгінде ... ... ... ... ... жылы ... ауданындағы археологиялық заттарды кең түрде зерттеу
мақсатында Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық ... ... ... ... ... басшылық жасайды. Осыдан бері
К.Ақышев, К.М.Байпаков /4/, Л.Б.Ерзаковичтің еңбектерінде, Қ.А.Алпысбаев,
Б.Н.Нұрмағанбетов, А.Грошевтің ... /5/ және ... ... /6/, ... /7/ ... ... ... өңіріндегі ортағасырда өмір сүрген халықтардың
әлеуметтік-экономикалық мәдениеттері туралы ... тың ... ... ұзақ ... ... ... осы ... ескерткіштердің орналасу картасы, бірнеше монографиялар,
альбомдар, көптеген ғылыми мақалалар жарық көрді.
Кеңес өкіметі құлап, әр ... өз ... жеке өмір ... ... 1989 ... Отырар ауданындағы тарихи ескерткіштердің
қорушысы Отырар ... ... өз ... ... ... жұмыстарын жүргізе бастады. Сонымен қатар Алматы қаласындағы Ұлттық
Ғылым Академиясының Ә.Марғұлан ... ... ... ... ... де ... ... зираты,
Қоңыртөбе зираттарына зерттеу жүргізеді. Әсіресе, Отырар ... ... ... ... жаңа ... қосты. Музей
қызметкерлері (жетекшісі М.Қожа) алғашқы қазбаны 1989 ... ... ... ... ... ту елді мекенінен бастаған ... ... ... пеш орны ... Осы ... 1989, 1990, 1991,
1995 жылдағы қазба барысында 18 пеш, 2 үй құрылысы көптеген ... ... ... ... ... ... ... бастап әсем
ғимараттар үшін түрлі көлемдегі ... ... ... ... сырсыз
кірпіштер шығарумен айналысып келген. Заттардың жасалу ... ... XIII-XIV ... пайдаланылған Осы уақыттағы зерттеу жұмысына
М.Қожаның жазған ... ... өте зор /8/. ... керамикалық
өндірістің дамығандығын және тұрмыстық ортада кеңінен ... ... ... залы көрсете алады.
Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының қазба
жұмыстарының ... ... ... жалпы ауданы 60-22м мешіт орны
ашылған. Мешіт күйдірілген ... ... ... ... сәулетті
құрылыс болған. Мешіт сырты сырлы қыштармен безендіріліп, терезе ойықтары
панджарамен өрнектелген. Археологтар бұл мешіт XIVғ. аяғы мен XVғ. ... ... ... келеді. Мұндай тұжырымды К.Ақышев, ... өз ... ... болатын /9/.
1995 жылы вице-премьер министр ... ... 400 000 ... ... ... мешіт құрылысының орны табылып,
үш бөлмесі ашылған болатын. Қазба жұмыстарының 1998-1999 жж жалғасуының
нәтижесінде осы ... ... саны 15-ке ... ... көлемі
әртүрлі. Осы құрылысты жазба деректерге сүйене отырып XIV-XV ғғ Отырар
билеушісі Бердібектің сарайы ... ... ... ... ... Дәл ... 1405жылы 18 ақпанда Әмір Темір дүние салған. Мешіт пен сарайдың
ортасынан қышпен ... ... ... ... ... жас астау
табылған болатын. Астаудың бетіндегі ою-өрнектің ішінен араб ... Дәл ... тас ... ... билеушілердің қыздары
жасатқан екен. Мұндай қызықты ... ... өз ... ... ... қатар, Отырар ескерткіштерін елге танытып, насихаттауда
жергілікті ... ... ... ... /10/, А.Жұмашев /11/
еңбектерін жария етті.
Соңғы 2002-2005 жыл аралығында Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-
музейі, Шымкент қаласындағы ... және ... ... ... ... ... атындағы археология институты ұйымдастырған
археологиялық барлау экспедиция жұмыстарының ... ... ... ... ... ... жаңа ... орны
анықталып, өлшемі сызылып, суретке түсіріліп, сипаттамасы жазылды. Жаңа
ескерткіштердің ашылуы өлке тарихына тың ... ... жаңа ... Енді Отырар өңірінің ескерткіштерін жаңа бағытта қайта талдап,
зерделеу және оларды бүлінуден сақтау қажеттілігі туындады.
Тақырыптың дерек көзі. Зерттеу ... жазу ... ... ... ... өңіріне жүргізілген ... ... және сол ... ... ... музейдегі
заттары. Сонымен қатар ашық ... ... ... ... және оның ... т.б. Сондай-ақ, жазбаша дерек болып
табылатын музейдің түсім және ... ... және ... ... мен ... ... ... теориялық-методологиялық негізі. Бүгінгі ... ... ... ... ... үлес ... ... еңбектері пайдаланылды. Зерттеу ... ... ... ... ... музейтанулық әдіс-тәсілдері мен
археология-этнология ғылымының теориялық-методологиялық мәселелері кеңінен
қарастырылды. Жұмыс ... ... ... ... жұмысының хронологиялық шеңбері. Зерттеу жұмысында XIX ғ. ... мен XX ғ. ... ... ... ... және ... дейін жүргізілген жұмыстардың негізінде 1979 ж. құрылған Отырар
музейінің қазірге дейінгі тарихы мен қызметі қарастырылды.
Зерттеу жұмысының жаңалығы. Берілген ... ... ... ... ... ... тың ... қалып отырған қорық-музейінің тарихы
жүйеленіп, оның қарамағындағы ескерткіштердің қорғалу, сақталу принциптері
музейтанулық ... ... ... ... ... ... құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, үш тарау,
қорытынды, әдебиеттер тізімі және қосымшалардан тұрады.
Бірінші ... екі ... ... ... ... ... ... күні жай ғана төбешік болып қалған, әлі де ... ... ... ... ... ... тарихын баяндай келе, маңындағы
ескерткіштердің көптігінен республикалық дәрежедегі қорық-музейінің тарихы
мен экспозициялық ерекшеліктерін анықтау болып табылады.
Екінші ... екі ... ... онда ең алғаш Сыр бойына 1895ж.
барон А.Б.Веревскийдің ұйымдастыруымен ... ... ... ... ... ... алып, қазірге дейін жалғасын
тапқан зерттеу жұмыстарының тарихы мен ... ... ... ... ... ... ... музейдің археологиялық және этнографиялық
заттарын қорғау мен ... және ... ... ... ... ... ... көрсету болып екі тармақшаға бөлінді.
Қорытынды бөлімінде зерттеу жұмысының ... ... орны ... таңдағы қажеттіліктен туындап отырған талаптар мен ұсыныстар
берілген. Қосымшада музейдің құнды да ... ... ... ... ... ... мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің
құрылу тарихы мен құрылымы
1.1 ... ... ... ... алғы ... ... - ... өркениетінің алтын діңгегі” деп ел президенті
Н.Ә.Назарбаев айтқандай, тамырын тереңге ... ... ... ... ... Біріншден, бұл қала-адамзаттың екінші ұстазы атанған әл-Фарабидің
отаны. Осының өзі-ақ Отырардың атын шығаруға жетерлік. Ал, бұл ... ... тағы 12 ... шыққан. Екіншіден, Отырар өз заманындағы руханият
астанасы болған. ... ... ең ... ... осы ... тегін емес. Үшіншіден, Отырар өзінің қаһарман қорғаушыларымен
өшпес даңққа бөленген, батырлықтың, отансүйгіштіктің теңдесі жоқ ... ... ... бұл ... Қожа Ахмет Иассауидің ұстазы Арыстанбаб
жерленген.
Отырар тұтас қазақ елі мен ... ... ... қайталанбас
жауһары, алтын қазығы. Бұл ұлы даланың ... ... ырыс ... ... ... Отырар еткен де оның шарапханасы мен ... ... ... деген қытай саяхатшысы Лу Цзиннің сөзі еске түседі...
Осындай Ұлы далада өз құпиясын ішіне ... ... ... ... ... ... ... қояр болсақ, оған қысқаша ... беру ... ... ... солтүстік-батыс шетінде археологтар салған
стратиграфиялық қазба осы жерде қаланың ең ... ... ... ... жататынын анықтады /4, 83/. Қала ... бола тұра ... ... ... ... 3,5 метр ... ... нәрсені
аңғартса керек. Отырар орталғындағы төменгі ... ... да ... ... ... ... ... негізі бірінші ғасырда немесе
одан да ертерек уақытта қалануы ғажап ... ... ... ... ... ... еткен Н.Лыкошин болды.
Ол оның есімін қаланың көп рет ... ... ... ... деді. Бірақ бұл пікірге В.В.Бартольд үзілді-кесілді қарсы болды.
Ал, XIII ғасырдың араб ... ... ... сөзінде
“Тұрарбанд... Сейхұнның ар жағындағы қала, Шаштың Мауараннахрға ... ... ... ... Бұл ... ... осы атты әрқилы айтады және олар
Тұрар, әрі ... деп ... ... ... ... ... ... қаласы Отырар болуы тиіс деп санайды.
Зерттеушілердің басым бөлігі Отырардың басқа бір атауы ... ... ... ... ... мен ... екі көрші
орналасқан уалаяттар болғаны ... ... ... /4, ... сол ... аудан Фараб, ал оң ... ... деп ... ... бұл ... ... , бірақ аттары сол күйінде
қалды және екеуінің де мәні бірдей. Мұны IX ... араб ... ... ... де ... болады.
Қалай десе де тек бір ғана Отырар атымен мәшһүр болған ... Отан ... да, әлем ... да орны ... ... ... ... Жерорта теңізінен Қытайға дейін Еуразияны көктей өткен
Ұлы Жібек жолы арқылы Үнді, Қытай, Византия тағы ... ... ... ... экономиикалық, дипломатикалық байланыста болып, көшпелі
қазақтың арғы атасы ... ... осы ... ... ... сауда-
саттыққа үйреніп, халықтық қатынастар шеңберіне ілігіп, ... ... ... ... ... ... мал ... қатар дамыған
қазақтың ұлт, мемлекет болып қалыптасқан алтын бесігі, отырықшы ... ... ... ... әлемдік мәдениеттің ірі орталықтарының бірі,
қазақтың рухани астанасы, дүниеде теңдесі жоқ ұлы ойшыл Әбу ... ... ... ... Қожа Ахмет Иассауидің ұлы ұстазы, бабтардың бабы
Арыстанбабтың, Темірдің ақырғы демін алып, Алла ... ... ... ... ... ... адамзаттың ежелгі дестүрін Еуразия кеңістігіне
таратқан “Александрия” кітапханасынан ( б.д.д. III ғ.- б.д. IV ғ. ... ... ... заманында” өмір сүрген, Еуразия белдеуіндегі
түркі өркениетінің гүлдену дәуірінің негізін қалаған ... ... ... аса ірі ... ... жүйелі болған /7, 39/.
Отырар - ұшы-қиырсыз далалар, көл-көсір теңіздер мен қуаң ... ... ... ... өтетін өзара байланыстар мен ... ... ... ... берген, түрлі текті халықтардың озық
өркениеті өзара ... ... ... ... Ұлы ... ... өлшеусіз үлес қосқан саяси-экономикалық, ғылыми-мәдени орталығы.
Отырардың ұлылығы да осында. Ең соңында, Отырар - сол замандағы әлемдік ... ... - ... хан ... мен ... ... үшін болған жаһандық соғыстың ортасындағы от-жалында қалып, туған
халқының тәуелсіздігі үшін ... ... деп ... ... ... ел, ... ... әз әміршісі Қайырханның басшылығымен жасанған жауды
алты ай бойы Еуропаға жібермей, жер қаптыра ... ... ... әйгілі
бірден-бір қаһарман қала.
Бүкіл Кіндік Азиядан қай жағынан алып қарағанда да, Отырар сияқты
“қызыл итке жем ... ... да ... жер табу қиын ... жазғандай, Отырар алдымен араб пен монғол шапқыншылығына,
содан ... ... ... мен ... ... Мауереннахр
билеушілерінің Сыр бойы үшін болған өзара қырқысында, “Алқакөл сұлама”
жоңғар шапқыншылығына ... /11, ... ханы ... ... Отырар халқы жаулармен жан аямас
шайқасты. Олар ... ... ... оқ ататын күбішіктері бар Шыңғыс
хан әсеріне қарсы алты ай бойы ... ... ... ... әскер
басшыларының сатқындығы Отырарды жау аяғына таптатты. Осы ... ... ... ... ... XIII ... II ... Отырар дүние жүзілік
саудада делдалдық қызмет атқарып тұрды. Жошы ұлысы құлағаннан кейін Отырар
әйгілі Ақсақ Темір мемлекетінің ... ... ... 1404 жылы Отырарда
қайтыс болды. Темірдің артында ... ... мен ... ... ... күресі кезінде Отырар тағы да отқа оранды. XVI ғасырдың
екінші жартысында қала ... ... ... көшті. XVII ғасырдың бас
кезінде жоңғар шапқыншылары қазақ еліндегі сұлтандар мен ... ... ... ... пайдаланып, күтпеген жерден соғыс
ашты. 1718 жылы олар үлкен әскери күшпен Бөген, ... Шаян ... ... ... ... Цеван Рабдан 1725 жылы Түркістан, Шаш
қалаларын, Қаратау, Арыс өңірін жаулап алды. ... ... Сыр ... ... ... ... ... Галдан басшылық еткен әскердің Отырар
қаласын өрт құшағына қалдырғаны туралы дерек бар. Тарихшылар ... ... ... осы ... ... ... /12, 15/.
Бірақ, XVIII ғасырға дейін өмір сүрген ұлы қала тарихтан іс-түссіз
жоғалып кеткен жоқ. Отырар тарихқа ... ... ... атпен еніп,
қазақ елінің ежелден-ақ қалыптасқан мемлекеттігі мен саяси, әлеуметтік хал-
ахуалының белгісі-ғылым мен мәдениеттің арқауы болды, Отырарда ... ... ... және ... мәдениеттің мәңгілік асыл мұраларын ... /13, ... ... ... ... шыңына көмілген қалалардың бірде біріне
ұқсамайды. Ол түпсіз тұңғиық аспандағы Сатурн секілді бірнеше серіктердің
басын құрайды. Серіктерсіз - ... ... ... өмір сүре ... маңайында Алтынтөбе, Пышақшы, Көкмардан, ... ... ... секілді жеті серігі болған. Олардың қан тамырындай орталық
қала тіршілігіне қосқан үлесі қыруар. Жеті ... те әлі ... ... ... ... көмулі жатыр.
Бұл құпия көмулер жағрапиялық картада Бөген, Арыс өзендерінің аяғы
мен Сырдарияның орта ағысында, Қызылқұм ауданында ... ... ... ... ... ... ... тоғыз жолдың торабы деуге болады.
Сонымен қатар бұл көмулерден сол ... ... сыр ... ... ... ... тарихи ескерткіштердің терең зерттеліп, оларды сақтайтын жеке
орындардың ашылуына XX ғасырдың 20-шы ... ... ... музей ісі,
көнелік өнер мен археологиялық ескерткіштерін және ... ... ісі ... ... негізгі міндеті болып табылды.
Түркістан Республикасының халық комиссарларының кеңесінің 1921 жылдың
26-маусым айындағы № 151 ... ... ... Орта Азия ... көне ... құнды архитектуралық, монументалдық, тарихи
ескерткіштерді есепке алып, жөндеуді қолға алады. Ол ... ... Қожа ... ... ... Көк ... Айша бибі, Сайрамдағы тас
бағана, Сығанақ, Бес там, Ашнас қалалары енді /14, 12/.
Қазіргі кезде тарихи ескерткіштерді ... ... және ... арнайы рұқсаты бар ... ... ... ... Ш.Уалиханов атындағы тарих және этнология ... ... ... ... ... ... заттай мәдениеттің
ескерткіштерін ғылыми-зерттеу және жобалау институты, республикалық
мемлекеттік құрылыс-жөндеу және ... ... ... ... ... ... алғашқы екеуі ескерткіштерді ... ... ... ... ғылыми құжаттар, деректер жинап, қорғаудың, ... ... ... ... жобасын дайындайды, төртіншісі сол
жобаларды іске асырады /15, 43/.
Отырар ескерткіштерін қору міндеті Отырар мемлекеттік ... ... ... құрылуына Отырар өңірінің бай тарихи
ескерткіштерінің болашағын бағамдай білген ауыл азаматтары себепші болды.
Ұстаз, саятшы-құсбегі, тарихшы Адасхан ... 1958 жылы № 4 ... ... ... ... ... Отырар ауданы) алғаш рет
өлкетану музейін ашады. Аудандағы екінші музейді 1967 жылы 17-мамырда Темір
стансасындағы ... ... ... “Музей-адам”, “Отырардың
шырақшысы” деген атпен елге танымал Асантай Әлімов ... ... ... алғаш ізденісі Темір стансасындағы орта мектептің
бір топ оқушыларымен ... 1967 ... ... ... ... ... адамзатқа болмасын ыстық сезілері хақ. Асантай Әлімов мектеп
жанынан музей ұйымдастыруды осы күннен ... ... ... ... ... ала бастады. Бұл іс мектеп оқушылары мен мұғалімдер ұжымының
көмегінің негізінде ... ... ... 1967 жылы ... ... мектептің
шағын бөлімшесінде музей ашылған еді.
Тарих пәнінің мұғалімі Асантай Әлімов бастаған бір топ бала ... ... ... қашықтықта орналасқан Қарауылтөбеге жол
тартты. ... да ... жел ... кеткен тұстарында қыштар мен
құмыралардың сынықтары көптеп ұшырасады. Мектеп оқушыларының көмегімен ... ... қыш ... ... ... Олар бұдан кейін де әр жерден құмыра
сынықтарын, тот басқан майда ... ... бас ... ... ... ... біршама құнды материалдардың ашылуына куә болады.
Отырар ... жер ... ... ... ... ... ... бүтін құмыраларға, қыштан құйылған су құбырларының
қалдықтарына, ... ... бас ... де ұшырасып жатады. Сонау бағзы
замандарда осы ... ... ... кенттерден, жоғарғы дәрежедегі су
жүйелерінен, қантөгіс шайқастардан қалған белгілер екендігі де ... ... жұрт ... ... көне дүние заттарын жинастырып, оларды
мектеп сабақтарында көрнекі ... ... ... ... көп ... де ... ... нәтижесінде тарихи көмбелердің сырлары да ашыла
бастайды. Онымен қоса ... ... ... күн ... құнды заттарын жария ете
бастайды.
Алғашқыда мектеп үйінің шағын бөлмесінде орналасқан музей үлкен ... ... Оның ... күн ... молая берді. Осы өңірдегі көп
көмбелерді шарлап қайтатын Асантайдың өзі ғана емес ... да ... ... ... ... ... ... қолөнерінің көне бұйымдарын
жинау қолға алынды. Сондай-ақ Отырар өңірінің ... ... ... ... ... ... ... бұйымдар, ежелгі киім үлгілері, ер-
тұрман әбзелдері де қолға жетіп отырды. Кейде Асантай Арыс пен ... ... күн жаяу ... ... ... ... асып та ... заттар
жинаумен айналысатын. Тіпті соңғы уақыттарда кей көне бұйымдарды адамдардың
өздері алып ... ... ... оған ... ... ... /17, ... бірге Асантай аудандық партия комитетінің бірінші хатшысының
шақыруымен Отырардың арғы тұсындағы Алтынтөбенің етегінен ... ... ... Бұл да ... ... үлкен жетістіктерінің бірі еді.
Құмыраның биіктігі кісі бойындай, ал жуандығы екі ... ... ... ... үй орнындай жерден қазып алып, тек төрт-бес сағаттан
кейін ғана өзінің тиесілі ... ... ... ескерткіштер қатарына
қосады.
Осылайша үздіксіз жиналған музей заттарына енді мектеп бөлмесі тарлық
ете бастайды. Сондай-ақ, Асантай Әлімовтың мүліктері сол бір ... ... ... ... аша ... өзінде тарихи-өлкетану музейінің
деңгейіне жақындап қалған да еді. ... ... ... ... ... ... ... күндерге дейінгі тұрмыс тіршілігінен айқын
танылатын сипаттар байқалатын. Осының негізінде музей экспонаттарына арнайы
үй ... анық ... ... ... деген арнайы орынның әлі де болса дайын емес екендігі
де сөзсіз. Бұл мәселе жөнінде Асантай ... ... ... ... осы ... ... ... Шәуілдір ауылынан бес бөлмелі ... ... үшін ... ... де бұл ... негізде құрылған музейдің жұмысын кім басқармақ
деген сұрақ басты мәселеге айналады. Өйткені Республикадан әлі ... ... ... ... штат ... емес көрінеді. Музейді басқаратын
адамға мәдениет бөліміндегі бір автоклуб меңгерушісінің жалақысын беруге
мүмкіндік табылар еді. Осы ... ... ... ... ... қана өзі
бастаған ісін ары қарай жалғастыру негізінде музейді басқаруды өз ... ... ... ... ... ... Шәуілдірдегі музей
жоғарғы орындардың назарына ие болады. Осы уақыттан бастап ат ... ... да келе ... Бұл істе ... ... қазіргі
бабамыз-көне өркениет орталығы Отырардың орнында, Әл-Фараби туып ... ... ... бар ... ... мол ... бар” деп
түсінеді. Осы ұсыныспен ол Шымкент мәдениет басқармасына, ... ... ... ... ... ... ... көптен күткен көктегі
биігі көп ұзамай жақындаған да еді.
Ақырында күзде Москва мен Алматыда Әбу ... ... 1100 ... ... ... ... ... арманы жүзеге асты. 1975 жылдың
қыркүйегінде Шәуілдір ауылында Шымкент облысындағы ең ірі ... ... ... ашу ... ... ... Оған үш адамнан тұратын штат
бөлінді. Бұл көп жылдардан бері Асантай атқарып келе жатқан ... ... ... еді /18, ... ... ... ашылған тарихи-өлкетану музейі бір адамның
ыждағатты еңбегі арқасында ірге көтерді. 1973-1975 жылдары аудандық ... ... ... ... музейдің Қызылқұмдағы филиалы есебінде
пайда болды да, ... ... ... ... ... болып өз алдына
отау тікті. Ал штатта төрт қызметкер жұмыс істеді. Бірі директоры, екеуі
ғылыми қызметкер, енді бірі ... Ал 1979 ... ... ... ССР
Министрлер кеңесінің № 219-Р шешімінен бастап ғылыми зерттеу, мәдени ағарту
және Қазақстанда тұңғыш рет археологиялық ... ... ... ... /14, 14/. Бұл ... жеріндегі алғаш құрылған қорық еді.
Осылайша музейдің аты жиі-жиі өзгеріп, дамып келе жатса да ... да ... ... ... ... ... 1979 ... 9-қазанында қаланып,
1980 жылы Қазақ ССР Министрлер кеңесінің шешіміне ... ... ... ... Шәуілдір селосынан Отырар археологиялық қорық-музейі
ұйымдасты. Ал, 1982 жылдан бастап қолға алынған музей ғимараты ... ... ... ... ... оазисіндегі тарихи
ескерткіштерді қорғау, сақтау, зерттеу, белгісіз ескерткіштерді есепке алу,
оларға қорықтық тақталар мен ... қою, ... ... ... ... ... салада этнографиялық экспонаттар ... тағы ... ... коллекциясы тарихшы Асантай Әлімов ұйымдастырған ... ... ... ... Содан бері музей қызметкерлерінің
ізденісі арқасында қазақ халқының ертедегі ... ... ... сан қырлы дүниелер жиналған үлкен орталыққа айналды.
Музейдің көркемдеу жұмыстарын “Қазмузейреставрация” мекемесінің
мамандары жүргізді.
Атап ... ... ... ... ... көркемсурет
училищесінің кең ауқымды суретші, ... ... ... Тұрысбек
Борықбаев жетекшілік еткен “Қазмузейреставрация” бірлестігінің
қызметкерлері әрі ... ... ... ... Старков, Фархад
Камалов, Нұрлан Көкешов секілді тәжірибелі маман иелері музей дизайнын
жасауда ... ... ... ... ... күнге дейін Панфилов
қаласындағы “Жаркент мешіті” атты тарихи музейді ... ... ... соң ... ... ... ... және Маңғыстаудың тарих пен
тұрмыс, этнография музейін” безендіру тобында көркемдік жетекшілік қызметін
атқарған. Оларға жүктелген міндет ең әуелі осы өлке ... ... ... тұрмысы, мәдениеті жайындағы әдебиеттер, тарихи ... ... ... ... ... ... ... тарихи диораммалар
құру болды. Диораммалар жасау ... ... ССР ... ... ... ... ... Карл Байпақов та өз ақыл-кеңесін
білдірді. Өйткені ... ... соң оған ... адам сол тарихи тақырып
жайлы экспонаттардан да, суретші ... ... де ... ... ... ... ... алты ғылыми бөлім, 60-тан астам ғылыми
қызметкерлер ... ... ... қорында 7500-ден астам заттар бар /19, ... жылы 25-ші ... ... № 1335 ... ... Отырар
археологиялық қорық-музейі мемлекеттік мәртебе алып қайта ... ... ... ... ... ретінде қайта тіркелді.
Музей экспозициясының ауданы 1052 м, қор бөлімінің ауданы 254 м.
Қорық-музей қарамағында 4 ... 130 ... ... ... ... ... қорында музей саласына қатысты өткен тарихымыз ... ... ... салтымызды халыққа көрнекті түрде жеткізетін
20 мыңнан астам экспонат сақтаулы. Осы сыр сандығын ... ... ... асыл ... ... Кентау, Шымкент қалаларында, Шәуілдір ауылында
ұйымдастырылған тарихи-этнографиялық көрмелерге 1450 ... ... Бұл да бір жарқ ... ... ... еді /20, 59/.
Республикамызда алғаш ашылып отырған қорық-музейі қазіргі таңда өз
қызметін одан әрі ... ... ... 2005 жылы ... ... ... ... жасауға 10 млн. теңге бөліп, музей
залдары жаңа технологиямен жабдықталды.
1.2 Отырар мемлекеттік ... ... ... ... жинап, олардың сақталуын, қорғалуын өз
міндетіне алған Отырар мемлекеттік ... ... ... Қазақстан облысы, Отырар ауданы, Шәуілдір ауылындағы Жібек жолы
даңғылының төрінде, Арыс ... ... ... Музейдің алдында Әл-
Фарабидің ескерткіші орнатылған. Ұлы бабамыз Әбу ... ... ... Хайланға “Тұрар далама, Отырарыма жетіп өлсем арманым жоқ ” деп ... ... ... аңыз бар. ... ұлы ... Отырарға жете алмады...
/музей материалдары/.
Фараби ұрпағы - біздер бүгін ... ... ... ... ... қауыштық. Музейге Отырар атының берілуі де оның жұмысының ... ... ... ... бір ... ... орталығынан
12 шақырым батысқа таман Арыстанбаб кесенесінде, ал “Отырар руханияты” атты
филиалы ... және өнер ... ... ... ... ... қазба заттар қоймасына арнап ... ... ... Ал ... ... ауылдың көркі болып тұрған қорық-
музейінің мекен-жайы үш қабатты ... ... ... ... ... ... ... орындары мен әкімшілік жайлар орналасқан. Екінші
қабаттан бастап ... ... ... ... ... ... ... мен үшінші қабаттағы этнография бөлімдерін аралап,
адамзат тарихының елең-алаңынан бастап ... ... ... ... ... ... ... халқының ұлт ретінде қалыптасуына және ... ... ... ... ... мол ... ... Сонымен көпшілік көрермендер үшін археология, этнография
залдарынан Арыстанбаб ... ашық ... ... ... қаласынан
ашылған XIV-XV ғасырлар шеберханасы, XIV-XVII ғасырлардағы мешіттер, XIV-XV
ғасырлар моншасы, әдебиет және өнер бөліміндегі ... ... ... ... ... ... қала ... қалдықтары, қорғандар,
суландыру жүйелері мен Сыр өңірінің ақын ... ... ... ... ... ... ... негізгі мақсаты
Отырар өңіріндегі археологиялық, архитектуралық ескерткіштерді қорғау, әрі
ғылыми зерттеу және ... ... беру ... ... Тағы бір
ерекшелігі негізгі жұмыстар ретінде археологтар анықтаған ескерткіштерді
тіркеу және сақтау жұмыстарымен, ... ... тағы ... ... жинаумен, оларды ғылыми тұрғыда ... ... ... /14, ... ... тарихи жинақтарының көпшілігі экспозициялық
залдарда көрсетілген.
Музейдің археологиялық залы ғимараттың екінші ... ... ... және осы ... ескерткіштерден табылған жәдігерлер жүйелі
түрде өз кезеңдеріндегі тарихи оқиғалармен байланыстырыла қойылған.
Музейдегі ең ... ... бірі ... ... ... жиақталған заттар - көру үшін белгілі бір жүйеде қойылған
заттар жиынтығы. Экспозициясыз музей - тек қана ... ... - ... зерттелген мұрағаттарды сақтайтын “архивтік” қойма. Музейді басқа да
ғылыми-зерттеу ... мен ... ... ... экспозицияны муейдің ең негізгі бөлігі деп қараған жөн.
Экспозициялық жұмыс, яғни экспозицияны құру бүкіл музей ... ... Ол ... - ... ... негізінде болашақ
экспозиция жоспарын дайындау, оның ... ... алғы ... ... ... ... бір жүйемен жинақтап орналастыру және оларды
біріктіру /21, 4-6/.
Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің экспозициялық жұмысы
экспонаттарды жинау және оқып ... ... ... ... ... ... ... экспозицияға дайындау сол заттың өзі
жиналатын және ... ... ... ... ... басталады,
белгілі бір затқа байланысты ақпараттар экспозицияны дайындауда қолданылуы
мүмкін.
Экспозицияны ... тек ... ... ғылыми зерттеулеріне ғана
емес, сонымен қатар белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... білім деңгейіне байланысты болады.
Отырар мемлекеттік археологиялық ... ... ... ... үлгілер, материалды және рухани мәдениет ескерткіштер көптеп
саналады. Бұл экспозицияның ғылыми мазмұнын, ... ... ... білу ... ... ... міндет жүктейді.
Музейдің құрылуы салдарынан тарихи білімдерді уағыздау ... ... Атап ... ... ... ауқымы ашылды,
археологиялық дүниелерді ұқсату және сақтау жұмыстары жан- жағынан ... ... ... жылдар бойы жиналған, терілген ... үшін ... еді. /22, ... осы ... негізге сүйене отырып жасалынған Отырар мемлекеттік
археологиялық қорық-музейінің ... ... ... ... Отырардың ең ежелгі тарихи ескерткіштерінен басталады. Яғни, I-
XVIII ғасырлар аралығын ... Атап ... ... орта ... кезеңі, монғол шапқыншылығына қарсы күресі, кейінгі Әмір Темір
мемлекеті, Қазақ хандығы, XVII- XVIII ... ... ... ... ... ... Отырар тарихи баян етіледі.
Залдың кіре берісінде Отырар өңіріндегі археологиялық ескерткіштердің
картасы берліген. Қойылған ... ... ... ... 800-140, 3
мыңыншы жылдықты қамтитын ежелгі тас дәуірінен бастау алады. ... ... ... жері ең ... ... ... қоныстанған
аймақтардың біріне жатады. Ертедегі адамдардың тұрақ жайлары, ... ... ... ... ... Мұнда құралдарды пайдалану,
өңдеп жасау тәсілдері бейнеленген.
Осыдан 45-50 мыңыншы жыл ... ... ... адам ... ... ... адамдар аң аулап, жеміс-жидек теріп ... ... ... Жаңа ... ... Ақсу-Арыс, Мятаста табылған
заттар экспозицияда көрсетілген. Олардың ішінде қырғыш, тескіш, жоңғыш,
аңшылық құралдары бар. ... ... ... жолы ... бір ... тасты соққылау арқылы қажетті ... ... ... ... тас ... ірілерін қырғыш, кескіш ретінде
пайдаланған /музей материалдары/.
Келесі сөреде б.э.д. 2 ... ... ... ... ... ... ... білезік, жебе ұштары мен дән үгіткіш секілді
тұрмыстық бірнеше ... ... орын ... ... ... жылдықтың басында Қазақстан тайпалары ғұмырында үлкен
өзгерістер болды. Ең алдымен көшпелі мал шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ең бір тиімді жолы еді.
Пайдаланусыз жатқан ... ... ... ... Адам тіршілігне
қажетті өнімдер көбейді. Халық санының өсуіне, мәдениеттң ... ... ... ... ... еңбек бөлінісі басталып, сауда-саттық дамыды.
Көшпелілердің адамзат мәдениетіне ... ... жан- ... ... Осы
кездегі қазақ даласын мекендеген көшпелі тайпаларды ... ... ... ... деп атаған. Сақтармен қоса ғұн, ... ... ... экономикалық даму кезеңіндегі, Ұлы көш ... ... ... ... ... қолөнер мәдениеті, суландыру жүйелері,
қала салу ... ... Бұл ... ... ... тастардан, сүйектерден, темір мен қоладан жасалынған заттар өзінің
түпнұсқалығымен нақты мәлімет бере ... /4, ... ... сөрелері ежелгі түркі заманының тарихына арналған.
Яғни, VI-VIII ғасырлардағы қалалар карта, аэро-фото ескерткіштер сызбасы
негізінде көрсетілген. Отырар осы ... ... ... ... ... ... ... бейнеленген. Бұл Отырардың қазақ даласындағы ... ... ... ... ... қатар зергерлік
бұйымдар, тиындар да ... ... ... бидай, мақта қалдықтары егіншілік
кәсіптің дами түскенін аңғартады. Халықаралық байланыстарды ... ... ... ... атты ... ... ... бір жануар бейнеленген.
Оның үлкен бұғыға тән мүйізі анық көрінеді.
VIII-X ... Сыр ... ... ... оғыз тайпалары
шоғырланды. Қазіргі кезге дейін ... ру ... ... Баялдүр,
Бұзық (Бузак) жер атаулары ретінде сақталып отыр. Жаңа дін - ислам ... ... ... рухани және заттық мәдениетіне ... ... ... Орта Азия, Қытай, Иран елдерімен байланыс күшейе түсті ... ... ... тағы ... ... ... Жібек жолы
тармақтары өтті /23, 27-28/. ... ... ... рухани,
саяси өзгерістер археологиялық заттарда ... ... ... ... хум, ... ... ... секілді тұрмыстық
қолданыста болған заттар сол ... ... бір ... болып табылады
/музей қоры материалдары/ (3-сурет).
IX-X ғасырлардан бастап сырлы ... ... ... ... ... ... ... не басқа бір түсті бетке қара не ... ... ... ... түссіз жылтыр сырмен көмкерілу жиі кездеседі /24, 9/.
Қолөнердің жаңа түрі шиша ... ... кең өріс ... ... ... дәрі – дәрмек құтылары, балқыған ... ... ... не ... салу ... жасалды. Ортағасырлық шиша үлгілері өте
қарапайым өте жұқа және түсі аспан көк, жасыл, сары болып келеді. ... ... ... көрермендердің ерекше ықыласына ие болып отыр.
Қазақстан археологиясында тұңғыш шиша ... ... ... ... қазба жұмыстарын жүргізді. Қоңыртөбеден солтүстікке
қарай 2 км ... шиша ... ... X-XIII ... ... ... алынды.
Археология залының бір мүйісінде Отырардың зәулім ғимаратында әшекей
қыштар орын ... Бұл ұзақ ... ... ... біршама күйдірілген сырлы,
сырсыз өрнекті қыштар мен жалтылдаған сары сырлы бес қыш ... ... шаң ... ... жуып тазалаған соң жылтылдаған сары сыр алтын
екендігі анықталды. Кірпіш бетінен гүл ... ... ... ... ... Екі кірпіш сынығы алдыңғы ... ... ... Оның ... ... ... сыр ... әркелкі төрт ұзын ашық көк
сызықтар ... ... ... үш ... ... ... жағылған,
жиегіне қоңыр сыр жүргізілген. Екінші кірпіш сынығы төртбұрыш пішінді. Бір
шетіндегі өрнек лотос гүліне ұқсас. Гүл ... ... ... ... одан ... қара сыр ... Қара сырдан соң дөңгелек ... ... ... артқы жағында отқа күйген күйе ... бар. ... ... ... ... беті ақ ангоппен сырланып, содан кейін қажетті
өрнектер әркелкі бояулармен ... ... ... ... бетін түссіз
сырмен сырлаған. Сонда кірпіш бетіндегі өрнектер ... ... ... өзінің әсемдігімен алыстан көз тартқан. ... гүл, ... ... ... ... ... өнердің тамаша
үлгісі ретінде музей экспозициясының ... ... ... десе де
болады.
Ангоп – арнайы ... ... ... ... ... ыдыс
дегдігеннен кейін оның бетіне түсіріледі немесе ... ... ... ... ... ... оған ... ангоп та түрлі-түсті
болып келеді /24, 14/.
Феодалдық қақтығыстарға, түрлі кішігірім соғыстарға ... ... келе ... ... ... мәдениетінің күре тамырына
монғол шапқыншылығы үлкен дайындықпен шыққан еді. Сол ... озық қару ... ... Қытайдың тас атқыштары, түрлі қамал ... ... /25, ... ... ... ... ... ауыр соққы болғаны да анық.
Музейде ... ... ... ... ... макеттер мен
диораммалар экспозицияланған. Экспозиция бүкіл дүниені ... ... ... ... ... тас атқыштарының
доптарын музей қызметкерлерінің 4 есе кішірейтілген түрдегі макеті және
“Отырар ойраны” диораммасы ... ... ... ... ... ... атты ... XII ғасырға жататын қылыш ... ... ... XII-XIII ... ... жебенің ұштары музейдің негізгі
дерегі ... ... ... ... ... бұдан кейін тұрмыстық мәдениетте біршама өзгешеліктер
пайда болды.
XIV ғасырдың II жартысынан бастап ... ... ... ... ... ... ... кеселер, қалыппен өрнектелген
құмыра, торсық, сиясауыт секілді жаңаша тұрғыдағы заттар пайда ... ... ... және жаңа ... ... ... ... түсті лай – ангоппен көмкеріліп, бетіне өсімдік, геометриялық оюлар
салынды. Ең соңына сары, не ... ... ... түссіз жылтыр сыр жағылды.
Ал, қазақ даласы арқылы өтетін ежелгі ... ... және ... айғақтайтын мыс, күміс теңгелер, Иранның ... ... гүл, шөп ... ... ... ... крест бейнеленген
моншағы тағы да басқа сауда арқылы келген заттарын сөрелерден кездестіруге
болады.
Археология залының соңғы ... ... ... бір топ
тұрмыстық заттары берілген. Яғни, XV ғасырға жататын ... ... ... мен ... XIV-XV ... ағаш ... екі ... немесе құйрықты жануар бейнеленген майшамдар, XIV ... ... ... теңгелер, саздан жасалынған табақ, құмыралар, XIII-XIV
ғасырлардағы сәулет ... ... ... ... ... ... ... айналуда. Сол секілді кеседегі өртенген нанның, ... және ... ... ... бидай, мақта өсірумен айналысқанын
аңғартады /музейдің экспозиция материалдары/.
Музей экспозициясына ең көп ... ... саз ... жасалған заттар. Қазіргі кезде музей қорында 10 ... ... ... ... ... ... заттар жинақталған.
Сазды тұрмысқа пайдалану тас ғасырдан бері жалғасып келе жатқан ... ... ... әсем ... ... ... ... күнделікті тұрмысқа пайдаланатын барлық ыдыс аяқ
түрлері жатады.
Залдың соңғы ... XIX-XX ... ... ... ... ... тарихын өмір деректері, сурет ... ... ... ... этнография залы музейдің үшінші қабатында
орналасқан. Музей экспозициясында ... Сыр және ... ... XVIII-XX ... ... қолөнер бұйымдары қойылған.
Экспозиция халық арасынан ғасырлар бойы жинақталған құнды ... ... ... ... суреттер, карта және ... ... аса бай ... және рухани мәдениет үлгілерін көрсету
негізінде құрылған. Осы арқылы бүгінгі ұрпақта ұлттық сана-сезімнің жоғары
болып ... ... ... да нәр ... ... әдет-ғұрып, салт-
дәстүрді сақтау, қадірлеу секілді ұстанымдарды дәріптеу ... ... ... ... ... XVIII-XX ... ... Қазақстанға
байланысты мәдениеті мен Отырардың суландыру жүйесіне арналған.
Отырар бір ... ... ... ... ... ... ... талатын,
құм суырып сағым ойнаған сайын дала қазір жаңарып, жасарған, қайта түлеген
өлке.
Заманында Шығыс пен Батыс ... ... күре ... ... ... жолы осы Отырарда сауда және мәдени ... ... ... ... ... рол атқарғандығын жазып қалдырған. Сонымен ... ... құяр ... Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан Отырар
қаласы отырықшы мәдениеттің ошағы болған. Отырар ... ... ... Орта ... ең ... сол ... ең ... қатарлы
техникалық мүмкіндіктеріне сай құрылған тоғанды, шығырлы су ... /23, ... ... ... ... ... ... қазіргі
уақытта егіншілік мәдениеті мықтап дамып, бұл алқапта тары, күріш, жүгері,
бидай тағы басқа азықтық дақылдардан – мақта мен ... ... ... ... ... ... да жеміс-жидектерден жоғары өнім
алынған.
Ертеректегі егіншілікке ... ... ... өте ... ... алған заттардан тұрады. Музей сөрелерінен егіншілікке байланысты
соқа, кетпен, шот, айыр, күрек, ... орақ ... ... ... ... қатар сохамен, жерағашпен жер жырту көрінісінің фото
көшірмесі қосымшада пайдаланылған /26, 38-44/.
Осындай ұсталардың бірі ... ... ... ұлы ... ... әкесі Қалдаяқ ұста жасаған талай қолөнер бұйымдары ел ішінде,
белгілі өнер иелерінің қолында сақталып қалған.
Музейдегі ақын Айтбай Белгібайұлының жұбайы ... әжей ...... асыл ... ... ... түскіштігі жағынан еңкіштігі
мен қайқылығы, салмағы, суы мүмкіндігінше дәл ескеріліп, классикалық ... Оның ... және ... ... ... “Ирек су” өрнегі
шекіп түсірілген. Шоттың сабы жетіқат ағашынан жасалған. ... ... ... ағаш ... ... тас ... ... пен мүйіз ұқсату,
тағы да басқа түрлерін жетік меңгерген ісмер болумен қатар, арабша ... ... өте ... кісі ... ... сөре ... халқының мал шаруашылығына байланысты көшпелі және
жартылай көшпелі мәдениетке арналған.
XVI-XVII ғасырларда қазақ халқының шаруашылығының ... ... және ... көшпелі мал шаруашылығы болды. Малшылар белгіленген
ендік бағытында көшіп қонды. Қазақта көшіп – ... ... ... “Тіке”, “Тұрақты” бағыттары секілді үш түрі болған. Бұның
соңғысы “Тұрақты” көшіп-қону ... ... қуаң ... тән.
Көшпелілер жазда жайлауларда жайласа, қысты өшпелі малшылар ... ... елді ... ... Сыр бойын жайлаған ел
ежелден-ақ қой, ... айыр ... ... ... ... өсіруді кәсіп еткен
/музей материалдары/.
Малшының еңбек құралдары тұйық шаруашылыққа ... бойы ... ... Тіптен қойдың қосағына, қозының көгеніне,
құлын мен ботаның желісіне, сиырдың бас ... ... ... ... ... бұйдасына, жылқышының құрығына енген өзгерістер
жоқ десек те болады (6-сурет).
Осындай мал шаруашылығына қажетті қолданыста ... ... ... ... – түйенің, өгіздің екі танаы арасындағы мұрын шеміршегін
тесіп, көлденең ... ... ... Оны ... ағаштан, көбінесе
тобылғыдан жасайды. Мұрындыққа бұйда байлап, сол арқылы көлікті оңға, солға
бұрып ... ... ... мал ... соң салт ... ... ... тез үйрееді.
Ыңыршық - өгіздің үстіне жүк тиегенде ... Оны ... ... ... да ... көрпе салып отыра береді.
Көген – қозы-лақтарды байлауға арналған жіңішке арқаннан жасалған,
төлдердің мойнына тағатын ... Оны қой мен ... ... ... ... өріп ... ... бұғалық, құрық, тұзақ, арқан, кебеже, ... осы ... ... ... ... орналасқан /26, 72-89/.
Қазақ халқында шаруашылықтың негізгі формалары мал шаруашылығы мен
егіншілік болды. Сонымен ... сақ, ғұн, ... ... ежелден
қосалқы кәсіпшілік ретінде аңшылық пен аң аулау кәсіптері де қалыптасқаны
анық.
Оңтүстіктегі ... ... ... және Арыс ... ... халықтың балық аулау кәсібі ерекше дамыған.
Сөрелердегі аңшылық құралдары: қақпан, ... ... ... құрал-жабдықтары, яғни томаға, балақбау, аяқбау, балдақ, тұғыр,
қоңырау, жығауыл, тор, ырғақ секілді заттар ... ... ... ... ... ... ... ау музейдің тұрақты
экспозициясы болып табылады /музейдің ... ... ... бірге музей экспозициясынан қазақ халқының өмірінде ерекше
орын алатын ұсталық және түсті ... ... ... бұйымдар
жасайтын зергерлік өнердің бірнеше түрлерін кездестіруге болады.
Зергерлер мен темір ұсталары көркем ... ... ... ... пен мыс, ... ... ... мен зергерлік өнері атадан балаға мұра болып, ұрпақтан-
ұрпаққа қалып отырған.
Залда XIX-XX ғасырлардағы ұстаның құрал-саймандарының ... ...... отты ... ... мойнағынан немесе ешкінің
терісінен иленіп, ыңғайлап тігілген зат.
Қысқыш – қазан темірді оттан ... отқа ... ... отқа ... ұзын ... имек басты, яғни құс тұмсықты қол күйдірмеу үшін
шебердің пайдаланатын аспабы.
Төс – ... ... ... ... металдан жасайтын бұйымын белгілі
формаға келтіру үшін оның үстіне қойып соғатын, бір жақ ұшы ... ... ... жағы дөңгек ағашқа қозғалмастай етіп орнатылған
көрік алдына жақын орналастырылатын аспаптың бір түрі /27, 77 - ... ... ... шаппа, шоттың көне түрлері де кездеседі.
Ал, зергерлік өнер - өркеиеттің биік шыңы, ерте заманнан бері ... ... ... ... мыс ... пайдаланып қана қоймай олардан
түйін ... хас ... ... Оның ... сонау қола дәуірден беріг
кезге дейін жалғасы тауып келе жатқан зергерлік әшекейлер.
Музей экспозициясында ... ... ... IV-XX ... алтын, күміс, мыс, қоладан жасалған зергерлік жинақтар көздің
жауын алады. Әсіресе, IV-V ... ... ... ... ... Көкмардан моласынан табылған әшекей заттар (моншақ, ... ... ... ... білезіктер салпыншақ сырғалар, бойтұмар, құдағи жүзік,
және алтын жалатылған, бетінде көгілдір ақық тастары бар ... ... әйел ... сәні десе болады. Алтын жалатылған күміс ... ... ... ... - XX ... ... бұйымдарына жатады.
Оңтүстік Қазақстанның Отырар өңірінің этнографиясында музыкалық
мәдениеттің де ... ... ... ... бірнеше түрі кездеседі.
Әсіресе, әр түрлі формада болып келген осы өңір күйшілерінің домбыраларымен
танысуға ... ... ... саз сырнай, шаңқобыз және дауылпаз
секілді қазақ халқының ұлт аспаптары музейдің түп дерегі болып табылады.
Саздан ... ... ... ... ... түрі – саз
сырнай. Бұл аспапты саздан жасап, кейін отқа күйдіреді. Олардың көлемі ... де әр қилы ... ... ... ... ... салған /28, 41-
44/.
Музейде сол өлке тұрғыны Қайыпназар Әйтпеновтың ... және ... ... ... күйші атымен қалған Төлеген Момбековтың тұтынған
домбырасы, сырнайы орын ... ... ... ... ... ... қатар музей экспозициясы аспапта ойнаған ... мен сол ... ... ... ... ... ету ... сан-салалы құрамдарының бірі –
киіз үй өз ... атап ... ... үй жиһаздары, дүние
мүліктер қатарлы бұйымдармен халықтың көзқарастар ... ... ... ... айғақтай алады. Сондай-ақ экспозициялық
кеңістіктің ойластырылуының композициялық түп қазығы саналатын барлық жасау
жабдығы бар сегіз қанат киіз үй ... оң және сол ... ... жарылып
көрсетілген. Бұл көрініс залға кіріп ... ... ... дәстүрлі
тұрмысының сырт көрінісін қабылдауының алғашқы мәліметтерін береді /музей
материалдары/.
Киіз үй ... ... ... ... ... ... өте ертеде пайда болған, шығыс халықтарының барлығына ... ... ... жылжымалы үй типінің бір түрі екендігін аңғартады /29; 54/.
Сыр өңірінде көшпелі өмір мен ... өмір ... ... ... ... және жылжымалы түрлері қатар дамыған.
Көшпелі халық өмірінде, жорықтар мен аң аулаушылықта киіз ... тез ... мен тез ... ... ... ... зор
болған. Алайда, киіз үйлердің бір жағынан көшіп-қонуға ыңғайлы ... ... ... ... ... шаңы мен ... ... атып ышқынып
соққан дауылы мен ... ... ... аса ... болу жағы ... /27, 17/.
Киіз үй құрылысына келетін болсақ – киіз үйінің кереге, ... өзен ... ... әртүрлі талдан жасалынатын болған. Оған
сәмбі тал, көк тал, қара тал, боз тал, құба тал ... ... ... ... ... киіз үй ... ... жасайтын болған. Қайыңнан
жасалған үйлердің көлемі үлкен және салмақты болған.
Этнография ... ... киіз ... композициялық көрінісінде
төр жақ бөлігі көрсетілген. Онда: кереге, уық, ши, төсек ... ... ... ... ... текемет, сырмақ, шашақбау, алаша, сүйек,
кебежелер, кілем, адалбақан, ... ... ... ... үй жиһаздарымен
жабдықталған (8-сурет).
Киіз үйдің екінші ... ... ... ... тұрмысына
қолдаылатын бұйымадары көшіп-қонуға бейімделіп жасалынған жеп-жеңіл,
сынбайтын кебеже, аяқ қап, ... ... ... ... ... ... қақпан, ұн өлшеуіш, қырғыш, қабақ тәрізді ұзақ тұтынуға ... ... ... үйді ... адамды үйші, ал үйдің ағаш торын жасайтын басты
құралдарының бірі тез деп ... ... ... ... шот, ... ... секілді түпнұсқа заттар да осы жерде кездеседі. Қосымша ретінде киіз
үйдің құралы ... ... ... ... берілген.
Қазақ халқының қолөнері көне заман тарихымен бірге дамып, біте
қайнасып келе ... бай ... VI-XII ... ... ... жернде
тоқымашылық кәсібі өріс алғанын, жіп иіру-тоқу құралдары, ... ... ... ... ... жазба және археологиялық
ескерткіштер арқылы ... ... ... ... ... ... ... жақсы дамыған /29, 11-17/. Осының белгісі ретінде
Отырар ... ... ... мен ... ... ... өз ... секілді.
Қазақ ежелден мал шаруашылығымен айналысқаны анық. Сондықтан да ... ... ... түрлі киім тоқылған. Оған мысал этнография залындағы
кимешек, орамал, сәукеле, ... ... ... тон, ... ... ішік,
бөрік, шекпен, кемер белдік болып табылады /музей материалдары/.
Соңғы ... Орта ... ... тағы басқа ... ... ... ... тауар алмасу арқылы келген мыс ... ақша ... ... ... ... қойылған. Осыдай кең көлемде
жасақталған екі залдың музей үшін алатын орны ... ... ... ... ... атты ... жиі ... – музей ісі және ескерткіштерді қорғау бағытында тарихи-
мәдени және табиғи ... ... ... ... ... ... ... береді. Яғни, музейлік тарихи-мәдени ... тыс ... ... ... /21, ... ... археологиялық қорық-музейінің бірнеше жерді
қамтыған ең ... ... ... ... ... Қорық-музейінің
ауласында Сыр өңірінде мекен еткен халықтардың баспанасы, Яғни, қоржын там
мен XIX ғасырда қолданыста ... ағаш ... ... Ашық аспан
астындағы музей құрамына аудан орталығынан 12 шақырым ... ... ... ... ... атты филиалы (әдебиет және өнер
бөлімі) және ... ... 20 ... ... алып жатқан Отырартөбе
археологиялық қазба жұмыстары ... ... XIV-XVI ... ... құдық, тұрғын жайлар, сарайлар, қала ... ... ... қала ... мен ... сыр шертетін заттармен таныс бола
аласыздар.
Сыр бойының халқы атам заманнан бері ... ... ... бөлмесі бар қоржын үйлерде өмір сүрген. Бір бөлмеде ... ... ... қонақтарын қабылдайтын болған. Дәлізді асхана ... ... ... мен ... ... үшін жасалатын
әшекейінің жоқтығына қарағанда “қоржын үй” Отырардың тұрғын үйлеріне өте
ұқсас, шошама ... өте ... келе ... ... үй ... ... бір ... табылады.
Сыр өңірі қазақтарының тұрғын үйлерінің ішкі жасауларында
ерекшеліктер болған. ... ... ... ... ... ... үй
бұйымдарының көптігі – алашалар, кілемдер, қоржындар, ыдыс сақтайтын
дорбалар, сандық қаптар ... ... /30, ... ... ... ерекшеліктер сақталынған, Отырар өңірінің XIX-XX
ғасырларда пайдаланған тұрғын жайы ... ... ... ... ... ... бір ашық ... астында орын тепкен музей экспонатыың бірі -
қазақ қайығы.
“Су көбейген кезде 30 ... ... ... ... ... басып...
төбелердегі ауылдар ен елді мекендерге тек қайықпен ... ... ... ... ... тұсы ескі заманнан-ақ Үшқайық, Ақжар,
Маяқұм, Шеңгелді өткелдерінде қазақ қайығы пайдаланылған. Қазақ ... ... ... ... ... ... және шау, бұлқын сияқты
қоғаушы, бағыттаушы бөліктерден тұрады. Қайықтың әр ... ... ... ... түзу және иіді ... төрт қырлы етіп байтесемен
шауып, жиде шегемен шегелеп ... ... ... таза ... ... ... ешкінің майымен майлаған. Сырдарияның Отырар
тұсындағы өткелдерінің соңғы қайықшылары – Ақжардағы Әлі, Маяқұмдағы ... ... ... ... ... ... ... табылады
/музей материалдары/. Осындай есімдері ел есінде сақталған ... ... ... шеберлер саны көбеюде. Мұндай қазақ қайығы әлі де ... ... ... да бір ... қарамағына алынған үлкен тарихи ескерткіштердің
бірі Арыстанбаб кесенесі.
Діни аңыздар ... ... ... ... ұстазы, жүгінер пірі
болған әулие Арыстанбаб есімі Отырар, Сайрам, Йасы ... ... ... ... кеңінен жайылған. Әулиелігін халық мойындаған
Арыстан баба басына зиярат және ғибадат ету ежелден мұсылмандық ... ... Ел ... ... ... Қожа ... ... деген
ұлағатты сөз бар. Кесене дәлізхана, мешіт, құжырахана, Ахан шақыратын
мұнара сияқты жеке ... ... ... ең көне бөлігі –
қабірхана. Қазір де оның едені басқа бөлмелермен ... ... ... ... ... белгі ХІІ ғасыр шамасында салынған. Мазар XIY ғасырда
қайта ... ... ... ХХ ... ... ... қаражатымен күйдірілген кірпіштен ауданы -35 х 12 м, биіктігі-12
м, бұрынғы Меккеге ... ... ... - ... ... ... жағы ... оңтүстік жағы мешіт есебінде қайта жөнделді. Дәліз –
қақпа маңдайшасына хижра бойынша соңғы құрылыс жүрген уақыт – 1327 жыл ... ... ... ... ... ... ... мен ондағы көрме залында Арыстанбаб әулие өмір ... тән ... ... ... ... ... ізгі тілектер
жазылған күміс кесе, қола келі және XIV ... ... ... ағаш ұстындары және тағы басқа жәдігерлерді көруге болады.
Қазіргі таңда ... ... ... алынып, Отырар мемлекеттік
археологиялық қорық-музейінің қорғауына жүктелген /11, 42-45/.
Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің ... ... ... руханияты музей-кітапханасы яғни, әдебиет және ... ... ... депутаттары Қызылқұм аудандық Кеңесі атқару
комитетінің № 388- ... ... ... 6 ... ... 1992 ... маусымдағы № 48 бұйрығымен ... ... 2000 жылы ... ... ... хат № 05/325/ ... ... қорық – музейінің филиалы болып мемлекеттік негізде ресми
ашылды. / Бұйрық № 43/
Музейдің ғылыми-іздестіру, ... ... ... жаңғырту, ғылыми-көпшілік, ғылыми-ағарту, ғылыми-байланыс және
баспа, экспедициялық, ... ... ... бір ... бөлімі, қайта жаңғырту шеберханасы, алты экспозиция, бір тұрақты
көрме залы, төрт қор сақтау, кеңсе бөлмелері бар. Соңғы ... ... ... салу ... ... ... Қ.Айтахановтың тікелей басшылығымен
“Мәдени мұра” бағдарламасы ... ... /31, ... ... қарамағындағы ескерткіштер көлемі көбейіп,
мемлекеттің заңды ... ... да ... ... орай ... қорық-
музейінің жағдайы жақсарып, өз қызметімен тереңірек айналысуда. Оған деген
қызығушылық келешек мамандар үшін артуда.
2 ... ... ... ... ... мен ... ... ескертіштерінің 1895-1989 ... ... ... 14-шілдеде патшалық Ресей басып алған Түркістан аймағындағы
қазақ даласы мен Бұқара, Қоқан хандығы ... ... да ... ... ... мен ... округы болып
құрылады. Патша әскерінің жаңа құрылған әскери ... ... ... ... ... ... жол ... бойы қалыптасқан жергілікті халықтардың материалдық және
рухани мәдениетін қарулы ... ... алуы ... ... ... рухын
орнықтыруға жеткіліксіз болғандықтан, енді ... ... ... ... ... ... ... бастайды, Көздеген
саяси-әлеуметтік және экономикалық ... ... ... идеологиялық
саясаттағы негізгі қару – баспасөзге тәуелді екендігін түсінген өлке
басшысы ... ... ... ... органын
шығарудың қамына кіріседі.
Осы өлкенің тарихына, этнографиясына, статистикасына, географиясына
қатысты материалдар оқырмандарды Ресей ... әлі аз ... ... жүзі ... ... ... тудырып отырған осы елмен жан-жақты
таныстыруға кіріседі.
Соның ішінде Орта Азия мен Қазақстандағы орта ... ірі ... мен оның ... көне ... орны айрықша болды.
Алғашқыда орыс зерттеушісі П.И.Рычковтың 1762 жылы жазған Орынбор
губерниясы топографиясында 1813-1814 ... ... ... орыс
аудармашысы Филип Назаровтың жазбасында, 1832 жылы А.И.Левшиннің кітабында,
1865 жылы француз тілінде жазылған Б.Залескийдің еңбектерінде тек ... ... ... ... /4, 14-15/.
Бұрынғы деректерде Отырар қаласына алғаш қазба жүргізген А.Черкасов
пен А.Кларе деп айтылып жүрген, алайда ... ... ... ... "Мәскеудегі әдебиет және өнердің мемлекеттік сақтаулы тұрған ... ... №1, ... ... №243) ... шығыстанушы
Н.И.Веселовскийдің "Қазалыдан Ташкентке барар ... көне ... көне ... деп ... қолжазбасының фотакөшірмесіне
тиді.
Қолжазбаның 57-бетінен Түркістандағы Қожа Ахмет Иассауи кесенесі және
басқа да ... ... ... ... ... құландыларын: "Әзірет мешітін көріп болған соң бұл жерде Темір дүние
салуымен танымал, кезекті құланды орны Отырар болды. Бұл қаланың ... пен ... ... қосылар жерде. Алғашқы өзен қаладан 6 верста, екінші
3 верста қашықтықта ағып жатыр.
Түркістаннан Отырар арасы арба жолмен 70 верста деп ... ... біз ... ... ... Отырар бас қамалдан ... ... ... бұзылған баулы шаһардан тұрады. Көптеген арықтар түскен қаланың
алып аумағында төбешіктер кездеседі. Қаланың бас қамалы болған орын ... ... ... ... ... ... биік ... сайлар, бәлкім, көше орындарын көрсетіп тұр.
... Қолжазбаның 24-ші бетінде Отырардағы қазбалар ... де, ... ... ... ... ... бас бөлігінде
іргесі дөңгелекше, айналасы 50 сажень мен 14 аршын болып келген, ... ... ... 1 ... ... үш адам қаңқалары табылды ...
олардың басы батысқа қаратылған, ... мен ... ... тек ... ... біршама иіліп бір-біріне айқастырылған.
Осы сипаттамаға қарағанда Н.И.Веселевский кейінгі мұсылмандық
қабірлерге тап ... ... ... Отырардың осы бөлігінде орта
ғасырдың аяғында мұсылмандық мазардың болғанын ... /32, ... ... қарап Отырарға алғашқы қазба жүргізген Н.И.Веселовский
деп айтуға ... ... ... ... ... әуесқойлары
Түркістан үйірмесінің мүшелерінің үлкен үлесі болды. 1895 жылдың 11-
желтоқсанында Түркістан ... ... ... Александр Борисович
Веровскийдің бастауымен табиғаттану, антропология этнография ... ... ... болып өтті. Жиында Н.П.Остроумов пен В.В.Бартольд
осы өңірдің археологиясы ... ... ... ... ... сақталу жайы туралы өз ойларын ортаға салды. Бұл жиын
жергілікті көне ескерткіштерді ... ... ... ... ... ... ... жол ашты.
Барон А.В.Веровский Ташкентте археологиялық үйірме ашу туралы ұсыныс
жасады. Осыдан кейін үйірменің уставы жасалынып, 1895 жылы 31-қазанда ... ... ... ... 1895 жылы ... ... ... басшысы болып
Н.П.Остроумов, хатшысы болып Н.С.Лыкошин, қазынашысы болып С.А.Лидский,
мүшелері болып ... ... ... ... ... ... Д.М.Левшин, Н.С.Ликошин,
Д.В.Назаров, В.Ф.Ошанин, Н.И.Остроумов, ... ... ... өз ... ... ... ... баяндап
отырды. Барлық баяндамалар мен зерттеу жұмыстары, жиын қорытындылары ... ... ... ... ... 1895-1917 жыл аралығындағы хаттамалары 21 жинақ
болып шықты.
1896 жылы Е.Г.Смирновтың мақаласында Сырдария ... ... ... ... ... жөніндегі мақаласы жарық көреді. Онда ол Сыр
бойының көне ... мен ... ... туралы жазады. Осы өңірдің ірі
қалалары ретінде Қауған, Артық, Құмян және ... ... ... ... Арыс өзенінің Сырдарияға құяр жерге жақын орналасқанын жазады.
1898 жылы ... ... ... ... ... ... хаттамада жарияланған шағын мақаласында ... ... ... Сырдарияға құяр жерге жақын екенін, Отырар орнында үлкен төбе
жатқанын айтады және бір ... ... ... ... хабарлайды.
Яғни "Қала орталығында алыпордың арғы беткей қиясында шағын ойық бар, одан
тік түсіп жер асты ... ... ... ... айтуынша шамамен бір жыл
бұрын Меккеден ... бір ... ... ... осы ... ... ... деген хабарды оқып келген. Ол осы жер асты жолына түсіп ... өмір ... ... ... ... ... жоқ ... Оның
көмбе тапқан-таппағаны беймәлім... Жер асты жолы бірнеше саженьге созылған,
ақырында тарылып ... ... ... ... ... төбелері
бұзылып ойықтар пайда болған, солар арқылы табиғи ауа ... ... ... ... /33, ... Н.С.Лыкошиннің Отырардың орнын жылнамалардағы Хамукат деуін
В.В.Бартольд жоққа шығарады. В.В.Бартольд өз ... ... ... ... әлде ... ерте ... ал VI ғасырдың ... ... ... ... болған деген ой айтады.
Н.Лыкошин Отырар төбені сипаттағанда Отырардағы жер асты жолы туралы
әңгімені келтіреді: "қаланы айнала қоршаған ор ... ... ... ... кей ... ... ... жер асты жолдары
ашылған. Оны қазған шал 70 жаста, әлі тірі және Түркістанда тұрады. ... ... ... ишан ... іздеушінің лақап аты) парсы
елінен келген. Алдымен ол ... ... ... оның бір ... байқаған қала тұрғындары ишанның кетуін талап етеді. Ол ... ... ... ... ... да көп ... ... үйінділерінде тұруды
ойлайды. Шіліктен кеткен Жертышқан имам сопы ілімін насихаттаған ... ... ... ... ... ... жер асты жолына түседі.
Көмбе табылмай, шал қайтадан Түркістанға көшіп кетеді.
Н.В.Руднев сонымен ... ... сол ... ... ... жайын, жергілікті тұрғын малшылардың ... ... ... ... 1900 жылы ... шыққан мақаласында Перов уезіндегі
қалаларды атап өтіп, соның ішінде ... сол ... ... ... деп Өгіз ... ... Өгіз жылғасының бойында Шымкент
уезіне қарасты көне ... деп ... ... ... ... ... ата ... атайды /4, 17-19/.
1903 жылы Археология әуесқойлары Түркістан үйірмесінің ... ... ... қала құландысына А.А.Черкасов пен
Темір стансасында ... ... ... ... ... төбенің сызбасын
жасайды.
Сонымен қатар, Отырар төңірегіндегі төбе ... ... ... ... Арыс өзенінің сол жағалауындағы Мардан, Жетітөбе,
Берден, Үлкентөбе, Сеткін, Бесқарақұм және ... деп ... ... ... ... Шошақ Жеті, Айдарыны атап өтеді.
Келесі жылы 1904 жылы 29-шы сәуірінде Орта Азияны зерттеу жөніндегі
Орыс ... ... 300 ... ... қала құландысының үстінен бес
жерден шруфтың тәсілмен қазба жұмысын жүргізеді.
1904 жылы Отырарды қазу ... есеп 30 ... ... мен 6 ... пен ... ... зерттеуде жазылады.
А. К. Кларе мен Черкасов ел ішіндегі аңыз ... де ... ... сол ... ... ... басшысы Төле Байтерековтен
Отырардың соңғы күйреуі қалмақ шапқыншылығына жергілікті халықтардың қарсы
тұрғаны, қаланаың осы ... ... ... ... қала халқы
Шілікке көшіп барғаны жөніндегі әңгімесін жазып ... ... А. ... 1910 жылы орыс және ... ... ... ... мен Орынбор өлкесінің көне көздері» кітабында А. Черкасов
пен А. Кларенің 1904 жылы 14 ... ... ... жөнінде жасаған
баяндамасын жазады.
Сыр бойының қалалары туралы дерек Д. Н. Люшиннің мақаласында да ... Н. ... 1911 жылы ... ... ... өзен ... зерттеп,
Шардара, Байырқұм, Сүткент, Оқсыз қалаларының ... ... ... ... ескі ... орны барын, олардың кейбірін
қазақтардың әлі де ... ... ... 1916 жылы ... ... мен 1917 жылы ... Курьер атты басылымға И. А.
Кастаньенің Бөген өзенінің бойындағы Бұзық төбені көріп зерттегені туралы
мақаласы жарияланды /34, ... жылы ... ... ... археологиялық зерттеу жұмысы
тоқтайды. Кеңес үкіметі кезінде ... ... ... ... тыс ... Тек қана Ұлы Отан соғысы аяқталғаннан кейін 1946 жылы
Қазақ ССР ғылым академиясы ... ... ... ... тарих,
археология және этнография институты) 1947 жылы ... ... ... бұл өңірдің ескерткіштерін ... ... ... ... ... жетекшілік етті. Экспедиция
құрамында Е.И.Агеева, Г.И.Пацевич, Г.Кушаев, С.С.Сарокин, Л.Я.Маловицкая,
Г.Г.Бабанская, Н.С.Куликова, Л.Г.У. студенті Ю.А.Заднепровский және Шымкент
облыстық музейінің қызметкері ... ... ... ... ... барлау жұмысы жүргізілді.
Экспедицияның зерттеу жұмыстарының бір обьектісі Отырар оазисі болды.
Бірінші жылы оазистің Пышақшы, ... ... ... ... ... сол ... Оқсыз, Артық ата, Қауған ата және Сумағар
төбелер зерттелді. ... өмір сүру ... скиф - ...... ... заманы деп анықталды.
Экспедиция жұмысының екінші жылғы қорытындылары маңызды болды. Бұл
кезде 11 қорған тобы, 24 ... орны ... ... 1948 ... маңыздысы Ақтөбе, Алтын тау, Тарса ... ... ... Қазбадан табылған керамикалар Сырдария бойындағы қалалардың
керамикасымен ұқсастығы көп ... Бұл ... ... ... ... ... Қазақстан облысындағы археологиялық зерттеудің сол кезеңдегі
басты жетістіктерінің бірі ... ... ... ... ... Қазақстан Археологиялық Экспедициясының барлау маршруттарынан
басқа Құйрық төбе, Көкмардан, Алтын төбе және ... ... ... жүргізілді. Атқарылған жұмыстардың нәтижесінде бұл ... ... ... ... ... ... ... санының
VIII-X ғасырларда азайғанын және XIII-XIV ... ... ... ... ... /4, 20-22/.
1949 жылы экспедиция Созақ, Қаркөншек, Көк-мардан, Жалпақ төбе,
Отырар, Сығанақ, Сүткент тағы да ... ... ... 113 ... Шымкент музейіне өткізді. Экспедиция 6 жыл ішінде (1941-1951
ж.ж.) Оңтүстік Қазақстан ... кең ... ... ... ... ... ... мен мазараттардың даталары белгіленді. Бұдан
кейін Оңтүстік ... ... ... ... Г.И.Пацевич, А.Г.Максимовалардың еңбектерінде жарияланды. Онда
Отырар, Көк-мардан, Күйік мардан (Қоңыр төбе), Алтын, ... ... ... ... ... ... ... қасындағы бірнеше
қорымдарды анықтайды.
1946-1960 жылдар аралығында ... ... ... ... ... ... "Қазақстанның археологиялық
картасы" атты кітап шығарылды (кітап құрастырушылар ... ... ... ... ... ... кітапта Отырар ауданы бойынша 43 тарихи орындар белгіленген. Оның
15-қалашық, ... ... ... ... ... ... 1-көмбе.
Отырар (бұрынғы Қызылқұм) ауданына қарасты ... ... тағы ... ... аудан Арыс, Қызылқұм ауданы болып екіге бөлінген кезде
Арыс ауданының жерінде қалып ... жылы жаз ... ... ... академиясы Отырар қаласының
орнына үлкенғылыми-зерттеу ... ... ... Бұл ... ... ... орта ... Отырарда қазба жұмыстарының жүргізілу
нәтижесінде ... ... ... ... ... Қазақстанның
саяси-экономикалық тарихын, оның сауда және мәдени байланыстарын зерттеуге
арналған дерек болып ... /3, 42/. ... бері ... және ... ... қалаларынан табылған жекелеген теңгелер жүздеп, көмбелер
ондап саналады.
1966-1967 жылы Отырар ... ... ... ... айналыса бастайды. Экспедиция Бөген өзенінің төменгі ағысындағы
Мергенбай, Ақтөбе қалашықтарын зерттеді. ... ... 1967 ... сол ... ... қалашығында болды.
Осы жылы (1966ж.) Отырар өңірінің Мәслихат, Ақтөбе, Сумағар тағы
басқа ескерткіштерінде ... ... ... ... пен ... болды /33, 43/.
1969-1970 жылдары Отырар ... ... ... Отырар археологиялық экспедициясы зерттеді. Жұмыстың мақсаты
Отырар өңірінде кең түрде қазба жұмыстарын жүргізуге дайындық ... ... ... ... ... ... сурет
және авиабарлау, стратиграфиялық қазба мен шурф салу жұмыстарын қамтиды.
К.Ақышев сол кездегі республика ... ... 20 ... ... бар Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясын құруға
ықпал етеді. 1971 жылы ... ... ... археологиялық
экспедициясы құрылып, жыл сайын 100 мың сом ... ... ... ... ... ... ... Шәуілдірде шеберхана, қойма,
гараж, жатақхана, асхана, котедждер, лабароториясы бар ... ... ... 30 ... ... кең ... ... жұмыстар Отырар өңірінің
көне тарихының жаңа бетін ашып ... ... ... ... ... кітаптар, монография, альбом-кітаптар, 100-ден астам ғылыми
мақалалар баспа беттерінде ... ... ... ... Л.Ерзакович, В.А.Грошев,
Б.Н.Нұрмұхаметов, Х.Алпысбаев, Е.Смағұлов, Н.Алдабергенов, Ж.Таймағамбетов,
Т.Б.Савельева тағы ... ... ... ... ... тас дәуірін Х.Алпысбаев зерттеп, неолит заманындағы Ақсу, ... ... ... ... ... Б.Н.Нұрмаханбетов Көк-мардан,
Қоңыр төбе зираттарын және ... ... ... бірге)
зерттеулер жүргізді. Зиратты зерттеуді әр жылдары Е.Смағұлов, ... ... ... ... ... өңіріндегі ежелгі суландыру жүйелері
Темір-арық, Саңғыл-арық, Қаракөншек-арқ, Ақ-арық, ... ... ... және ... ... қалалардан табылған теңгелерді
нумизмат ғалымдар Р.З.Бурнашева, В.Н.Настич, Д.Кочнев, С.М.Айтбаева зерттеп
келеді.
Ескерткіштердің ең көп орналасқан жері ... оң ... ... ... сол ... ... Отырар өңірінің ірі қалалары болып
Отырар, Көкмардан, Алтын, Қоңыр ... ... ... ... ... Жалпақ,
Маслихат төбелері есептелінді /35, 27-31/.
1979 жылдың 11-мамырында ҚазССР Жоғарғы ... Р-219 ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
археологиялық қорық-музейі құрылады. Музей Отырар өңіріндегі барлық ... ... ... ... зерттеу жұмыстарымен
айналысады.
Алғашқы жылдары ... ... ... және ... ... ескерткіштер бар болатын. Онда Түркістан ауданы бойынша 33,
Отырар ауданы бойынша 29 ... ғана ... ... болды. Осыған
орай 1994 жылы "Қазақ энсиклопедиясы" ... ... ... ... ... ... ... облость" атты жинақ кітап шықты.
Бұл жинақта Оңтүстік Қазақстан облысындағы көне дәуір мұраларынан ... ... ... ескерткіштерге шолу жасалған. Кітаптың 117-151
беттерінде Отырар ауданындағы ескерткіштерін картаға түсірген. ... ... ... ғасыры, зерттелу тарихы, географиялық орналасуы
көрсетілген /33, ... ... ... әр ... өз ... жеке өмір сүруге
бейімделіп жатқан жылдары Отырар ауданындағы ... ... ... археологиялық қорық-музейі өз алдына дербес археологиялық
қазба жұмыстарын жүргізе бастады. Сонымен қатар ... ... ... ... ... атындағы археология институтының ғалымдары
Е.Смағұлов, Л.Ерзаковичтер де Отырар, Көк-мардан зираты, ... ... ... ... ... ... ... дербес зерттеулері
Қазақстан археологиясына жаңа мағлұматтар ... ... ... қазбаны 1989 жылдың маусымында бастады. Бұның басты мақсаты түрлі
шаруашылық жұмыстар нәтижесінде жойылып бара ... ... ... ... ... ... орыс ... кездессе, Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің
ашылуынан ... ... ... ... жиі кездесіп отырды.
Дегенмен, орыс ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік туғызды.
2.2 Отырар өңіріндегі тарихи ... ... ... зерттелуі және ... ... ... ... ... ... ... үш бағытта жүргізілді.
Бірінші бағыт Отырар мемлекеттік қорық-музейінің ... 1989 ... елді ... ... Ту ... ... ... табылған
құмырашылар шеберханасының орнына жүргізген қазбаны қайта жалғастырды.
Екінші бағытта Ә.Марғұлан атындағы Археология ... ... ... ... ... төбе ... ... Қоңыр төбе, Көк Мардан зираттары маңында қазба жұмыстарын жүргізді.
1989, 1990, 1991, 1995 жылдары ... ... ... ... осы ... әртүрлі мақсаттарға пайдаланған түрлі деңгейдегі
18 пеш, екі үй құрылысы, көптеген шұңқыр орны аршылды. Пештердің көптігіне
қарай, бұл ... ... ... ... ... деуге келеді /8,
36/. Өйткені пеш құрылыстарының өзі өте ... және ... ... кептіру,
күйдіру, сырлау, тағы басқа жұмыстарды бір мезгілде қатар ... ... ... жеке ... ... ... бір мезгілде атқара алмайды.
Қазіргі ... бұл ... мен ... орны ... төбе ... Мардан) маңындағы зираттарға жүргізілген 1990 жылғы
қазба жұмыстарының барысында № 65 әйел ... ... ... ... гемм (мөр) ... ... жер деңгейінен 25-30 см төменде жатты және
өте нашар сақталған.
Мұндай сасанидтік геммдер Отырар өңіріндегі ... ... ... ... ... да кездейсоқ табылған болатын /35, 64/.
1991 жылы Отырар оазисіндегі ірі қала орнының бірі Қоңыр ... 2 км ... ... тас жолына топырақ
үйер кезде техника сүріп жатқан жерден адам ... мен шыны ... ... Осы ... музей қызметкерлері зерттеу жұмыстарын
жүргізді. Қазба жұмыстарын жүргізу барысында жолдың батыс жақ бөлігінен ... ... ... ... ... деңгейлері бірдей деуге болады.
Мүрделерді жерлеу кезінде ... ... ... ... әртүрлі болғандығы
байқалады. IX ғасырдың аяғында мәйіттерді оң жақ ... қою, ... ... ... жатқызу орын алды. Сонымен қатар, қырынан
қою дәстүрі де болғанға ... ... жақ ... ... ... ... ... жасалған пеш
қалдықтары табылды. Олардың көлемі 80-100 см ... ... ... болып күйген, ішінен ақ түсті күйе ... ... саны ... Оның бірі ... ... жақ ... (ванна секілді), қалғаны шығыс
жақ бөлігінен табылған. Пештердің айналасынан керамика мен шиша ... ... Шиша ... ... ... ... тура
келеді. Шишалар үрлеу және қалыпқа құю әдістерімен жасалған. Сонымен қатар,
шишалар ішінде жарамсыз болған шынылар бар. Осыған ... бұл ... ... ... деген жорамал жасалған. Ескерткішке III-VI ғасырда мүрделер
қойған, ... ... X-XII ... ... жүргізілген. Шиша өндірісі XI
ғасыр шамасында болғанға ұқсайды /36, 98/.
Көк-Мардан ... ... да ... ... ... ... 1 шақырымда орналасқан солтүстіктегі зират
1990 жылы зерттелді. Зират дөңгелек түрінде ... ... 28х12 ... ... тік ... ... келген. Биіктігі 1,5-1,8 м-ге
жуық. Зират III-V ... ... ... ... ... ойық әдісімен жүргізілген. Зиратқа 12 мүрде қойылған. Оның ... жақ ... арық ... Қазба барысында мүрделермен бірге қойылған
ыдыс-аяқ түрлері, моншақтар, бұғы ... ... ... ... ... ... Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының ... ... ... ... ... ... 60х22 м болатын
күйдірілген кірпіштен соғылған ... орны ... ... ... ... ... ... ойықтары панжарамен өрнектелген. Археологтар
бұл мешітті XIV ғасыр аяғы мен XV ғасырдың басында салынған деген тұжырымға
келді /36, ... 1988 ... ... мешіттің шығыс жақ дуал
бойына қазба жұмысын ... ... ... ... ... басқа құрылыс болуы мүмкін делінген жорамал айтылған. 1993 жылғы
қалың қар мен жаңбырдан соң мешіт алдындағы ... ойық ... ... ... оның ... қыштан соғылған тереңдігі 12,5 м құдық екені
анықталды. Құдық іші ... не ... да ... ... таза бос ... ... /14, 6-7/.
Археологиялық барлау жұмыстарының барысында 1992 жылы Сырдария
өзенінің сол жағалауындағы ... ... ... ... ... Тастөбе кәріз суландыру жүйесі, Төреқұм шеберхана орны анықталды.
Бірнеше іздестіру, қайта түгелдеу жұмыстарынан соң ... ... ... жылы ... айында № 325 шешімімен музей қарамағына 110 ескерткіш
жерді тұрақты пайдалануға құқық беретін мемлекеттік акті беріліп, ... ... 11546,78 ... ... ... Отырар өңіріндегі
ескерткіштерге эпиграфиялық зерттеулер 1998 жылдан бері ... ... ... ... әулие, Төбеқұм, ... ... сына ... ... басталды. Оқылған көктастағы жазулар
XVIII-XX ғасыр ... араб ... ... ... ... ... ... жазулар оқылды. Жақып әулие мазаратында 40, Төбеқұм
мазаратында 2, ... 20, ... ... ... 94 ... ... ... анықталды. Сонымен қатар, әр жылдары
Отырар музейі қорына ... ... ... ... да оқылды.
Оқылған бірінші құлпытас Арыс кеңшарының ... ... ... құлпытас. Тас төрт бұрышты етіп қашалған, ұзындығы 40 см, ені 27 см,
қалыңдығы 7,5 см. ... жазу ... ... үшін ...? Шейх, имам,
Алла? Мен діннің жауынгері? әл-Масса ұлы Махмуд ұлы ... ұлы ... Жеті жүз он ... ... 1 раби ... ... жұлдызында
бесінші (бейсенбі) күні қайтыс болды. Данышпан ...?”.
Екінші құлпытастағы жазуды алғаш ... ... ... ... ... жасалған құлпытастың сол жағы мен жоғарғы бөлігі сынған.
Сақталған бөлігінің ұзындығы 40 см, ені 30 см, ... 9 см. ... ... ... қазылардың ұлы билеушісі (басшы) Мұхаммед(тің
қызы) текті, салихалы, қайырымды, ...?, ұлы ...? ... ... ... 799 ... ... көрсетілген дата хижра жыл санауымен 799 жыл,
біздің жыл санауымызбен ... ... ... ... де ... ... шөлінің ішіндегі Дүйсебай әулие, Қырық ... ... ... мазардағы және Сырдария бойындағы ... ... сына ... өз ... күтуде /33, 46/.
1995 жылы сол кездегі вице-премьер И.Тасмағанбетовтың демеушілігімен
бөлінген қаржыға музей археологтары мешіттің шығыс қабырғасының бойымен ... ... ... ... ... ... осы ... мешіттің
жалғыз болмағанын көрсетті. Мешітке қарама-қарсы 40м жерден қыштан өрілген
сәулетті құрылыс орны табылды. Сол жылы ... үш ... ... ... 1998, 1999 ... әрі ... ... нәтижесінде
осы құрылыс бөлмелерінің саны он беске жетті. Бөлмелердің көлемі әртүрлі.
Қаланған кірпіштердің ... ... ... ... ұзын ... ... орналасқан. Зал есігі оңтүстік-шығысқа қараған.
1999 жылы осы құрылыс бөлігін кеңейте ашу кезінде 14,15 ... ... ... 1 м ... ... ... ... жаңа
құрылыс орны табылды. Сол жылғы қазба ... ... 7 м, ені 4 ... 1,75 м ... ... ... ... орны аршылды. Бұл
құрылыстың мешіт екені 2000 жылғы қазба кезінде толық анықталды.
Құйрық төбеге жүргізілген ... ... 1999 жылы ... ... Қазба жұмысы 1024 шаршы метр алаңды қамтыды. Мәдени қабат 0,4-2,2 м
тереңдікте қазылды. Негізгі міндет IV-VI ... ... ... ... ... жұмысы шахристанға шығыс бұрыштан қосылатын бөлекше дөңесте
жүргізілді. Бұл жерден бірнеше тұрғын үй алаңдары аршылды. № 4 ... ... ... ... орын ... және көптеген балық қаңқалары шықты.
Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының Отырар
өңіріндегі Құйрық ... ... ... ... 1998-2000 жылдары да
жалғасын тапты. Қазба кезінде күл-қоқыс ... және ... ... ... жаңа ... ... Шишалармен қатар табылған
теңгелер мен керамика сынықтарына қарап, біз қазба ... X-XIII ... ... болады. Қазақстан қалаларынан табылған шыны бұйымдар X ғасырға
жатады. Сол кезде XIII ғасырдың басына ... шыны ... ... ... ... тағы басқа. Графиндер көбінесе қою жасыл, қызғылт ... ... ... ... ... тіндермен әсемделген. Зерттеліп
отырған аймақтың графиндері мен Орта Азия ... ... ... ... ... ұқсастық бар /14, 8/.
1998 жылы Отырар музейінің қызметкерлері Сырдария өзенінің сол
жағалауындағы ... ... ... ... жаңа ... тапты. Бұлардың арасында ең көлемдісі – Шаншар төбе. Ескерткіш
қазіргі Көксарай ауылынан ... ... 16 км ... ... табылған керамика үлгілеріне қарап қалашық 1-ші мыңжылдықтың ... өмір ... ... ... ... сәуір айында музейдің археология және ... ... ... ... ... (жетекшісі С.Ахмет)
барысында Сырдарияның сол жағалауынан ... ... ... ... ... шеберханасы анықталды. ... ... ... ... ... ... ... қолға алына бастады.
2002-2003 жылдары Отырар музейінің археология және ... ... ... мен (бөлім жетекшісі ... ... ... ... және ... ғылыми-зерттеу орталығының
(директоры тарих ғылымдарының кандидаты Г.Қозғабаева, ... ... ... және ... ... ... Шымкент
бөлімшесінің Қазақстан тарихы кафедрасының меңгерушісі Б.Исабек, Оңтүстік
Қазақстан Ашық университетінің оқытушысы Т.Көшербаевтар ... ... жаңа ... ескерткіштерін зерттеуді бастады. Археологиялық
барлау жұмыстары 4 бағыт бойынша ... Бұл ... ... ... ... Университетінің тарих факультетінің деканы, т.ғ.д.
профессор Ж.Таймағамбетов тікелей қатысып, ... ... ... ... бағыт бойынша ізденіс жұмыстары Шәуілдірден 100 км оңтүстік-
шығыста орналасқан ... елді ... 30 км ... ... Дастарбасы, Тасқотан, Ызақұдық, Керегетас ежелгі тау
түзілімдерінің үсті мен ... ... ... ... ... көне ... және орта ... қалаларын зерттеуден басталды. Бұл
аймақтағы Тасқотан жерінен XX ғасырдың 70-жылдары неолит дәуірінің ... ... тауы ... 30 км ... ... ... ... көрінеді, бас жағы иіліп тұрған өркеш секілді. Таудың арт
жағы ... ... ... 600-700 м, ені 60-70 м. ... жағы тік жарлы да, оңтүстік-батыс жағы жайпақ келген,
таудың осы бөлігінің үстіне тастан ... ... ... 28 ... ... бар. Үлкен мазарлардың тастары шашылып ... ой ... ... ... ... ... ... үйілген молалар бұл
аймақтағы Дастарбасы, Ызақұдық, Керегетас, Аққойлық, Қарақойлық ... ... ... ... ауыл ... бұл ... молалары деп атап кеткен. Молалардың пайда болу ... ... ары ... анық. Өйткені, қазіргі дәстүр бойынша қаза болған адамды
жерге ... ... ... үйеді. Ал, таспен үю және тау үстіне ... ... бұл ... жоқ. ... олар қалмақ молалары деп аталып
кеткенге ұқсайды /37, 107/.
Крест белгісімен ... ... бір тас ... үйі ... ... көне түркі жазуы кездеседі. Үңгір қабырғасында сегіз
көне түркі жазу бар. Крест белгісі көне ... ... ... ... Жазу мен крестке қарап бұл жерді түркілердің ант ... ... ... ойға ...... ... қатар, Дастарбасы та шатқалдарының
жарқабақ бетіне ойып жасаған саты орны, ат ... ... ... ... ... ... ... бағыт бойынша Сырдарияның сол жағалауындағы Көксарай ... ... ... ... ... ... Сырдарияға
жақын жерлерде орналасқан бірнеше қалалар орны анықталды. ... ... ... ... бірі деп ... - ... бойынан Айбек
төбе, Қисыққұдық, Аққорғаны-1, Қисыққұдық Аққорғаны-2, ... ... елді ... Өтеген төбе, тағы басқа ежелгі суландыру
жүйелерінің орындарына зерттеулер жүргізілді. Қызылқұм шөліне ... құм ... ... XVII-XIX ... тән көне ... ... ... қатар, Дүйсебай әулие мен Төбеқұмнан бірнеше пештен
тұратын шеберхана және ... ... ... ... ... болды
/33, 46-47/.
Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің қызметкерлері 2002
жылы Қоғам, Талапты, Ақтөбе бөлімшелерінің жерінен Разқұл, Қамбар төбе ... ... ... ... зерттеді.
Найман әулие кесенесі Қарақоңыр ауыл әкімшілігінің орталығы мен Бөген
өзенінің ортасында, қырат басында орналасқан. Кесене алыстан зәулім құрылыс
болып ... ... аса ... ... ... ... ... сырты
мен іші және күмбезі күйдірілген кірпіштен қаланған. Құбыла бағытындағы
дуалда биіктігі 7,6 м ... ойық есік орны бар. ... ... ... ... ... ... жабылған. Өкінішке орай, өрнектердің елеулі
бөлігі мүжіліп қалған. Құрылыстың ішкі бөлігі сыртымен салыстырғанда ... ... ... ... араб әріптерімен кәлима сөзі жазылған екі
қыш бар. Кесене қыштарының пішіні ерекше ұзын. Салыну кезеңі XVIII ... /14, ... жылы ... ... және ... мен ... ... "Мәдени мұра бағдарламасы" негізінде қазба жұмыстары басталды.
Отырар төбедегі қазба жұмыстары Отырар ... ... ... қабырғасындағы қорғандарда жүргізілді. 2005 жылы қазба XIV
ғасыр мешіті мен медресе арасындағы үлкен ... ... ... аршу ... ... ... ... қазу жұмыстары болды.
Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының 1 отряды
Отырар шахристанының ... ... ... ... үлкен шурфты араға 34 жыл салып кең ... ... ашық ... ... ... айналдыру жұмысын Ә.Марғұлан
атындағы Археология ... ... ... ... ... 2004 ... 31-тамызында бастады. Қазба
жұмысы 2005 жылы жалғасын тапты.
Алғашқы ... 4-ші шурф ... ... бос ... ... ... Қазба орны 30 жылдан астам уақыт ішінде ашық аспан
астында еш қорғансыз ... ... ... қар мен ... ... ... көп ауытқып, қабырғалары құлап түскен. Сонымен
бірге 4-ші шурфтың оңтүстік-батас қабырғасымен жапсарлас батысқа ... ... XI-XIII ... қорған дуалының құлаған топырақтары
да тасылып, ол жерге жаңа қазба жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... мен салыну тәсілі
ерекше назар аудартатыны анық.
Қысқа мерзімдік қазба жұмысында 4-ші шурфте жүргізілген ... ... ... да ... ... барысында анықталған құрылыс орындары Отырар
шахристанының қорған-дуалының күрделі қалану тәсілін ... ... Бұл ... ... ... ... ... туристердің ең қызықтап
көретін тарихи орнына айналары анық /33, ... жылы ... ... экспедиция кезінде (экспедиция басшысы
Н.О.Алдабергенов, ғылыми жетекшісі С.Ахмет) Көксарай ауылынан Қисық құдық ... 1-2 ... ... ... Көлқұдық маңынан, Көлқұдық төрткүлі,
Сырдария өзенінің іргесінен Көрқара төбе, тағы ... ... ... ... ... ... еңбектерде Маяқұм жерінде де
көрсетілген Шұрық ... ... ... Ақтөбе ескерткіштерінің орны
табылмады.
Барлау жұмыстарының барысында тек археологиялық ескерткіш ғана ... ... көне ... жолдарының да орнын анықтауға мүмкіндік
болды.
Тарихқа шегініс жасасақ, ежелгі мемлекеттер арасындағы ... ... ... көне дала ... ... жалғасып отырғаны белгілі.
Тарихи деректерде бұл жолдардың пайда болуы мен аталуы, жүру ... ... ... оқиғаларға байланысты өзгеріске ұшырап отырғаны туралы
айтылады.
Сауда жолына әр кезеңде негізгі зат ... ... "ат" ... ... ... дейінгі III-II мың жылдықта Бадақшан ... (көк ... ... ... ... (көк минерал) кендерінің
шығуына орай керуен жолдары "Лазурит жолы" ... ... ... деп
аталды.
Ал біздің дәуірімізге дейінгі 1-мың ... орта ... ... ... істеп тұрды. "Ұлы Жібек жолының" шығуы біздің дәуірімізге
дейінгі 1-мың жылдық деп ... ... жолы ... ... ... ... тараған тармақтары жекелеген атқа ие бола бастады.
Орта ғасырда Жібек жолы ... ... ... сол жағалауына
өтіп, Қызылқұм арқылы Хорезм мен Үргеніш, Одан әрі Кавказға кететін, ... жолы ... ... ... ... (Ташкент) апаратын болған /35, 21-24/.
2004 жылы алғаш рет ... ... ... бос топырақтарды
сыртқа тасу қолға алынды. Бұл ... 2002 жылы ... ... ... ... мамандардан құралған топ Отырар төбеге 1973-
2000 жылдардағы ... ... ... тасылған бос топырақ
үйінділерінің жоспарын және полигон орналасатын орынды ... ... ... ... және бос топырақ үйінділерін өлшеу
жұмыстарын К.М.Байпақов, Д.Воякин және Ю.Пешков жүргізді. Орталық төбеден
шамамен 1 км ... ... ... ... мұражай қызметкері
С.Ахметтің көмегімен жүргізілді.
Қазба жұмыстары ... ... ... ... бес ... қазба кезіндегі аршылған бос топырақтар төгілген. Ол үйінділер жол
бойындағы және жаңа мешіттің төңірегіндегі құландылар, ... 1973 ... ... екінші 1973-1976 жылдарғы қазба құландылары, үшінші 1976
жылғы қазба құландылары, ... ... 2000 ... ... бесінші 1998-2000 жылдарғы қазба құландылары /33, 53/.
2005 жылы мамыр-маусым айларында Сырдария өзенінің сол жағалауындағы
Арыс, Отырар аудандарына қарасты Қызылқұм ... тың ... ... ... III-IV ... ... іске қосу мақсатында
Шымкент қаласындағы “Оңқазсужоба” ашық ... ... ... ... және жобалау институты алғашқы жұмыстарын жүргізе бастады.
Егістікке және осы мақсат үшін ... ... тағы ... ... жер ... ... ... бұзылуын, бүлінуін
болдырмау ниетінде осы мекеме мен Алматы қаласындағы Ә.Марғұлан атындағы
археология ... ... ... ... ... директоры т.ғ.д.
профессор К.М.Байпақов 2005 жылдың 12-мамыр айында №50 бұйрығымен Оңтүстік
Қазақстан кешенді ... ... ... “Көксарай
археологиялық экспедициясы” құрылды.
Экспедиция мақсаты жаңадан игерілетін жерлердегі ... ... ... ... ... ... жобасын сызу,
картасын жасау және игерілу негізінде ескерткіштердің жойылып кетудің, ... ... алу, ... ... ... ... жұмыстарын
анықтау.
Экспедиция жұмысын т.ғ.д. профессор ... ... ... ... ... қызметкерлері С.Ахмет, С.Қалдыбек, М.Бекетов,
Ә.Марғұлан атындағы археология институтының кіші ғылыми қызметкері ... ... ... ... сол жағалауындағы Ешкілі көл маңынан
үлкен ежелгі арық – канал және егістік алқаптар орны ... ... ... ... ... көне ... 2 ... типтес
қорған, Байраш төбе, тағы бірнеше ежелгі арық – ... ... ... ... жылдан бастап “Отырарды жаңғырту ... ... ... жұмыстары жүргізіле бастады. Қазақстан ... 2004 ... ... айындағы № 1009 қаулысымен “Көне
Отырарды жаңғыртудың 2005-2009 жылдардағы бағдарламасы бекітілді”.
Бағдарламаның ... ... ... және ... ... ... бұзылудан сақталуын қамтамасыз ету мен тарихи-мәдени ... ... ... ... ... және ... оазисіндегі (Отырар, Құйрық
төбе, Алтын төбе, Қоңыр төбе, Оқсыз, ... ... ... ... ... ... мен ... Арыстанбаб кесенесінің
айналасын көріктендіру, Арыстанбаб кесенесінің қасына қазақ ауылы көрінісін
жасау, Отырар музейінің ... ... ... ... ... жүргізу, музей экспозициясын қайта жасау, ғылыми, ғылыми-көпшілік
әдебиеттер ... ... жыл ... 5 ... арналған. Бірінші кезең
2005-2007 жылдар, екінші кезең 2008-2009 жылдарды ... ... және ... ... қаржыландырылады. Барлық қаржы
көзіне 373,124 млн. теңге қаралған. ... ... 2005 ... млн. ... 2006 ... млн. теңге, 2007 жылы-13,5 млн. теңге
қаралса, жергілікті ... 2005 ... млн. ... 2006 ... ... 2007 ... млн. теңге қаралған /музей материалдары/.
Сонымен қатар бағдарламада ... ... ... ... ... ... шекарасын анықтау жұмыстары да
қаралған.
5-жылдық бағдарламада 9-ғылыми және ғылыми-көпшілік әдебиеттер шығару
көзделген. Олар: “Отырар ... ... 2005 жылы ... төбе
қалашығы – Кедер қаласы” кітап-альбомы, 2006 жылы ...... ... ... ... 2005 жылы ... Қазақстандағы орта ғасыр
зираттары” атты монографиясы, 2007 жылы ... және ... ... ... және ... ... құжаттандыру” монографиялары болып табылады.
Бағдарлама бойынша жұмыс 2005 жылы 4-мамырдан ... ... ... ... Отырар қалашығындағы қазба
жұмысына Н.Алдабергенов, ... ... ... ... ... қайта құжаттау жұмыстары жүргізілді. Көк-Мардан,
Оқсыз, Жалпақ қалашық құландарына Талтақай зиратына қазба жұмыстары, Оқсыз,
Бұзық тағы басқа да ... ... ... ... ... ... ... кешенді археологиялық экспедиция жұмысы барысында
Ә.Марғұлан атындағы археологиялық институтының қызметкерлері К.Байпақов,
Д.Воякин, М.Антонов, ... ... ... ... ... соңғы техникалық жаңалықтарды пайдалана отырып зерттеді.
Мұндай жұмыс Қазақстанда алғаш рет қолға алынды. Жұмыс барысында ... ... ... ... ... нақтыланды. Жұмыстың
басым бөлігі Leica фирмасының электронды тахеометрлерімен инструменталды
топографиялары жасалды. Ескерткіштердің ... ... ... Ол үшін
ArsGIS бағдарламасы пайдаланылды. Бұл ... ... ... ... ... мәліметтер базасы, заттарды күтіп-сақтау,
есепке алу жұмыстары үшін аса пайдалы. Осы ... ... ... ... және ... жағындағы Шошқакөл мен Шілік маңынан оннан
астам жаңа ескерткіштер табылды.
2003-2005 жыл аралығында археологиялық барлау кезінде 80-нен ... орны ... ... ... Ел ішіндегі осы өңір тарихы мен
табиғатына байланысты аңыз ... ... ... XVIII – ... ... сыналы жазу көктастары бар зираттар анықталды. Ұзақ
жылғы археологиялық зерттеу жұмысының барысында 14-орта ... қала ... ... ... жұрты, 13-төрткүл типтес қала орындары, 4-
шеберхана, ... ... ... ... ... ... ... 1-үңгірлер тізбегі, 3-су қоймасы, 2-кәріз суландыру
жүйесі, 6-тас бетіне түсірілген таңба белгілер, 1-жазулы ... ... ... 4-тас ... тұрағы, барлығы-217 тарихи-мәдени ескерткіштер
есепке алынды /33, ... ... бұл ... өңіріндегі археологиялық ескерткіштердің
толық анықталып біткендігінің белгісі емес, көне даланың әлі де болса бізге
белгісіз ... ... ... ... ... жаңа ... жаңа ... зерттеуді қажет етеді.
3 Музейдегі ... және ... ... және ... Музейлік заттарды қорда және ... ... ... ... ... ... ... Музей қоры деп
музейдің иелігідегі музейлік заттар мен оларға қатысы бар ғылыми-көмекші
материалдардың ... ... ... ... ... ... т.б.) сонымен қатар музейлік техника (кино, видео ... т.б.) ... ... ... Музей қорына кіретін заттар
сақтау бөлмелеріде, экспозицияда болуы мүмкін.
Музей қорларын ... ... ең ... ... бірі ... ... ... қызметі сақтау жүйесі мен ... ... ... ... ғана мүмкін бола алады.
Музей қорларында сақталынатын барлық заттар өзіндік ерекшеліктеріне
қарамастан, табиғи жағынан ... де, оның ... ... ... ... өзгереді. Олар ауа, ... ... ... бір ... ... бұл ... өте жай жүреді,
егер оның нормалық деңгейі бұзылатын болса, бұл ... тез ... ... оның ... ... факторларға температура мен ауа
ылғалдылығының өзгеруіе, жарық сәулесінің түсуіне, ауада ... ... және ... да ... ... пайда болуы мен дамуын
тудыратын шаң-тозаңдардың пайда болуына ... ... ... өзгеруі түбінде заттың біртіндеп бүлінуіне алып
келеді.
Заттардың ескіру процесін мүлдем ... ... ... ... оған
ыңғайлы жағдай жасалса, ол ұзақ жылдарға жақсы сақталуы ... ... ... ... ... ... үшін, музейде белгілі бір
сақтау тәртібі орнатылады.
Сақтау тәртібі музей қорларындағы әрбір заттың ... ... ... физикалық-химиялық құрамына, жасалу техникасына
және көлеміне байланысты жеке ... ... ... ... ... ... жүйесі негізгі мынадай үш міндеттерге жауап беруі қажет:
барлық ... ... ... қамтамасыз ету олардың барлығын
ғылыми жұмыс үшін ... ... ... ... ... ... (режим) және сақтау жүйесіне негізделіп жүргізілетін
қор жұмысының бағыты музей қорларын сақтау деп атаймыз /38, ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету және оың
құрамындағы заттарды пайдалану үшін мүмкіндік жасау.
Қорларды ... ... ... ... барлық кезеңдерінде: қордағы
сақталу орнында, экспозицияда және ... да ... ... да ... ... ... ... Музей заттары мен ғылыми-көмекші
материалдар сақталатын немесе көрмеге қойылатын бөлмелерде ... ... ... ... ... ... мен ... жасау
және оны бірқалыпты ұстап тұру аса маңызды.
Температура мен ылғалдылық дәрежесі заттың табиғи ескіруіне өте ... ... Бұл ... ... мен ... ... жасалынған материалына,
оның құрылымына, музейге келгенге дейінгі тұрған ортасына байланысты. Музей
заттары үшін ауаның қатты ылғалды ... да өте зиян ... ... ... ... ... органикалық гигроскопиялық материалдар (қағаз, мата,
ағаш, былғары, желімделген заттар және т.б.) ... ... да, ... мен ... ... механикалық әсерден тез зақымданатын
болады, ал ылғалдылықтың жоғары болуынан заттар ... ... ... ... күші ... зат ... өзгеріске ұшырайды. Әсіресе
мұндай жағдай желімге ... ... үшін өте ... ... ... көптеген материалдардың күрделі химиялық
өзгеріске ұшырауына себеп болады. Жоғарғы ... ... ... ... ... - оның тат ... алып ... /39, 71-
72/.
Кейбір материалдар температуралық жағдайларға өте сезімтал келеді.
Мысалы, қалайыдан жасалған бұйымдарды +18ºС-ден ... ... ... қауіпті. Егер оны +13ºС-ге дейін төмен температурада ұстаса, бұл
материалдың құрылымы өзгеріп “қалайы ... ... ... ... сұр
дақтар пайда болып, тесіліп кетуі ... Ал, ... мен ... ... ... ... температурада жойылып, құрып кетеді.
Заттарға температура мен ылғалдылықтың әсер етуі бір-біріме тығыз
байланысты. Гиграскопиялық материалдар үшін ... ... ... ... ... өте ... Ал, ... ылғалдылықтың әсері
төменгі температурада күшейеді. Температураның өзгеруі ылғалдылықтың
өзгеруіне де алып келеді. Осы ... ... ... ... ... ... мен ... ылғалдылықтың өзгеріске ұшырауы заттарға өте
қауіпті. Гигроскопиялық материалдар мұндай өзгерісте біресе ісініп, біресе
құрғайды. ... мен ауа ... ... ... ... ең ... ... болып табылады. Заттарды температурасы мен
ауа ылғалдылығы басқа орыннан екінші ... ... ... ... ... бар ... ұстап, акклиматизациядан
өткізу қажет /40, 84-86/.
Температуралық-ылғалдылық тәртіпті дұрыс ұйымдастыру үшін заттың тек
қандай материалдан ... ... қана ... оның ... ... маңызы зор.
Музейге түскен жаңа заттар үшін температуралық-ылғалдылық ... ... оның ... ... ... жағдайда сақталғанын айқындап
алу қажет. Музейге ... ... ... үшін орта ... ... ... заттарда топырақты коррозия болады. ... ... ... ... ... өте ... ... ұстағада ғана
тоқтатуға болады. Ал, ылғалды топырақты ортадан ... ... ... жоғары ылғалдылықта сақтауды қажет етеді.
Сонымен, музейдегі заттардың ... ... ... ... құрылымына байланысты анықталып,
мамандардың зерттеулеріне негізделіп белгіленеді.
Соңғы уақыттарда жарияланған еңбектерде бір-біріне ... сай ... жоқ. ... ... ... бойынша былай көрсетілген.
Металдар үшін сақталу ... ... 50%-ке ... ... ... ... үші температура - 12º-20ºС-ге сәйкес ... ... ... ... ... жартылай құнды тастар да кіреді)
үшін +15º+18ºС жәе 50-55%; ағаш үшін ... және 50-60%; мата ... және 55-65%; ... аң ... бұйымдар үшін +16º+18ºС және 50-
60%; сүйек, мүйіздер үшін +14º+15ºС және 55-60%; қағаздар үшін ... 50-55%; өнер ... үшін ... және 60-70% ылғалдылықта ұстау
қажет.
Материалдарды кешенді түрде сақтаудың көрсеткіші мынадай: температура
+18º±1ºС, ... ... 55±5% ... тиіс /39, 73;/.
Музейдегі белгіленген климаттық жағдайдың тұрақтылығына ... әсер ... ... ... ... және тәуліктік температураның
және сыртқы ауа ылғалдылығыың ... ... ... салу ... ... ... ... орналасқан жері, музейге келген
келермннің саны.
Маусымдық өзгеріс жыл мезгілінің ауысуына және жылу ... ... ... ... бойы ... мен ... ауа ылғалдылығының
өзгеруіне тікелей байланысты.
Температуралық-ылғалдылық тәртібін бір қалыпта реттеу үшін желдетудің
маңызы зор. Желдетуді құрғақ күндері, бөлме ішіндегі ... мен ... ... бір-біріне жақын кезде жасаған жөн. Желдеткен кезде ауа
температурасының толқуы 2ºС-тан аспау керек, ал қыста ... ... ... керек.
Желдеткіштер бар болғанымен де ... ... трде ... ... ... ... ... ал
ылғалдылықты гигрометр, гигрограф және психометр ... ... ... ... ... ... ... ораласқан жеріне ... ... алыс ... ... музейдің айналасының,
сақтау орындарының тазалығына да байланысты.
Жарықтық тәртіп. Музей заттарының ескіруіне әсер ... ... бірі – ... ... ... ... ... Сондықтан
музейдегі жарықтық тәртіптің ... зор. Ол ... ... жарық
сәулесінің түсуін реттеп, бақылап отырады /41, 14/. ... ... ... ... ... ... үшін қажет. Бұл тәртіп бойынша
заттарды тұрақты жарық ... ... ... ... ... ... бір көлемде түсіру арқылы сақтауға алады. Ол музей ... ... ... ... ...... ... жарық таратушы. Қысқа толқындар
ультракүлгін сәулелерді, ал ұзын толқындар инфрақызыл, жылы ... Бұл ... көз ... ... ... ... және физикалық өзгерістерге
ұшырайды. Фотохимиялық өзгеріс заттарға ультракүлгін және көзге көрінетін
сәулелердің ... ... ... Ол ... ... ... ... толық түссізденіп кетуінен ... ... ... ... бай. Ал жасанды жарық ішінде люминесценттік шамдар
қауіпті.
Заттардың физикалық өзгеріске ұшырауы табиғи және жасанды жарықта
болатын ... ... ... ... материалдан жасалған заттарға жарық ... әсер ... ... жағынан заттарды үш топқа бөлуге болады:
- жарыққа төзімділігі жоғары: металдан, түссіз тастан, ... ... ... ... ... төзімділігі орташа: сүйектен, теріден, былғарыдан, ағаштан
жасалынған ... және ... ... ... ... ... ... жағынан төмен заттар: фотосуреттер, ... ... ... ... тек материалына ғана емес, сонымен қатар,
оның түр-түсіне де байланысты. Зат күңгірт, қара ... ... ... ... ... ... арта түседі. Барлық материалдар үшін күн сәулесінің
тіке түспеуінен басқа жарықтан қорғауды талап етпейді.
Ал орташа төзімділіктегі заттар үшін ... ... әр ... ... ... ...... қызыл ағаш, қарағай, шыршы, қаптармен
жауып қою керек. Ал майлы бояу ... ... мен ... сақтау
үшін жарық түсуі қажет. Жарықсыз майлы бояу кескіндеме туындысының бояулы
қабаты күлгінденеді, сүйек сарғаяды.
Жарық сәулесіне сезімтал барлық ... ... ... ... қорғайтын әйнектермен қапталған қор жабдықтарында сақтайды /39, 74-
75/.
Биологиялық тәртіп. Музей жинақтарының дұрыс сақталуы ... ... ... ... деңгейінеде байланысты.
Өйткені зең түскен саңырауқұлақ, шыбын-шіркей, құрт-құмырсқа, кеміргіштер
сияқты ... ... ... ... ... ... мүмкін. Сондықтан, музейде олардың пайда болып, тарап кетуіне
кедергі жасайтын жағдайлар ... ... ... ... ... бұзылса, заттар
шаң-тозаңданып кетсе, музейдің айналасы ластанатын ... ... ... ... ... қабылданса биологиялық зиянкестер үшін
ыңғайлы жағдай туады /40, 91/.
Заттарға зең ... ... ... ауа ... немесе ауруы бар
заттар арқылы жүреді. Ауадағы ылғалдылықтың ... оның ... ... себебі болып табылады, ал температура тек саңырауқұлақтардың өсуіне
әсер етеді. әсіресе, ол температура +2º- +25ºС және ауа ылғалдылығы ... ... өрши ... /39, 79/. ... ... ... да
микроорганизмдердің пайда болып, көбеюіне жағдай ... ... ... ... және ... жағынан да зақымдайды.
Заттарда әртүрлі түстегі дақтар қалады. Оларды кейде ... ... ... ... емес. Зеңденген саңырауқұлақтар түскен заттарды тез
арада басқа заттардан ... ... жеке ... ... ... ... жағдайын
анықтау үшін арнайы лабораториялық зерттеулер қажет.
Зеңденген саңырауқұлақ ауруын болдырмау үшін ... ... ... спирттік ертіндісімен жиі сүртіп отыру қажет.
Мата, қағазды зеңденген саңырауқұлақтан тазалау үшін ... ... ... ... ... ... және ... де қолданады.
Музей жинақтарын саңырауқұлақтардан басқа әр түрлі жәндіктері де
зақымдайды. Оларды үш топқа ... ... ағаш ... тері, былғары,
жүн зиянкестері және қағаз, кітап зиянкестері болып табылады.
Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінде қазіргі таңда ... орны 20 ... ... ... ... ұзақ ... ... үшін
жұмыс жасайды. Жинақтау жұмысының негізгі формалары сатып алу, сыйға тарту
және ғылыми ... ... ... ... және
т.б.) нәтижесінде төрт кең көлемдегі музей қоры айтарлықтай толықтырылған.
Музейдің соңғы қоры “өлкелік ... деп ... ... ... ... ... болып жатқан тарихи-мәдени жаңалықтарынан хабар береді.
Бірақ, қорда сақтау тәртіптерінің ... ... ... ... ... ... ... кері әсерін тигізері де анық. Өйткені,
сақтау ... ... ... ... жоғары, орташа, тіпті
төзімділігі төмен заттар да бір орыннан табылады. Алдағы уақытта үздіксіз
жинақталудың ... қор ... ... ... етеді.
Экспозицияда музей заттарын сақтаудың ерекшеліктері. ... ... ... ... ... ... комплекстік жүйесінің қажеттігі, экспонаттарды
безендіру мен монтаждау, экспонаттар тұрған бөлмеде келермендердің болуы.
Экспозициядағы экспонаттарды орналастыратын комплекстік жүйе ... ... ... ... ... мұнда тектес заттар бір
шкафқа, бір текшеге ешқашан қойылмайды. Мысалы, гравюра, ... ... ... ... ... бөлек-бөлек жабдықтарда
сақталады. Ал, тақырыптық-экспозициялық комплексті құратын әртүрлі заттар
бір ... жиі ... ... Бұл сөре ... ... құру ... ... міндетін қиындатады.
Экспонаттарды безендіру мен монтаждау ... ... ... ... ... ... /21, 40-42/.
Экспозицияны көру үшін келермендерге жарық керек. Сондықтан, ... ... ... да ... түсіруге тура келеді.
Біз қарастырып отырған музейдің экспозициялық жарықтық шешімі
шашыраңқы жасанды жарық ... ... Ал, ... ... ... ... мал ... және егін шаруашылығының ... ... түс ... залдардың температуралық-ылғалдылық тәртібі
келерендердің ... де ... ... көп болуы ауанның
температурасы мен ылғалдылығын жоғарылатып жібереді. ... ... мен ... да өсіп ... ... ... осы факторлардың әсеріне қарсы біраз
шаралар жасалынады. Экспозициядағы сөрелер шаң-тозаң кірмейтіндей етіп
жасалынады. Экспозициядығы ... ... ... да қатысады.
Бұл заттардың барлығына қажетті консервациялық және реставрациялық шаралар
жүргізіледі. ... ... ... ... ... ... Мысалы, қағаз материалдарының барлық түрінің экспозицияға
қойылу уақыты 6 айдан аспауы керек. ... ... ... ... жыл.
Экспозициялық жиһаздар терезелерден экспонаттарға тікелей күн сәулесі
түспейтіндей етіп орналастырады. ... ... ... арнайы әйнектер салынуы қажет. Жарыққа аса сезімтал экспонаттар
қойылған сөрелер мен терезелер ... ... ... ... Жасанды жарық көздерін экспонаттардан 1,5-2 метр қашықтықта
орналастырады.
Температуралық-ылғалдылық тәртіптің өзгерісін кондиционерлердің
көмегімен ал, ол болмаған ... ... ... ... ... ... ... келуін де реттеп отырған жөн. Бұл ауаның ластануын
төмендетеді. Экспозициялық залдарда, сөрелер мен ... ... ... тұрудың да маңызы зор. Терезелер арнайы ... ... ... ... тұратын қондырғылармен жабдықталады.
Экспозицияға қордағы барлық есепке алу кезеңдерінен өткен заттар ғана
қойылады. Әр ... ... ... ... ... ... залдарда орнатылған телекамералар экспонаттардың
ұрлануын болдырмауға ... /38, ... ... ... ... ... ... барлық ережелерге сәйкестендіріліп ұйымдастырылған. Залдағы
жарықтық және ... ... ... ... талапқа сай жасалынған.
Экспозициялық сөрелер негізінен шыныдан тұрады. Ал, сөрелердің арғы ... ... ... ... беретін экспонаттар тобы түпнұсқаларды құрайды.
Сондықтан да реставраторлар экспонаттардың сақталу дәрежесін үнемі ... қор және ... ... ... ... ... өз құндылықтарын мүмкіндігінше сақтап келеді.
3.2 Музейдегі археологиялық және ... ... және ... ... ... ... ... тәртіптерді енгізу және
сақтаудың өзі музей заттарын консервациялауға жатады. Алайда, көп ... ... ... ... Заттарды сақтату үшін химиялық және
физикалық құралдарды ... ... ... ... консервациялық
жұмыстарды тек арнайы дайындықтан өткен реставраторлар ғана жүргізеді.
Консервация дегеніміз - табиғи ескіру процесін баялату ... бір ... ... ... заттарды сақтау, заттарды бекіту болып
табылады.
Заттарда олардың сементикалық дерек ретіндегі құндылығын төмендететін
сынған жерлері, нұқсандары немесе ... ... ... болады. Мұндай
жағдайда заттар қайта қалпына ... ... ... кейпіне келтіру
тек шартты түрде жүреді. Өйткені, материал табиғи ... ... ... ... ... дегеніміз - табиғи ескіру, нұқсан келтіру немесе ... ... ... ... ... ... бастапқы қалпына
барынша жақындату болып табылады /41, ... ... ... тек ... ... жүргізеді.
Кейде консервация мен реставрацияның ара-жігін нақты айыру мүмкін
емес. Мысалы, заттың бетіндегі зиянды тат пен ... ... оның ... ... ... келтіруге жатқызуға болады. Археологиялық заттарды
консервациялау мен реставрациялау негізінде ... ... ... ... ... ... сақтаушылар мен реставраторлар
консервация мен реставрацияны ... ... ... ... ... қордағы заттарды түгендеу барысында жүргізген дұрыс. Өйткені,
түгендеу кезінде әрбір затқа көңіл бөлініп, қаралады.
Экспозициядағы ... ... ... ... ... ... ... тұрған бөлмесінде қарайды. Көлемі кішігірім ... ... ... ... ... Ол үшін ... ... ақ
қағазды төсейді. Мұндай жабу үстінде ... ... ұсақ ... ... тез ... ... Сонымен қатар, мұндай столда
заттың биологиялық зиянкестердің әсерін байқауға қолайды. Басқа заттарға
жұқпас үшін ... ... ... ... ... мен ұзын шнур ... ...... ... жарық үгітінділерді линейкамен
өлшейді.
Қаралғаннан кейін оның қорытындысы арнайы кітапқа ... ... ... сипаттарынан басқа, оның сақталу дәрежесі хронологиялық
ретпен жазылады /39, 151/. Бұл ... бір ... ... ... ... көмектеседі.
Консервациялау және реставрациялау өте жауапты іс. Қате ... ... ... ... ... ... жойылуына әкеліп соғады.
Жаңа тәсіл мен жаңа құралдарды (химиялық, басқа да жаңа ... ... ... және ... ... ... ... етеді.
Қайталанбас, сирек заттарды жөндеу аса маңызды.
Консервация мен реставрация ... ... ... ... ... ... ... кеңес немесе комиссия шешеді.
Жұмыстың барлық кезеңдері мен нәтижелерін реставратор ... ... ... ... ... ... ... ғылыми сипаттау
карточкасына енгізіледі. Бұл құжат заттың спецификалық ... ... бойы ... жинақталған құжаттар, заттардың реставрацияланған
құралдары мен тәсілдерін анықтауға, тәсілдерді жетілдіруге көмектеседі.
Реставратордың музейдегі функциялары көпқырлы. ... ... ... заттарының сақталуын қадағалайды, консервация мен реставрацияны қажет
ететін заттарды сұрыптайды да осы ... ... ... экспозицияға
қойылуы мен тасымалдануы мүмкіндігі жөніндегі шешім де оған ... ... ... ... жұмыстары музей заттарын реттеуші
ғылыми қызметкерлерге де пайдалы. Мысалы заттың ... ... ... ... ... ... реставратор консервация ... ... мен ... ... өз ... қосады /22,
545-547/.
Металдан жасалған заттарды консервациялау. Археологиялық, тарихи-
тұрмыстық, этнологиялық және көркем сурет ... ... ең ... ескерткіштер – ол металлдан – алтын, күміс, темір, қола, мыстан
жасалынатын заттар болып кіреді. Оған: ... үй ... ... ... ... ... және т.б. ... қару-жарақ, әртүрлі
металдан жасалған ... ... ... ... және т.б. ... /42, 38/.
Музейдегі физика-химиялық әсерге төзімді заттар әсіресе құнды
металдар алтын мен ... ... ... ... ... жасалған заттар үшін жоғарғы ылғалды, әсіресе, ауадағы хлор
немесе аммиактар өте қауіпті.
Музейге, әсіресе, ... ... ... түскен металдан
жасалған заттарға маман реставраторлар тексеруден өткізу керек. Егер заттың
бүлінгендігі ... ол ... ... ... ... жабылады.
Металдан жасалған заттар үшін температуралық-ылғалдылық тәртіп 18-
25ºС, ал ауаның ылғалдылығы 50%-ті құрайды.
Алтын мен ...... ... олар ... ... ... ... қышқылдар оны зақымдай алмайды. Ол таза күйінде – жұмсақ металдар,
сондықтан одан жасалған бұйымдар ... ... ... ... бейім келеді. Қышқылға төзімі алтынннан жасалған
заттарға ... ... ... ... ... тазалау болып
табылады. Сондықтан да мұндай заттарды жеке қорапшаларда сақтайды, олар бір-
біріне еш уақытта тиіп ... ... ... ... ... және ... ... заттар
да көрсетілген. Күміс таза күйінде ешқашан қолданылмаған. Оның қаттылығын
көтеру үшін мыспен қосып ... ... ... ... ... ... және газға өте сезімтал келеді. Осылардың әсерінен күміс қарайып,
қара-қошқыл қабатпен жабылып қалады. ... ... ... ... ... ... күміс тазалау мен консервациялық жұмысты қажет етеді. Оны
тек маман реставраторлар ғана жүргізеді.
Темір ... ... ... ... ... ... түскен темір бұйымдарын оның тотығу қабатына,
сақтау дәрежесіне, жағдайына байланысты үш топқа бөлуге ... ... ... ... ... және жұқа ... ... темірлер жатады. Мұндай темір бұйымдары жерде ұзақ жатқанымен де
оның формасы ... аса ... ... ... ... ... тотығу қабатымен жабылған, бірақ
металдық негізі сақталған темір бұйымдарын жатқызуға болады. Заттық тотығу
оның ... мен ... ... ... ... толығымен темір тотығынан тұратын темір ... ... ... ... ... ... әсерінен бүдірлер, ісініп кеткен
орындар байқалады. Осының әсерінен заттар ... ... түрі ... ... /43, ... ... ... заттарын реставрациялаудың үш түрі бар: 1)
электрохимиялық, 2) химиялық, 3) механикалық. Жақсы сақталынған ... ... ... тәсіл электрохимиялық болып табылады.
Электрохимиялық тәсілмен тазаланған заттар металдық жылтырап тұрады.
Темір бұйымдарын сыртқы әсерден қорғау үшін ... ... ... ... Қазіргі уақытта темір үшін бетін жабатын ... – май, лак, ... ... ... ... олар ... ... ескерткіштері үшін қазіргі талапқа сай келмейді.
Сақтау қабаты ретінде парафин де ... Оны ... ... ... ... 120º ... ... ерітеді. Парафині бар
ыдысқа алдын ала тазартылып, кептірілген темір затты салады. ... бар ... оны ... ... ауа шыға ... ... ... ауа
толық тоқтағанға дейін ұстайды. Ыдыстың температурасы 80-90ºС дейін
суығаннан ... ... ... ... таза ... ... ... Ол толық
суығаннан кейін, заттың ... жұқа ... ... ... ... пленка заттың сыртқы бейнесін көрсетіп тұрады.
Тағы да ... ... ... ... ... қолданып, қышқылмен өңдеу тәсілі бар.
Ингибитор дегеніміз тотыққан белсенді ... аз ... ... Ол ... ... ... баяулатады. Ингибитордың металды
коррозиядан қорғайтын қасиеті онда ... ... ... ... ... ... келе ... жұқа абсорбоциондық қабат түзуінен
көрінеді /39, 151-153/.
Музейде археологиялық қазбадан табылған көне ... ... ... Көне ... өз ... ұзақ сақтау үшін реставрациялық жұмысты
қажет етеді.
Монеталарды тазалау – бұл ... ... ең бір ... Өйткені, қазба жұмысы кезінде табылған монеталар ... ... ... ... табылады. Сондықтан бұл жұмыс өте тиянақты
жүргізілуі керек.
Монеталарды тазалаудың олардың ... ... жазу ... және тағы ... ... ... болып табылады. Жақсы
сақталынған монеталарды тазалауды органикалық ...... және ... жүзеге асырады.
Монеталарды қатты, қалың тотығулар болған жағдайда тазалау ... ... және ... ... ... аяқталмауы мүмкін. Сұндай монеталарды
тазалау үшін қола мен мысты тазалауға ... ... ... ... ... Монетаны ысытқан жағдайда міндетті түрде қатаң ... ... Егер ... ... сақталған болса, онда тазалау процесі сәтті
жүріп, ондағы бейнелер нақты айқындалады.
Ал нашар сақталған, әсіресе үзіліп тұрған, ... ... ... ... көптеген қиындықтарға алып келеді. Кейде мұндай
монеталарды тазалау барысында оның ... ... ... ... ... ... тазалау өте тиянақты, қатаң бақылаумен
жүруі қажет /41, ... ... және ... ... тек ... ... емес, тарихи-мәдени ескерткіштердің де қажет ететіндігі де белгілі.
1992 жылы презиндентіміз ... қол ... ... ... және ... ... заң ... жергілікті
басшы органдарының тарихи, археологиялық ескерткіштерді қалай ... ... ... ... ... ... ... 2001 жылдың
тамызында Жапон үкіметінің траст қоры ЮНЕСКО арқылы бөлінген қаражатқа
Қазақстан ... ... ... шарт түзіліп, Қазақстанда бірінші рет
Отырар қалашығында аршылған құрылыстарға ғылыми ... ... ... ... ... ... ... жұмыс саз кесектен тұрғызылған
құрылыстарды консервациялау тәсілдерін іздестіру. Келісім шарт 4 ... 2004 ... ... ... ... тиіс ... Отырар, Көкмардан, Құйрық, Алтын, Қоңыр төбе ескерткіштерін
құжатау және ғылыми-зертттеу жүргізу. Ғылыми тіркеу мен құжаттауды ... ... ... ... ... Отырар төбені болашақ үшін сақтауды қамтамасыз
ету, ... ... ... ... және ... ... ... шараларын жүргізу.
Үшінші: Отырар мен оның аймағын консервациялау және сақтаудың шебер-
планын жасау.
Төртінші: Оқыту. Ескерткіштерді сақтау мен ... ... ... ... және ... потенциалын арттыруға септігін
тигізу, халықаралық дәрежеде консервация жасау үшін жергілікті ... ... ... Қазақстан тарапынан Білім және ғылым ... ... ... атындағы археология институты, Мәдениеттің
материалдық ескерткіштерін ғылыми-зертеу және ... ... ... ... ... ... келтіру, сақтау жұмысы Отырардағы XIV ғасыр ... ... ... ... ... XIV-XV ... ... осы
мешітке қарама-қарсы құрылысқа, XVII ғасыр мешітіне және қорған кесіндісіне
жүргізілді. Әрбір құрылыстар жанынан суағар арықтар қазылды /33, ... ... ... ... ... ... Қоңыр төбе
ескерткіштеріне жүргізіліп келеді. Ғылыми жұмыстарға ЮНЕСКО-ның Париждегі
үйлестірушісі Франсис Чайлд (Канада), ... ... ... ... ... ... доктор Джон Херд (Англия), доктор Энрике Фодде
(Италия), Тарсис Стивенс (Бельгия) және ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-зерттеу
және жобалау институтының бас сәулетшісі Е.Хорош, маман В.Чарлин, Отырар
мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің қызметкерлері М.Қожа, ... ... және ... ... қамқорлығына алынған Арыстанбаб кесенесінде 2004
жылы жүргізілген қалпына келтіру ... ... ... кейінгі едені
төмен түсірілген болатын. Осы ... ... ерте ... ... бір ... ... оған ... қызметкерлері С.Ахмет, С.Ақылбек
қазба арқылы зерттеу жұмыстарын жүргізді. Сағананың солтүстік ... ... ... ... ... ... Солтүстік қабырғаның
ұзындығы 2,96 м, биіктігі 49 см. Қабырғаның қалыңдығы 19,5 см, ... 18-19, 5х9-15, ... см ... ... ... Кірпіштер
екі түсті, яғни сры және қызғыш. Сары кірпіш отқа таза, ... ... ... ... керек. Бұл қыштар Құйрық төбедегі X-XII ғасырларға жататын
мешіттердің қыштарына келеді. Осы ... ... ... ... ... ең алғашқы сағана "төртқұлақ" ... XII ... XIV ... ... ... ... ... /музей материалдары/.
Отырар мемлекеттік археологиялық ... ... ... ... ... ... ... баса назар
аударылады. Әсіресе, ең алдымен ... ... ... көп ... ... ... көлемі ескерткіштердің көптігінен кеңейеді.
Мысалы, ескерткіштердің ішінде ... ... ... ... ... ... деп ... төбешіктері жатады.
Соңғы уақыттарда туристер аяғы басылмайтын Отырартөбеге ... ... ... ... ... Оған келген туристерді тек белгіленген
маршрутпен алып ... ... зиян ... ... ... міндеті
айрықша жүктелген. ЮНЕСКО – Жапон гранты бойынша шетелдік сарапшылармен
бірге туристер жүретін жол ... ... ... ... ... ... жұмыс жүргізе келіп, ескерткіштің бұзылуына әкеліп соққан көптеген
шұңқырлар қайта көмілді. ... ... ... ... ... ... жер асты ... деңгейі үнемі өлшеніп
тұрады. Кесене қабырғаларының жарылған жерлеріне жаңа маяктар ... ... ... ... ... ... ... төңірегіне дренаж жұмысы жүргізіліп, жер асты суы сорылып алынды.
Ескерткішке зиян келтіретін тал егу, гүлдендіру әрекеті ... ... ... 20404 зат ... оның ... ... 18043 дана,
қосалқы қорында 2361 дана затттар жиналған. Музей иелігіндегі ... ... ... ... нәтижесінде бүлініп, тозуға бет алған 79
экспонат реставрациялық жұмыстар ... ... ... түрде қамқор
жасалынатыны белгілі. Сонда да болса қазір археологиялық ескерткіштердің
ойрандалуына ... ... ... тұр. Ол ... ... ұйымдастырылған
музейлердің бәсекеге түсіп, ауыл маңындағы археологиялық ескерткіштерді өз
беттерінше “жабайы ... ... көне ... ... /14, 13/.
Археолог мамандары жоқ, ескерткіштерді қазуға рұқсат ... ... ... да, ... ... ... ... жиналған. Енді
мектеп музейлерінен кейін ауыл, аудан музейлері де бой ... ... ... ашуға қарсы емеспіз. Елімізде музейлердің көптігі ... ... ... көне ... барлығы да мемлекеттің
құндылығы болып есептелінеді. Ол біздің бабаларымыздың тарихи. Қандай да
бір ... ... ... тек ... ... ... ... музейлерде
ғана сақталуы тиіс.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жылдар жылжып, уақыт өткен сайын ... мәні ... ... арта ... ... ... ... бен қайталанбас
мәдениетімізде жеткен табыстарымыз бен жетістіктеріміз жетерлік.
Қай халықтың болмасын өзге жұртқа ұқсамайтын бөлек ... ... ... айқындайтын басты белгісі – тарихы мен ... ұлт, ең ... ... ... сан ... құнды
ескерткіштерін бойына жинап, өзгеріссіз халыққа жеткізіп отырған үлкенді-
кішілі музейімен мақтанады. ... тек ... ... төл мәдениеті арқылы
ғана басқаға танылары ... ... мол ... бірі – кең ... ... ... те, сол Ұлы ... әр төбесі - өз ... ұзақ ... ... қай-қайсысы да өзіне тән мәдениетінен сыр береді.
Ал, сол көне ... ... бен ... тарихымыздың жиынтығын болашаққа
танытатын мекемелер – қорықтар мен музейлер болып табылады. ... ... ... ... ... ... ең ... республикалық тұрғада
ашылған Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейі осы ... ... ... келушілерге толығымен заттай мағлұмат бере алады.
Бітіру жұмысымызды жазу ... осы ... ... ... ... ... тырыстық. Мәселен, жұмыстың бастапқы
тарауы – қазіргі таңда әлемдік деңгейде ... ... кең ... ... ... ... ... Отырар қаласының жәй ғана төбешік болып
қалуына дейінгі тарихына ... ... ... төбешіктің төңірегінде
шоғырланған тарихи архитектуралық кешенді ескерткіштерін және сол ... ... ... өз ... ... Отырар
мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің құрылу тарихы мен құрылымына
тоқталдық.
Жұмыстың ... ... ең ... Сыр ... ... үшін ... үйірменің археологиялық экспедициясының қызметіне арналған. Сол
кездегі зерттеушілердің Отырар ... ... ... мен ... ... ... қол жеткізгеннен кейінгі Отандық ... қоса ... ... археологиялық қорық-музейінің
қызметкерлері жүргізген экспедицияларының нәтижелерін анықтадық.
Кез-келген музей қорларының ең үлкен ... бірі ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Мұндай әрекеттерге жеткізбес үшін, әсіресе, қорық-музейіндегі археологиялық-
этнографиялық түпнұсқа заттары ұзақ ... ... үшін ... техникалық
талапқа сай қайта жабдықталуды қажет етеді. Өйткені, музейдегі әртүрлі
температуралық-ылғалдылық пен ... ... ... ... заттар қор
бөлімдерінің жетіспеуі салдарынан ... ... ... ... шегуде.
Дегенмен, маманданған музей қызметкерлерінің көмегімен сақталуда. ... ... ... ... ... астам құнды заттарды
сақтауды өз мойнына алған музей өкімет тарапынан қамқорлықты күтеді.
Зерттеу жұмысын ... ... ... - өлкетанулық,
археологиялық музейдің тарихымен таныстырумен қатар, қорық-музейінің
көркемдік ұйымдастырылуы мен ... ... ... ... анықтау. Әрбір келермендерге, әсіресе, жас ұрпақтарға оқу-ағарту,
тәрбиелік-білім беру ... ... ... ... ... Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің қазіргі
таңдағы ... ... ... ... ... ... музей
мамандарының басты ... ... ... ... жұмысын жазу барысында алға қойған мақсатымызды толығымен
орындай келе, жұмыстың негізгі мазмұнын аша алдық деп ... ... ... ... ел болып, ата тарихымызға қатысты бар
мұрамызды түгелдеп сұрыптауға және жоғымызды ... ... ... алу
мақсатында ұйымдасқан “Мәдени мұра” бағдарламасы мен ... ... ... ... ... ... көне Отырар мекені әлі де қорық-
музейіне таңқаларлық ... ... кім ... ... ... Кларе А.К. Древний Отрар и раскопки, произведенные в развалинах его в
1904, Ташкент. 1904, Черкасов А. Поездка на развалины Отрара. ... ... ... ... любителей археологии //
Ташкент, 1903, ... И.Т. ... ... ... // ... II.
Ташкент, 1898, Бартольд В.В. История Туркестана. Москва, 1965.
2. Максимова А.Г. ... ... ... Туркестана. Автореферат.
Москва, 1960, Агеева А.И., Пацевич Г.И. Из истории оседлых поседении и
городов Южного ... // ТИИ АЭ ... Т. IV. ... ... А.И. ... Отрара // ТИАН КазССР. Алма-Ата, 1951.
3. Бурнашева Р.З. Отар, ... ... и ... Казахстан.
Нумизматические исследования по денежнему делу южно ... VII-XVII вв. ... ... ... Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Древний Отрар. ... ... ... ... В.А. ... ... ... в средние века. Алма-Ата:
«Наука», 1985.-323 с.
6. Жәнібеков Ө., Ж.Нұсқабаев Ж. ... ... ... ... ... Қожа М. Отырардың қысқаша тарихы. Түркістан: «Мирас», 1998.-64 б.
8. Қожа М. Отырардағы керамика ... ... ... 1996.-87 ... ... К.А., ... К.М., ... Л.Б. Отрар в XIII-XV веках. Алма-
Ата: «Наука», 1987.-256 с.
10. Есжанов Ә. Ғасырлардан сыр шерткен Отырарым армысың. ... ... ... ... Қ., ... А., ... ... Алматы: «Рух-дария».
2004.-180 б.
12. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. ... ... ... ... К.А. ... ... ... Алматы: «Қазақстан», 1976.-
116 б.
14. Қозғамбаев Г., Ахмет С.З., Исабек Б. ... ... ... ... ... Шымкент: «Нұрлыбейне», 2004.-26
б.
15. Тұяқбаев Қ. Отандық реставрация ісі және ұлттық мәдениетескерткіштерін
қалпына келтіру ... // ... ... ... 1(2), ... ... С. ... музейінің алғы шарттары // ... ... ... 1998.-4 ... Исабек Б.Қ., Әбілқайырова. Оңтүстік Қазақстан облысындағы мұражайлар
тарихы // Ордабасы тауында ... ұлы ... 10 ... ... ... материалдары. Шымкент: 1993.-145 б.
18. Отырар энциклопедиясы. Алматы: «Арыс», 2005.-450 6.
19. Қожа М. Отырар тарихтың өзі, ... көзі // ... ... ... ... М.Е. Экспозиция и экспозиционер: Конспект лекций. Изд. 2-е, ... - ... ... 2001-63 ... ... Т.Ю. Музееведение: Учебник для Высшей школы.-3-е изд., и доп.
- Москва: ... ... ... с.
22. Байпаков К.М. По следам древних городов Казахстана.-Алма-Ата: «Өнер»,
1990.-264 с.
23. Акишев К.А. ... К.М. ... Л.Б. Орта ... ... «Өнер», 1990.-212 б.
24. Аманжолов К. Қазақстан тарихы. 1-том. Алматы: «Білім», 2004.-392 б.
25. Жанибеков У. Эхо...-Алма-Ата: ... ... ... ... Ә. Шебердің қолы ортақ.-Алматы: «Қазақстан», 1977.-9 6.
27. Маргулан А. Казахское народное прикладное исскуство. Т.3. ... 1994-246 ... ... Б. ... ... аспаптары.-Алматы: «Өнер», 1981.-207 б.
29. Жәнібеков Ө. Жолайрықта.-Алматы: «Рауан», 1995.-110 б.
30. Жарқынбек Оразхан. Шежірелі Отырар.-Алматы: «Еңлікгүл», 2005.-352 б.
31. Қожа М. ... ... ... // ... ... Отырар ауданы,
2003.-3 б.
32. Ахмет С.З. Исабеков З.Қ. Есжан Е.Ә. Отырар ... ... ... ... ... б.
33. Даубасов Е.Ш. Сырдарияның орта және төменгі ... ... ... (XIX ... ... және 1917 ж. дейін). ҚР ... ... ... мен ... ... Академиясының хабарлары. Қоғамдық
ғылымдар сериясы. Шымкент: №1,2000.-265 б.
34. Байпаков К.М. Древний и средневековый ... ... ... ... ... ... Қожа М. ... С. Сырдарияның орта ағысындағы жаңа ... // ... ... ... Қызылорда: 2001.-244 б.
36. Уалиханов Ш.Ш. Таңдамалы.-Алматы: «Жазушы», 1985.-560 б.
37. Музееведение. Музеи ... ... ... ... Под. ... ... К.Г. и проф Хербста В. Москва: 1988.-268 с.
38. Инструция по ... и ... ... ... находящихся в
государственных музеях СССР. Москва: 1984.-366 с.
39. Зернова А.Б. Воробьев В.П. ... ... ... на ... ... // В кн: ... проблемы фондовой работы
музеев. М., Вып 13.(Труды НИИК)-76 с.
40. Фармаковский М.В. Консервация и ... ... ... ... ... ... Д.С. Тоскина И.Н. Вредители музейных предметов (Вопросы
профилактики) // В кн: Актуальные проблемы ... ... ... ... Вып 1. ... НИИК. Вып 63)-96 с.
42. Шулепова Э.А. Основа ... ... ... ... ... 2005.-504 с.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Күлтегін ескерткіші - түркі тектес халықтардың баға жетпес байлығы3 бет
Арал теңізінің тарихы7 бет
Арал теңізінің экологиялық мәселелері3 бет
Арал өңірінде табиғи-шаруашылық кешенді экологиялық орнықты дамытудың ғылыми негізі32 бет
Дамып жатқан елдерге шет елдердің көмек мәселелері6 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)39 бет
Алтын-Емел Мемлекеттік Ұлттық табиғи паркімен шекаралас жатқан Жаркент өңіріндегі бауырымен жорғалаушылардың биологиясы, экологиясы45 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь