М.Ю. Лермонтов поэзиясының қазақ тіліне аударылуы және Абай шығармасымен байланысы

1. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... .3.5

2. Негізгі бөлім:
1.1 М.Ю.Лермонтов поэзиясының орыс тілі мен қазақ тілі арасындағы ұқсастықтары ... ... ... ... 6.9
1.2 М.Ю. Лермонтов поэзиясының қазақ
тіліне аударылуы және Абай шығармасымен байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... 10.24


3.Қортынды ... ... ... ... ... ... ... ..25.26
Адамзат аударма арқылы араласып-құраласады. Біз өмір сүріп жатқан әлемнің іштей белгілі бір жүйеге құрылғандағы, адам тіршілігінің кез келген қимыл-қарекеті өзінше шағын жүйе екендігі, онсыз әлемнің тұтас жүйесі жасалмайтындығы белгілі. Адамзат тілдерінің арасында да клммуникацияның өз жүйесі, яғни трансляторы болуы керек. Тілдер арасындағы осындай байланыстырушы жүйенің ең қарапайым шешімі – аударма. Бұл тұрғыдан қарағанда аударма адамзатты біріктіріп тұрған факторлардың бірі деуге де болады.
Аударма ұғымы – кең ұғым. Зерттеуде тек көркем аударма, соның ішінде поэзия аудармасы ғана сөз етілетін болады. Зерттеудің тақырыбындағы «өлең аудармасы» тіркесі нақты өлеңнің ғана аудармасы емес, «стихотворный перевод», яғни жалпы өлеңмен жазылған көркем шығармалардың аудармасы деген тұрғада қолданылып тұр.
Көркем аударма – аударматанудағы ең бір күрделі де күрмеулі сала. Көптеген зерттеушілердің аударма теориясы тұрғысынан көркем аударманы «жалпы аударма» курсының дербес пәні ретінде қарастыруды ұсынатын тегін емес. Олай дейтіні – көркем аудармада шығармашылық белгі-сипаттардың лингвистикалық және мәдениеттанушылық қырлары аударманың өзге түрлеріне қарағанда айрықша бедерленіп көрінеді. Ал поэзия аудармасында тәржімешіге мәтінді өзінше пайымдау, бажайлау тұрғысынан бөлекше жауапкершілік жүктелетіндіктен, аудармашыдан лингвистика мен аударма теориясы саласында жеткілікті дайындықпен қатар, әдебиетшілік, мәдениеттанушылық, стилистік дарын да талап етіледі. Жұмыста қазақ поэзиясы аудармасының арғы-бергідегі өткен жолы мүмкін болғанынша толық сараланып, теориялық тұрғыдан таразыланды.
Біріншіден, Қазақстан Республикасының тәуеосіз мемлекет ретінде халықаралық қарым-қатынастар жүйесінің жаңа деңгейіне ауысуымен, екіншіден, жаһандану үрдісінің бүкіл әлемді қамтыған ауқымына орай аударманың біздің өмірімізде алар орны алдағы кезеңде айырықша арта түсетіндігімен байланысты.
Қазақ поэзиясы аудармасының арғы-бергідегі жүріп өткен жолын, бел-белестерін бажайлау, ізденістері мен іркілістерін саралау – ұлттың көркемдік ойының бүгінгі биігін бағамдаудың, алда алар асуларын, белгілеудің бір жолы. Бұл жолға талдау жасау арқылы тәржіманың халқымыз тарихында қандайлық қомақты орын алғанын ғана емес, сонымен бірге келешек замандарда атқарар рөлінің де бөлекше болатынын көрсете аламыз.
1. Абай (Ибрахим Құнанбаев) өлеңдер, поэмалар, аудармалар мен қара сөздер.-Алматы: «Жібек жолы», 2005.-488 б.
2.Абай тілі сөздігі (жалпы ред. Басқарған А.Ысқақов), Алматы: «Ғылым», 1968.- 734 б.
3.Қ.Аманжолов Нұрлы дүние.-Алматы: 1950.-129б.
4. А.Сатпаев. «Рухани жақындық» Мақала. «Жетісу» 29 май, 1971ж. №105(6263)
5. Т.Әлімқұлов. Жұмбақ жан.-Алматы: «Жазушы», 1978.-365б.
6. М.Әлімбаев. Өрнекті сөз-ортақ қазына.- Алматы: «Қазақстан»,1967.-165б.
7. Т.Әлімқұлов. Көргендерім көңілде.-Алматы, 1992.-336б.
8. Х.Бекхожин Дәстүр және жаңашылдық: поэзия туралы толғаныстар.-Алматы.: «Жазушы»,1989.-245б.
9. Т.Әлімқұлов. Қалам қайраткері (эсселер, сын мақалалар)-Алматы.: «Жазушы»,- 1976.224б.
10. Х.Бекхожин Алты асқар:өлеңдер мен дастандар.-Алматы.: «Рарарат», 2005.-319б.
11. Т.Әлімқұлов. Жұмбақ жан. Зерттеулер мен мақалалар. Қайта баслымы –Алматы.: «Жазушы»,1978.-368б.
12. Х.Бекхожин Өлең өткелдері:(әдеби-сын мақалалар мен творчествалық портреттер).- Алматы.: «Жазушы», 1986.-325б.
        
        Жоспар
1. ... ... ... ... поэзиясының орыс тілі мен қазақ тілі ... М.Ю. ... ... ... ... және Абай ... аударма арқылы араласып-құраласады. Біз өмір сүріп жатқан
әлемнің іштей белгілі бір жүйеге құрылғандағы, адам ... кез ... ... ... жүйе ... ... әлемнің тұтас жүйесі
жасалмайтындығы белгілі. Адамзат тілдерінің арасында да клммуникацияның ... яғни ... ... ... ... ... ... жүйенің ең қарапайым шешімі – аударма. Бұл ... ... ... ... ... факторлардың бірі деуге де
болады.
Аударма ұғымы – кең ұғым. Зерттеуде тек көркем аударма, соның ... ... ғана сөз ... ... ... ... «өлең
аудармасы» тіркесі нақты өлеңнің ғана аудармасы ... ... яғни ... өлеңмен жазылған көркем шығармалардың аудармасы деген
тұрғада қолданылып тұр.
Көркем аударма – аударматанудағы ең бір ... де ... ... ... ... теориясы тұрғысынан көркем аударманы
«жалпы ... ... ... пәні ... ... ... ... Олай дейтіні – көркем ... ... ... және ... ... ... өзге ... айрықша бедерленіп көрінеді. Ал поэзия аудармасында ... ... ... ... ... бөлекше жауапкершілік
жүктелетіндіктен, аудармашыдан лингвистика мен ... ... ... ... ... ... мәдениеттанушылық, стилистік
дарын да талап етіледі. Жұмыста қазақ поэзиясы аудармасының арғы-бергідегі
өткен жолы мүмкін ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының тәуеосіз мемлекет ретінде
халықаралық қарым-қатынастар жүйесінің жаңа деңгейіне ауысуымен, ... ... ... әлемді қамтыған ауқымына орай аударманың біздің
өмірімізде алар орны ... ... ... арта ... поэзиясы аудармасының арғы-бергідегі жүріп өткен жолын, ... ... ... мен іркілістерін саралау – ... ... ... биігін бағамдаудың, алда алар ... бір ... Бұл ... ... ... ... тәржіманың халқымыз
тарихында қандайлық қомақты орын алғанын ғана емес, сонымен бірге ... ... ... де бөлекше болатынын көрсете аламыз.
Бүгінгі таңда аударма қазақ тіліне әлем ... ең ... ... ... ... ... ... мәртебесін
асыруға ықпал жасай алады. Қазақ поэзия аудармасының мұндай кемелдікке келу
кезеңдерін теориялық ... ... ... оның ... кеңейту жолдарын қарастыруға септесетін болады.
Қазақ әдебиеттануы мен тіл ғылымында аударманың алар орны онша қомақты
емес. Бұл төл ... ... ... ... кенжелеп
қалуынан орын алып отырған олқылық деуге де болмайды. Жалпы ... ... пән ... ... ... екінші жартысында ғана
орнықты. Оның үстіне кешегі кеңестік ... кез ... ... негізі,
түйінді теориялық проблемалармен ... ... ... еншісіне
қалдырылатын да, ұлт республикаларындағы әдебиетану ғылымының әлеуеті
көбіне көп ... сөз ... төл ... ... ... халықтар достығының дәнекері ретіндегі қызметі алдыңғы қатарға
шығарылып қарастырылғандықтан, тәржіме туындылары бәрінен бұрын ... ... сөз ... ... ... нормалары,
типологиясы, эволюциясы, өлең жүйесі, өлшеміне әкелетін өзгерістері сияқты
көптеген мәселелер ... ... ... қала ... ... ... ... ол кезде діни сипаттағы нәзиралық
дастандар, көптеген ... ... ... ... жоқ, сондықтан
тәржіметану тұрғасынан талданған да жоқ. Соның өзінде де ... ... ... ... аударматануы қалыптасып, С.Талжанов, ... ... ... ... ... сияқты аударма мйселелерімен тікелей айналысқан ... ... ... ... қарастырған С.Талжанов ... ... ... ... ... ... ... А.Қыраубаеваның ... ... бұл ... ... ... ... ... ғалымдарымыз, әдебиетшілеріміз, ақын-жазушыларымыз
Ғ.Мүсіреповтың, З.Ахметовтың, Ш.Сатпаеваның, ... ... ... ... ... ... ... тағы басқалардың еңбектерінде,
сын кітаптарында, мақалаларында дәйім қозғалып отырды. 2007 ... ... ... әдебиеттану саласы бойынша аударма мәселелерін сөз
еткен 2 докторлық, 28 кандидаттық диссеитация ... өзі ... ... асуларды алғанын көрсетеді. Орыс және алыс ... ... ... мен ... ... ... бойынша
теорялық еңбектері кейінгі жиырма шақты жылдың ішінде тың ізденістермен
толыға түсті. ... ... ... ... ... ... бірқатар туындылармен қатар, олар да осы ... ... ... ... ... ретінде зерттеу қарастыратын поэзиялық
тәржіме – алдымен әдебиеттану нысаны. Өлең ... ... ... бәрі ... тартылып, аударма арқылы ұлтттық поэзиямыздың
көркемдік ... ... ... ... ... ... ... орыс халқының төл поэзиясын аударма жасау кең құлаш жайды. Орыс
тілі арқылы сол ... ... әлем ... күні ... ... ... құрамында өмір сүрген, қазір де алуан-алуан ықпалдастық жіптерімен
жалғасып жатқан мемлекеттердің өлең-жырларының таңдаулылары тәржімеленді.
1.1 Орыс ... ... ... ... ... ... бой ұрған Иван Қашкин, Корней Чуковский, Самуил Маршак ... бір ... ... ... ... ... атаулы өз
табиғатына, өз қырына келетін авторды таңдауға ... ... ғана ... ... Бұл ... поэзияға тәлімел. Тіпті прозаның өзінде түпнұсқа
атаулы өзінің қыры мен сырына сай бейім таңдайды. ... ... ... ... ... аудару кәдеге аспайды. Түп нұсқамен жарысқан,
жұтынып тұрған сымбатты түлға керек. ... ... ... сыртқы
түрпетінен емес, тупкі төркінінен туындауға тиіс. ... ... ішкі ... сөз екшеуі қосылады. Прозаик Гогольдің өзі:
«Түпнұсқага ... үшін одан ... ... керек» деген.
Аударманьщ ұлттық игілікке ... ... Бұл ... ... ... ... болмысы, характері бой көрсетпей тұрмайды.
Түп нұсқа қай ... кай ... қай ... ... ... өмір ... өсу жолы нешік, осының ... ... білу ... ... ... аударылмыш туындыны өз көңілінен, өз жүрегінен ... ... ... ... ... ... үстінде шабыттанбаған,
бейнеттене рахаттанбаған, жүректің канымеи жазбаған адам ана ... ... ... тудыра алмайды. Абай осы тәсілмен аударған. ... оның ... төл ... әсер ... Қазақ поэзиясына жіксіз
жымдасады, шынайылық, шырайлылык, жылылық ... ... ... ... ... бар. ... эстеттік, символистік
аудармалар да бар. ... ... ... ... ... ... бейтараптықтан шығып, «таза өнерді» аңсаған өзінің
көңіл күйіне бейімдей аударады. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... ... Абай өзінің табиғиІ талантына, дүниеге
көзқарасыиа, төл туындыларына сай реалистік аударманы ... Ол ... ... ... ... мудделес, мұңдас, сырлас ақындарды
калайды. Олардың өлмес ... ... ... мұраға
айналған еді) өзінің мұратына, көңіл хошына ... ... ішті ... ... Әлеуметтік сарыны жағынан, объект, фон
шеңберінен қазақ өміріне ... ... ... ... ... ... өте ... «Измаил-Бейінің» беташары Абайдың
көңіл күйіне ... ... ... аударылады да, қалған көл-көсір
текстен бес шумақ қана алынады. Бул — ел билеу ... ... ... ... Осы ... «Не ... мыслей открывать свонхты» Абай:
«Ішің берік боп...» деп ... ... Біз ... ... немесе «ойыңды жасыр» дер ме едік, кім ... ... ... ... ... «Ішің берік болсын» дейді. Осы секілді «Не
должно ... ... ... ним ... или с ним ровняться» деген
жолдардың ... ... ... ірі ... деп ... осы ... аудармасы біздер, ақындар үшін ... ... ... — екі ... ... Ана тілінде мінсіз шығару үшін ол
тілдің қазынасын ... ... ... ... айтқандай, поэтикалық
шығарманы сөзбе сөз, жолма жол аудармай, тұтас алып аударуға керек. ... ... ... ... ... ... ... қанынан
қайнап шығуға керек. Аудармашы актерге үқсас деген сөз менің көкейіме
қонбайды. Аудармашы — ... Түп ... ... ... ... ... ұлы ақындарда ой ұқсастыры, идея ұқсастығы деген бола ... ... өзі ... ... ... ... ... деп шығаруға
қандай орай бар. Бүл турасында талантты ... бірі ... ... ... жаңа ... ... дәлелді емес пе. Сондай үш-
төрт өлеңнен Абай қазынасы кеміп қала ма. Бұл ... ... ... мейлінше мол қанғандығын, орыс ақындарымен ... ... ... ... ... ... айналысқан кезде орыс әдебиетіне қанық, орыс тіліне
жетік еді. Оньщ екі ... ... ... ... ... ... тәрізді стихиялық жолдардан да ... ... орыс тілі ... ... ... бастаған Абай қол жетпес үлгілер
жасай білді. Ол ... ... ... ... жалаң еліктеуден,
көлбегей көшіруден, болымсыз бөгделеуден құтқарды. Табиға-тында эстет емес,
эстетик Абай көкейіне қонатын мәнді, маңызды, күрделі шығармаларды ... ... ... ... бұрмалап, берекесіздендіріп обал жасамады.
Қейінгі кейбір эстет ақындарша ... ... ... дәл ... Ана ... ... ... тауып, жүректің канымен жазудың
үлгісІн жасады. Қазақ тіліне аударуда біздің күні ... ... ... ... оған мойын ұсынбай өте алмайтынымызда ... ... ... ... білімдар інісі Халиулла орыс ... ... ... Салтыков-Щедриннің, Белинскийдің, Добролюбовтың —
шығармаларымен Абайдан бұрын танысып, сол шығармалардан нәрлі үзінділер
аударғанын кыр ... ... ... орыс ... Н. Максимовтер, Г.
Н. Пота-ІІиндер, Н. М. Ядринцевтер растайды. ... ... ... ... ол ... сыры, сипаты, сапасы жөнінде болжау жасауға
ғана болады. Реалистік аударма тұрғысынан Абайға азды-көпті ықпал жасамады
ма екен деп ... ... алып ... ... ... ... де ... Абай аудармалары шығарманың контексті мен подтекстін мейлінше ... және соны ... ... жат ... ... жатық етіп бере
білушілікті танытады.
Абай аудармалары ... ... ... Жаңа ... ... эпитеттер, соны сөз орамдарын, сөз айшықтарын ... жаңа ... жаңа әуен ... ... ... бейнелі жаңа
түрлері шықты.
Солай бола тұрса да, аударманың ... ... ... Абай ... ... ... күннің кәдесіне аса береді деуге
тағы болмайды.
Лермонтовқа байланысты бір жәйіт, оның ... ... ... 28 ... Екі ... астам өлеңнің жиырма сегізін ғана кіргізген. Сайдың
тасындай іріктелген аз өлең ... ... ... талғампаздығын
байқатады. Бір қызығы, Абай Лермонтовтан дәл 28 өлең аударыпты. Осыны
санаған ... ... ... бір ... ғана ... ... ... Бұған қосымша айтар нәрсе, Абайдың қолына Лермонтовтың бірақ
кітабының түсуі — тарихтың ... Сол ... ... ... ... ... де ... қатып қалған қатал редактордың қолына түссе Лермонтовтың
Гетеден ... ... ... ... ... ... пе еді, кім ... көреді, Гетенің уэзіні де, ... да ... ... тең ... түсіп қалса, қалған бейненің бәрін аудармашы ойдан
шығарса... "Лермонтов, түпнүсқадан "шыңдар" және "сен де ... ... ... ғана ... ... ... ғана жеткізді. Бірақ сезімнің
адалдығы, шынайылығы сондай, орыс өлеңінің неміс өлеңіне қаны да, жаны ... туыс ... ... үшін ... өзі де жетіп жатты", дейді ... ... ... ... ... ... сарындас қаламгерлердің
туындыларына қол артады деген сөз қазіргі ... ... ... ... ... ... Абай заманына көбірек келеді. Абай Лер
монтов шығармаларын ... ... ... ... ... ... ... "Лермонтовтай ақындардың өлеңдерін қазақшаға аударса,
сол сөздерді құр ғана ... ... ... ... ... жүрегіне түсінікті, өз халқына жанасатын, өзінің әлеуметтік ... ... және ... ... ... бір жақындығы болғандықтан
аударады. Аудармалар ақынның ез жүрегінен ... ... ... ... ... сияқты болады".
Ақынның ғажап дарыны Лермонтов шығармаларындағы сан түрлі ... ... ... ... ... ... іліп ... қасиетінен де көрінеді. "Теректің сыйындағы" ... ... ... / Тауды бүзып, жол салған, тасты жарып. ... ... ... ... / ... ... жүз ... деп
келетін алғашқы шумаққа кезінде талай әдебиетші тамсанып, "Терек воет, дик
и ... / Меж ... ... / Буре плач его ... / ... брызгами
летят" деген шумақтан осындай сурет шығарады Абай деп жазатын. Зәки Ахметов
ол теңеудің де ... ... ... ... ...
Терек, прыгая, как львица, / С косматой гривой на ... / ... - ... степной, и лтица, / Кружась в лазурной ... / ... вод ... ... ... ... ... сурет екенін дәлелдеп берді, әрі
Лермонтовтың жаңылыс басқан жеріне ... ... жал ... ... ... ... Абай ... байланысты мынандай
"таңсық та күлкілі бір мысал" ... ... ... "Изманл-Бей"
поэмасының кіріспесін жатық та дәл аударғаны ілгерірек айтылды. Сол аударма
төл туындыға баланып, грузин тіліне көшіріледі, одан орыс ... ... ... келгенде, Лермонтовтың шумақтары орыс тілінде егіз-ұдай
көрініс береді". Бүл ... да Абай ... ... кез келген өлең-жырдың
жігі білінбей, жаңа ... ... ... ... ... оған ... қазақ әдебиетінде қолданылмаған он
беске таяу өлең өлшемін енгізгенінің өзі көп жайды аңғарта ... ... ... ... ... бұрын болмаған тіркестерді алып келіп,
орнықтыруынан да көрінеді. Ал ... ... ... ... Біз ... орыс ... ... әсерін Абай тэржімелерінен ғана
іздеп жатамыз. Рабиға ... ... ... ... ... ... как голубки"), салқын тарту ("постывать"), тактісіне
билеу ("отбивать такт"), бір сағаттан бір сағат ("от часу на час") ... де ... тілі үшін ... олар орыс тілінен калькалау (сөзбе-сөз
аудару) жолымен жасалғандар. Бір ғажабы -бүлардың бэрі тек аударма ... ... да бар), ... төл ... де қолданылған! Айталық, салқын
тарту деген тіркес Абайда: Дүниедегі қызықтың бүгін бәрі ... ... сен бір кәрі ... өлең ... ... бұл жолдар
Лермонтовтың: Пускай теперь прекрасный свет Тебе ... — ты ... ты сед ... ... ... Кептерше сүйінісу (Абай жинақтарының барлық !
басылымдарында ... деп ... жүр, ... ... ... оны Абай орысша ворковать дегеннің аудармасы етіп алған) деген
тіркес те ... ... ... ал ... ... ... ... бір сағаттан бір сағат) Абайдың төл өлеңдерінде. Бүл ... ... ... ... творчестволықпен игергендігінің белгісі", деп
жазған. Ақынның аударма өлеңдеріндегі жас булт, кэрі ... ... ... өмір, қараңғы өмір, өткен күннің улары, көңілдің ауыр жүгі ... жаңа ... ... ... - перифраздың да шебері. Оған да эсер еткен - аударма. Әсіресе,
Лермонтовтан аударылған өлеңдерде ақын перифраздың неше ... ... ... көңілдің жүгі, улы сусын, жанға түскен жара, жалтаңдаған жас
жүрек, жүйрік уақыт, үміттің нүры, еркелі қол, асау ... ... ... сөз, ... үн, ... ... қайғысы, асау той, тентек жиын...
осылай кете береді. Осы орайда мынандай ой келеді. Аудармада өзімізде ... ... ... ... ... ... ... деген түрғыда қамшының
астына ... бар. Абай ... ... ... сын ... ... жаңа фразеологизмдер, перифраздар үшін атамыз да мінеліп ... еді, кім ... ... ... өнерінің бір уәзипасы тілді өзге
тілдің бояуларымен ... ... ... Бүл үшін аудармашы-ақындардың сәтті
ізденістерін көтермелеп, сәтсіз шыққан соны сөз ... ... ... ... аударма өнерінде қалдырған мұрасының, асқан
үлгілігімен, ... ... ... ... ... қым-қуыт қиыншылығы да бар. Бұл мұра арнаулы ... ... ... де ... Лермонтовтан гөрі Пушкиннен аз аударды. Бірақ одан аз үйренген
жоқ. Сол сияқты, ... да көп ... көп ... Крыловтың
мысалдарьш мейлінше құнарлы, жатық ... Абай ... ... жолдарын қазақ даласы жағдайына үйлестіріп, азын-аулақ бұрып
отырды. Ол ... ... рет қара ... ... ... ... ... сахарасын Гетенің, Байронның өлеңдерімен таныстырды.
Абайдың шеберлігі сондай, оның ... төл ... ... ... тутастығы, ойдың еміршілдігі, сездің ымы-жымы бегделікке
жол қалдыр-майды. Осы орайда таңсық та ... бір ... ... тура ... Абай Лермонтовтың «Измаил-Бей» поэмасьшың
кіріспесін жатық та дәл аударғаны ... ... Сол ... ... ... ... тіліне көшіріледі, одан орыс тіліне ... ... ... Лермонтовтың шумақтары орыс тілінде ... ... ... пафосшыл, шешен ақын еді. Бірақ, оның шешендігі
жадағай еместі. Мағынаға ... толы ... ... жүзі ... ... ... ... ұлы ақындардың поэзиясынан жарастықты, нәрлі
шешендік үлгісін көп ... Өз ... тіл ... есте ... Қасым
сөзді ылғида сақадай сайлап алушы еді. Және бұл оның ... ... ... те ... ... нұқсан келтірмейтін.
Ақын, әрине, іштен туатын. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... өседі. Қасым алғашқыда
тәжірибені, сөз жоқ, ауыз ... ... сол ... ... жырларын
жазды. Абай дәстүріне бірте-бірте келіп, кейіннен Лермонтов, Маяковский
дәстүріне ... ... оған ... білу ... ... оңай ... Мен ... жақсы білемін дедім ғой. Оным рас. Академияларда орыс тілінде лекция
оқыған кісімін. Бірақ та ойлап қарасам, рас, Абай орыс ... ... ... ... Жақсы білгені былай түрсын, орыстардың ғалымдарына, ... ... да бола ... ... Оған ... көп. Мысалы, Пушкинді,
Лермонтовты, Крыловты аударғанда Абай олардың ойына ой қосқан. Бүл ұстаздық
емей немене?" ("Түркістан", 2004, 12 ... ... ! бір ... ... ... ... қайырса "находить покой (успокоение)" үғымына
жақындайтын бү_л сөздің мағынасы кеңірек, тереңірек. Ойына ой қосқан ... ... ... туралы орыс тілінде жазылып жүрген мақалаларда
қазақша ... ... ... ... де, соңғы екі жол: "Возможно,
отдохнешь и ты, Если немного потерпишь" деп келтіріледі. Мұндай жолмен ... ... ... ... ... "отдых" еместігін, "сабыр
қылуды" "потерпишь" дей салуға болмайтынын жоғарыда аңғартқандаймыз.
Лермонтов «Из ... деп ... ... ... табиғаты туралы талас
көп. Герольд Бельгер мен Медеубай Құрманов ... ... ... ... үш нұсқасын (Гете-Лермонтов-Абай) қатар келтіріп,
Лермонтовтың да Абайдың да сұңғыла суреткерлігін жеріне жеткізе ... ... жол ... ... өлең ... ... ... екен:
Шыңдар басында тыныштық орнаған,
Ағаштардың басында
Болар болмас
Леп байқалды;
Ормандағы құстардың орны ... ... ет, ... ... де ... ... ақын өлі ... шың (Гипфел), өсімдіктер дүниесінен ағаш
бастарын (Випфел) жіне жануарлар дүниесінен ... ... ... ғана ... мен түн ... ... балбырап ұйқыға кеткен бүкіл
табиғат суретін көз алдыңызға әкелді. Ең ... ... ... ... ... ... келе жатқан адамды көреміз. », деп жазған еді
Медеубай Құрманов.
Енді М.Ю.Лермонтов нұсқасын еске түсірелік:
Горные вершины
Спят во тьме ... ... ... ... ... дорога,
Не дрожит листы,
Подожди немного,
Отдохнешь и ты.
Лермонтов аудармасы туралы аз айтылмаған. Бұл өлең ... ... ... ұлы ... Абай жыры да ... түнде тау қалқып,
Ұйқыға кетер балбарып.
Даланы жым-жырт дел-сал ғып
Түн басады салбырап.
Шаң ... ... ... ... сен-дағы
Сабыр қылсаң азырақ.
«Қараңғы түнде тау қалқып»-аудармадағы көркемдіктің, бейнеліліктің,
әуезділіктің, дәлдіктің ... ... «тау ... ... ... шыңы жоқ ... ... келтіріп, «аңғарды» жазық
«далаға» түсіріп, Қарауылдың айналасына айналдырып жіберген данышпандығының
арқасында Гете картинасы қазақ ... ... де ... Абай ... ... жырға жолма-жол қойып көрсеңіз де сурет ... ... ... ... Сол ... ... тыныштықтың өзінде Абайда
қимыл көбірек. Гетеде ... ... ... да ... Абайдағы
етістік, толымдысы бар, толымсызы бар – сегіз: ... ... ... ... ғып, түн басады, салбырап, шаң шығармас, ... саны 25 ... оның 8-і ... ... бұл өлң ... ... толып кетпей ме? Кетпейді. Абайдың құдыретті қаламымен
қаланған бұл ... ... ... ... ... оның
құлашындағы адамды балбаратып, албыратып барады. Ал Абайдың соңғы ... ... ... ... ... екі ... таң тамаша болмау
мүмкін емес. Гетеде де, ... да сөз ... ... тынығуда,
дамылдауда. Абай Гетеде де, Лермонтовта да жоқ «тыншығуды» шығарғанда,
демалудың, ... ... ... ... ... осы ... табиғат тылсымы адамды нирвана күйіне келтіретіндей құдыретке
ие екендігін, ол үшін «азырақ сабыр қылу» керектігін ... ... ... ... бар: «Тіл ... оған ... білу ... нәрсе оңай
емес. Мен орыс тілін ... ... ... гой. Оным ... ... Абай ... ... поэзиясында аударма тәжірибесі жоқ еді.
Сол тәжірибені Абайдың өзі ... Ал, ... істе ... ... ... Мұнын үстіне, Абай аударманы өзінің ағартушылық
қызметіне ... ... ... ол бағзы бір шығармаларды тым еркін
аударды, арасына өз идеяларын, өз көзқарастарын қосып, соған үндеді. ... ол ... ... ... тарихи экономикалық болмысына қарай
бейімдеп жіберген де реттері болды.
Досың жоқ, дұшпаның жоқ тыныш жатасың,
Мал үшін аш ... жан ... ... ... ... жұрт мал ... жеті ... Үлттық казынаға игілікті
сыбаға болып косылатын аудармалық әдебиеттің табиғаты ... ... ... сөз ... сынаған. Қазақ топырағында ысылған
реалистік аударма дәстурі Абайдан басталады. Аударма ... де ... ... ... Абай ... ... ... аударма тәжірибесі жоқ
еді. Сол тәжірибені Абайдың өзі жасады. Ал, тұңғыш істе қашан да қиыншылық
көбірек ... ... ... Абай ... ... ... пайдаланып отырды. Сондықтан ол бағзы бір шығармаларды тым ... ... өз ... өз көзқарастарын қосып, соған үндеді. Содан
барып ол ... ... ... ... ... ... ... жіберген де реттері болды.
Көңілім менің қараңғы: бол, бол, ақын,
Алтынды домбыранмен келші жақын.
Осындағы «домбыра» ... сөз ... ... ... ... емес
кой. Сол сиякты:
Досың жоқ, дүшпаның жоқ тыныш жатасық,
Мал үшін аш қатасьщ, жан сатасың.
Әкссі аштан өлген кісідей-ақ,
Неткен жұрт мал ... жеті ... ... де ... аузына түсуі қиын («Дума»), Абай бұл
жерде Лермонтов ойына өз ойын ... ... ... да тым ... Бұл ... ... деу ... бе, жоқ еліктеу деу ләзім бе, оны
мықтап ойластырмаққа керек. Абайдың Лермонтовтан ... ... ... де ... в ... ... өлеңдердің тобына жатады. Бул
өлеңді Лермонтов Шиллерден дәл ... ... ... кешкен қуғын-
сургінін меңзейтін мұңлы өлең Лермонтовтың көңіл сазына орайласа кеткен
еді. Осы өлеңді Абай ... ... алып ... ...... ... жас ... асыраған пендесі аш бола ма.
Ержеткен сон сыймайсыц кең дүниеге
Тыныштық пен зар ... ... көз ... ... в ... ... ... дай время сделаться мужем,
И тесен покажется мир.
Міне, бұнда «кең ... да жоқ, ... ... ... де жоқ, «аш
бола ма» да жоқ, «тыныштық пен зар ... ... да жоқ. ... түпнұсқаға: «Ержеткен соң сыймайсың кең дүниеге» деген ... ... ... бұны аудармаға қалай телиміз?
Бұл өлеңнің дәл керкем аудармасы мынадай болуға керек.
Тар бесікте өседі еркін,
Бакытты бөбек іңгәлаған.
Есейіп өсе ... ... ... қнырсыз жаһан,
Осының ығытында айта кету орынды. Абайдың кейбір аудармасында араби
сөздер орынсыз ұшырасады. «Онегиннің Татьянаға жазған хатындағы».
Михрабым сен, бас ... жете ... ... ... ... арам шөбіне уқсас екеніне дау бола қоймас.
Бундай шұбарлықтың екі ... ... бар. ... Абай ... ... ... тәжірибссі, ережесі болмаған. Екіншіден, Абай орыс
тілін қалай еркін меңгерсе, араб, парсы тілін де сондай ... ... ... ... да оның ... жүйесінде, тіл кестесінде
арабизмдер, псрсизмдер аз ұшыраспайды. Бұл баяғы ... ... де ... Бул — ... қайшылығы емес, ана тілінің шарасынан асып
төгілген мөлшерсіз молдығы.
Абай ... ... ... ... ... ... көпшілігі әрі
жатық, әрі дәл, мін атаулыдан аулақ. Жуковскийдің: «Қарасөздің аудармашысы
— құл; поэзияның аудармашысы — бәсекелес» ... ... ... Абай ... ... ... аударады. Түпнұсқаның мағынасын, ... әсте ... ... Оның аудармалары түпнұсқа қазақ тілінде
туғандай әсер береді. Лермонтовтың:
Люблю тебя, булатный мой кинжал,
Товарищ ... и ... ... ... ;
Сүйкімді болат канжар, турсың жайнап,
Ыстық, суық майданда шығады ойнап,—
деп аударады. ... ... Осы ... екінші жолы «жарқын, салқын жолдасым»
деген тәрізді етіп аударсаң сөз болмай ... ғой. ... ... ... ғой. ... ... әрпін емес, рухын аудару керек
деген қағидаға бұл арада да ден коямыз. Рас, ... ... ... ... да ... ... Абай көп ... өлеңнің сыртқы
формасын сақтамай, кәдімгі 11 буынды қара өлеңге салып ... ... ... ол өлең ... ... дәл беріп отырады, екінші сөзбен айтқанда,
ішкі формасын ... ... Ал, бұл ең ... ... ... ... форма айрықшылығын көп жерде байқамай да қаласың.
Абайдың аудармалық мұрасы аз сөзбен ... ... ... ... ... ... нәрсе. Солай болғандықтан біз бул арада кейбір
аудармаларына ғана тоқталып өтеміз.
Абай көп ... ... ... ... да, ... ... аса ұкыпты қараганы байқа-лады. Абайдың орыс поэзиясынан ... ... ... ... көп ... бірақ, сонау бәрі бізге түгел
жетпей, жоғалып кетуі мүмкін. Және Абайдың өзі ұнатпай тастаған аудармалары
да болуы ... ... ... ... бәрі ... ... жаннан шы-ғарылған
жорамал емес. Абай тәжірибесін байқаудаң туған жорамал. Мысалға 1897 жылы
жасаяған мына бір ... алып ... ... жизнн трудную
Теснится ль в сердце грусть:
Одну молитву чудную
Твержу я наигзусть.
Есть сила благодатная
В созвучье слов живых,
И, дышит ... ... в ... ... ... «Молитвасын» Абай «Дұға» жәнс «Қасиетті дұға»
деген атпен, екі ... ... опға ... ... ... бар, жүрск, сенің,
Сонда сенің отыңды басатуғын
Осы өлең оқитуғын дуғам менің.
Ішінде бір ... ... ... ... жаны сол — ... ... желдей есіп,
Қайнап тұрган ыстық қан салқындайды.
Екінші ... ... ... жазығым жоқ,
Ешнәреге көңілім болмаса тоқ.
Кайта-қайта оқысам бір дұғаны,
Сөніп қалған жүректе жанады шоқ.
Куаты бар дұғанын куантарлык,
Капаланған жүректі жұбантарлық.
Адам ұқпас, бір ... ... ... ... ұлы ... екі ... ... көркем деген сұрак қою орынсыз да болар.
Өйткені, екеуі де өз ... ... ... ... ... ... деп ... сөз жоқ, екінші варнант жуығырақ. «Теснится ль в сердце
грустьтің» ішкі мағынасы ... ... бар, ... ... гөрі,
«Ешнәрсеге көңілім болмаса тоққа» келіңкірейді. Олай болса, Абай ... ... ... прелесть в них,—
деген жолдарды да екінші вариантта ағатсыз түсінген
Адам уқпас бір тәтті лебізінен
«Уан» дсген ... ұлы ... ... сөз! Бұл ... ... ... кем түспейтін тәжірнбе.
Филология ғылымының докторы Н.Т.Сауранбаевтың редакторлығымен 1948
жылы баспадан шыққаң Абайдың шығармаларының толық ... ... ... (1894) Абайдың қолжазбаларын көшірген Мүрсейіт Лермонтовтан
деп көрсеткен ... ... ... дәл қай ... ... ... деп тусінік беріледі. Бұған тек таң қалуға болады. ... ... ... адам әйгілі өлеңді айтпай тануға керек еді.
Күлімсіреп аспан тур,
Жерге ойлантып әрнені.
Бір себепсіз қайғы кұр,
Баса ма екен пендені.
Қапамын мен, қапамын,
Қуаныш жоқ ... ... ... ... ма көңіл бетімен
Яки бір қапыл калды ма?
Өткен кунге өкінбен,
һәм уміт жоқ алдымда,—
деп басталатын бул өлеңде Лермонтовтың сарыны жат-қаны аян емес ... Бұл ... ... один я на ... ғой. Біз ... ... да, ... болып шыкты. Демек, «Жолға шықтым бір жым-жырт
түнде жалғыздың» да екі ... ... бар ... Рас, ... сөз ... екінші вариантында өз жанынан қосқан жерлері бар. Бірақ, негізінен
алғанда, бұл — ... ... ... ... өзі де ... ... Мүрсейіт
айтыпты.
Осы екі варианттың мына бір-екі шумағын оригиналмен ... не жду от ... ... я,
И не жаль мне прошлого ничуть,
Я ищу свободы иІ покоя.
Я б хотел забыться и заснуть.
Но не тем холодным сном ... б ... ... так ... в груди дремали жизни силы,
Чтоб дыша вздымалась тихо грудь.
Мұның жұртшылыққа бұрыннан мәлім аудармасы:
Дүниеден үмітім жоқ ... ... ... ... өкінбеймін.
Азаттық пен тыныштық көксегенім,
«Ұйықтамақ пен үмытпақ» деп іздеймін.
Өлімнің үйқысы емес іздегенім...
Ұйқы, тыныштық, ұмыту — бір дегенім.
Кекірегімде емірдің күші ... ... ... ... ... вариантында бұл жолдар былай болып шыққан:
Кайтты ма көңіл бетімнен,
Яки бір ... ... ... күнге өкінбен,
һәм үміт жоқ алдымда.
Іздегенім тәтті ұйқы,
Дүниені ұмытып,
Өлімнін суык дым ... өмір ... ... ... ... ... ... ойын қайсымыз жақсы
жеткізер екенбіз» дегендей бұл екі вариант ... бірі ... ... ... де ... достық қылуға
Кім де болса тең емес.
Қазір дайын тұруға
Бес күндік ғашық — жөн емес.
Сүйіспек көңілім ойлайды,
Жанның бәрі — қатыбас.
Сүйісу тозбай тұрмайды,
Еңбекке аз күн ... ... ... ... ... ... ... шырамытасыз да
тұрасыз. Әсіресе, «сүйісу тозбай ... ... аз күн ... ... ... бір ... есіңізге түсіре береді. Бұл күдік жогарыда
біз сөз қылған ... ... ... «Бұл өлең,—дейді
онда,— қолжазбада Лермонтовтан ... ... дәл қай ... ... ... қиын ... ... «И ... и грустно» деп келетін ... ... ... «Әм ... әм ... ... «Әм ... Лермонтов өлеңінің бастапқы бірақ шумағын
аударғаны мәлім. Мынау өлен соның екінші ... ... — но кого же?— На ... не стоит труда, :
А вечно любить невозможно...
Осыны Абай бірнеше жолмен аударады:
Махаббат, достық ... де ... тең ... дайын тұруға
Бес күндік гашық — жөн емес.
Сүйісу ... ... аз күн ... ... ... аударма екені және аударма болғанда, дәл
аударма екені сайрап түрады. Әсіресе, ең ... ... ... «На
время не стоит труданы» Абай: «Еңбекке аз күн татымас» деп ... ... ... ... ол ... ... ... деп алады. Шынында
да, «мәңгі сүю ... ... пен ... тозбай тұрмайдының» ішкі мағынасы
бір емес пе. ... ... ... емес ... бұл өлеңнен: «сүйіспек көңілім ойлайды, жанның бәрі қатыбас» деп,
Абай өз жанынан қосқан екі ... ... жоқ. ... ондай жолдар
Абайдын. басқа аудармаларында да бар ғой.
Оның үстіне, тарихи шындық деген де ... ... ... ... ... буырқанып,
Тауды бұзып, жол салған, тасты жарьш.
Арыстанның жалындай бұйра толқын
Айдаһардай бүктеддп, жүз ... ... ... суы ... ... да ғажап аударма. Бірақ
осы шумақтың соңғы екі жолы «Дары Терекада» жоқ қой. Ол өлең ... ... днк н ... ... ... плач его ... брызгами летят.
Абайда бұның соңғы екі жолы калып қойған да, оның орнына ... ... ... сол ... де түбі ... ... Ол «Демон»
поэмасын: -
И ... ... как ... ... гривой на хребте,
Ревель — и зверь степгюй, и птица,
Кружась в лазурной ... вод его ... ... ... өлеңге әкеп салған «зорлығын» кешірсек, Абайдың осынау
аудармасында мін жоқ. ... ... ... ... ... ... «жалы» ағаттық деседі. Абай ... ... ... арыстан деп алады. Абай құнарсыз, қауқарсыз, ... әсте ... ... ... ... көздейді. Баламаның
батылдығына ұмтылады. Лермонтовтың «Измаил-Бей» поэмасы ... ... ... безжизненной моей:
И превращает в песнопенье
Тоску, развалпну страстей,—
деген жолдарын ол былай аударады: ... күйі тағы ... ... алды ішін:
Аударды өлең жагына
Нәпсінің сынған қайғысын
Бұл жердегі ... ... ... ... ... бүл ... ... күйі, яғни шабыт. Осы ... ... жас ... ... «вдохновениенің» «тіл өнері» боп алынуы
да өте орынды. Неге десеңіз, бұл өлеңде Лермонтов жас ақындарды ... Оның осы ... жете ... В. Белинскийдің бір ағат пікірінен
кейін Г. Плеханов түзеткен еді.
Әрине, бұның бәрін Абай білген деуден мүлдем ... ... ... ақынның сезімталдығы жетелеген. Сондықтан да ол «тіл ... ... ... ... тексті өте-мөте нығыз, тығыз, шымыр келеді: Ол:
«Выхожу один я на дорогуды».
«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде ... ... ... ... ... ... ... түнді» салып, тексті
нығыздайды. Және «жым-жырт түнді» түпнұсқаның өзінен меншіктенеді. Осы
секілді, «Сквозь ... ... путь ... ... жол ... ... деп жандыртып жібереді. «Амалсыз жаркырайды» деген сөз арқылы
жансыз жолға жан бітіреді. .Абайдың «буыі» орысша «туман-ның» дәл ... ... ... жол ... ... ... түнде тау қалғыбын» алып караңыз. Бұл өлеңді Гете
1778 жылы Рейн өзені бойындағы бір ... жаяу ... ... ... ... ... ... Гетеде «не дрожит листы» деген сөз жоқ.
Оны Лермонтов өз жанынан косқан. Және шамалы ... ... ... Лермонтовтың текстін толық та, дәл аударады.
Караңғы түнде тау қалғып,
Ұйкыга кетер балбырап.
Даланы жым-жырт ... ... ... ... ... жол-дағы
Сілкіне алмас жапырақ
Тыншығарсың сен-дағы
Сабыр қылсаң азырақ.
Шыңғыстау бөктерінің жазғы табиғатына сайма-сай ... ... ... ерекше бір шабыт сәтіне кезікті ме, әйтеуір, бұл —
ғажап аударма, Түп ... бір елі кем ... ал, ... ... ... асып ... ... горныс вершнны
Во мгле ночно й,—
дегенді:
Каракғы тунде тау қалғып,
Ұйқыға кетер балбырап,—
деп аударғанда, Абай таудың өзіне жан бітіреді, оны ... бір алып ... ... ... ... ... ... сахарасына түгел ортақ. Жым-
жырт дала да, салбыраған түн де, шаң шығармай тыншыған жол да иісі ... Бұл ... «ел ... ... шақ» деп те ... ... «Азырақ
сабыр кылсаң, сен де тыншығарсың» деуінде осындай астар бар. Бұл астардың
киялдан ... түп ... ... ... ... ... поэзиясындағы тебіренісі басым әуендер - өз ... ... ... ... әсіресе, тұсындағы жас толқынның
надандығын, білімсіздігін көріп торығу, жалғыздық жапа шегу ... ... ... бүл ... ... ... әуендеріне үндес
келіп тұрғандығы шексіз", деп Қалижан Бекхожин дөп айтқан.
Қол жазуды ермек ет, жатпа бекер,
Бұл көңілсіз дүниеден көп жыл ... ... өзі асау ... ... белгі ... ... ... кез ... ... салып оқыр да, сөзін сынар.
Көзін салып, ойланып кейбір сөзін,
"Рас-ау", - деп, ... ... ... ... ... ... сөзім,
Жібермей кеп, тоқтатар оның көзін,
Жолаушы жол үстінде тамаша еткен
Сықылды өлген ... бір ... бұл - ... өз сөзі. Мейлі, мәтін Лермонтовтан болса да Абай
өлеңі. Өйткені, ... онда ... ... тұр. Сонымен бірге,"Жолға
шықтым бір жым-жырт түнде ... / ... жол ... буға амалсыз.
Елсіз жер түрғандай боп хаққа мүлгіп, / Сөйлесіп, ымдасқандай көкте жүлдыз"
немесе "Асау той, тентек ... ... ... түсі суық бір жан отыр.
Алысты тұманданған ол ойлайды, / Өзге жұрт ойды нетсін, өңкей ... ... ... Абай таза ... - я не ... ... ... бред души моей,
Не открывать свои желанья
Привыкнул я с давнишних дней.
Сал демеймін сөзіме ықласыңды,
Қайғылы өлең еттім өз басымды.
Көкірегім, бар ... өз ... ... көп ... ... аударма деп табылып жүрген өлеңдері де, өз туындылары
деп табылып жүрген өлеңдері де әлі көп ... ... ... ... еліктеу мәселесінің басы ашыла қойған жоқ. Еліктеу тәржіме мен төл
шығармашылықтың бел ... ... ... ... и ... - и ... руку ... минуту душевной невзгоды...
Желанья!.. что пользы напрасно и вечно желать?
А годы проходят - все лучшие годы!
Любить — но кого же?.. — на ... не ... ... ... ... ... себя ли заглянешь? - там прошлого нет и следа:
И радость, и муки, и все так ничтожно...
Что страсти? - ведь рано иль ... их ... ... при ... ... ... как ... с холодным вниманьем вокруг, -
Такая пустая и глупая шутка...
Ал енді Абайдың мына өлеңдерін оқиық.
Әм жабықтым, әм жалықтым,
Сүйеу ... қай ... ... соң тыным!
Әм сүйіндім, әм түңілдім,
Үнемі не еткен үміт?
Өткен соң бар ... ... ... ... күн әуре несі ... қара ... өмір бейне түс.
Өлгенше болар бар ма дос , ... ... бәрі ... ... ... ... ... сияқты. "И скучно и грустно! – и
некому руку подать" - "Әм ... әм ... ... болар қай жігіт",
"Желанья!.. что пользы напрасно и вечно желать? /А годы ... - ... ... - "Үнемі не еткен үміт? /Өткен соң бар жақсы жылым!" - ... ... ... де ... ... ... де, бұл ... Абай
кітаптарында аудармаға жатқызылмайды, ... ... ... ... де ... ... бұл ... шынында да Абайдың
өз өлеңдері. Олардың жазылуына ... жыры ... ... Абай ... іліп алып ... ... ... өзінің күйінішін айтқан. Сонымен
бірге ұлы ақын шығармашылығындағы мұндай қатпар-қабаттарды аударманың әсер-
ықпалымен атымен ... да жөн ... Абай ... ... мәтінін соншама терең түсінуітәнті етеді.
Печально я гляжу на наше поколенье!
Его грядущее - иль пусто, иль темно,
Меж тем, под ... ... и ... ... ... ... - Лермонтов "Ойы". Абай былай алған:
Қарасам қайғыртар жұрт бұл заманғы,
Салқын, қуыс өмірі я қараңғы,
Білім де жоқ, ... ... де ... ... деп біл балаңды.
Лермонтов "под бременем познания и сомнения" деп айтса, сол кездегі орыс
қоғамындағы ... ... не үшін ... етерін білмей жүрген "басы артық
адамдар" буынын айтып отыр. Абай тұсындағы ... ... ... ... ... ... білімсіздік, білмекке ұмтылыстың жоқтығы. Сонан да
Абай "Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ" деп осы ... алға ... ... ... Абай өз ... да бір ... қосып қойған, онысы
өз оқырманына айтар ойын ... ... тұр. ... ... ... де Абай авторының үғымында жоқ ... ... ... жібереді. Мысалы, "Ой" деген өлеңнің ... ... ... ... ... ... де, ақырғы шумағын Абай:
Досың жоқ, дүшпаның жоқ тыныш жатасың,
Мал үшін аш қатасың, жан сатасың
Әкесі аштан өлген кісідей-ақ,
Неткен жұрт мал өлтірген жеті ... деп ... ... ... ... бұл жолдарда әкелерінің әуре-
сарсаң істеріне алданып, ... ... ... ... ... ... Абайдың көзіне тап осы тұста "мал үшін аштан ... ... ... ... болу ... ... ... ешкісі де жоқ
Лермонтов "мал шаруашылығымен" соншама шұғылданбаса керек", деп мін тағады
Қалижан Бекхожин. ... ... ... ... жаны бар, ... Абай "мал ... соншама шұғылдантып қояды деу
артықтау. Академик Ғарифолла Есім ақынның:"Жалға жүр, жат жерге кет, ... кел, / ... ... ... тұра алмас ел", деген ... ... ... ... ... Абай "мал тап" ... нақпа-нақ
жылқы, сиыр, т.б. айтып отырған жоқ, ... ... ... ... ... ... ... мал бұл мәнде қолданылмаған десек, қате айтқан
болар едік. Қазақтар бір-бірімен ... ... ... да ... , аман ба?" ... Бұл жерде де ... ... ... ... ... ... қолданып отыр. Қорадағы түйе, ... ... ... тым ... ... ... Малыңыз аман ба деген
әлдеқайда ... ... айта ... ... ... да, ... ... "Лермонтовтан" деп жазылып
берілмеген соң "Көңілдің күйі тағы да / Өмірсіз ... алды ... / ... ... / ... ... ... деген сөзді орыс ақыны айтты деп
кім ойлайды?.. Әйтпесе, бұл ... ... ... "Опять
явилось вдохновение / Душе безжизненной моей: / И ... в ... ... развалину страстей" деген жолдардың дәлме-дәл аудармасы. Абай
аударманы Лермонтовтан ... ... ... ... жаңа ... сол ... ... (Лермонтовтан
алғашқы аударманы 1882 жылы жасаған) бастау алатыны тіпті де тегін емес.
"Абай мен ... ... ... ... ... аударма
мұрасынан ғана көрінбейді. Бұл табиғи ... ... ... ... өзінің шығармашылық өнері шарықтап, әбден кемеліне ... ... Абай ... ... пен ... әр замандағы белгілі ақындарына
көп үңілген, олардан өз ойларына, өзінің жалпы дүниетанымына, ... ... ... көп-көп үндестік тапқан ... ең ... ... оның өз ... белгілі бір дәрежеде орын алған", деп
көрсеткеы Жұмағали Ысмағүлов Абай ... ... ... ... әдемі келтіреді. Абай өлеңдеріндегі: "Дүние ... ... өзім ... ... ... ... землю, / Самого
себя"), "Аңсаған шөлде су тапса, / Бас ... ма ... ("Как ... ... ... / ... вод ... "Өмір тонын
кигізіп, / Жоқты бар ғып жүргізер" ("И в одежду жпзни одевают / Все, ... нет") ... ... ... ... ... нұқсан келтіретін немесе
атына мін ... ... ... ... ... ауыс-түйіс мысалдар
мен мазмұн, түр үқсастықтары дүниежүзілік әдебиет тарихында, оның ... ... ... ... көп кездесетіндігімен, одан олардың
ешқайсысы төмендеп қалып жатпағандығымен түсіндіреді.
Абайда ... ... ... ... де бар. ... желкен сөзін
алайық. Абай барып жүрген Семейдің Ертісінде желкенді қайықтар болған да
шығар. Бірақ, арманға ... ... ... ... ол ... аударылған өлең арқылы ұғымға айналғаны талассыз.
Абайдың Лермонтовтан жасаған аудармаларындағы кейбір ... ... род жоқ ... ... туындайды.
Қонады бір күн жас бұлт,
Жартастың төсін құшақтап.
Жөнелді ертең, қалды ұмыт,
Көк жүзіне ойнақтап.
Әжімді жүзі тершіген,
Кәрі жартас таң қапты:
- Бәрі осы-ау, - деп, - құз ... ... ... ... ... дауға арқау болған "қүз" сөзінің басы,
біздіңше, ашық. Мұның дұрысы, әрине, "қыз" ... 2004 жылы ... ... шыққан Лермонтов томында "қыз" деп берілген). Жас бұлт
("тучка золотая") жартастың ("утес-великан") төсін ... ... ... ... ... бір жел айдап, көк жүзінде ойнақтап кете барды. Енді
басқа жартастың, бәлкім, жас ... ... ... Кәрі ... ... қамығады, әжімді жүзі тершіп, томсарып тұрып жылайды, қыз біткеннің
бәрі осы ғой деп ... ... ... Сөз жоқ, Абай ... ... ... де осы өлең бізді дәл орыс ... ... ... ... сол, біз ... яғни мужской родтағы "утес-ті" ер
кісінің метафорасы, ал женский родтағы "'тучка-ны" жас қыздың ... ... ... ... ... ... ... жүйесі бізге тән
емес. Тегінде, ұлттық ойлау жүйесінен шалғай тұрған ... ... ... ... да ... ... аудару шартта емес қой.
Прозаны өлеңмен аударуда Шәкэрім жасаған нұсқалар жиі ауызға ... ... ... сол ... бастау-бұлағы қайда дегенді ... ... Бүл істе де ... ... ... бар жаңаның басы
— Абай ... ... Орыс ... поэзиясынан дәл де көркем,
барабар аударманың тамаша өнегесін танытқан Абайдың прозадан өлең ... де осы ... қол ... не сыр бар? ... ... ... ... прозасының қалыптаса қоймағанында, дала жұртшылығы әлі ... гөрі ... ... жақын түрғанында ғана болмаса керек еді.
Сондықтан проза үрдісіне сай ... ... ... ... ... Лермонтовтың "Вадим" романына келгенде де Абай қайтадан
поэзияны қол ... ... ... аударған ақынның суреткерлік шалымдылығы, қаламгерлік қуаты ... ... ... ... ... толық жетпеген, бәлкім,
аяқталмаған да болуы мүмкін. ... ... ... өлең ... ... Абай ... біткен
данышпандығының арқасында талай тұсты интуициямен де қағып түсетін шығар
деп шамалаған адам ... ... ... ... ... ... соншалықты терең түсінгеніне тәнті
болады.
Мүсілім Базарбаев Абайдың қазақ ... ... ... ... ... ... құтқаруы жайында айтқанда
ұлы ақынның аударма арқылы көрсеткен өнегесін алдымен ... ... ... қайта оралар болсақ, олардың басым көпшілігі әрі
жатық, әрі дәл, мін ... ... ... «Қарасөздің аудармашысы
— құл; поэзияның аудармашысы — бәсекелес» дегені жұртқа мәлім. Абай ... ... ... ... ... мағынасын, сырын,
шырайын әсте кемітпей жеткізеді.
Абайдың осы ... ... ... ... үшін ... ... ... — екі тілдің жарысы. Ана тілінде мінсіз шығару үшін ... ... ... шарт. Және, жоғарыда айтқандай, поэтикалық
шығарманы сөзбе сөз, жолма жол аудармай, тұтас алып ... ... ... ... ... ... сомдалып шығуға, аударушының қанынан
қайнап шығуға керек. Аудармашы ... ... ... сөз ... ... ... — автор. Түп нұсқамен бәсекеші. Абайдың ... ... ... оған ... ... ... ... он
беске таяу өлең өлшемін енгізгенінің өзі көп ... ... ... Ақын
аудармаларының айшығы қазақ тілінде бұрын болмаған тіркестерді алып келіп,
орнықтыруынан да көрінеді. Ал ... ... ... ... Біз ... орыс тілінен аударма әсерін Абай тэржімелерінен ғана
іздеп ... ... ... ... ... кездесетін кептерше
сүйінісу ("ворковать как голубки"), салқын ... ... ... ("отбивать такт"), бір сағаттан бір сағат ("от часу на час") ... де ... тілі үшін ... олар орыс ... ... ... ... жасалғандар. Бір ғажабы -бүлардың бэрі тек аударма үстінде
емес (олар да бар), Абайдың төл өлеңдерінде де қолданылған! ... ... ... ... Абайда: Дүниедегі қызықтың бүгін бәрі саған салқын
тартқандай, сен бір кәрі ... өлең ... ... бұл ... ... теперь прекрасный свет Тебе постыл — ты слеп, ты сед —
деген жолдарының аудармасы. Кептерше ... ... ... барлық !
басылымдарында сүйеніскен деп ... жүр, ... ... ... оны Абай ... ворковать дегеннің аудармасы етіп ... ... те ... ... ... ал қалғандары (мүйіз шығу, тактісіне
билеу, бір сағаттан бір сағат) Абайдың төл өлеңдерінде. Бүл ... ... ... ... ... ... белгісі", деп
жазған. Ақынның аударма өлеңдеріндегі жас ... кэрі ... ... ... ... қараңғы өмір, өткен күннің улары, көңілдің ауыр жүгі ... жаңа ... ... мәлім.
Абай - перифраздың да шебері. Оған да эсер еткен - аударма. Әсіресе,
Лермонтовтан аударылған өлеңдерде ақын перифраздың неше ... ... ... ... жүгі, улы сусын, жанға түскен жара, жалтаңдаған жас
жүрек, жүйрік ... ... ... ... қол, асау ... тентек өмір,
жабырқаңқы сөз, тәтті үн, нәпсінің сынған қайғысы, асау той, тентек жиын...
осылай кете береді. Осы ... ... ой ... ... ... ... ... кездесе қалса, "қазақ бүлай айтпайды" деген түрғыда қамшының
астына алатынымыз бар. Абай ... ... ... сын ... бәлкім,
жоғарыдағы жаңа фразеологизмдер, перифраздар үшін атамыз да мінеліп жатар
ма еді, кім ... ... ... өнерінің бір уәзипасы тілді өзге
тілдің бояуларымен байыту болса керек. Бүл үшін ... ... ... ... ... соны сөз ... ... жөн.
Ең алдымен, Абай тұсында қазақ поэзиясында аударма тәжірибесі жоқ еді.
Сол тәжірибені Абайдың өзі ... Ал, ... істе ... ... ... Мұнын үстіне, Абай аударманы өзінің ағартушылық
қызметіне пайдаланып отырды. Сондықтан ол бағзы бір ... тым ... ... өз ... өз ... ... соған үндеді. Содан
барып ол аударманы қазақ даласының ... ... ... ... ... де ... ... поэзиясы көркемдік нақтылық, бейне дәлдігі сипаттарына ... үшін Абай ... да ... Абайдың аудармашылық алыптығы
Лермонтовтың тәржімелерінен бөлекше көрінеді. Ақын ... ... ... ... ... тап осы ... өлеңдерін аудару
арқылы жасаған. Тегінде, Абайға Пушкиннен гөрі ... ... ... ... реті бар. Абай өз ... қажетін Лермонтовтан көбірек
тапқандай. Мүның өзі оның Лермонтов өлеңцерінің денін таза ... ... ал ... ... ... дес беріп, өз бетінше пайымдама
жасауға, кейіпкерлердің мінез бітімін, кісілік болмысын өз ... ... де ... Абай ... ... ... қосыла сөйлейді. Қүдайберген Жұбановтың сонау 1942 ... ... - ояну ... ... ... болған неміс Лютері,
француз Мольері емес... Бұл өз ... ... ... Абай ... ... жаңалық желісінің жетім бұршағы. Оның төңірегі Өгей ... ... шөлі де, ... ... Рим ... үдере көшкен
қайшылық өмір ғой" дегені - өрен талғамның ... Сол ... ... ... ... елі, ... ... отырып бақсының моласындай
күй кешкен ... әлем ... ... ... теориясын"
туындатқан тұлғалардың бірі, рухани жалғыздықтың ұлы ... ... ... ... ... ... желісінің жетім ... ... ... аударыла ма, аударылмай ма деген ежелгі сауалға жауап
осы. Өлең өмірді ... етіп ... ала ма ... ... жауап та осы.
Қазақтың тілі ... тіл ... ... ... та осы. ... қазақ қандай
халық, қолынан не келеді деген сауалға жауап та осы.
Пайдаланған әдебиеттер ... Абай ... ... өлеңдер, поэмалар, аудармалар мен қара сөздер.-
Алматы: «Жібек жолы», 2005.-488 ... тілі ... ... ред. ... ... Алматы: «Ғылым»,
1968.- 734 б.
3.Қ.Аманжолов Нұрлы дүние.-Алматы: 1950.-129б.
4. А.Сатпаев. «Рухани жақындық» Мақала. «Жетісу» 29 май, 1971ж. №105(6263)
5. Т.Әлімқұлов. ... ... ... 1978.-365б.
6. М.Әлімбаев. Өрнекті сөз-ортақ қазына.- Алматы: «Қазақстан»,1967.-165б.
7. Т.Әлімқұлов. Көргендерім көңілде.-Алматы, 1992.-336б.
8. Х.Бекхожин Дәстүр және ... ... ... ... ... ... ... (эсселер, сын мақалалар)-Алматы.:
«Жазушы»,- 1976.224б.
10. Х.Бекхожин Алты ... мен ... ... ... ... ... жан. Зерттеулер мен мақалалар. Қайта баслымы
–Алматы.: «Жазушы»,1978.-368б.
12. Х.Бекхожин Өлең өткелдері:(әдеби-сын ... мен ... ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғ.Ормановтың табиғат туралы өлеңдеріне әдеби талдау8 бет
"абай шығармашылығына әсер еткен үш арна"6 бет
Абай мен Пушкин шығармаларындағы үндестік77 бет
Абайдың көркем аудармалары 8 бет
Абайдың өлеңдерді аударғандағы аудармашылық таланты20 бет
Оқытылатын тіл елінің әдебиетін қазақ/орыс әдебиетімен салыстыру14 бет
1950 - 1980 жылдардағы КСРО-ның халықаралық қатынастар жүйесіндегі Үндістанмен байланысы61 бет
Delphi мен Pascal-дің байланысы21 бет
RC байланысы бар күшейткіштер8 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь