Тіл экологиясы

КІРІСПЕ
1 Тіл экологиясы туралы
1.1 Лингвоэкологияның тәрбиелігі туралы
1.2 Қазақ ғалымдарының тіл экологиясы туралы танымдық көзқарастары.
2. Қазіргі лингвоэкологиялық мәселелердің көкейкестілігі.
2.1 Тілдік тұлға
2.2 Тіл саясаты
2.3 Тілдік орта
2.4 Тілдік қажеттілік
2.5 Тілдік импульс
2.6 Тілдік жағдаят
Қорытынды
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Лингвоэкология туралы сөз қозғамас бұрын, біріншіден экология туралы айтып кетсем. Экология- биология ғылымының бір саласы ретінде қалыптасып дамыған. «Экология» терминін 1866ж. Э.Геккель енгізген. Экология термині гректің «тұрақ, мекен туралы ғылымы» деген мағына білдіреді. Яғни, тірі организмдердің бір-бірімен қарым-қатынасын, байланысын, айнала қоршаған ортасымен, тұрағы немесе мекенімен байланыстыра отырып зерттейтін ғылым. Экология ғылымының ең басты мақсаты – биосфера шегіндегі ғаламдық проблемаларды бақылай отырып,ондағы тіршіліктің тұрақтылығын сақтау.Экология ғылымының негізгі зерттейтін мәселелері:
- организмдердің бір –бірімен қарым – қатынастары мен қоршаған табиғи ортасы; - биоценоз, экожүйелердегі уақыт пен кеңістікке туындайтын өзгерістерді; - табиғат ресурстары оны тиімді пайдалану және қорғаудың ғылыми – теориялық негіздері; - адам – қоғам – табиғат арасындағы гормониялық байланыстарды реттеу; - биосфера шегіндегі географиялық заңдылықтардың тұрақтылығын сақтауды қамтамасыз ету; - биосферадағы тіршілікті қалыпты сақтаудың ғаламдық нооэкологиялық деңгейге көтеру болып табылады; Экология- қоршаған ортамен тығыз байланыста болып, табиғаттағы өзгерістерді, құбылыстарды, табиғи заңдылықтарды, биосфера шегіндегі ғаламдық ауытқуларды адамның іс-әрекетімен үйлестіре отырып зерттейтін ғылымдар жиынтығы. Адам – қоғам – табиғат арасындағы қарым-қатынастарды зерттеу, бақылау және баға беру оның қоршаған ортамен байланысын зерттеу адам экологиясының үлесіне тимек. Бұдан біз экология ғылымының қазіргі заманғы мазмұны күрделі әрі ауқымды екеніне көз жеткіземіз. Кез – келген ғылымның қоршаған ортамен қарым – қатынасында жинақталған әртүрлі факторлардың органикалық, органикалық емес организмдерге игі немесе кері әсер ететінін қарастыратын, адамзат қоғамының өзі тіршілік етіп отырған ортаның өзара қарым – қатынасын зерттейтін ғылыми бағыттардың жиынтығы «экология» деп аталады. [1.25б] Лингвоэкология тәуелсіз мемлекеттің тіл саясатымен, оның Ата заңымен де, тіпті жалпы адамзаттық ізгілікпен де үйлеспейтінін, арғы астарында бөтен ой, жат пиғыл жатқанын аңғару қиын емес. Бұл – ана тілінде сөйлейтін тұлғаларды басқа жаққа итермелеу, тілдік тұлғаның санасына қалайда ана тіліне деген сенімсіздік ұялату, оның ана тілінің болашағына деген үмітін өшіру арқылы мемлекеттік тілмен күресудің тәсілі. Мемлекеттік тілдің тағы бір қарсыластарының айтуынша, қазақ тілінің құрылым жүйесі қазіргі заманғы ақпарат жүйесіне лайықсыз.
1. Балақаев М.Б. «Қазақ әдеби тілі», –Алматы: Ғылым, 1987ж, 272 б.
2. Сыздық Р. «Тілдік норма және оның қалыптануы»,–Астана: Елорда, 2001ж, 230 б.
3. Сыздық Р. «Сөз құдіреті». – Алматы: Атамұра, 2005ж, 272 б.
4. Головин Б.Н. «Основы культуры речи»: Учеб. пособие. –М.: Высш. Школа, 1980. –335 с.
5. Скворцов Л.И. «Теоретические основы культуры речи», – М.: Наука, 1980. –252 с.
6. Вежбицкая А. «Язык. Культура»,– Пер. с анг. –М.: Русские словари, 1997г. – 416 с.
7. Уәлиев Н. «Сөз мәдениеті», –Алматы: Мектеп, 1984ж, 107 б.
8. Уәлиев Н. «Тіл мәдениеті»,–Алматы: Prints, 2005ж, 112 б.
9. М.Әуезов «Абай жолы»: Роман – эпопея. Бірінші кітап,– Алматы: Жазушы,2007ж, 368 б.
10. Ғ.Қалиев, Ш.Сарыбаев «Қазақ диалектиологиясы». –Алматы: Мектеп, 1979ж, 138 б.
11. « Қазақстан Республикасының Тіл туралы заңы»
12. Қазақ орфографиясындағы қиындықтар. –Алматы: Ғылым, 1988. 7 б.т. (авт. бірл.: А.Алдашева).
13. Толғауы тоқсан туған тіл. –Алматы: Арыс, 2006. - 160 б. ( авт. бірл: А.Кендербекұлы, Ғ.Мақұлжан).
14. Туған тіл туралы толғаулар. –Алматы: Арыс, 2007. – 88 б.(авт. бірл: А.Кендербекұлы, Ғ.Мақұлжан).
15. Тіл мәдениеті. Оқу құралы. //(авт. бірл.: З.Бейсембаева, Ж.Исмайлова, М.Қанабекова, Г.Қайдарова). –Алматы, 2005. 112 б.
16. Қазақ тілі. Сөз мәдениеті. Жалпы білім беретін мектептің 10-сыныбына арналған. –Алматы: Мектеп, 2006
17. Қазақ тілі. Сөз мәдениеті. Дидактикалық материалдар.– Алматы: Мектеп, 2006.–72б.
18. Жаңа атаулар. Алматы: Ана тілі, 1992. 118б. (авт. бірл.: А.Алдашева, Ш.Сарыбаев).
19. Емлесі қиын сөздер. Мектеп оқушыларына арналған анықтамалық сөздік.– Алматы: Балауса, 2000. 30 б.т.
20. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі. –Алматы, 2001.-430б.
21.Қазақ тілінің орфоэпиялық сөздігі //(авт. бірл.: Қ.Күдеринова, А.Фазылжанова т.б.). –Алматы: Арыс, 2005ж.
22.Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі //(авт. бірл.: Қ. Есенова, Н.Әміржанова, С.Жапақов, Қ.Күдеринова, А.Фазылжанова т.б.),–Алматы: Арыс, 2005.
23. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі //(авт. бірл.: Қ.Күдеринова, А.Фазылжанова т.б.)–Алматы: Арыс, 2006ж.
24. Этимологиялық этюдтер //Қазақстан мектебі. 1976. N 5. 93-95-бб.
25. М.Әуезовтің тұрақты сөз тіркесін қолдану ерекшеліктері жайында //Қазақ ССР ҒА Хабарлары. Филология сериясы, 1978. N 1. 26-29-бб.
26. Көркем әдебиет тіліндегі стильдік контраст //Жазушы және сөз мәдениеті. –Алматы: Наука, 1983ж.
27. Қ.Жұбанов және қазақ орфографиясының принциптері //Қазақстан мектебі. 1989. N12. 10-б.
28.Сөз және оның мәдени ұлттық мазмұны //М.Әуезовтің қазақ тілін дамытудағы рөлі. –Алматы, 1997ж. 73-80б.
29.Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде қызмет етуінің алғышарттары //ҚР ҒА Хабарлары. Тіл-әдебиет сериясы. 1998. N3. 0,5 б.т.
30. Кейбір этнографизмдердің лексика-семантикалық аясы //ҚР БҒМ ҰҒА Хабарлары. Тіл-әдебиет сериясы. 2000. N2. 52-61-бб.
31.Казахский алфавит на основе латинской графики //ҚР ҒА Хабарлары. 2000 N1. (авт. бірл.: К.Хұсайынов, Ә.Жүнісбеков).
32.Бұқаралық коммуникация және сөз мәдениеті //Қазақ тілінің орфоэпиялық анықтағышы. –Алматы: Арыс, 2004. 5-23бб.
33.Орфографиялық сөздік. // Қазақ тілі энциклопедиясы. –Алматы, 1998. 305б.
34.Орфоэпия. // Қазақ тілі энциклопедиясы. –Алматы, 1998. 305-306бб.
35. Тіл экологиясы // Ана тілі газеті. –Алматы, 2009. 6 – 7бб.
36. Ала – құла болған ана тіл // Жас алаш. –Алматы, 2009. 5 – 6 бб.
37. Шыңыраудан шыққан азалы үн // Алматы ақшамы. –Алматы, 2010. 3 б.
        
        КІРІСПЕ
Лингвоэкология туралы сөз қозғамас бұрын, біріншіден экология
туралы айтып кетсем. Экология- биология ғылымының бір ... ... ... «Экология» терминін 1866ж. Э.Геккель ... ... ... ... мекен туралы ғылымы» деген ... ... тірі ... ... қарым-қатынасын,
байланысын, айнала ... ... ... немесе мекенімен
байланыстыра отырып зерттейтін ... ... ... ең ...... ... ғаламдық проблемаларды ... ... ... сақтау.Экология ғылымының негізгі
зерттейтін мәселелері:
- организмдердің бір ... ...... мен ... ... ... ... уақыт пен кеңістікке туындайтын
өзгерістерді; - ... ... оны ... ... және
қорғаудың ғылыми – ... ... адам – ...... арасындағы гормониялық
байланыстарды реттеу; - ... ... ... ... ... ... ... биосферадағы ... ... ... ... ... ... болып
табылады; ... ... ... ... ... ... өзгерістерді, құбылыстарды, табиғи
заңдылықтарды, биосфера шегіндегі ғаламдық ауытқуларды ... ... ... ... ... ... ... Адам – қоғам
– табиғат арасындағы ... ... ... және ... оның ... ... ... зерттеу адам экологиясының
үлесіне тимек. Бұдан біз экология ғылымының ... ... ... әрі ... ... көз жеткіземіз. Кез – келген ғылымның
қоршаған ... ...... ... әртүрлі факторлардың
органикалық, органикалық емес организмдерге игі ... кері ... ... ... ... өзі ... етіп отырған
ортаның өзара қарым – қатынасын ... ... ... ... деп ... [1.25б]
Лингвоэкология тәуелсіз мемлекеттің тіл саясатымен, оның Ата ... ... ... ... ... де үйлеспейтінін, арғы астарында
бөтен ой, жат пиғыл жатқанын аңғару қиын ... Бұл – ана ... ... ... ... итермелеу, тілдік тұлғаның ... ... ... ... сенімсіздік ұялату, оның ана тілінің болашағына ... ... ... ... ... ... тәсілі. Мемлекеттік тілдің тағы
бір қарсыластарының айтуынша, қазақ тілінің құрылым жүйесі ... ... ... ... ... да ғылыми жағынан ешбір ... ... ... ... жүйесі ретінде кез келген тілдің ... ... оны ... ... ... ... емес.Тілдік ортадағы
тұлғалардың бәрі бірдей емес. Олардың ішінде ана тілінің ... ... ... ... де бар болуы ықтимал. ... ... ... ... – жиырма бес жылда қазақ тілі құрып бітеді деген қауесет
ақпаратқа құлай сенетіндерге тез ... Тіл ... ... бірі ... ... ... ... жетілдіру –
барлық адамзаттың міндеті. Сол тілдің ... мен ... ... өз ... тіл білімі ғылымының бір саласы
ретінде соңғы кездері ... ... ... ... осы бағытта
ерекше орын алады.Себебі, лингвоэкология әлеуметтік, ... ... ... ... ... Бұл ғылымның қазақ тіл
білімінде де кең өріс ала бастағанын Н. Уәлиұлының ... ... ... жаңа ... ретінде адам мен қоғамның тілдік
аясын зерттей келе, ереже мен қағида, жүйелердің қалыптасуына әкеледі, ... ... үшін ғана ... ... ... мен ... ... шешу мүмкіндіктері үшін қажет.Лингвоэкология ... ... ... тіл білімінің бір саласы ғана емес, ол
адамзаттың ... ... ... ... балағат, әдепсіз және
тұрпайы лексикадан қорғайды. Мәдени, рухани құндылықтарды сақтаушы ретінде
тілге деген қызығушылықты арттырад Тіл ... ... ... ... ... ... Тілді жетілдіру – барлық адамзаттың міндеті. Сол
тілдің бүгіні мен ертеңі тілді қолданушылардың өз ... ... ... ғылымының бір саласы ретінде соңғы ... ... ... ғылымы осы бағытта ерекше орын алады. Себебі, лингвоэкология
әлеуметтік, психологиялық, философиялық ғылымдардың тоғысында пайда болған.
Бұл ... ... тіл ... де кең өріс ала ... Н. ... көрініс тапқан.Лингвоэкология ғылымдағы жаңа бағыт ретінде
адам мен қоғамның тілдік аясын ... ... ... мен ... жүйелердің
қалыптасуына әкеледі, ол тек экология үшін ғана емес, тілдің ... ... ... проблемаларын шешу мүмкіндіктері үшін қажет.Лингвоэкология
сөйлеу мәдениетінің мәселелерін қамтитын тіл ... бір ... ... ол ... рухани инабаттылығын сақтай отырып, балағат, ... ... ... қорғайды. Мәдени, рухани құндылықтарды сақтаушы
ретінде тілге деген қызығушылықты арттырады.
1 Тіл экологиясы туралы
Сөз ... ... ... ... сөз ... ... ... деп те айтылып жүр. Тілдік қателіктерді
сөз, сөз тіркестері, сөйлем, мәтін деңгейінде ...... ... қазақ тіл ғылымында қарастырылып жүр. Сөзді
айтушы ... ... ... өзі қолданып отырған сөзінің ... ... яғни ...... ... болғандықтан сөз қателігіне ұрынуы ... ... ... жаңғалақтығынан болуы мүмкін. Айтушы ... ... ... ... ... жеке басының психологиялық
салдарынан сөз қателіктеріне жол ... ... бір ... ... ... әлеуметтік ағзаның аса ... ... ... ... ... орта ... тілдің өзгеруіне,
дамуына, қолданылуына теріс әсер ... ... ... ... – ақ ... ... ... қарым – қатынасты
әлеуметтік ... ... т.б. ... ... Шынымен
де, «экология» деген терминді біз қоршаған орта тазалығына, табиғатты
қорғауға байланысты қолданып ... ғой. Ал, ... ... ... көп ... ... тұрған сияқты. Тіл экологиясы (лингвоэкология,
экожетілдіру, лингвистика) – бұл лингвистикалық теория мен ... ... ... ... мен ... кері әсер ... факторларды
зерттеумен байланысты, екінші жағынан, тілдік қатынас тәжірибесін жетілдіру
мен тілді байыту тәсілдерін және жолдарын іздеумен байланысты ... ... Бұл ... көтерілуі уақыт талабынан туындап отыр.
Себебі, ... ... әрі ... дұрыс дамыта түсу, бұрынғы ... мен ... ... бұзбай сақтау бүгінгі парымыз
ғана емес, ертеңгі ... ... ... ... ... ... бірі – тілдік ортаның ... ... ... арасында әрбір екінші-үшінші сөзінен кейін
былапыт сөзді араластырып сөйлеу сәнге айналып бара жатқандай. Бұл ... ... ... ... бірі – ... ... елеп-
екшеусіз жаппай әкелініп таратылып жатқан өктемшіл саясаттың «көркем фильм
түріндегі туындылары», қала берді бүгінде әрбір төртінші адамның ... ... ... ... де ... ... норма деңгейінде
орныққаны болса керек. Бұдан бөлек қоғамдық көліктердің қай түріне мінсеңіз
де ... ... ... ... құрылған мәнсіз әзілдерін сағаттар бойы
жалғастырып, арасында бірді-екілі ... ... ... ... ... ... ұстауға тырысатын әуе толқынындағы «шабуылдардың» да
жастарымыздың құлағына сіңісті ... ... ... ... ... қосып жатыр. Осы тұста БАҚ-тың қоғамда үлкен рөл атқаратындығын тағы
мойындауға тура келеді. Алайда, сол ... ... ... ... ... мен
күштердің қолында жүруі өкінішті. Бірақ, ең алдымен адам болып табылатын
жеке ... ... ... ... ... ... ... мораль
тұрғысынан да, сөз мәдениеті тұрғысынан да құптарлық жай емес. Өйткені сөз
– «екі жүзді ... ... ... ... қолдануды қажет ететін
«қауіпті» құрал. Сондықтан өз пікірін сыпайы, мәдениетті түрде ... ... ... ... ... ... ... жүгінетін
журналистің оқырман қауым алдында беделі төменірек болуы заңды. Осындай
әсіреқызылдыққа салынуға ... ... ... ... ... атауға
болады: тура мағынасында жұмсалатын жағымсыз реңкті сөздер; тырнақшаға
алынып, ауыспалы ... ... ... ... ... ... варваризмдер, қарапайым лексика т.б. Түптеп келгенде, автордың
прагматикалық ниеті тілдік бірліктер ... ... ... ... ... ... ... қолдануға әрбір қаламгер мүдделі болуға
тиіс.Алайда әр ... өз ... ... ... жөн. ... ... хат келді» әңгімесінен үзінді келтірсем. « Осы жағдай
қазіргі заманда да бар. Кейбіреулер орысша сөз ... ... ... ... Не ... біз ... ... үйреніп кеткенбіз.
Қанға сіңіп кеткен. Бұл ... ... ... орыс ... ... да шетел
сөздерін қосып сөйлейтін ... онда ... тілі ... өзінің
көркемдігінен, маңызынан айрылады». Мұндайға жол ... ... ... ... көлiкпен оқу орнына жеткенше, көшеде қазақшасы қате
жазылған жартыкеш жарнамалар мен дүкен, ... ... ... көрiп,
жаным жүдейдi. Ауыз жаппай қақылдап, «Сатпаева, Гоголя» деп ... келе ... ... ... ... да ... жөнi осы ... деп, «кафесi В гостях у сказки» ... ... ... атаулар мен мән-мағынасыз толып жатқан ... ... т.б) ... бас қаласы, кешегi астанамыз – Алматыдай ару
қалаға ... ... жоқ. ... ... ... тағысын-тағы
толып жатқан қазақша сауатсыз жазылған сөздердi көрген ... ылғи ... ... ұлтымыздың бетке ұстар ғалымдары мен жазушылары
тұратын, бiрнеше университеттерi бар, сан ... ... ... ... ... қазақша сауатты жаза алатын ешкiм жоқтай ұяламын.«Тоқал ешкi
мүйiз сұраймын деп жүрiп, ... ... ... ... ... ... Алматыда «Granari», «Respekt», « Baumarkt»,
«Sunsilk» , т.б. ... ... итше ... ... ... бiреулер
қазақ қаласы емес, шетелде жүргендей сезiнерi сөзсiз. Осыдан он шақты жыл
бұрын Ресейдiң Волгоград қаласында ... ... ... үшiн ... ... де тiл ... үшiн сондай бiр батыл қадам, тың шешiм
қабылдайтын кез әлдеқашан жеткен сияқты.Әлем ... ... ... ... ... ... ... өткен жылы ағылшын тілінің сөздік қоры 1
миллионға жетіп, ... ... мұны ... зор ... мерекеледі.
Испандар да өздерінің сөздік қоры 750 мыңға жеткенін қуанышпен атап ... ... ... ... ана ... одан әрі дамытуды,
неғұрлым байытуды басты мақсаттары етіп белгілеп, ... ... ... ... ... бәрі де ... ... тілдің
басқыншылығы асқынғаны соншалық, күзгі ағаштың ... аяз ... ... ... ... тілі ... қарқынды дамудың емес,
қызғыштай қорғап қалудың тетіктері ... ... ... ... ... ... «Ұстарасыз аузыңа түсті мұртың» болып жүрген
алаң жұрт – алаш жұртының басына төнген «мұнар күні» – рухани тоқырау, ... ... ... ... ... арыстарымыз қазақ тілін кірме сөздерден
– араб, парсы, татар ... ... ... айқайлап ұран тастаған.
Осыдан тура 102 жыл бұрын – 1909 жылы ... рет ... ... ... ... сөздерден таза өлеңдер жинақтары баспадан ... ... ... ... ... ... қуанған-ды.Арада
бір ғасыр өткенде де ана тілімізді бөтен тілдің басқыншылығынан азат етуге
ұмтылған ... ... ... ... ... ... да ... шыңыраудан шыққан азалы үн сияқты. Ажалдың қорқынышты үніндей.
Ақырғы шеп – ... әрі бір адым да ... ... аса ... межеге
келіп жеттік! Тағдырдың жазуына шара амалдарды жасаған бірсыпыра тіл
білімі ... ... ... күйге ұшырап отырған сияқтымыз.
Әлгіндей ғалым дүмшелер диалекті деп, архаизм деп, ... деп, ... ... говор деп мәңгілік эпостық жырларымыздағы, ұлы ... ... ... жауһар, ғажайып сөздерден баршамызды біржола
айырып, кірме сөздерге кең есік ашып берді. ... ... ... ... ... ... ала ... сонша, әлі күнге
маңына баруға жүрегіміз дауаламай, айдаладан үркіп жүрміз.Есесіне, ... ... ... құралдарындағы «айташылардың» қазақ тілін
барша қадір-қасиетінен, қайталанбас сұлулық, мөлдірлігінен айырғаны, ... ... ... ... ... одан ... ... жаңа тіл,
ерекше мәнер, ... ... ... ... сөздер қазақша
секілді, бірақ ұғу мүмкін емес.Телеарналар мен радио тілшілерінің «қ» мен
«ң», «ұ» мен «і», «ә» мен «ө», тағы ... ... ... ... соншалықты, «күң әйел» – «күн ... «Қыр ...... айналды. Ол ол ма, кейбір телеарналардағы ... ... ... ... ... ... заңдылықтарын
қасақана белден басуды мәртебе санауға көшкенінен байқалады. Әлгіндей
тележурналистердің «Кәсіпкерлер осыған ... ... ... ... ... бас ... Дамуға қабырғасы қайысып», – ... ... ... ... ... ... сонша, одан гөрі
теледидардан сөйлеп тұрған қарапайым жүргіншінің: «Улицалардағы ... ... ... тоқтамай өтіп кетіп, ... ... өте ужас ... ... әжептәуір марқаясың.[ 37,6].Осы
кезде Бейімбет ... ... 1924 жылы ... ... ... ... ... түседі: «жаңа тіл – жезтырнақты басқыншы тілдің
өмірімізге дендеп енгені сонша, оған ... ... шама ... деп
шыңғырады шыңыраудан шыққан азалы үн» - деп айтып кеткен еді. Тура ... ... ... ... ... ... бір ... айналысатын шаруасы – тілдік нигилизммен күрес.
Тілдік нигилизмнің көрінісі әр елде әр ... ... ... Ал бізде осы
қауіпті көзқарас «қазақ тілі құрып біткен тіл», «мұражайға тапсыратын ... ... деп ... ... ... қажеті жоқ» дейтін мазмұндағы
сөздер орыстілді БАҚ-та аз айтылып жүрген жоқ. Сондай ... ... ... оқып жүрген баласын орыс мектебіне беруге даяр ... ... саны ... 6 мың ... ... таяу жылдары құрып кету
қаупі бар сырқат тілдер аз ... ... ... ... қазақ тіліне таңуға
болмайды. Құрып кетуге бейім сырқат тілдердің әлеуметтік портреті қандай
екеніне ... ... ... ... ... ... қауіп төнген сырқат
тілдер; 1) тек ауызша түрде ғана қолданылады;2) жазба түрі жоқ; ... ... ... ... ... қолданылатындай әдеби тіл
деңгейіне жетпеген, стильдік ... ... ... ... бай ... ... шығармалары жоқ, тек салт, ғұрып айналысында
қолданылатын фольклорлық туындылармен ... ... ... Осы ... кемшіліктер болса оны ескертіп отыру, сөйтіп ... ...... ... ... ... біз үшін ана ... қасиетті. Оның үстіне қазақ тілі ардақтауға, құрметтеуге ... ... ана ... сүю бар да, оны таза ... өзге ... моральдық-этикалық принциптерді сақтау бар. ... ... ... ортаны бейпіл ... ... ... ... ... ... ... кететін қателерден таза
ұстау үшін күреседі.Тіл тазалығы үшін ... те ... ... ... Лингвоэкологияның тәрбиелігі туралы
Лингвоэкология және лингвомәдениеттану. Әрбір адам белгілі бір ұлттық
мәдениетке жатады, оның ... ... ... тіл, тарих, әдебиет
кіреді. ... және ... ... ... ... ... ... тілдік тұлғаны зерттеудегі тілдік және мәдени
арақатынасты, мәдениетаралық ... ... ... мәселелерді
актуалдандырады. Э. Сепир: «Тіл - бұл ... ... ... ... жетекші ретіндегі маңызы үлкен жол көрсетуші», деп ... - ... ... ... ... Ол тіл ... немесе тілдік ділге байланысты басқа да ... ... ... ұйымдастырудың мәдени-ұлттық арнайы ережелерін
зерттейді, орыс халқының тілінде көрініс табатын кеңдігі мен руханилығын
көрсетеді.Бұл сала ... ... ... ... Ол ұлттық-мәдени маманданған, тілдік қатынас ұйымының мазмұны
туралы білімдер жиынтығын көрсетеді. ... ... ... ... ... сай ... ... «имманенттік», «ішкі»,
құрылымдық лингвистикадан «сыртқы», антропологиялық, адаммен, оның ой-
санасымен, ... ... ... ... тіл ... зерттейтін
лингвистикаға өтумен сай келеді. Ф.де Соссюр: «Біздің тілге ... тек ... ... ... ... жүйесіне тән емес
нәрселерді алып тастайды, бір сөзбен айтқанда, «ішкі лингвистика» атауына
кіретін ... ... бұл ... ... қатынасты зерттеуді
бастағанда маңызды қылып алатын пәндермен айналысады».Тілді үйрету, сол
тілде қарым-қатынас ... ... ... ... ... өту ... Тілдік қатынасты оқыту үшін тіл мен мәдениеттің қалай байланысатынын
түсіну керек және бұл ... оқу ... ... ... ... мен ... айырмашылығы, ол
«тілде көрініс табатын ... ... ... ... ретіндегі толық
теоретикалық-сипатты объектілерді зерттеуді, лингвистикалық қатынас
теориясы негізінде түрлі ... ... ... контрастивті
талдауды көрсетеді: »(Э. Сепир - Б. Уорф болжамы).Тіл мағына арқылы ... ... ... тыс ... ... жол. ... ... анықталған әлеуметтік мәдениет жатады. Әлемнің тілдік бейнесі
негізінде әлемнің әлеуметтік ... ... ... «Тіл ... деген қызығушылықтың артуы терминологиялық заттар тізіміне
енетін түсініктерді ... ... мен ... ... ... ... «Тіл және ... концепциясында
адамзат туралы барлық ғылым мәселелері қарастырылады, бұл ... ... ... ... шекті бұзатын аралық идея, өйткені
адамзатты тілден тыс зерттеуге болмайды. Тіл ... ... өмір ... ... ... ... ... Э. Сепир былай айтқан: «Мәдениетті
сол қоғамның ... мен ойы ... ... ... Тіл ... ... мәдениетті білу жиынтығының құралы ретінде ... ... ... ... ... ... мақсаты - тұлғаның рухани баюының құралы
болу. Адам «мәдениет әлеміне» телінеді, материалдық және ... ... ... ... меңгереді. Мәдениеттің ұлттық сипаты ... ... мен ... ... ... ... ... толығымен «берік негіз» болуына дейін байытуын, бүкіл адамзатқа
жетуін көрсетеді.Мәдениет халық туындысы ретінде ұлттық (арнайы) және ... ... ... ... ... ... В.Фон
Гумбольдтың еңбегінде толығырақ көрініс тапқан. Ол: ... ... ... нәрселермен бірге өмір сүреді. Әрбір тіл өзі ... ... , орта ... ... тілдік ортаға жататындықтан, сол жерді
сипаттайды»,- деп жазған.В.фон ... ізін ... ... ... ... ... ... ретінде
қарастырады, түрлі ұлт тілдерінде көрініс табатын түрлі мәдениеттердің
интерференциясының салыстырмалы және ... ... ... ... ... ... ... жасалады.Б. Уорф «Отношение норм
поведения и ... к ... ... тіл мен мәдениет бір-біріне ... ... ... ... айтып өткен. Бұл бірлікте тілдің табиғаты өзінің
дамуын тоқтататын фактор болып табылады: «Себебі бұл құбылыс тіл тек ... ... жүйе ... ... ... жүйенің құрылымы жай
өзгереді, бірақ бұл кезеңде мәдениеттің басқа деңгейлерінде ... ... ... тез жүріп жатады. Тіл, осылайша, жалпы ой-
сананы көрсетеді; ол барлық өзгерістер мен ... ... ... ... жәй әрі ... әрекет етеді, өзгеріс енгізушінің санасында бұл бірден
орын алады»(5,23 б). Қазіргі кезде орыс тілі және оны ... ... ... кетті, мәдениетаралық қатынастар ... ... ... үшін шет ... көп ... бастады, оларға мәдениет
орнатушы тілді білу керек болды. ... тағы да ... шығу ... ... ... ... ... қылды.Егер біз бір тілге
үйренетін болсақ, онда мәтіннен көп жағдайда тілдің бірлік ... ... ... кейбір бірыңғай концептуалды ... ... ... ... ... керек.
«Тіл және мәдениет» ... ... ... ... ... оның тілдегі көрінісінің фактілері арқылы және «терең,
тілден тыс, мәдени компонент» арқылы ... ... ... ... ... Тек ... тәсілдерді басқа да аралас ғылым
тәсілдерімен синтездеу когнитологияға, ... ... ... алып ... Тілдік мәтін тілді қолданудың сәйкес болуы үшін
танымдық ... ... тыс ... терең мәдени сипат мәліметтеріне
негізделіп, мәдениетпен ... ... ... тілдің
концептуалды аясының маңызы бірге оқытылып жатқан тілмен салыстырғанда
ұлттық ерекшеліктерде ... ... ... ... ... - бұл америкалық тәсіл, германдық - бұл ... - бұл ... Бұл ... ... ... бір ұлттық
форманың маңызын көрсетеді және теңдей жүзеге асады.Бар мәселе ... ... ... ... ... тұр, себебі теория - ол
бөлек, ал әрекет прагматикасы, яғни зерттеу тәсілдері -бұл ... ... ... ... - ... және тілдік көрініс түсініктерінін
ажырата білу керек. Барлық нәрсені мәдени қатынастар арқылы, серіктесіңнің
мәдениеті жөнінде және өз ... ... ... ... мұның бәрін
түрлі көзқарас тұрғысына барынша көп білген маңызды. Мәдениет менталитет,
ұлттық сипат, әлем ... өмір ... ... сана ... ... ... ... қабылданылады.Мәдени коннотациясыз ешбір сөз өмір
сүре алмайды. Н. С. Трубецкой: Салыстырар кезде ... ... ... бір ... ... ... деп жазған.В.В. Воробьеваның
пікірінше, ғылыми сана ретінде ... ... ... сипатталады: бұл мәдениет пен филологияны зерттейтін
ғылымдар арасындағы ... ... ... сала [4,84 б.]
Лингвомәдениеттанудың негізгі объектісі тіл мен ... ... ... ... мен ... және осы өзара байланыстың бір
жүйе ретіндегі ... ... ... ... ... лингвомәдениеттану пәні - тілдік қатынас ... ... ... ... ... ... мәдени құндылықтарына негізделген
тұрмыстық қоғамның ұлттық түрі. ... ... жаңа ... ... ... өміріне, жаңа ойға негізделген
құбылыстардың толық, объективті түсінілуін және елдің мәдени өмірінің түрлі
деңгейіндегі ... ... ... толық, объективті
және жалпы түсіну - лингвомәдениеттанудан халық мәдениетін оның ... ... мен ... ... ... ... сонымен қатар
қазіргі мәдени ойлаудың қалыптасуын қамтамасыз ететін бірқатар түсініктерді
жасауды талап етеді.
Адам баласы ... бір ... ... өмір ... ... етеді. Қандай да болмасын қоғамның көпшілік қабылдаған әдет ... ... ... ... дәстүрі болады. Адамдардың бір – ... сол ... ... Одан ... өзара қалыптасқан
қарым – қатынасқа қаяу ... ... ... ... белгілі
қоғамның бір мүшесі ретінде, көпшілікке аян ... ... ...... құрметтеп отыруға тиіс.Адамдардың өзара қарым ... ... тіл ... ... асады. Тіл пікір алысу құралы
ретінде адамның ойын ғана ... ... де ... ... құрмет, сыпайгершілік кісінің сезіміне әсер ... ... ... ... ... ... ... кешірім сұрау,
құттықтау, көңіл айту... т.б. ... ... ... ұғымға саяды.
Адамдардың дидарласуына, ең алдымен, дәнекер болатын – осылар. ... ... жылы ... оның көңіл – күйінің пернесі ... мол, жан ... ... ... ... «сіз ... сөздің
– сөздің сынығы, сен деген – сөздің анығы» деген ... ... ... керек.
Сөйлеу этикетіне қатысты ... да ... ... мен ерекшеліктері болады. Күнделікті қарым – ... ... ... ... ... сақтап жүрміз ба? Сөз ... ... ғафу ... ... ... ... деп
тапсаңыз,рұхсат етсеңіз, мақұл көрсеңіз, лайық деп қарасаңыз, қалауыңыз
білсін т.б. сөздер ... ... ... ... ... білдіреді. Мұндай майда сөздер үлкенге де, кішіге ... ... ... кішіпейілділігін білдіреді. Шырағым, қарағым,
шырақ, ... ... ... ... әжей тәрізді қаратпа сөздер үлкен мен
кішінің арасындағы ілтипатты білдіреді. Тәрбиелі ... сіз бен ... ... ... жөнсіз ауытқымайтыны да этикет сақтауға
жатады.
Лингвомәдени ... ... сан ... ... бар. Тіл
жұмсау дағдымызда мұндай сөздерді жиі ... ... ... сөздер тілімізге еш қиындықсыз ... ... оп – оңай ... ... амандық сұраудың еш қиындығы жоқ ... бе?... Аман ... бе?, ... ... ... кеш жарық т.б.). ... ... ... ... ... варианттары бар.Сондықтан оларды ... ... тура ... ... ... ... мән бермесек,
онда сөз қолданысымызда еш мүкістік жоқ деп айта ... ...... жиі ... ... жиі ... Бірақ бұлардағы мағыналық, стильдік реңк ... ... өз ... өз орнында ... ... ... ... бе? деп амандасу үлкен – кішіге, таныс – бейтанысқа, ресми
жағдайда да, ... ... да ... ... ... ал
Ассалаумағалейкум! деп амандасуды ... ... жасы ... ... ... шәкірті ұстазымен Сәлеметсіз бе? ... ... ... бұл ... ерекшелік амандасуға жататын
этикет сөздерде мағына, ... ... қоса ... ... ... Ал ... үлкендерге Сәлем деп ... не ...... ... тым әдепсіздікке жатады.
Мұндайда ... ... ... ... ... Әрине,
сәлемдесу, амандасу адамның бойындағы сыпайы мінез, ... ... ... шығады. М.Әуезовтың өзіміз сүйіп оқитын «
Абай ... ... ... ... еске түсірейікші.
« Абай тоқтаған ... ... тез ... ... алдына
жұмысы бар кісідей көлденеңдеп кеп, ... ... ... ... оқыс ... ме ... ... ма, аттарын баяу бастыра
бастап, ... ... ... уақытта Абай үлкен ... ... ... бір тағзыммен
төсін ... ... ... ... ... деп ... ... Өзге қазақтан бөлек, мына
сияқты, бір алуан сыпайылыққа Бөжей өз ... ... ... ... ... ... Уағалайкумәссалам, балам. ... – деп тоқтай қалды»(М.Әуезов) ... ... әдет ... ... ықылас қоя берген сәлемі
әрайым оның кішіпейілділігін ... ...... ... Ал ... алыс ... даңғаза амандықты сәлем
алушылар ... ...... ... Жылы ... жақсы
сөз алдымен амандық – саулықтан басталады. Сәлемдесу, ... ... ... ... бар ... ... ... тілдің
осындай оралымды мүмкіндігін ... ... ... ... ... сәлем алушы басқа сөз таппағандай сәлем берушіні
қайталап жатады. ... бе? деп ... ... оның өз сөзін
қайталап . Сәлеметсіз (бе) ... гөрі « Аман ... ... ... қату ... ... ... халқының тәрбие құралдарының бірі – тыйым сөздер. Тыйым
сөздер ... ... ... ... жол ... ...... пен салт – ... ырым – ... жол – ... ... ... өте көп. Мұның өзі жас ... пен ... ... пен ... пен ... ... ... мектебі.Сондай
ғибратты, тәліми мәні зор сөздердің бірі – тыйым сөздер. ... ... – ақ төрт – ... ... ... жандарға, заттарға
байланысты айтылады. Мысалы, тізені құшақтау – жалғыз қалудың ... ал ... ... қою – ел ... безінудің, үлкеннің жолын
кесу – әдепсіздіктің, асты төгу – ысыраптың белгісі деп ... ... және ... ерсі ... ... тыйым салынған. «Қызға
қырық үйден тыю, ұлға отыз ... тыю» ... ... ... ... сөздер ел ішінде қолданылады. Мысалы: үлкеннен ... ... ... ... ... тыйым сөздер үлкен адамды, қарт ... ... ... ... ... көрсетпе, малды, ыдысты
теппе, асты жамандама, дастарханнан аттама, дастарханның ... ... ...... асты ... ... Ал, көкті жұлма,
жалғыз ағашты кеспе, аққуды атпа, құстың ... ... ... ... ... ... аяулы табиғатты қорғауды
білдіреді.Ежелден қазақ ... шөбі мол, суы ... ... жоғары
бағалаған. Себебі, төрт түлік ... өсіп – өнуі ... ... ... бұл тыйым сөздер экология мәселесіне ... Аққу ... ... ... сәні, құс біткеннің ... ... ішкі жан ... ... ... бағытталған мына
тыйым сөздерді атауға болады. ... көп ... ... ... ... ішінде отырғанда қатты ... кісі ... ... ... ... керілме, ішегіңді тартпа, үйде ... ... ... асты өте ... «Ас – ... ... қанатты сөз бар халқымызда. Асты үрлеме, асты ... ... ... асты ... ... ... мәні үлкен.
Сонымен қатар, қазақтың нанға қадірі ... ата – ... ... ... ... ... ... ұққан. ... ... ... ... ойды өте ... ... Өйткені,
қазақ халқы сөз өнері шешендігін, ... ... ... ... ... өлең ... әңгіме жолдарын, мақал –
мәтелдерді және тыйым ... бір ... ... ... кірер
есігіңді қатты жаппа» деген мақал мен «су ... ... ... тыйым сөз бір ... ... ... халқы
ежелден, қыз баланы ерекше қадірлеп ... Қыз – ... ... ... ... ... жолы ... деген халық даналығы.
Сондықтан қызды ұрма, қызды ренжітпе,әйел алдында әдепті бол, ... ... күш ... ... ... сөздер әйел ... ... ... ... білдіреді. Әйел – үйдің көркі, ажары. Ата –
бабаларымыз ата – анаға қарсы ... ата – ... ... ата ... құрметте сөйле, құрметпен қара деген ... ... ... зор. ... ... қонақ болып барған үйінде қызды төрге
отырғызады. Себебі, «Қызда ... ... ... бар»,төрде отырса, сол
бақыттың жұпыны қыз ... ... ... ... ... қырсық та
бар», босағада отырса, сол қырсық сол үйде ... ... ... ... ... есік жақта отырса, сол періштелер сол ... ... ... ... да ... есік жақта отырса, сайтандар сол
үйде қалады. ... ... ... мәдениетіміз ретінде
сақтасақ, мұның бір жағынан тәрбиелік, екінші ... ... ... қазақ халқы киіз үйде тұрғандықтан өмір жолы ... ... ... ... халық тағдырдың бір бөлшегі деп
санап, өте құрметтеген. Көшпенді ... ... үшін ... ... ол адам тағдырына да тікелей қатысты. Ел іші ... ... да, ұры – ... да ... ... ... ... ситуациялар Мұхтар Әуезовтың «Абай жолы» романының 1 ... кең ... ... Әр адам ... қаны ... ... ... Ақша үшін немесе өз пайдасы үшін ... ... ... ақын – ... зиялылары еліне, жеріне ... ... ... ... ... күрделі, терең теңіз түбіндегі інжу
– маржандай. Дініңді сатпа, арыңды ... ... ... ... бір уыс топырағын үйіңде қастерлеп, сақта ... ... ... ... ... ... ... танытқан Абай атамыздың
тағдыр, өмір жолынан, қазақ ... ... ... ... ... Ол ... халқын, тілін, дінін, салтын, ғұрпын өте ... Абай ... ... де: «Улкенді қадірлеп, сыйлаңдар, ... ... ... ... ... (М.Әуезов), - деп үйреткен.
Абай Құнанбаевтың «Ғылым ... ... атты ... қазақ
тыйымдарының тұжырымдамасы іспеттес:
«Құмарланып шаттанба,
Ойнап босқа күлуге
Өсек, ... ... ... ... ... ... ... ... Бес асыл ... ... жас ... неден тыйылу керек болса, неге құмар
болу қажеттігін айқын ... ... ... ... ... мәні ... ортада болсын, адамдарға ... ... ... әрбір жаратылысына қиянат жасамай, табиғат
заңына ... ... ... нені ... ... да соны ... ...... ... ... тәуелді екендігін
аңғарамыз.
Лингвомәдени сөздердің тағы бірі ... ... ... Сау болыңыз, қош болып тұрыңыз, жайлы жатып, ... ... ... ... сәтті болсын т.б. Ситуацияға орай ... ... де ... реңк, айырма бар. Мәселен, бүгін – ертең
немесе таяу күндерде ... ... ... ... ... аман ... сау ... деп қоштаспайтынымыз белгілі. Кейде
сөздердің қолдану ... ... ... ондай әсерді әлсіретіп
аламыз. Мәселен, өзіңіз қадірлейтін қарияны ... ... ... ... ... ... сөз ... (пенсияға шығу
сөзінің) көбіне ... ... іс – ... ... ... ... ... шықпас үшін құрметті демалысыңыз ... ... ... ... Пенсия сөзін құрметті ... ... ... ... рең үстейді. Бұл – өте орынды. Алайда ... ... ... бай екен деп ... ... кез ... қолдана беруге болмайтыны ... Екі ... ... да, кей ерлі – зайыпты жас жұбайлар бірін – бірі шал, ... ... ... ... ме?, ... ... ... әзілі
жарасқан құрбылардың айтып отырғанын ... ... ... ... ... тіпті тұрпайы көрінеді. Әрине «мына сөзді айт,
мына ... ... деп ... ... ... ... бола алмайды.
Мұндай сөздерді егер қатар ... ерлі – ... ... ... ғана ... беруіне болатын сияқты. Ал қоғамдық орындарда ... ... ... ... эмоция тудырады. Осы тәрізді
бір алуан этикет сөздер ... ... ... ... ... Егер ... жүгініп, өткенге көз салсақ, «мықтылар қауымынан»
гөрі әйелдер ... ме деп ... ... ... ... ... білдіретін этикет қаншама?! Олардың қазіргі ... ... ... ... ... де аз ... ... тіл байлығына зер салып, зейін қойсақ, бұл ... ... сөз ... ... ... амал не, ... көбі
жастардың сөйлеу ... ... ... ... бара ма ... ... ... молдығынан ешбір тіл зиян ... ... ... сөз ... елеусіз жүргендерін ескеріп, ескісін
жаңғыртып отырсақ, ... ... ... бояу ... ... ... ... сайын кей дәстүр ескіріп, жаңасы ... ... ... ескі ... бүгінгі күнге қажеті жоқ деп ... ... ... белгілі. Жаңа заманға орай олардың да жаңа
мазмұн, жаңа ... ... ... ... ... ... ... таңдай біліп, жаңа мазмұн үстеу рухани өмірге нәр ... ... ... ... бата беру ... бар. ... кей ... дәмнен соң дастархан қайырып, бата ... ... ... ... сөз ... ... ... бойынша Тәңір
жарылқасын, құдай тілеуіңді берсін тәрізділерді ... ... ... ... ... ... қалай қабылдайтынымызды білмей
дағдыры қаламыз.Мұндай сөз орамдарының ... ... ... белгілі. Бірақ ондай діни орамдардың ... ... ... бақытты бол дейтін сөз өрнегімен ... ... ... ... ... «Әр елдің заңы басқа» демекші, бір ... ... ... елде кездесе бермейді. Бір тілден екінші ... ... ... бір ... екінші халыққа ... ... ... ... ... ... ... өзгеден алып, өз
топырағында жерсіндіре ... ... ... елде дәм ... адамға тілек білдіру дәстүрі бар. Соның әсері болу ... ішіп ... ... ... ас ... ... ... тәтті
болсын, тәбетіңіз ашылсын тәрізді тілектер ... ... Ел ... халық пен халықтың қарым – қатынасы, ... ... ... заманда көркем шығармаларда ... бұл ... ... ... өте орынды.
Оқушылар, студенттер қадірмен ... ... ... апай ... көп ... ... аты – жөнін білмеген кісіге ... ... сөз ... кетті. Халқымызда тағы сондай ... ... ер ... ... ... ... алып, оған –
еке,(ақа) сөзін ... бар: ... ... ... ... ... ... тонның ішкі бауындай жақын, жасы ... ... ... ... қаратпалардың ыңғайымен Иван, Виктор,
Константин ... өзге ұлт ... ... қысқартып
«қазақыландырып» айту да өрескел ... еді [8,110 – 112 б]. ... әр ... қызмет етіп жүрген ... ... ... әр ... ... ... ... Мәдениетті елдің
дәстүрінде ондай атақ, дәрежелері бар ... ... ... Бір ... бірнеше атақ дәрежесі болуы ықтимал. Ондай атақ,
дәреженің ... тізе беру ... ... жағдайда ең үлкен атақ,
дәрежесін ғана атауға болады. Әр ... ... ... ... ... ... тегімен қосып атаған жөн: профессор ... ... т.б. ... мұндай этикетті жұрт ... ... ... құрметтегендіктен деп қабылдайды.
Тіл ... ден ... адам ... этикетіне айрықша
көңіл бөледі. Сөйлеу ізетінің ... қыр – ... ... ... мен мәдениетіне, ғылымы мен өнеріне аса зор ... ... ... ... зор ... ... есімін жай ғана атай салмай әр ... ... Ұлы ... жыр ... ... күй ... Құрманғазы т.б.
Адам баласы табиғатында темірдей төзімді, ... ... ... бір ауыз ... кісіні ренжіту де, қуанту да
оңай. Сөз ... ... Не бір сөз ... ... ... ... жүрген этикет сөздердің қолданылуында ... – сыр ... ... этикетін әдеппен қолданып, ... ... ... ... ізеттілікке бастайтын жақсы ... ... ... ... ынтымақтыққа ұйыты болады. ... ... ... ... ... жөніндегі ұғым,
түсініктерден тұрады.Тілдік ... сөз ... ... ... ... ... ... әділдік, шыншылдық, ақиқат
тәрізді жалпыадамзаттық құндылық принциптеріне бағынады. ... ... ... ... сөз өріміне осы принциптер негіз болады.
Қарым-қатынасқа осы ... ... етіп ... ... ... сөз ... ... әсіресе шешендік сөз өнерінде айрықша орын
алғандығын айқын ... ... тура биде ... жоқ, туғанды биде ... ... шын ... суды шым ... этикасының дүниетанымдық
компонентіне тіл субъектісінің (тіл иесінің) тілге, сөзге қатысты мақал-
мәтел түріндегі пайымдауларын жатқызуға ... ... ... сөз ... алды – ... тіл; тіл тас жарады, тас жармаса бас жарады; сиыр
мүйізінен ... адам ... ... таяқ еттен өтеді, сөз сүйектен
өтеді т.б. пайымдауларды да тірек-таяныш етеді. ... ... ... ... ... ... байланысты
аяқтау тәрізді қарым-қатынас тәртібінің ережелерін білу, сол ережелерді
коммуниканттың ... сай, ... ... ... ... ... тірек-таяныш болады.Үлкенді сыйлау, құрметтеу;
сөйлеушінің сөзін ... ... ... ... тыс ... ... ұстауы, мадақ сөзден қашуы т.б. ... ... сөз ... ... сөз ... ... ... болады. Сөз
этикетінің қатысты ... ... ... айқын аңғарылады: сәлем
– сөздің анасы; бір күн ... ... ... күн ... ... ... қызы
сөйлегеннен без, атасы тұрып ұлы сөйлегеннен без; сіз ...... сен ...... ... т.б. Қазақтың ұлттық сөз саптау дәстүрінде
этикалық ұғымдарға қоса эстетикалық компоненттер де ... ... ... құр ... ... ... ән ... өнерсіз шатылған/
Жігітке сән емес (Абай); Аузынан сөзі түскен, қойнынан бөзі түскен ... ... ... ... бордай езілген (М.Әуезов); Көп сөз –
көмір, аз сөз – алтын (мақал) т.б. Сонымен ... сөз ... ... ... ... ұғым ... Ал сөз ... ережелері сыпайылық
принциптеріне негізделген. Сөйлеуші жақтың өз әріптесіне құрметпен ... ... бірі ... ... ... ... ...
моральдың, этиканың түп негізі. Сайып келгенде, адамдар арасындағы қарым-
қатынасты реттеу адамдардың бір-бірін ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі сөз
саптау мәдениетінде этикалық, эстетикалық құндылықтардың мәні ... ... ... ... ... ... т.б. ... категориялар адамдар арасындағы тілдік
қатынаста үйлестіріп-үндестіріп отырады. ... ... ... ... айқайлау, шәңкілдеу қарым-қатынас психологиясына кері әсер
ететін, ... ... ... сөз ... ... ... Мысалы,
қазіргі кездегі сөз саптауда, тілдік қарым-қатынаста адамдардың өз дегеніне
жетуді, ... ... ... ... ... ... ... ықпалдастықтан
гөрі өзінің жеке басының мақсат-мүддесін алға тартуы, бейпіл сөздерді жария
түрде қолдану (легилизациялау) қоғамдық сананы БАҚ ... ... ... отыру БАҚ арқылы өштескен адамы жөнінде жағымсыз пікір тарату;
домалақ арыз жазу ... сөз ... тән ... ... ... әрекеттерге жатады. Сөйтіп, халықтың мәдени-ұлттық ... ... ... ... принциптер тілдік ұжымның
ішіндегі үндесім-үйлесім қызметін (гармонизациялау) атқарады.
«Тіл мәдениеті» негізінен «сөз ... ... ... ... ұғымды білдіреді. Өйткені, тіл мәдениетінің негізгі зерттейтін
объектісі - сөз, ... ... ... ... ... дұрыс қолданылуы,
сол арқылы ойдың айқын, әсерлі жетуі, екі ... ... ... орай тіл ... ... ... екі салаға: ауызша сөйлеу
мәдениеті, сөз қолдану мәдениеті деп ... ... ... ... өтілетін практикалық сабақтарда ауызша сөйлеу
тілінің ерекшеліктеріне көп ... ... ... тіл ... талдап, сырын ашып көрсетудің пайдасы зор.Тіл байлығы - ... Ал сөз ... әр ... ... ... сөздердің
санымен байланысты болғанымен, негізгі байлық – ой ... сол ... әсем де ... ой ... қалай білуде. Себебі сөзді көп
біліп, бірақ оны орынды, ойлы, образды жұмсай алмасаң, одан не ... ... көп ... ... әр ... ... мән-мазмұнын, стильдік бояуын
дөп басып беру ойлау қабілетімен, оның ... ... ... Ал ой ... жету үшін тіл ... кешегісі мен бүгінгісін,
лексикалық ... баю, ... ... ... ... ... ... өміршеңдігін, бір сөзбен айтқанда, тілдің ішкі, сыртқы
мүмкіншілігін жақсы меңгеріп, оған ... ... ... ... ... ... арттыратын негізгі шаралардың бірі - тіл
тазалығы. Тіл тазалығы дегенде, ойымыздың, ... ... ... шұбарланбауын талап етеміз. Әрине, бөтен тілден сөз алмай,
таза ана тілі ... ... ғана өмір ... ... тіл ... ... шығарманы, сондай-ақ, әдеби нормадан ешбір ... ... ... ... ... «таза әдеби» тілде де ... ... ... көркемсөз шеберлері оқырмаңдарына өмірдің өзі
көтерген саласын ... ... ... ... ... арттыру мақсатын көздейді.Қандай адам болмасын, ой-өрісінің,
білімінің, мәдениеті мен рухани ... ... ... оның ... ... ... де ... «Кісіге қарап сөз алма, сөзіне
қарап кісіні ал», - деп ұлы Абай тегін ... Ана ... мол ... ... ... ... ... етіп, бас иген адам өзіне ... де ... қоя ... ... қалай болса солай қолдануға жол бермейді.
Сөз мәдениеті мен өз мәдениетін қатар ұстап, екеуін ... ... ... ана тіліне деген сүйіспеншілігі арта түсері даусыз.Тіл мәдениті
жөніндегі теориялық және практикалық ... ... бірі – ... Ол тілді оқушының ойлау дағдысымен ... ... ... ... ... ... жаттығу жұмыстарына бейімдеу
пайдалы дей келіп, «Важен для ... ... ... важное от менее
важного и неважного вникать в те ... слов и ... ... ... мысли ... как безотносительно к форме, в которой та
или другая ... ... так, и с ... ... форм выражении,
чтобы заставить детский ум оценить форму»,- деп айтты. Ғылыми-педагогикалық
әдебиеттерді талдау барысында бұл ... ... ... ... ... болды. Солардың ішінен ... ... ... ... ... ... Ал бұл ... жан-
жақты зерттеген Л.И.Ожегов: «Тіл мәдениеті -бұл өзінің ойын дұрыс, дәл және
мәнерлі жеткізе алу білігі. Дұрыс сөз ... ... тіл ... ... Тілдің нормасы – бұл коғамдық сөйлеу тілі ... ... ... ... грамматика, сөз қолдану ережесі. Ойын жеткізуде дәл
әдіс таба білу ғана ... ... ... ... - деп тұжырымдайды
[5,14 б]. Сонымен, зерттеуші-ғалымдардың берген түрлі анықтамаларын саралай
отырып, біз өз ... тіл ... ...... ... жалпы адамдардың өзара қарым-қатынасы негізінде ... ... ... ... ... Тіл ... тәрбиелеу сөз мәдениеті
негіздері туралы және тіл ... ... ұғым ... ... ... ... ... тілі мәдениетімен тұтастықта танылатындықтан,
адамның айналасындағылармен табыса білуінің ... ... және ... ... ... сабақтастық
сараланды. Осы қатынас түрлерінің мақсатына қарай ... ... ... ... ... ... Ойды дұрыс, түсінікті, анық, дәл,
әсерлі әрі әдеби тіл нормасын сақтай, тіл тазалығын ... ... ... айтамыз.Әр мәдениеті дамыған жеке ... ... ... бірі - тіл мәдениетін игеру. Сондықтан жас ұрпақтың сөйлеу
тәрбиелігін қалыптастыру өте ... ... ... ... ... тіл ... ... танымдық көзқарастары.
Өте көне дәуірлерден бастап, ... ... ... ... тіл ... ... ... көп
айтылған. ХХ ғасырдың басынан бастап, ... ... ... ғалымдар өзінің танымдық көзқарастырын білдіріп кеткен.« Сөзі
жоғалған жұрттың өзі де ... - деп ... ... ... сөз ... сол ... қоғам қайраткерлерін де
алаңдатқан. Қай халықтың тілі ... таза ... өзге ... ... басымырақ болады.Тіл тазалығы, мағына дәлдігі үшін,
тіл ... үшін ... ... ... үшін күресу деп
біліуіміз ... ... ... ... ... деген: «Қазақ тілі ... ... жұрт тілі деп ... де ... ... құр бай, ... ғана ... өздігінен сақталып, әдебиетіміз өрбіп кете ... Қай ... тілі ... да, әу ... біздікі секілді таза да,
бай болған. Бірақ олар көрші ... ... ...... ... Біздің қазақ тілі бұрын ылғалсыз таза ... да, ... ... ... ... бастадық, басқа жұрттардың оқуын
жаттадық. Бір жағы ... бір жағы ...... ... ... бар. ... сөйлеген сөзінде, жазған хатында ... тілі ... тұр. Жас ... ... бір буын ... ... арасына тарап жүрген қисса – хикаялардың бәрі ... ... ... ... ... ... көбі екі
сөздің біріне орысша қатынастыруды ... ... ... ... ... таза деген қазақ тілі де күн ... ... ......... бұзылып кететіні. Қазақ тілінің мұндай
жолмен бұзылып кетуін көбіміз ... де ... ... ... М. ... та тіл ... ... да өз ойларын
білдірген: «Жаңа тіл» – жезтырнақты басқыншы ... ... ... ... оған ... ... шама ... деп шыңғырады шыңыраудан
шыққан азалы үн – деп сол ... ... ... ... күйін айтып
күңіренген. Ал маған М.Жұмабаев «Қазақтың тағдыры, ... ел ... ... ... құрылуына барып тіреледі. Тілімізді таза,
сау, берік һәм өз ... ... ... ... құра ... үшін ... серттесуге болады» - деп тілдің тазалығы
туралы ой ойын ... де ... ... ... ... тазалығы ... бірі ... ... ... сөз ... әңгімесінің
дәмі кететіндей сезінеді. Не болмаса біз осылай сөйлеуге ... ... ... ... Бұл ... емес. Тілімізге орыс сөзін, басқа да шетел
сөздерін қосып ... ... онда ... тілі ... өзінің
көркемдігінен, маңызынан айрылады.Тіл байлығы,тазалығы – ... ... ... ... ... ... қоғамдық
құрылысын, салт-санасын, жауынгерлік ... ... ... ... ... ... дәлелі, мөлшері.Тіл тазалығы- ұлт
қасиетінің негізгі өнеге, нағыз белгісі деп ... ... ... көп мән ... Күн ... қараңғы көңілді сөз
шалады.Ендеше, соншалық ... да ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... , ... ұлт үшін де ... тілінен айырылған ұлт болып жасай алмақ ... ... ... болуы үшін бірінші шарт – тілдің болуы.Ұлттың тілі
кеми бастауы ... құри ... ... тілінен қымбат
нәрсе болмауы тиіс деп ... ... ... ... ... тағы бір ... ол ... тіл мәселесін
шешуге көмектеседі. Себебі тіл - әрбір ұлттың ... ... оны ... ... ... арасындағы қарым-қатынас пен
қоғам арқылы тіл экологиясын ғылым ... ... ... ... Тіл ... ... өмір ... онда әлеуметтік және табиғи ортаның
басқа сөйлеушілермен арақатынасында қызмет атқарады. Тіл ... ... ... (яғни сөйлеушінің санасындағы басқа тілдермен
қарым-қатынасқа түсуі), ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа түсуі) қызметі бар. Тіл экологиясы оны
оқып үйренген, қолданып басқа адамдарға үйреткен адамдарға ... ... ... ... ... ... ... тілдік тұлға ретінде адам және оны қоршаған ортасы ... ... тіл ... ... ... ... қарым-
қатынас құралы ретінде қарастырылады. Тілдің қызмет ... мен ... ... деп ... ал ... орта – ... ... ретінде танылады.
Лингвоэкология тілдің дамуының объективті бет-бейнесін көрсете білуге тиіс.
Оған төніп отырған ... ... ... дабыл қағып, әдеби тілдің
тағдырына адамдар, қоғам ... етіп ... ... орта ... қорғалуға тиіс. «Лингвоэкологияның міндеті мен қарастыратын
мәселелерінің құрамына қоршаған ... ... ... ... ... ... лингвистикалық нигилизммен күрес те енеді» - ... «тіл ... ... да, ... тілі – қазақ халқының мәдени
жадын, тарихи жадын жинақтаушы, сақтаушы, ... ... ... жаңғыртушы, ұрпақ пен ұрпақтың рухани дүниесін сабақтастырушы
ретінде қазақтілділердің экологиялық ... ... ... ... ... ... ... жас ғылым лингвоэкология шешуі
керек. Бұл ғылымның басты міндеті – тілдердің нормаларын және ... ... ... ... ... лингвоэкология мәні –
ол жер бетіндегі ... ... ... ішінде тілдің әр түрлілігін
сақтап қалуға ерекше көңіл аудару. ... ... оның ... ... ... ... ... сақтап қалу.Барлық байланысты жоққа шығаратын
пуризмға қарағанда, лингвоэкология байырғы және кірме ... ... ... ... шығармай, қолдайды.Мұндай тіл басқыншылығы тек
қазақ тілінде ғана емес ... ... де ... ... орыс тілінде
И.А.Стернинның айтуы бойынша 90 жылдардың басы орыс тілінің бөгде тілдердің
лексикасымен араласуымен ... ... ... ... күніне 300 сөз орыс тіліне енеді екен. Ол сөздердің басымы ағылшын
тілінен енген. Қазақ тіліне де ... ... ... ... ... ... ... әсіресе көптеген кірме лексика газет, журнал
беттерінде көрінеді, сондықтан газет, ... ... ... ... үшін ... ... ... оқыту мәселесі өзекті болып келеді.Көптеген
тарихи жағдайларға байланысты қазақ тіліне шетел сөздердің ... ... орыс тілі ... ... ... Шетел сөздер ғылым мен ... ... іске асып ... ... ... ... енуде
екенін Исланова Анаргүл «Шетел сөздердің белгілері мен деректері» атты
кандидаттық диссертациясында ... ... ... қазақ тіліне енген шетел
сөздеріне толық сипат береді. ... ... ... ... ... ... ғана емес ... француз, герман тілдерінен енген сөздер
көп. Олардың қазақ тіліне ену жолдары тіл білімінде кең көлемде ... ... ... ... қос ... көп тілділік мәселесі
бүгінгі күннен бастау алып жатыр. Мысалы қазақ ... ... ... ... А.К. ... ... ... қостілділігі оқу саласында
үдемелі түрде дамып отыр, себебі осы ... ... ... ... ... деп ... француз қостілділігінің мәселелерін ашып
көрсетеді. Е.АШтейнер ... ... и ... ... и ... в русской разговорной речи города» атты
кандидаттық диссертациясында орыс ... ... ... және ... ... ... ... күнделікті қолданыстағы сипатына
тоқталады .Сол еңбекті оқи ... ... ... ... ... мен ... ... дәл орыс тіліндегідей өзгеріске ұшырайтынына көз
жеткіземіз. Ағылшын мен герман ... ... ... ... тілі ... ... Қазақ тіліндегі шетел сөздерінің көптеп енуін
Қазақстанның экономикасының қарқынды дамуымен байланысты.Сондай-ақ халықтың
ғаламторды ... ... ... ... орыс тілі ... қазақ
тіліне еніп тілдік қолданысқа енген ағылшын сөздері. Солардың бірқатарына
тоқталатын болсақ: әдетте жарыспалы қолданыстар ... - ... ... ... ... қатар қолданылуы. Мысалы, финанс – қаржы, рынок –
нарық тәрізді жарыспасөздер тілдік қарым-қатынас ... ... ... ... дейін жарыса жүріп, келе-келе біреуі ... ... ... ... Сөйтіп, «табиғи» түрде тіл өзін-өзі реттеп
отырады. Сонымен бірге терминкомның белсенді араласуымен біралуан жарыспа
сөздер тез ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Олардың тілдік норма үрдісіне сай келетіні немесе ... ... ... отыру тілші құзыретіне ... ... келе ... ықшам
нұсқасына артықшылық беріліп, жарыспасөздер бір сабаға түсті. Онсыз да ... ... ... ауыр» -шы, -ші тәрізді жүрдек қосымшаларды ... куә ... ... үнемді қолдану жақсы нышанға ... ... ... ... ... ... ... куәгер, куәші деп
талғаусыз қолдана беру қалыптасқан терминдік ... бұзу деп ... ... ... ... бүгінгімізді байыптай алар едік. Бірақ, амал
не, баяғы бір ізді қайта шиырлай беретін тәріздіміз.Сөз ... ... ... ... -шы, -ші ... қосақтап, куәгерші, зергерші
демес еді. Осы тәрізді бітімгер ... ... деу ... ... ... ... ... қолына тиген журналист ағайындар бітімгер деудің орнына
бітімгерші деп, құрыққа ... ... ... «Испанияның 1,3 мың
бітімгершісі Иракты тастап шыққаны оқырманға мәлім» [38,8б]. Қазіргі ... ... қиыс ... ... ... барады. Дұрысы инвестор
екеніне ешкім дауласа қоймас, онда инвесторшы ... не ... ... ... дегенді әрең қойдырып, кезіндеМемтерминкомның
араласуымен комбайыншы, ... деп ... ... ... еді. ... бірі ... жерде құсбегі деген сөзді місе тұтпай,
құсбегіші деуіне жол болсын? Оқып көріңіз: ... үшін айта ... ... ... ... ... 4 мың ... беріліп келіпті»
[39,4б]. Кез келген термин – сөзжасамдық әрекеттің ... ... ... ... қолданып, жоқты жонғандай болып, оңай
жерден термин жасай қоюды ... ... ... сияқтымыз. Осы күндері
жиі қолданылытын жылжымайтын мүлік дегендегі –ма,-й, -тын дегендер сөздің
грамматикалық ... ғой. Бұл ... ... ... недвижимое
имущество деген ... ... қоя ... ... ана
тіліміздің сөзжасам заңдылығы бойынша ықшам ... ... ... деп ... ... ... ... мүлік деуге әбден-ақ болар еді.
Мұндай құбылыс мағынаға «зиян» тигізбей ықшамдау деп аталады. ... ... ел, ... ... ... сөздер – егемен ел, егемен
Қазақстан болып ықшамдалды. Бұл ... ... ... ... ... сәтті қадам болар еді. Сондықтан да тіл ... ... ... ... ... ... жаңа сөздің пайда болуы – үлкен
оқиға. Ол – ... ... ... өзгерістердің хабаршысы.
Бірақ, амал не, қазіргі «жаңалық» дегендеріміздің біразы діттеген ... ... ... – газ ... ғарыш кемесі, ғарыш айлағы, әуе
жолы, су жолы, жүк мәшинесі т.б. күрделі ... ... ... ... радио-телехабарлардан естіп жатамыз. Көрген көзде, естіген құлақта
жазық жоқ, әрине. Бірақ сөз қолданысымыз қиыс ... ... ... ... тасжол, теміржол; көлік құралдарын өгізарба, атшана, атарба деп
бір екпінмен айтушы еді ғой. Тас ... ... ... өгіз ... ат ... ... деген қазақты көрген жоқпыз. Олай болса, әуежол (әуе жолы ... ... жолы ... ... (су жолы ... ... (газ құбыры
емес), жүкмәшине (жүк мәшинесі емес), ғарышайлақ (ғарыш айлағы емес) деп
ықшамдалуда болар ... ... ... ... ... сезімнің лебі таза
сөйлеуден де байқалып тұрады. «Ана ... ... де, ана ... қала ... ... Бір тілден екінші ... ... ... ауыс – ... ... – тілде кездесетін
құбылыс.сондай – ақ ... ауыс – ... ... да ... ... ... ... та алынады.Орыс тіліндегі
земледелие сөзі, зерттеушілердің ... ... ... ... егіншілік), ал принять меры ... ... ... шара қолдану) т.б.Мұндай ... ... ... ... не бір түрлерін табуға болады: ... ... ( ... ), ... ... ( ... силы ) т.б. Өзге ... еніп,
заңды түрде орныққан сөздер дағдыға енген сияқты. ... ... ... келеді, званит ет т.б. Дағдының да ... ... ... ... орныққан, дағдыға енген шет тілдік ... ... Ал ... ... ... «элементтерді» оңды – солды
жұмсау ... ... ... мен ... ... – құраластығы, қарым – қатынасының барысында
бір тілден екініші ... сөз ... жаңа ... ... болуы
тәрізді заңды құбылыстың шылауында ілесіп ... ... ... тазалығына нұқсан келтіреді.Тіл мәдениетін сөз еткен ... ... ... ... ), ... қой( ... ... саулық қой ),
елу бас қой( елу қой ) тәрізді ... ... тіл ... ... ... дұрыс сыналып та жүр. ... ... ... мәдени қазынасы, рухани мұрасымен ... ... ... ... Тіл ... ... ойды ... халық пен
халықты табыстыратын, мәдениет пен мәдениетті жалғастыратын ... ... ... ... алтын көпір деп
атайды. Әсіресе СССР халықтары үшін орыс ... бұл ... ... «ХХ ... ұлы шығармалардың бірі (Луи Арагон)
деп танылған «Абай ... ... 30 – дан ... ... ... ... әдебиет арқылы бір тілден екінші тілге жаңа ... ұғым ... ... ғылыми коммунизмнің негізін салушылар –
К. Маркс пен Ф.Энгельс ... ... ... ... ... маңыздылығын көрсетіп отырған.Көркем әдебиет ...... ... ... ...... да едәуір. Әсірісе қоғамдық – саяси ... ... орыс ... ... ... ... балықшы балықшыны
алыстан көреді ( рыбак ... ... ... ), ... кеш ... ... ... чем никогда ) т.б. сөз ... ... ... айналды. Орыс тіліндегі кейбір тұрақты сөз тіркестерінің
қазақша ... бола ... ... ... ... ... түсу мақсатымен аудара береді, ... ... в лес не ...... ... ... араламас
(шегірткеден қорыққан егін ... ... ...... пілді
де көрмес (көрмес түйені де ... т.б. ... ... ... ... ... ... қатары соңғы
жылдарда тарих сахнасына ... екі ... ... ... ... ... ... ашты (ашқан жоқ); ... ... ... екінші тынысы) тәрізді тұрақты тізбектермен ... ... ... тіл ... тіркестерді ажырата білу – ... ... ... ... ... ... тіл ... мынадай түрлері ұшырай бастады: «Ол түнгі ... ... ... ... қол ... қалай су
бетіне шығаратынын соңғы екі – үш жыл ... көп ... те, оқып ... ... ... ... ат шаптырым. ... ... ... ... т.б. Осы ... су бетіне
шығару,егіз тамшыдай тәрізді тіркестер, сырты ... ... ... ... ме ? Тіпті оқырман ... ... ... аңғарғанмен, мұндай тіркестерді екінші тілдің көмегі арқылы
зорға түсінуі мүмкін. ... ... ғана су ... ... дегеннің
«бет пердесін ашу» екенін, егіз тамшыдай деп ... ... ... ... ... ... бұлайша шатастыру – сөзді
шұбарлау. Тілімізде осы ... ... – дәл ... бола ... оны елеусіз қалдырып, өзге тілдегі бейнелі ... ... ... ... беру түсініксіз, тіпті түсінікті болған күннің өзінде
әсерсіз, нәрсіз сөз ... құр ... ... еді. Мазмұн –
мағынасы шала – ... ғана ... ... ... ... тіркестер сөз тазалығына ... жат ... [8,63 – ... әдеби тілінің байып, әрленіп отыратын негізгі арналарының ... ... ... тіл. ... ... ... бір түрі – ... әдеби тілге қарым – қатынасы бір жақты ғана ...... ... болмайтыны белгілі. Қазақ әдеби тілінің
жалпыға ортақ қасиеті – тұтастығы, ... Ал оны елеп – ... өз ... тарта сөйлесе, әдеби тілдің ұзақ ... ... ... мен бірлігіне нұқсан келмей ме ? Ал ... – ұлы күщ. ... тіл ... ... ... тілдің бірлігі
мен тұтастығы үшін күрес деуге болады.
«Қазақ ... ... ... ... ... ... ал әдеби тілде баламасы жоқ ... ... мал егіз ... егіз ... ... ... тапса, оны бір
сөзбен атайтын әдеби сөз жоқ. Ал Ақтөбе, тағы ... ... ... үшем, төртен дейді.Еркектің көйлегін де, ... ... ... ... Ал жетісу тұрғындары әйелдердің көйлегін көйлек
дейді де, ... ... ... деп екеуін екі атаумен атайжы.
Әдеби тілімізді байытатын ... ... ... ... [11,75 ... әдеби тілдің өзге тармақтарына қарағанда, ... ... ... ... ... ... әдеби
түрінен тысқары жатқан элементтерін қолданудың ... ... ... ... ... ... тіл нормасы ретінде
танылмаған шет ... ... ... ауызекі тілге тән,
қарабайыр ... екі ... ... ... ... олар ... ... қызмет атқарады (ойды хабарлау, сезімді
білдіру т.б.). ... ... ... ... Белгілі
қаламгерлеріміз әдеби тілден тысқарылау жатқан ... ... ... ... ... ... беру, персонаждардың білім
дәрежесін, ой – өрісін, мәдени ... ... ... ... арта ... ... элементтерді ретсіз, жөн – ... тіл ... ... келтіреді. Өйткені бойлай, бәткерде
қылу, шекейін дегендердің ... ... ... толық бере алатын,
жалпыға ортақ эквиваленттері бар ... ... ... ... ... ... қызмет атқарып тұрған ... ... ... ... ... да ... – жай
емес. Тәжірибелі қаламнан шыққан ... ... ... ... ... ... ... Енді бір
шығармаларда ... ... ... ... ... аңғара бастайды. Газет ... ... ... ... ... ... ... бәткерде қылды, кеспір үзір
т.б. Оқи отырып,ой ... ... ... селкеуленеді.Сырт
қарағанда,бейәдеби элементтерді қолданудың шарты бұзылмаған ... ... ... көп ... ... жұмсау оқырманның
эстетикалық талғамын мұқалтады.Сөйлеуде ... ... ... әр ... ... мазмұнға қатысты болып, мағыналық жүк арқалап тұруға
тиіс. Бірақ ... ... ... ... сөз тазалығына
нұқсан ... ... ... ... ... ... жиі кездеседі. Сөз арасында қызметсіз ... ... ... ... мәселен, ал енді, сонымен, солай, шынымен, не ғой
тәрізді аузы үйір адам ... мезі ... ... ... ... көп ... жатады. Әсіресе сөйлеушінің ... ... ... өзі сөз етіп ... ... ... бұлдыр болған
кезде, сүреңсіз сөздер киліккіш келеді. Сөз ... ... адам ... бір ... ... ... қозғамас бұрын
сөйлейтінін кесіп – пішіп, ой елегінен ... ... жұрт ... Тіл ... сақтауға талаптанған адам сөз арасын ыбырсыта
бермейді. Жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... Біздің қалай сөйлейтініміз тек адамның жеке ... ... ... ... ... ... ... мақсатында басты
мәселе деп қарастыруымыз керек. Сөзді «қызметсіз» ... ... тағы бір түрі бар. Ол ... ... да, ... ... ... «Мал төлдету ісін шығынсыз іске асыруды
қамтамасыз еттік», «Бұл – ... ас ірі ... бірі ... «Мұнай көзін іздестіру ... одан әрі ... ... радио, теледидар хабарларынан кездестіреміз.
Осындай тіркестерді ... ... ... етек – ... ... болмас па еді? Мал төлдету ... ... Бұл ... ірі ... ... ... іздестіру одан әрі
жалғастырылуда деп, тізбекті басы артық ... ... ... ... ... ... ... саналады, бірінен саналады
дегендер қызметсіз тұрған қыстырындылар. ... ... ... болып саналады, бірінен саналады тәрізді ... ... есім ... ... ... ... ... құрылымнан
жинақылық байқалып тұрады. Сөз – шындықтың санамыздағы ... ... ... ... ... ... ... ортақ
айтылу нормасы, жазылу нормасы, мағыналық (лексико - семантикалық)
нормасы ... ... ... сөз ... ... ... сөз ... бөгде сөздер, мазмұны төмен қарабайыр элементтер жүрсе, мұндай
сөздің тыңдаушыға оң әсер ете қоюы ... Сөз ... ... тіл ... - сөз ... сөз ... теріс әсер
ететін қолданыстар. Сөздің ... ... ... ... ... әдетте сөйлеуші мен ... ... кері ... ... ретте сөз дұрыстығы, сөз әдебі
дегендер ... ... ... белгілер болып ... ... ... ... тұлғаларды, сөз тіркестер мен сөйлемді
тілдегі мағынасына сай ... ... дәл ... етіп
жұмсау сөз дұрыстығы деген ... ... ... тілінде самай
сөзінің самай шаш, самайын қырау шалған тәрізді орындарда ... ... ... ... Солай бола тұрса да, ... ... ... ... болады: « Баса киген ... екі ... ... ... ... Өзен ... ... қозғамай тұр» [8,45 б].
Сөз дұрыстығынан ... ... ... ... тіл
білмегендіктен емес, ... ... ... ... ... ... дегендер – адамға қарата айтылатын сөздер. Тымақтың
самайы, ... ... ... ... тән мұндай ... таңу ... ... Сөз әр ... ... заттар мен
құбылыстарды дәл атап қана ... ... ... те ... «аса ... мал» ... ұғымды алалы жылқы, ақтылы
қой деп те ... ... ... ... жылқы,ақтылы қой,
Аңдыған бөрі жемей ме иесі ұйықтап ... соң» ... ... ... ... мен оралымдардың мағына – ... ... тап ... дәл тани ... ... ... тіл мүмкіндігінің
бір мысалы мына тәрізді: «Шағын алаңға шықтым. ... бір ... қой ... ... ... ... ... ... ... ... дағдыға
сіңіре отырып, сіреспе тіркес, қызметсіз қолданыстардан ... ... ... ойды сірескен жансыз түрде, икемді, ... ... тіл ... тіл ... ... талаптардың бірі.
Ондайда кітаптағыдай сөз оралымын, сөйлем ... ... ... гөрі ... ... ықшамдау тәсілдеріне де арқа сүйеу сөз
алуандығын ... ... аяқ бір ... ... ... ... ... шұбырынды сөз, сіреспе ... ... жол ... – сөздің қысқалығы мен ... ... ... ... сөйлеушінің сөзіне риза ... ... ... «дәл ... тауып айтты» деп, өзгенің сөзіне
баға ... ... ... бар. ... сөйлеуші өз ойын өзгелерге
дәл жеткізе алмаса, жаңағыдай бағалаудың ... да ... ... ... айтылған сөзді «дәл ... ... ... ... Сөз ... қойылар талаптардың бірі – сөзді тілдегі
мағынасына ... ... ... ... мағынасына сай талғап,
таңдамай ... ... ... ... ... ... Мен ... кезге дейін бұл аймақта қой басын ... ... ... ... ... мәні бұзылған қолданысқа ... дәл ... ... ... ... ... мен ... байқаймыз. Қой шаруашылығын ... деп ... ... ал қойдың басын қалай өркендетуге ... ... сай ... дәлдіктен көз жазып қалу, әсіресе
басқалардан гөрі ... ... ... ... әр ... ... ... тарап, дербес мағынаға ие болған сөздерді (бұлар тіл
ғылымында ... деп ... ... да жиі ... ... исіне еліктеп, мас ... ... ... ... ... ... ғана жатыр». Бұл жерде еліктеп емес,
елітіп, зерделенген ... ... деп ... ... ... ... ... ажырату кімге де болса қиын ... Онда неге ... ... ... ... ақау жіберіп
жатамыз? Оның себебі біздің сөз ... ... ... ... ... ... бірінің орнына
бірін араластырып жұмсау тек шоқы – шұқы, тынық – ... ауа – ... ... ғана ... Енді ... дәл ... мысалына назар аударайық. «Өліарада ауа өңі өзгеріп ... ... жаңа ай ... күн ... ... тартқан». «Берекелі күздің аңқылдап алтын ... желі ... б]. ... сөзді дәл қолданбау қатеге ұшыратады, ... ... ... ... ... ... ... Өліара
сөзіне келетін болсақ, қазақ ұғымында өліара деп ескі ай мен ... ... ... ... Ал ... күрек деген ... ... ... деп ұқса ... Қар кетіріп, жер ... жел ... ... деп ... Оны ... ... ... деу сөз қолданысымыздағы үлкен ағаттық. «Өліарада ай ... ... ... ... ... ... ... табиғаттың қыр –
сырына ... ... мен ... ... ... ... ... байлығына қызығып, оны кәдеге жаратамын деу – ... ... сол ... дәлме – дәл жұмсай білу де ... Дәл ... алғы ... бірі – ... сөздерді, олардың деректі,
дерексіз ... ... ... ... ... ... ... «есебіне сан жетпейтін, мыңғырған қой» деген мағына білдіреді.
Олай ... бір отар ... ... сан ... ме? Әдеби тілдің
тазалығы, біріншіден, ойыңды таза ана ... ... ... сөзді таңдап, талғап жұмсаумен байланысты. Әдеби тілдің
тазалығына ... ... ... жарыспалы сөздер, қарапайым
сөздер болғанымен, олардың да қолданылатын аясы, орны бар. ... ... көп, ... аз» ... ... ... ондағы
ықшамдылық, үнемділік тәрізді қасиеттерді жетілдіре отырып, ... ... ... ... ... ... қолданыстардан
тіліміз тазара түсер еді. Міне, тіл тазалығы дегенді ... ... мен ... үшін күрес деуге болады.
2.1 Тілдік тұлға
Тілдік тұлғаны екіге ... ... ... ... – ана
тілін сүйетін, туған ... ... ... сөз ... ... ... ... ретінде бағалайтын тұлға. Екіншісі –
ана тілін менсінбейтін, космопалиттер, туған ... ... ... ... ... ... алмайтын ... ... ... ... оның жан дүниесін ... ... ... ... тілді де адам арқылы, адамның жан дүниесі
арқылы зерттемей болмайтынына ... ... ... адам өз ... ... ... ... болса, тілдің иесі де, қожасы да халық деген ұстанымды
негізге алынды. ... ... ... ... тілі ... сондай-ақ адамды
тілі (сөзі) арқылы, сөзі ... ... тану ... әр ... ... да ... “Адамына қарап сөзін алма, сөзіне қарап адамын ал”
дейтін Абайдың философиялық ойы субъектінің сөзі ... оның ... ... ... тану ... ... ... екені айқын аңғарылып тұрады.Тілдік тұлға тек тілдің ғана субъектісі
емес, адресант және ... ... ... де ... ... сөз ... түп қазығы, орталық ұғым тілдік норма болса,
ендігі ... жаңа ... сөз ... ... тілдік тұлға
болуға тиіс. Адамдар ақиқаттағы заттар мен құбылыстардың, уақиғалардың,
қысқасы, ... ... ... өмір ... Санада сәулеленген
ақиқат өмір үзіктері адамның ой ... ... ... ... ... ... мәдени-әлеуметтік қажеттілікті өтейтін
концептілерге айналады. Сөйтіп, адамдар тек ... ... ... ... өздері жасаған идеалды дүние әлемінде де өмір сүреді. Әрбір ... ... ... тән ақиқат дүние туралы білім жүйесі ... қой, ... ... ... ... ... ... т.б. сөздердің қандай
мағынаны білдіретіні немесе ... ... ... ... ... Бұл – ... білім. Ал “қой бытырап, шашырап бір-бірінен алшақ
кетіп жайылса, ауыл қонған жерден тым ұзап ... ол ... оты ... Ауыл ондай жерде ұзақ отырмайды оты қалың, изенді, жусанды, өрісті
жерге көшеді” десек, бұл – тілдік емес, дүниелік ... Ал ... ... ... ... ... сол дәуірдегі тілдік емес білімді білу
қажет. Көркем ... ... ... басқа да білім дүниесі бар. Сол
білім дүниесі шығармада ... ... ... ... ... ... шығармаларының оқырманды баурап алуының сыры
риторикалық тәсілдерді, стильдік ... ... ... ғана ... ... тілдік емес білімдер жүйесін ашып берумен де байланысты.
Жазушының бір ... ... ... ... “құлағын қайшылап,
оқыранып, аяғымен жерді тарпи береді”. Атының бұл мінезіне қарап ... ... ... не ... қуып ... бара ... жауға кездесетінін біле
қояды. Осылайша жазушы оқырманға сол дәуірдің білім дүниесінің ... ... сол ... ішіне кіре алмайды.Дүниелік білім когнитивтік
санада бір-бірімен ұштасып жатады. Мысалы, қауіп-қатер ... ... жер ... қылығы, қазақы қазанаттың тарпаң, құланмен
туыстығымен байланысты ... ... ... ... ... ... төнгенде алдын ала сезіп, ащы дауыс шығарады екен. Тіл ... ... ... ... ... тілдік таңбаның мазмұн
межесінде мәдени семантика қалыптасады. Аударма, тіл үйрету, ... ... ... ... құрастыруда тілдік таңбаның грамматика, лексика-
стилистикалық мағыналарымен бірге ондағы мәдени ақпараттарды да ... ... ... ... ... ... ... сөздігінде жылқы сөзіне
мынадай түсініктеме берілген: ... з а т. Төрт ... ... ... ... тақ тұяқты түрі. Әрине, жылқының лексикалық мағынасы толық
ашылған, төрт түлік, тақ тұяқты ... ... ... ... ... ... тұр. Басқа ұлттың тілі, мәдениеті үшін бұл
түсіндірме, бәлкім, дұрыс та шығар, ал мәдени ... ... ... ... ... үшін ... ... тұр. Өйткені жылқы сүтінен
жасалатын қымыз – ... ... ... ... ардақтысы. Сондай-ақ
жылқының қазы-қарта, жал-жаясы да астың ең сыйлысы. Олай болса, ... ... ... ... ... ақпараттар дефиницияда
мүмкіндігінше қамтылуға тиіс. Міне, осындай дүниелік ... ... ... ... болғанда, Махамбеттің “Құландай ащы дауыстым”
деп, Исатай батырды жоқтағандағы ... ... ... ... бір ... таңбада екі түрлі мағына (білім) кодқа ... ... екі ... код болуы мүмкін. Біріншісі – ... код, ... ... код. ... ... ... семантикасын зерттеуде осы екі түрлі
мәнділікті ажырата білу қажет.
Тілдік тұлға ұлттық тілді тұтынушы ғана ... ... ... ... Осы тұрғыдан қарағанда белгілі бір тілдік ... ... ... де ... “араласуы” кәдік. Олай болса, ... ... қай ... қай ... ... мән ... ... Сөйлеуші я болмаса тыңдаушының сөз ... ... ... ...... анықтаудың сөз мәдениеті үшін мәні
ерекше.Мәдени ... ... ... ... үшін ... да
болады. Кейбір тілдік таңбаларда мәдени ақпараттар тілдік мағынаның
тасасында ... да, ... ... болады. Тілдік семантика (білім)
мен мәдени семантиканың (жалпы дүниелік білімнің) ... ... ... ... көмескіленіп, кейде бір біріне ... ... ... ... ... ... жұлдыздар тіркесіпті, жұлдыздар теңесіпті
деген тұрақты тіркестің мәдени-ұлттық семантикасы тым ... ... ... ... бойынша төменнен жоғары тартылған түзудің бойымен
жоғарыда Үркер және оның ... одан ... Үш ... ... ... ... бірінен кейін бірі қатар түзуін жұлдыздар
тіркесіпті дейді. “Күн суытып, қыс түсер шақ” ... ... ... ... ... айында тіркесіп болады. Жұлдыздар керуеніннің басында Үркер
мен оның Үлпексарысы тұрады. Ал жұлдыздар теңесіпті деген ... ... ... ... ... бойымен қатар келуін ... ... 22-24 ... ... (сол ... Үш ... Үлкер мен Үлпексары (оң жақта) бір түзудің ... ... ... ... ... ... Жұлдыздар теңесіпті дегенді,
кейде Таразы басы теңесіпті дейді, ... мен түн ... ... ... Тілді тұтынушыда лингвистикалық құзірет, коммуникативтік
құзірет, сондай-ақ мәдени-тілдік ... ... Ал ... құзірет
дегеніміз тілдік тұлғаның сөйлеу (жазу) мен айтылған (жазылған) сөзді
қабылдау кезінде тиісті ... ... ... қоса ... ... ... ықпалдастығы, әсері негізінде тілдік таңбаның мазмұн
межесінде мәдени семантика қалыптасады. Аударма, тіл үйрету, көркем ... ... ... ... ... таңбаның грамматика, лексика-
стилистикалық мағыналарымен бірге ондағы мәдени ақпараттарды да ескеру аса
қажет.
2.2 Тіл ... ... ... ... ... ... қоғамдағы
тілдік жағдаятты өзгертуге немесе тұрақтандыруға бағытталған ... және ... ... ... ... ... бөлігі. Негізінен, тіл экологиясы мемлекеттің тілдік саясаты
негізінде, ең ... ... ... келісім жүйесінде, іс жүргізу
шеңберінде және, әрине, бұқаралық ақпарат құралдары қызметінде жүзеге асуы
керек. ... ... және ... ... ішінде БАҚ та бар,
тілге қамқорлық көрсетуі керек? Себебі, ұлттық тілдің, оның ... ... ... жағдайы қазақ тілі болып табылады, сөйлеу
мәдениетінің жоғары деңгейі – қоғамның ... ... ... тіл ойды тек қалыптастырмайды, сонымен бірге тәртіпті,
тұлға аралық және ұжымдар арасындағы ... ... ... және т.б. әмбебап құралы болып табылады. Тіл ерекше, қорытынды
рөлде тұрады, нақтырақ ... онда ... ... және ... ... - ... түсіндіру және қалыптастырудағы, яғни
қоғамның дүниетанымдық мақсатында, жеке алғанда, ұлттық идея деп ... ... ұлт, ... ... дами ... және де ұзақ өмір
сүре алмайтын маңызынан тыс, әрі жеке ... ... ... ... ... орны және ... бұл жүйенің іске асырулы ретіндегі ... ... ... ... ... тәжірибесінде орын алып
жатқан іс-әрекеттерді бақылауға ниеттендіреді. ... ... ... ... ... ... мен дұрыс емес құбылыстарды
жорамалдауға мүмкіндік береді. Дәуірдің кейбір негізгі ... ... ... ... ... қисынсыз ұғыну, сонымен қатар саяси
күресте жарлықтар ретінде орнын ауыстырып ... ... ... кертартпа, ымырашыл, қызыл-қоңыр, солшыл, оңшыл, экстремист ... ... ... ... өте ... ... ... болса,
бұл сөздерді қолдануда қауіпті етеді. Себебі оларды аудиторияның санасын
бейімдеу үшін қолдану ... Бұл ... ... ... бір ... ... және ол ... көпшілік пікірталастарға тән сипат. Орыс
тілі сөздерінің шет тілінің сөздерімен қандай да бір ... сай ... ... ... ... ағылшын тілінің): электорат (сайлаушылар),
модератор (алдыңғы), джус (шырын), контент: «Бұл ... ... ... ... ... сайлау алдындағы
марафон ... ... ... ... ... ... және газет
бетіндегі сөздерінен үзінділер келтіремін), әділ болу үшін, нақты және
бейнелі жаргондар бар ... де ... ... Олар ... өте келе әдеби
тілдің ауызекі, тұрмыстық тіл, бейресми тұрмыстық тіл деп аталатын бөлігіне
кіруіне мүмкіндіктері бар.Тұрмыстық ... тыс ... ... ... және ... мақсаттарға негізделген болуы керек. Мысалға: «энергия
ресурстары бағасына қатысты заңсыздықты ... ... ... ... - ... ... бағасын негізсіз көтеру - деген ... ... ... қатты көрсетеді.Мақсатсыз жаргондануға жақын
тілдік тұрпайылық (сөйленістің дөрекілігі): «Қазақстанда 1000 ер ... ... әйел ... Ал ... ... бұл 154-ке ... ... үшін, шынында
талтаю керек. Мысалы, сайқал болу» және т.б. Және ең ... ... Бұл ... ... тек ... ... ... ғана емес,
сонымен бірге грамматикалық, лексикалық, стилистикалық ... [35,4 – ... ... ... ... постиндустриалдық қоғам жағдайындағықолданысқа
толық бейімделмегендігі ғылыми нысанға айналмай отыр.Бұл мәселе ғылыми күн
тәртібінде байыпты қойылмағандықтан және соған ... шара ... ... ... ... тіліне айнала алмауы тағы да соған ... ... ... тілі орыс ... ... мен сөз ... ... амалсыз бейімделген. ... ... ... ... болу қатері туындап, өзге тілдің жүйесін негіз ... ... да, ... ... ресми сөз орамдары түсініксіз, жалаң
аударманың талабына ғана жауап беретін қасаң ... ... ... барып, қазақ тілінің ресми саласы дамымай, тұтынушыларына керексіз,
аудармалық статистика үшін ... ... тіл ... ... ... ... ... (делопроизводство) тіліне тән болуда. Кеңес
өкіметі тұсында ... ... ... тілінің ресми саласы осылайша кері
кету үдерісін бастан кешуде.Аталмыш ... ... ... ... ... жөнге салатын ғылыми-әкімшілік құрылым жоқ. Сайып келгенде, бұл
жәйт қазақ тілінің постиндустриалдық тіл ретінде емес, орыс ... ... ... жалаң түрдегі жансыз аударма тіл ретінде қалыптасуына
итермелеуде. Сол себепті ... ... ... ... ... мәтінін
түсіну үшін әуелі оның орыстілді нұсқасын оқуға мәжбүр. ... ... ... ... ... барған сайын орыс тілінсіз сіңіру мүмкін
болмауда.Қазақ тілінің ... қоры ... және ... ... ... аса бай, ... оның өңделімі жолға қойылмағандықтан
және ресми саладағы айналымы дамымағандықтан, тіл ... ... ... ... Бұл – тіл ... кәзіргі жағдайынан хабар беретін
көрініс. Қазақ тілі мемлекеттік мәртебе алғалы оны ... ... ... ... ... мәселесі ашық қалып
келді.Лингвистикалық экология тек қана ... ... ... ... ұсыныстарды құрастыруды және қоғамдық-тілдік тәжірибенің
әлсіз жақтарының ашылуын ... ол ... ... ... ... ... және т.б. тілдік
шығармашылықтарының сәтті нәтижелерін насихаттап, тіркелуін ашып көрсетеді.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... сөздігі, теңеулер сөздігі, метафоралар сөздігі, қанатты сөздер
мен нақыл сөздер сөздігі, ... ... ... және ... ... ... т.б. ... басылымдар толығымен лингвоэкологиялық
болып табылады. Бұлар сияқты сөздіктерде, анықтамаларда, ... ... ... емес, жалпы барлық мәдениетті адамдардың қолдануына
болатын және қолдануы міндетті өте үлкен тілдік байлық ... ... ... саясат күшті болған жағдайда нәтижелі болады. Ол біздің
елімізде, сәйкесінше аймағымызда бар ма? ... ... ... енді ғана ... алып ... ... белең алудың сипаты үш фактімен
көрсетіледі:
1) «Қазақ тілді» мақсатты бағдарламаның болуы (осыған сай аймақтың ... ... ... ... ... белгісіз); 2) 2005 ж ... қол ... ... ... ... ... туралы заң» 3) ҚР Президентінің «Қазақ тілі жылын өткізу
туралы» жолдауы (2007 ж).
2.3 ... ... орта ... ... түпқазығы болып саналатын
қоғам мүшелерінің ... ... ... ... ... жай-күйі мен сол тілді қолданудың қоғамдық-тілдік тәжірибесі,
тілдің ... ... оның ... мен қызмет етуіне әсер ... ... ... ,этнопсихологиялық факторлардың
жиынтығы. Тілдің толып жатқан мәселесін экологиялық тұрғыдан ... ... ... ... яғни тілдік тұлғаның, тілдік ... ... ... сүйіспеншілік сезімін, тілдің өткендегісі, бүгінгісі,
болашағына ... ... ... ... де ... ... Тілді үйренуге ең басты қажет дүние – тілдік орта.
Экономикалық жағынан ... ... ... да ... ... ... іс – ... мейлі ол үлкенді – кішілі
кәсіпорын, жеке адамның шаруашылығы ... ... елде ... ... қоршаған ортаға зияны мен зардабын тигізген
әрекетке тиым ... ... ... бәрі тек ... ғана ... ... ... да қатысы бар.Өйткені тіл – адамның
тіршілік ... ... бір ... ... ... ... ортасы. Қай қайсымыз болсақ та, белгілі бір тілдік ... ... ... ... ...... ... мәденилендіру сол тілдік ортаға адамдардың рухани өсіп
– жетілуіне, дамуына игі ... ... ... тілі – ... ... жадын, тарихи жадын жинақтаушы, сақтаушы, ұрпақтан – ... ... ... ... ... пен ұрпақтың рухани дүниесін
сабақтастырушы ... ... ... ... ... ... экологиялық аспектісінде адамгершілік, ізгілік элементтері
қоса жүреді. Тілдік ... ... ... ... ... ... моральдық-этикалық принциптер
бұзылмауға тиіс. Лингвоэкология тілдің ... ... ... ... ... Оған ... ... қауіп жөнінде қоғамға дабыл қағып,
әдеби тілдің тағдырына адамдар, қоғам тіршілік етіп ... ... ... ... қорғалуға тиіс. Лингвоэкологияның міндеті мен
қарастыратын мәселелерінің құрамына ... ... ... ... ... тазалау, сондай-ақ лингвистикалық нигилизммен күрес те
енеді. Гуманитарлық ... ... ... ... прагматикашыл
көңіл-күйдегі жіктерімен, технократтардың гуманитарлық білімді жоққа
шығарушылық көзқарастырымен де ... ... ... ... ... ... болатын, ағарту істеріне ұйытқы болатын филологиялық
білім беру аса қажет.Лингвоэкологияда ... ... бірі ... ... сөз ... Дөрекі, былапыт, боқтық сөздер – ... ... ... ... ... тигізетін дерттің бірі. Қазіргі
қоғамда бұлардың жарыққа шығып, ашық түрде айтылу (легизациялану) қаупі жоқ
емес. ... ... ... ... төмен фильмдер,
видеофильмдердің әсерінен жастар арасында дөрекі, былапыт сөздер етек ... ... ... ... сөз ... ... келтіретін сөздің
тағы бір түрі – ... ... ... ... Әсіресе өткен
ғасырдың 90-ыншы жылдарынан бастап қазақ жастарының тілі жаргон сөздерге
үйірсектене бастады.Сөйтіп, сөз ... ... ... бейпіл сөздерден,
шеттілдік сөздерді уәжсіз қолданудан, жаргон ... ... ... таза ... үшін ... Лингвоэкологияда тіл
басқыншылығы деген ұғым бар. Бөгде тіл басқындылығы ана ... ... ... ... Тіл өз ... өз “мекенінде” зардап шегеді.
Бөгде тіл алдымен басқару, ақпарат, ... ... ... ... ... ... өзі ұлттық тілдің интеллектуалдық, танымдық,
ақпараттық әлеуетін ... ... ... ... әлемдік қоғамдастықты
былай қойғанда, өз ортасында, өз ... ... ... да, ... төмен болады да өзге емес, өз ұлы ана тілін аяқ асты етеді. ... тіл ... ... ... ... ... ... тілдік ортаға зардабын тигізетін тіл басқыншылығына қарсы күрес
негіздерін ... ... ... ... аса ... ... Ана ... өмір сүру ортасы, сол ортада оны ... ... ... ... көзқараспен күресу тілдік ортаның негізгі
міндеттерінің бір болмақ.
2.4 Тілдік ... ... ... ... ... тілді белгілі бір көлемде
және ... ... ... білуі кажет ... ... ... ... ... делінген. Тіл саласындағы заң
бұзушылықтардың ... ... ... ... ... ... меңгеруіне
басшылар талап қоймайды; екіншіден, Заңның 24-бабына сәйкес, «Тіл туралы»
заңды бұзғаны үшін лауазымды тұлғалардың жауаптылығы ... ... ... ... ... ... ... көрсетілсе де, уәкілетті
органның құзіреті нақты айқындалмаған. Осының салдарынан, осы күнге дейін
бір де бір ... ... тіл ... ... ... үшін ... себебі, заңнамада жауапкершілік көзделмеген. Сондықтан, Тіл
туралы Заңның осы механизмін жетілдіру қажет: ... ... ... ... ... бағытталған шараларды іске асыруда ... ... ... ... ... ұйымдастыру және бөлінген бюджет
қаражатын игеру туралы есеп берумен шектеледі. Бірақ, ... ... ... ... ... ... каржы тапшылығында емес, сол
қаражаттын тиімді жұмсалуында. Соның нәтижесінде қанша адамның мемлекеттік
тілде іс қағаздарын еркін жүргізіп, таза сөйлейтін ... ... ... мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту жолдары ... ... ... аудару қажет.Бірінші, қазақ тілін ... ... ... ... ... тілді оқытатын орталықтардың
жауапкершілігін арттырып, уәкілетті ... ... ... ... ... ... үшінші, тілді оқыту құқығын тіл оқыту
әдістемесі, педагогикалық, кадрлық мүмкіндігі, тәжірибесі бар ... ... заң ... ... тілінде дайындауға ... ... ... туралы» заңның 4-бабына сәйкес, Қазақстан
халқын ... аса ... ... ... табылатын мемлекеттік тілді
меңгеру Қазақстан Республикасының әрбір азаматының парызы екенін үнемі есте
сақтау ... [11,8 ... осы ... ғана ... ... құжат
айналымының қазақ тілінде жүргізілуін қамтамасыз ету ... ... ... тілі шын ... қазақ елінің тілі болса, оның этносаралық
қатынас тілі ... ... жолы жоқ. ... ... ... бір ғана мемлекеттік тіл бар, ол қазақ ... ... ... Тіл ... ... ... ... ескеріп,
тиісті өзгерістер жасау қажеттілігі туындап отыр. Бұл іс «ақылдасып пішкен
тон келте ... ... ... ... ... ... заң
жобалары орыс тілінде дайындалып, қазақ тіліне аударылуда. Осы ... ... жүйе тек ... ... Бұл ... шешу үшін
жоғары оқу орындарында мемлекеттік тілде заң дайындай ... ... ... бар. ... қазақ тіліне аудару бүгінгі орын алған
тәжірибе болғанымен, ... ... ... ... бере ... ... ... түпнұсқасы
мемлекет тілінде болуы табиғи ... Ана ... ... ... өз мәртебесіне лайық орын алуы – ... мәні бар ... ... 20 жыл ... аз уақыт емес. Істелген шаруалар да ... ... осы 20 жыл ... тіл саясатын жүзеге асырудағы іс-
тәжірибелер мемлекеттік органдар тарапынан болсын, ... ... ... ... сараптаусыз, ғылыми тұрғыдан зерделенусіз қалды. Сондықтан
тіл саясатын іске асырудың келесі кезеңіне аяқ басар сәтте осы ... ... ... ... ... ... ... істер мен тәжірибелерге
қоғамдық ұйымдардың өкілдері мен ғалымдарды, мамандарды қатыстыра отырып,
жан-жақты ғылыми-сараптамалық жұмыстар ... ... деп ... ... ... ... тілдің құқықтарының бұзылуына байланысты Құқық
қорғау орындарына түскен шағымдар мен ... ... ... ... ... ... алдағы заңдарды қабылдау мен жетілдіруде оң
әсерін тигізіп, сапасын арттыруға ықпал етері ... Бұл ... ... ұйымдардың рөлі ерекше.Біз әлі де қолда бар заңдарымыздың әлеуетін
толық пайдалана алмай ... ... ... та ... ... қатысты өз
құқықтарын толық біле бермейтін секілді. ... ... ... мен қоғамдық ұйымдар өкілдері білікті заңгерлерді қатыстыра отырып
арнайы ... ... ... ... ... Заңның баптарына түсіндірмелер
дайындағаны жөн болар еді. Бұған Конституциялық Кеңестің келісімін алған да
теріс ... ... ... ... құрал ретінде кітап етіп
шығарып, бүкіл мемлекеттік ... ... деп ... ... ... ... бірге Интернеттегі веб-сайттар мен бұқаралық ақпарат
құралдары арқылы да құқықтық түсіндіру ... ... жөн. ... ... ... ... елдің барша азаматының қазақ
тіліндегі қажеттіліктерін өтеуіне толықтай мүмкіндік бермесе де, ... ... ... ... ... жоққа шығаруға болмайды.
Мәселен қазіргі таңда мемлекеттік ... ... ... ... үш тіл үйренуде: мемекеттік тіл, орыс тілі және ағылшын ... ... ... ... олар оқып ... ... ... білімін, оқу орнының білім беру ... ... ... ... бізде біріншіден мемлекет қаржысына тіл оқыған қызметкерден,
екіншіден оны ... ... ... ... ... ... жаңа сүйекті мәселелер айтылды. Енді сүйекшелерден ... ... ... ... бір жерде «магазин» деп тұр, соның
қасында ... деп тұр. ... ... түк те ... «Ресторан»,
«мейрамхана» дейді. «Мейрамхана» сөзі қолдан жасалған. «Ресторан», «кафе»,
«парк», «аптека»… дүние жүзінде ... ... ... орыс ... дүние жүзінде «перестройка» болып кетті. «Колбасаны» ... ... жүр. Ол ... шұжық емес. «Қазыны» орыстар да «қазы» дейді.
Жер-су атауларына қойылған белгілердің үлкен әсері бар. ... ... ... жер бар. Сонда «Учарал» деп жазулы тұр. Елден
сұрасаң ... бара ... ... «Учаралдан келе жатырмын»
дейді.Осындай ... ... ат ... керек. Қоғамдық
белсенділік ... түк ... ... ... ... зияны тиер деп айтпай ... ... ... ... ... ... да ... өгізді де өлтірмейік»
деген сияқты қазақ тілін де дамытамыз, орыс ... де ... ... ... ... дедік. Негізі, шындыққа келсек, бір тілді шектемей,
екінші тіл дамымайды. Орыс тілін ... ... орыс ... ... ... отырғанымыз Қазақстандағы орыс тілінің мәселесі.
Қазақ тілін дамыту үшін міндетті түрде ... ... ... біз ... ... ... ... өмірден бастауымыз керек. Адам
күнделікті не нәрсемен кездеседі, нені пайдаланады міне сол жердегі ... ... ... ... ... ... ... ұялы
телефонда және тағы басқа да. Ұялы телефон адамның күндіз түні ... ... ... ... ... ... ... бар. Онда ағылшын,
испан, қытай, арап, орыс, француз және басқа да ... бәрі ... ... көрмейміз.Бізге бірінші ... ... ... ... ... мемлекеттік тіл мәселелері
бойынша өзгерістер мен ... ... ... ... жобасын әзірлеп, ол заң жобасымен мемлекеттік тілге қатысы ... ... ... ... ... қатысты, өкілеттіктерді
күшейтуден бастап, қолдану аясын ... және ... ... ... ... ... мен ... енгізу керек. «Тілі
өлген халықтың, өзі де ... – деп ... ... Олай ... қазақ
тіліне деген құрмет керек. Тілді құрметтеуді ... өз ... ... ... ... ел ... азаматтар үлгі болып өзінен ... ... ... ... ... арналған оқулықтар қызғылықты
әрі жаңа үйрету әдістеріне сай болуы қажет деп ... ... ... ... айтылған айшықты сөздер, үгіт – насихат, туған ... ... ... ... ... пайдаланушы тұлғаға
тілдік импульс береді.«Патриотизммен тығыз байланыстымемлекеттік маңызды
мәселе мемлекеттік тіл ... тіл - бұл Отан ... ту, ... ... ... дәл ... ... ол елдің
барша азаматтарын біріктіруі тиіс.»Біз ... ... ... ... бірі- еліміздің мемлекеттік тілін,
барлық қазақтардың ана тілін одан да әрі ... күш - ... ... Қ.Р. ... Н.Назарбаев. Дауға ... ... ... ... ... ... ... кез келген
орайында әрі ... әрі ... ... әрі байырғы, әрі мәңгі жас,отты
да ... тіл - ... ... Нормативтік - құқықтық актілер, лауазымды
тұлғалардың ... ... ... ... ... ... ең алдымен мемлекеттіек ... ... ... ... де, ... де, ... да, білім беруде де
дәл орыс тілінше қолданылуы үшін ... ... ... ... Ана тіліне қамқорлық ең алдымен сол тілде сөйлейтін ... ... - ... ... ... пен қазақ әлі
күнге ... ... ... ... әлі қазақша
үйреніп үлгерген жоқ.Ең ... қай ... ... өз ... ... ... ... ғана туған тілін сыйлай білетін ұрпақ
тәрбиелеі аламыз. ... ... ... мен іс-қағаздарындағы
айналымының ауқымы кеңейген сайын, оған қойылатын талаптың ... ... ... ... ... білу ... міндет, әрі
парыз.
Ана тілінің бары мен бояуын, сөздерінің нәрі мен ... ... деп, оны ... ... - бір ... ана тіліміз - қазақ тілінің дәрежесі ... ... ... кезде осы тілдің барша байлығын игеру- рухани парызымыз.
Қазақ тілі - ... ... ... ... ... ... ... қаспақтың түбін қырғыштап жүргендерге айтарымыз:"Әркімнің
ана тілі тірлік үшін ... ... тіл- ... үшін ... ... жөн."Қазақ тілі – қазақ халқының тілі" деп ... ... ... деп ... сіңіріп, санада тұрақтандыру
қажет.Мемлекеттік тілді білу – әрбір қазақстандықтың ... ... ... ... ... ... тілі ... жерде мемлекеттік
тіл бола алмайды, тек қазақ ... ... ... өркен
жаяды.Көпшілікке осыны түсіндіру керек. Сонан соң, ... ... тіл ... ... ... оны ... ... саласында
қолдану жағы кемшін. Неге бұлай?Оны ... ... ... ... ... ... ... Қазақ тілінде
сөйлеуіміз керек....Мемлекеттік тілдің дамуы мен ... ... ...... бен ... жұмсауымыз керек. ... ... ... ... ... ... ... сөйлеуі үшін, біріншіден
, Қазақстан тілі – ... тілі ... ... ... , ... ... ... деген әр өзге ұлтқа ... , ниет ... ... ... қасиет керек. ...Қазақтар ана тілін , ал өзге ... ... ... ... деп ... ... ... да, қазақ тілі –
қазақ халқының мәдени жадын, тарихи жадын ... ... ... ... оларды қайта жаңғыртушы, ұрпақ пен ұрпақтың рухани
дүниесін ... ... ... ... ... ... ... ... Тілдік жағдаят
Тілдік жағдаят. – ... бір ... ... ... ... құрылымдағы бір тілдің немесе бірнеше тілдердің жергілікті
– әлеуметтік және қызметтік ... ... өмір ... ... ... ... зерделеніп, оның типі нақты анықталуы керек. –
белгілі бір ... ... ... – әкімшілік құрылымдағы бір
тілдің немесе бірнеше ... ...... және ... ... өмір ... Қазақстандағы тілдік жағдаяттың
өзіндік ... және ... әр ... ... ... ... ... кеңістікте екі үлкен
тілдің – қазақ тілі мен орыс ... ... ... ... таңда тіл мәртебесін жоспарлау жүзеге ... ... ... ... да ... дамыған сайын қайта сарапталып, уақыт
талабына сәйкестендіріліп отыруы керек. Тілдік заңнама мемлекеттің алдағы
(перспективті) уақытта жүргізетін тіл ... ... ... ... ... ... ... Конститутцияға өзгеріс
енгізу немесе енгізбеу, мемлекеттік тіл туралы арнайы ... ... ... ... ... көтеріліп жүрген мәселелер
қазақстандық өмір шындығына сәйкес ... ... ғана ... ... ... ... ете ... тілдік заңнаманың негізі
жасалады.Тіл – адамның тіршілік ортасы, белгілі бір қоғамдастықтың, ... ... ... ... ... да ... ... ана тілі деп
аталатын тілдік ортаның сау-саламаттылығына тікелей тәуелді. Тілдің толып
жатқан ... ... ... ... мәні ... яғни ... ... тілдік субъектінің ана тіліне деген
сүйіспеншілік сезімін, тілдің өткендегісі, бүгінгісі, болашағына ... ... ... де лингвоэкологияның міндетіне жатады.
Мемлекеттік стандарт ұстанымдары тілді үйренудегі түпкі нәтижеге
бағытталғанда ... ... ... ... ... дәрежеге жетеді.
Басты нәтиже – тіл ... ... ... ... қазақ тілінде сауатты жаза білу, өз ойын әдеби тілмен түсінікті, еркін
айта ... ... ... ... ... мен ... іске асыру елімізде осы мәселелердің ... ... ... ... ... орталықтарының жүгі мен қызметі анықталып, оқыту
әдістемесінің жүйелі түрде іске ... ... ... Бір ... тілдің мәртебесі, қазіргі халі туралы жаңашырлардың жазбағаны
жоқ. ... та, ... та ... Өзге тілдерді білген сөзсіз жақсы,
бірақҚазақстанда тұратын ... ... ... ... ұят! Халық
неліктен қазақша сөйлемейді? Әлде тілді құрметтемейді ме? Әлде осы ... ... ... білу ... ... ... ма? Қазақ тілі-
өте бай тіл! ... ... ... ... ... ... ... жырлар
қаншама. Қазақ халқының бойына сіңген ата-бабаларымыздың тәлім- ... ... ... ... ... ... ... болғаны, үлкен
үлес қосқаны байқалатыны анық. Халқымыз жас ұрпақтың ... ... ... іс ... тәрбиелеуге бет бұрды. Ал сөйлеген ... бен ... ... ... неге ... Еш ... де қол ... мүмкін
емес! Қазақ тілін қолдану ... ... ... ... ... түрде жасалуда керек.
Қорытынды
Тылсым табиғаттың адам баласына сыйлаған баға ... ... ... ... ... біте қайнасып келе жатқан ... ... ... ... ... рухани әлемімздің
сарқылмас қазынасы. Тілдің осындай құдіретін ... ... ... ... оны таза ... батпаққа батырмай, ... ... ... - ... ... ... Өзін-өзі
білетін әр халық алдымен өзінің туған тілін сыйлап, оны ... тұта ... ... халықтың даналығы, жалынды жырлары мен алтын шежіресі ... ... ... сол тілде ұрпақтан ұрпаққа мұра болып қалады. Иә,
тіл қай ұлтта болса да, қай елде болса да ... ... Ол ... ... ана ... бірге еніп, ... ... ... Заңында: «Тіл-ұлттың аса ұлы игілігі әрі
оның өзіне тән ажырағысыз белгісі, ... ... ... ... ... ... тұрақты қауымдастығы ретінде ұлттың өзінің
болашағы – тілдің ... оның ... ... ... тығыз
байланысты» делінген.Тілдің көмегімен өнерді, білімді, ғылымды игереміз,
өткен-кеткенімізді саралап, сабақ аламыз. Тіл арқылы ... ... ... ... қана ... сол асыл қазыналарымызды әлемге
танытамыз. әлемді танимыз. Сондықтан адам баласының ... ... ... алды-қызыл тіл» деген аталы сөздің астарында қаншама сыр бар?
Әрбір елдің күші, байлық-бақыты экономикалық даму ... ғана ... ... ... ... ... ... Ал мәдени өре, рухани
талғам деген халықтың ақыл-ойының көрінісі ... ... ... ... халықтың жаны, сәні, тұтастай кескін-келбеті, ... ... ... ана тілі мен ата ... ... ... ... мұрамыз, ана тіліміз-қазақ тілі.Адамның адамдығын ана ... ... ... ата – ... өмір салтын , әдет – ғұрпын,
рухани ... ... ... ... деген сөз. Қазақстан
Республикасының негізгі халықтың тілі ... ... ... ... ... тілін құрметтеу, оны білу-біздің әрқайсымыздың асыл парызымыз.
Сондықтан да елімізде, отбасымызда мемлекеттік тілді үйренуге мүмкіндіктер
өте көп.Қазақ ... ... ... ... іске ... үшін ... жүргізуде.Елбасы: «Қазақстан халқы үш тілді жетік меңгерген және
барлық әлемге жоғары ... ел ... ... ... ... ... көптеген жастар тілімізді шұбарлап, өз ана тілінде тұрпайы ... ... К.Г. ... ... ... жаны ... ... деген сөзі ойына оралады.Тіл – адамның тіршілік ортасы, белгілі бір
қоғамдастықтың, ұлттық ұжымның ... ... ... ... да ... ана тілі деп ... тілдік ортаның сау-саламаттылығына тікелей
тәуелді. ... ... ... ... ... тұрғыдан қарастырудың
мәні айрықша. Тілді тұтынушының, яғни тілдік тұлғаның, тілдік ... ... ... ... ... тілдің өткендегісі, бүгінгісі,
болашағына деген жауапкершілік сезімін тәрбиелеуде де лингвоэкологияның
міндетіне ... ... тілі – ... халқының мәдени жадын, тарихи
жадын жинақтаушы, сақтаушы, ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... ұрпақ пен ұрпақтың рухани дүниесін сабақтастырушы ретінде
қазақтілділердің экологиялық рухани ортасы.Мемлекеттік стандарт ұстанымдары
тілді ... ... ... ... қазақ тілінің әлеуметтік
қызметі жоғары ... ... ... ... – тіл ... ... ... ету; қазақ тілінде сауатты жаза
білу, өз ойын әдеби тілмен түсінікті, еркін айта білу.
Өз тілімізді құрметтеудің аса ... ... ... тазалығы.
Сөз тазалығы дегенде алдымен ойымызға оралатыны тіл тазалығы, сөзімізде
бөгде тілдік ... ... ... ... ... өзге ... сөздер, тіпті сөз тудырушы қосымшалар да екені мәлім. Ондай құрылысты
қай тілдің барлығынан дерлік кездестіруге болады. Өзге ... сөз ... жоқ ... ... кемде-кем. Өзге тілден еніп, заңды ... осы ... ... ... ... ... ... барамын, субботада келді, званит ет, т.б.) ... ... да ... бар. ... ... ... орныққан норма ретінде
танылған шет тілдік сөздің орны бөлек. Біздің ...... бай. ... ... ... білуде. Өз тілінің сұлулығын сезбей, өзге тілдің
сұлулығын сезіну екіталай. Анамыздың ақ сүтімен ... ... ... – бүкіл ата-бабамызды,тарихымызды ұмыту. Қазақ тілі – ... ... ... жоғалмайды. Қазақ тілінің қайнар бұлағы - ... ... ... ... түгілі, орта буынның өзі де сол негізден
алыстап, рухани ... ... ... отыр. Қазақ ұлтының осынау
мұраларын қасиет санап, ... ... ... ... ... ... ... көшедегі жастардың бір-бірімен өзге тілде ... ... ... ... ... ... ... елі өте сенгіш,
бейімделгіш халық. Тілдің өзегі, өріс алар жері – ең ... ... үй ... ... ... ... сөзді кемеңгер М.Әуезов бекерге айтпаса керек.
Ұлт азаматы болып қалыптасу үшін ең ... ана ... сүю ... ... ... ... орыс, ағылшын және өзге тілдерді дамыту ... ... ... ... ... ең алдымен біздің жастарымыз
білулері қажет. ... ... ... ... «Кім де кім өз ... ... өз елінің тарихын білмесе, бағаламаса, оны сауатты,
мәдениетті адам деп санауға болмайды» ... ... Олай ... ... тең дәрежелі, мәдениетті адамына айналу үшін мемлекеттік тілді
меңгеруіміз керек. «Қазақ тілі – ... ғана тілі ... ... ... деп
айтуымыз қажет. Ана тілге деген сүйіспеншілік, ыстық сезімнің лебі ... ... «Ана ... ... де ана ... болып қала береді. Жан-
тәніңді салып сөйлеген кезде, басыңа бірден-бір француз сөзі келе қоймайды,
ал ... ... ... оның жөні бір басқа», - дейді ... жоқ, ... ... ... ... ... мағана іздеу адамды мәдени
қоректендіре түседі. Қазақ тілі - қазақтың ... ... ... ... ... ... ... түбін қырғыштап
жүргендерге айтарымыз: "Әркімнің ана тілі ... үшін ... тіл- ... үшін ... ... ұққаны жөн."Қазақ тілі
– қазақ ... ... деп ... ... ... ... деп
құлаққа сіңіріп, санада ... ... ... ... ... қайталамасы жоқ, ғасырлар бойы гуманизм мен ... ... ... мен ... нығайтуға қызмет етіп келе жатқан
тіл. Әр ... тілі оның ... ... Әр ұлттың ана ... ... ... жаны ... ... ... ... психологиясы, ұлттың мінез – құлқы, оның ойлауы,ұлттың
өзіне тән ерекшеліктері ... ... ... ішкі жан ... ... ... сөз ... бейнеленеді. Тілдің тазалығы
сөйлеудегі, жазудағы сыпайылық қана ... ... ... айқын ойлылық,
сөзді бұрмаламай дәл айту ... ... деп ... ... ... тіл ... ұлт қасиетінің, салт – санасының ... Сол ... де ... ... ту етіп тігіп, кейінгі ұрпаққа
бүлдірмей тапсыруға ... ... ... ... М.Б. «Қазақ әдеби тілі», –Алматы: Ғылым, 1987ж, 272 б.
2. Сыздық Р. «Тілдік норма және оның қалыптануы»,–Астана: Елорда, ... ... ... Р. «Сөз ...... ... 2005ж, 272 ... Головин Б.Н. «Основы культуры речи»: Учеб. пособие. –М.: Высш. Школа,
1980. –335 ... ... Л.И. ... ... ... речи», – М.: Наука, 1980.
–252 с.
6. Вежбицкая А. ... ... Пер. с анг. –М.: ... ... – 416 с.
7. Уәлиев Н. «Сөз мәдениеті», –Алматы: Мектеп, 1984ж, 107 ... ... Н. «Тіл ... Prints, 2005ж, 112 б.
9. М.Әуезов «Абай жолы»: Роман – эпопея. ... ... ... 368 ... Ғ.Қалиев, Ш.Сарыбаев «Қазақ ... ... ... 138 ... « ... ... Тіл туралы заңы»
12. Қазақ орфографиясындағы қиындықтар. –Алматы: Ғылым, 1988. 7 б.т. (авт.
бірл.: А.Алдашева).
13. Толғауы ... ... тіл. ... ... 2006. - 160 б. ( авт. бірл:
А.Кендербекұлы, Ғ.Мақұлжан).
14. Туған тіл туралы ... ... ... 2007. – 88 б.(авт. бірл:
А.Кендербекұлы, Ғ.Мақұлжан).
15. Тіл мәдениеті. Оқу құралы. ... ... ... Ж.Исмайлова,
М.Қанабекова, Г.Қайдарова). –Алматы, 2005. 112 б.
16. Қазақ тілі. Сөз мәдениеті. ... ... ... ... 10-сыныбына
арналған. –Алматы: Мектеп, 2006
17. Қазақ тілі. Сөз ... ... ... ... ... Жаңа ... ... Ана тілі, 1992. 118б. (авт. бірл.: ... ... қиын ... Мектеп оқушыларына арналған анықтамалық сөздік.–
Алматы: Балауса, 2000. 30 б.т.
20. Қазақ тілінің орфографиялық ... ... ... ... ... ... ... бірл.: Қ.Күдеринова,
А.Фазылжанова т.б.). –Алматы: Арыс, 2005ж.
22.Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі ... ... Қ. ... ... ... А.Фазылжанова т.б.),–Алматы: Арыс,
2005.
23. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі //(авт. бірл.: ... ... ... ... ... этюдтер //Қазақстан мектебі. 1976. N 5. 93-95-бб.
25. М.Әуезовтің тұрақты сөз тіркесін қолдану ерекшеліктері ... ... ҒА ... ... сериясы, 1978. N 1. 26-29-бб.
26. Көркем әдебиет тіліндегі стильдік контраст ... және сөз ... ... ... ... және ... орфографиясының принциптері //Қазақстан мектебі.
1989. N12. 10-б.
28.Сөз және оның мәдени ұлттық ... ... ... ... дамытудағы
рөлі. –Алматы, 1997ж. 73-80б.
29.Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде ... ... ... ... ... Тіл-әдебиет сериясы. 1998. N3. 0,5 б.т.
30. ... ... ... аясы //ҚР БҒМ ... ... ... 2000. N2. 52-61-бб.
31.Казахский алфавит на основе латинской графики //ҚР ҒА Хабарлары. 2000
N1. (авт. бірл.: ... ... ... және сөз ... ... тілінің орфоэпиялық
анықтағышы. –Алматы: Арыс, 2004. 5-23бб.
33.Орфографиялық сөздік. // Қазақ тілі ... ... 1998. ... // ... тілі энциклопедиясы. –Алматы, 1998. 305-306бб.
35. Тіл экологиясы // Ана тілі ... ... 2009. 6 – ... Ала – құла болған ана тіл // Жас ... ... 2009. 5 – 6 ... Шыңыраудан шыққан азалы үн // Алматы ақшамы. –Алматы, 2010. 3 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адам экологиясы5 бет
Адам экологиясы жайлы9 бет
Адам экологиясы туралы4 бет
Адам экологиясы туралы ақпарат9 бет
Адам экологиясының пайда болуы9 бет
Алматы қорығының сирек және жойылып бара жатқан жануарлар популяциясының экологиясы 44 бет
Алтын-Емел Мемлекеттік Ұлттық табиғи паркімен шекаралас жатқан Жаркент өңіріндегі бауырымен жорғалаушылардың биологиясы, экологиясы45 бет
Арал экологиясы7 бет
Атырау экологиясы6 бет
Ағзалар экологиясы29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь