Жеке – дара кәсіпкерліктің ғылыми теориялық және практикалық маңыздылығы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.6

І Кәсіпкерлік теориясы және даму кезеңдері, осы күнгі концепциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.1. Кәсіпкерлік ұғымы,теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7.26
1.2. Дамыған елдерде кластерлердің қалыптасу нәтижелері және ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27.55


ІІ Қазақстанда кластердің даму мүмкіншіліктері және бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .56
2.1. Агроөнеркәсіп кешеніндегі кластерлер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..56.63
2.2. Қазақстанда негізгі кластерлік даму бағыттарының нобайлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .63.81

ІІІ Кластер жүйесіндегі кәсіпкерлік және кәсіпорындар: жағдайлары, талаптары және басқару әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .82
3.1. Кластерлікке қажет экономикалық, әлеуметтік, праволық жағдайлары, түрлері, механизмі ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..82.94
3.2. Кластер жағдайында кәсіпкерлік істі ұйымдастыру және дамыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .94.108
3.3. Кластер жағдайында кәсіпкерлік тәуекел және оны реттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 108.114
3.4. Кластер жағдайында кәсіпкерлік бәсекелестік ... ... ... ... ... ... ... ... ..114.121
3.5. Кластер жағдайында кәсіпорынды басқару әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 121.129

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..130.133

Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Рынокты экономика еркін кәсіпкерлікті меншіктің әртүрлі нышандар (формалар) негізінде өндірістің барлық саласында кең дамуын қамтамасыз етеді. Кәсіпкерлік барлық уақытта елдің экономикалық дамуының негізгі факторы болып табылады. Әсіресе, бүгінде республика экономикасын қайта құру ісіне, оның деңгейін көтеруге кәсіпкерліктің қай түрі болса да олардың қосар үлесінің қомақты екені белгілі. Сонымен қатар, рыноктың өрлеп өркендеуі жеке кәсіпкерлердің қызметтеріне де айтарлықтай дәрежеде тәуелді болады.
Қазақстан Елбасының жыл сайынғы Қазақстан халқына жолдауында ұсынылған және қоғамды одан әрі демократияландырып, аса маңызды экономикалық міндеттерді шешуге бағытталған бастамалары арқасында оңтайлы экономикалық жағдайлар қалыптасып, кез – келген тұлғаның кез – келген экономикалық тұрғыда негізделген бастамасы өмір сүруге, жүзеге асырылуға, адамдарға материалдық және рухани игіліктер әкелуге мүмкіндіктер пайда бола бастады. Басқаша айтсақ, қоғамда кәсіпкерлік рухты арттыру және жеке меншікті қорғау жөнінде үлкен жұмыстар жүргізіліп отыр.
Дүние жүзі тәжірибесінен көріп отырғанымыздай, рынокты экономикаға өту жеке меншік қатынасының дамуымен байланысты болып отыр. Сонымен қатар, еліміздің экономикасын демократияландыру қазіргі таңда жалпы теориялық мәселелерді ғылыми түрде зерттеуді талап етеді және де рынокты қатынастарға оңтайлы жолмен өтудің өзі де, соның ішінде жаңаша жеке меншік қатынасының қалыптасуының өз сатысы бар екендігін көрсетеді. Сондықтан да меншік көптүрлілігінің болмысын зерттей отырып, оларға шынайы теориялық тұжырым жасау – теориялық экономика ғылымының басты міндеттері болып есептеледі. Дәлірек айтсақ, жеке кәсіпкерліктің теориялық негізін, оның еліміздегі, қазіргі жағдайын, мәселелерін және оны дамыту жолдарын қарастыру болып табылады.
1. Назарбаев Н. Є. Ќазаќстанныњ егеменді мемлекет ретінде ќалыптасуы мен дамуыныњ стратегиясы. – Алматы: 1992.
2. Назарбаев Н. Є. Ќазаќстан – 2030. – Алматы: “Юристъ”, 2001.
3. Алшынбаев Т. Меншік ж‰ктеген міндеттер. – Алматы: “Єділет министрлігініњ хабаршысы”, №1, 1996.
4. Бабаќ±лы Б. Тєуелсіздік, нарыќ, экономика. – Алматы: “Аќиќат”, 2006.
5. Басовский Л. Е. Управление качеством. Учебник. – М: Инфра – 2001.
6. Бовыкин В. Новый менеджмент. Управление предприятиями. – М: “Экономика”, 2006.
7. Бурцев В. В. Сбытавая и маркетинговая деятельность. – М: Экзамен, 2001.
8. Бусыгин А. В. Предпринимательство. М. “Дело”, 2005.
9. Гончарук В. А. Развитие предприятия. – М: “Дело”, 2003.
10. Инвестиционная деятельность в Республике Казахстан. – Алматы: 2005.
11. Реалии социально – экономического развития Казахстана. – Алматы: “Экономика”, 2005.
12. Сборник законодательних актов Республики Казахстан о предпринимательстве. – Алматы: 2006.
13. Дашкевская Л. М. Правовые основы хозяйственной деятельности предприятий . – М. “Колос” 2006.
14. Самочкин В. Н. Гибкое развитие предприятия. – М. “Дело”, 2005.
15. Оснавные средства: Нормативные акты Республики Казахстан. – Алматы, 2006.
        
        Мазм±ны
Кіріспе
............................................................................
......................................3-6
І Кәсіпкерлік теориясы және даму кезеңдері, осы ... ... ... ... ... қалыптасу нәтижелері және
ерекшеліктері...............................................................
.....................................27-55
ІІ Ќазаќстанда ... даму ... жєне ... ... ... ... негізгі кластерлік даму баѓыттарыныњ ... ... ... ... жєне кєсіпорындар: жаѓдайлары,
талаптары жєне ... ... ... ќажет экономикалыќ, єлеуметтік, праволыќ жаѓдайлары,
т‰рлері, ... ... ... жаѓдайында кєсіпкерлік істі ±йымдастыру жєне дамыту
................................................................
.........................................................94-108
3.3. ... ... ... ... жєне оны ... ... жаѓдайында ... ... ... ... ... басќару єдістері
............................................................................
............................................121-129
Ќорытынды
............................................................................
......................130-133
Єдебиеттер…………………………………………….......................................13
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Рынокты экономика еркін кәсіпкерлікті
меншіктің әртүрлі нышандар ... ... ... ... саласында
кең дамуын қамтамасыз етеді. Кәсіпкерлік барлық уақытта елдің экономикалық
дамуының негізгі ... ... ... ... ... ... ... құру ісіне, оның деңгейін көтеруге кәсіпкерліктің қай
түрі болса да олардың қосар үлесінің қомақты екені белгілі. Сонымен ... ... ... жеке кәсіпкерлердің қызметтеріне де айтарлықтай
дәрежеде тәуелді болады.
Қазақстан ... жыл ... ... ... ... және ... одан әрі ... аса маңызды
экономикалық міндеттерді шешуге бағытталған бастамалары арқасында оңтайлы
экономикалық жағдайлар ... кез – ... ... кез – ... тұрғыда негізделген бастамасы өмір сүруге, жүзеге асырылуға,
адамдарға материалдық және рухани ... ... ... ... ... Басқаша айтсақ, қоғамда кәсіпкерлік рухты ... және ... ... ... ... ... ... отыр.
Дүние жүзі тәжірибесінен көріп отырғанымыздай, рынокты экономикаға
өту жеке меншік қатынасының ... ... ... ... ... ... ... демократияландыру қазіргі таңда жалпы теориялық
мәселелерді ғылыми түрде зерттеуді ... ... және де ... ... жолмен өтудің өзі де, соның ішінде жаңаша жеке ... ... өз ... бар екендігін көрсетеді. Сондықтан да меншік
көптүрлілігінің болмысын ... ... ... ... ... ... – теориялық экономика ғылымының басты міндеттері болып есептеледі.
Дәлірек айтсақ, жеке кәсіпкерліктің ... ... оның ... ... ... және оны ... жолдарын қарастыру болып
табылады. Рынокты экономикасына өтпелі кезеңдегі ... ... ... жан – ... ... ... даму жолдарын
объективті тұрғыдан зерделеу негізгі ғылыми ... ... ... ... 2002 ... қыркүйек айында өткен Форумында
сөйлеген сөзінде Президент Н. Ә. Назарбаев: “Осы кезге ... ... ... ... ... ... ... бизнес деп, шағын, орташа және
ірі бизнес деп нені түсіну керектігінің нақпа – нақ анықтамасы жоқ. ... ... де ... ... ... ... нақпа –
нақ құқықтық анықтамасының жоқтығынан статистика саласы мен заңнамада да
проблемалар төбе ... деп атап ... ... ... жүзеге асырылып жатқан жеке кәсіпкерлік мәселелері
жалпы әлемдік дамудың бағыты ретінде республикамызда орын ... ... ... ... ... ... ... жеке
кәсіпкерліктің ерекше бір түрі боп ... жеке – дара ... мен ... ... ... оның ... асырылуындағы
ұстанымдары (принциптері) мен ... ... ... ... аша ... ... ... ерекшеліктерін ескере отырып,
өтпелі қоғам экономикалық реформа шартында жеке ... ... ... әлде ... ... шешімін тапқан жоқ. Бұған себеп жеке
кәсіпкерлік біздің елімізде біраз уақыт зерттеліп қаралған жоқ. Жеке ... ... ... ... ... тән және ... ... арқылы анықталған. Өткен ғасырдың 90 - шы жылдары
қазақстандық қоғамда жүргізілген реформа тұрғындарға ... әсер ... ... әркетіне терең өзгерістер әкелді. Соңғы он жылдағы өзгерістер
нәтижесінде жоғарыда аталған категориялардың құрамдас бір ... жеке ... ... ғылыми теориялық және практикалық маңыздылығы дипломдық
жұмыс тақырыбы ретінде таңдап алынуы арқылы өзінің өзектілігін айшықтай
түседі. Және де оның ...... ... жеке – ... ... ... ... кездесетін қиыншылықтарды болдырмау
шараларын қалыптастыруға бағышталған. Сондай – ақ, оның ғылыми – зерттеу
мақсатын, міндеттері мен ... да ... ... жете ... мен ... арта ... зерттелу деңгейі. Кәсіпкерлік жайлы ... ... әр ... ... әр – ... түсініктерін ұсынды, ол
әртүрлі қоғамда түрліше талқыланды.
Кәсіпкерлікті кешенді ... ... ... ... ... ... ... Р. Контильон, А. Смит, Ф. Кенэ, Ж.
Тюрго, Ж. Б. Сэй, К. ... А. ... Л. ... К. Менгер, Ф. Визер, Ф.
Найт, Й. Шумпетер, И. ... П. ... Р. ... отандық нұсқасы классикалық кәсіпкерлік теориясы мен
рыноктық зерттеушілерге әдістемелік жағынан жақындалуына ТМД ... ... ... ... А. А. ... М. Г. ... А. ... А. В. Бусыгин, А. О. Блинов.
Кәсіпкерліктің әртүрлі нышандарының (формаларының) орын ... ... ... ... мен ... ... әр алуан
тұжырымдарын ұсынады. Жалпы кәсіпкерлік туралы Т. Ә. Әшімбаевтың, ... ... М. Б. ... Р. А. Алшановтың, О. Ж. Әлиевтің, Т. Ә.
Есіркеповтың, Н. Қ. ... Р.Е. ... Б. Т. ... ... К. О. ... С. Г. ... З. А. ... С. Шайнұровтың және тағы басқалардың еңбектерінде қаралды.
Ал кәсіпкерліктің жеке нышанының рөлі, қалыптасу көздері және орны
туралы ой – ... Е. Б. ... А. А. ... О. С. ... Е. ... Р. Ә. ... Б. Г. Мұхамеджановтардың
жұмыстарынан көруге болады. Қоғамның өмір сүру ... ... ... жеке – дара ... ... түрліше талқыланады. Яғни, бұрынғы
Одақ кезінде зерттеуші экономистер, атап айтсақ, Корятина Т. ... Н. Л., ... ... П. В., ... Г. И., ... М. Н. ... ... жеке – дара кәсіпкерлікті социалистік заманға сай етіп
қарастырса, ал қазіргі уақытта ... ... тән жеке ... ... байланысты іскерліктің осы нышанына байланысты қалам тербелген
отандас ғалымдар еңбектерінен де көруге болады. Олардың ... ... Б., ... Н. Т., ... С. Т., ... А. ... ... жатады.
Дегенмен, осы күнгі кәсіпкерліктің кейбір мәселелеріне ... ... ... бұл ... бір ... ... кешенді
түрде әлі зерттелген жоқ. Ал, кластерлік кәсіпкерліктің ... ... ... республикамызда бүгінге дейін ... ... ... ... ... ... экономиканың
талаптарына жауап беретін ... ... ... ... тұрғыдан тереңірек зерттеудің қажеттілігі туындайды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті. Бұл мәселенің зерттелу деңгейі ... ... ... сай емес және тақырып арнайы зерттелмеген. Осыған
орай, диплом жұмысының мақсаты- ... жеке ... ... ... ... нақты материалдарға сүйене отырып, ... ... ... ... ... мен даму
ерекшеліктерін, оның мазмұны мен шешілмек мәселелерін ... ... ... ... ... ... ... жүзеге
асыру шарттарын құрастыру. Бұл мақсатқа жету үшін ... ... ... деп ... ... кәсіпкерліктің теориялық негіздерінің ... ... ... ... ... және де оның дамуының шетелдік
тәжірибесін ... ... ... ... оны қолдану
мүмкіндіктерін көрсету;
- кластерлік кәсіпкерліктің экономикалық және ... ... ... ... тұрғыданзерттеу арқылы кластерлік
кәсіпкерліктің алғашқы даму кезеңінен қазіргі кезге дейінгі ... ... ... шағын кәсіпкерліктің, оның ішінде кластерлік кәсіпкерліктің қазіргі
жағдайын талдау және ... ... ... ... экономикада жеке – дара кәсіпкерліктің тиімді әрекет етуіне
байланысты жағдайларды айқындау, яғни жеке – дара ... ... ... ішкі ... - ...... ұйымдық –
басқару қатынастарын, заңды құқықтарының ерекшелігі мен ... ... ... ... ашып ... Басқаша айтсақ, жеке – дара
кәсіпкерлікті Қазақстан экономикасының елеулі аялы және де қазіргі ... ... ... ретінде қарастыру.
Зерттеу нысаны (объектісі) – Қазақстан Республикасының өтпелі
экономикасында қызмет ... ... ... ... ... пәні – ... ... республикамызда орын алған кластерлік
кәсіпкерліктің іс - әрекетіне ... ... ... ... ...... құқықтық – экономикалық қатынастар.
Зерттеудің теориялық және ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының кластерлік
кәсіпкерлікке қатысты заңдарды, жеке меншік қатынасы туралы шет елдік ... ... ... ... және де ... және айғақтық
негізі ретінде Қазақстан Республикасының Статистика ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ДАМУ ... КҮНГІ КОНЦЕПЦИЯСЫ.
1.1. КӘСІПКЕРЛІК ҰҒЫМЫ, ТЕОРИЯСЫ
Жалпы “кәсіпкерлік” ұғымы туралы экономикалық ... ... ... олар ... – бірі толықтырады және де
кәсіпкерлікке байланысты анықтамалардың қалыптасып дамуы (эволюциясы) ... ... ... көрсетіледі. “Кәсіпкер” туралы ежелгі
заманнан қазіргі уақытқа дейін қандай, ... мен ... ... ... ... О. Ж. ... ғылыми маңызды зерттеу
жүргізіп, кәсіпкерліктің адамзат тарихында орын алған жеті ... ... ... көрсетілген “кәсіпкерлік – адамның қандай да бір іс -
әрекетпен айналысуы,” – ... ... ... ... ... ... ... өзгеше мән – мазмұнға ие екендігі ... ... ... ... екі кезең ІХ – Х ғасырларда өмір
сүрген орта ғасырлық араб ойшылдарының еншісінде.
Екінші кезең біздің дәуіріміздің ІХ – Х ... өмір ... ... жж.) ... ... Яғни, ашариттер (Аль-Ашариге ... ...... - еріксіз), кадариттер (кадар – арабша –
қабілеттілік, құдіреттілік), ... ... ... яғни ... ... ... ... Ислам діні шеңберінде ой толғап,
тарихта алғашқы болып “Касб” тұжырымының негізін ... ... ... ... ... тұжырымды кеңейтілген түрде әйгілі орта
ғасырлық араб ойшылы, оқымыстысы және ... ... Ибн – ... жж.) өз ... “касб” (“касабун”) ұғымын одан әрі зерттеп,
ол туралы өз ... ... Ол ... меншікті иелік етумен,
еңбекпен, адамның еңбекқорлығымен байланыстырады. ... ... өмір сүру ... ... баю ... (“райаш”) ретінде
қарастырады. Сонымен қатар, оның кәсіакерлік теориясы өзі қалыптастырған
меншік (“мульк”), тауар өндірісі және айырбас, қажетті және ... ... өнім ... ... ... ... төртінші кезең ХҮІІ ғасырдың аяғы мен ХҮІІІ ғасырдың басында
өмір сүрген Р. Контильон атымен байланысты. Яғни, ол ... ...... бара білетін адам, ал байлық көзі – экономикалық
игіліктердің дәл бағасын анықтайтын жер мен ... - деп ... ... ... ... аяғы мен ХІХ ... ... экономисі Ж. Б. Сэй
кәсіпкерлікті үш өндіріс факторының (жер, ... ... ... ... ... Және сонымен қатар ол ағылшын ... ... ... ... ... ... ... айта кетті. Сэйдің негізгі тұжырымы кәсіпкерлердің өнім өндіруге
қатысқан зор үлестерін ... Сэй ... ... ... еңбегі үшін алынатын сыйлығы”, - деп есептеді, ал “кәсіпкердің
өзі – қандай да бір өнімді өндіру үшін ... табу ... өз ... бара ... адам ”, - деп ұғынды.
Кәсіпкерліктің бесінші кезеңі И. А. Шумпетер (1883-1950 жж.) атымен
байланысты. Ол “кәсіпкер” ... ... ... ... ... ... ... өсуді қамтамасыз етуде басты рөл атқаратын
жаңашылдықты іске асыру деп түсінді. Яғни, жаңа ... ... ... асыратын шаруашылық субъектілерін кәсіпкерлер, - деп атады.
Ал, алтыншы кезең Л. Мизес, Ф. А. ... И. ... ... кезеңде, кәсіпкерді өзіндік ерекшеленген белгісімен іскерлік жүргізетін
адам, ал кәсіпкерлік – экономикалық мүмкіндіктерді іздену мен ... ... ... - деп ... ... кезеңде кәсіпкерлікті қазіргі уақытта кең орын алған
“менеджментпен” ұштастырады.
Кәсіпкерлік осы уақытқа дейін қалыптасқан ... ... ... ол ... ... ... ... да бір қызметтің белгілі бір
түрін ресурстарды тиімді пайдалана отырып, ақыл – ой, ... ... ... ... да ... ... іскерлікті жүзеге асыру
болып табылады. Ал, кәсіпкерлік қызмет – бұл меншік қатынасының әр ... ... ... ... бір әрекеті.
Сонымен “кәсіпкерлік” ұғымының мәні мен ол ... әр ... ... қысқаша тарихи шолу жасай келе ... ... ... кең ... түсінуді ұстанамыз. Басқаша
айтсақ, кәсіпкерлікпен кез – келген халық, кез – ... ... кез – ... ... ... ... шыққаннан бастап) айналысады. Солай
бола тұра, әдебиеттерде, әр ... әр ... ... әр ... іс - ... ішкі ... мен ... әр түрлі болуы хақ.
Баса айтатын нәрсе, “кәсіпкерлік” ... осы ... ... ... ... ... яғни “батыстық” көзқарастан түбегейлі бөлекше
кең ... ... ... ... ... ... ... кең көлемді тұжырымдама шеңберінде оны
ғылыми ... ... ... ... ... да мол мүмкіншілік туады.
Мысалы, О. Ж. Әлиев негіздеген “меншік – ...... ... ... ала ... бүгінгі күні Қазақстан
Республикасында орын алып отырған кәсіпкерлік тәжірибені ... ... ... ... ... кәсіпорын, кәсіпкерлік тектерінің
(түрлерінің, нышандарының) өзара сапалық байланысы мен ... ... ... ... ... “формулаға” сүйене отырып, республикамызда кәсіпкерліктің ұлттық
жүйесінің қалыптасу ахуалын ... ... ... ... ... ... ... айтсақ, кәсіпкерліктің ұлттық жүйесінің үш классикалық
тегінен (түрінен, нышанынан), яғни “мемлекеттік”, “жеке”, “дара”, және ... ... ... ... және ... ... ... тұратынын айту керек.
Дипломдық жұмыста жеке кәсіпкерліктің бір ... ... ... “меншік – кәсіпорын – кәсіпкерлік” экономикалық
формуласына сәйкес олардың мәнін құрайтын ... ... ... жеке
меншік және осы меншік негізінде құрылған кәсіпорын: а) белгілі бір ... ... ... жеке – ... ... ... ... меншігі),
кәсіпорын және кәсіпкерлік. Бұл жеке кооперативтік, жеке ... ... жеке ... кәсіпорындар. Жеке тектегі кәсіпорындардың бұл
нышанының қызметі меншікті жекешендірумен ... ә) дара ... ... ... негізделіп құрылған жеке – дара меншік (жеке тұлға
меншігі), жеке – дара кәсіпорын және жеке – дара ... Бұл ... ... және жеке ... ... шаруашылығы арқылы жүзеге
асырылады.
Жеке топтың меншігі, ... ... ... ... іс ... ... асырады. Яғни, жеке - топтық меншік субъектілеріне осы
топты ұйымдастырушы меншік иелері ... Ал ... ... ... ... ... болып табылмайтын дара бір тұлға, ерлі – зайыпты
адамдар (екі адам) немесе ... ... бола ... ... ... ... ... (объектілеріне)
байланысты екі топқа бөлуге болады: а) жеке – дара тұтынушы, яғни ... ... үй, ... үй шаруашылық заттары, қарапайым ... және киім - ... ... ә) кластерлік өндіруші, яғни меншік
нысандарына жек шаруашылық қожалықтары, акциялар, облигациялар тағы ... ... ... ... түскен табыстар мен басқа да табыстар және
өндіріс құралдары жатады.
Дипломдық жұмыста кластерлік ... ... бірі ... дара ... ... собственность), өзіндік меншікке
сипаттама беріледі. Дара меншік туралы пікірді біз К. Маркстің ... көре ... ... дара ... екі ... атап көрсетеді.
Біріншісі, өз еңбегіне негізделген дара меншік. ...... жер мен ...... ортақтасып иеленуге негізделген дара
меншік. Өз еңбегіне негізделген дара меншік жеке ... ... ... және ... түрі ... ... Дара ... осы түріне
негізделген өндіріс негізінен ... ... ... және ... ұсақ ... ... ... орын алды. Қазіргі заманда бұндай
меншік және соған сәйкес өндіріс нышаны ...... ... экономикаға көшіп жатқан елдерде кеңінен орын алып
отыр. Ал дара меншіктің екінші түрін, яғни жер мен ...... ... ... орын алуы ... өндірістің шарықтап даму
кезеңінде орын алатындығын, олай болса буржуазиялық қоғамның өзі ... ... ... ... ... деп көрсетті К. Маркс.
Бірақ ол осы дара ... ... ой ... ... ... де, жан – ... ... Дегенмен, К. Маркстің “жеке” меншік пен “дара” меншікті
әр түрлі меншік болып табылады ... ... ... ... мен ...... ортақтасып иеленуге негізделген дара
меншіктің нышаны, біздің ойымызша, жалпы дара ... ... ... ... және ол ... ... елдерінде, мысалы, Сауд Арабиясы,
Біріккен Араб Эмиратында және тағы ... ... орын алып отыр ... ... сол ел ... әрқайсысының дара үлесінің болуы).
Социализм қоғамында Маркстің идеяларын басшылыққа ала отыры, дара
меншіктің орын алу ... оның ... ... ... экономистердің алғашқысы В. Т. Кондрашов. Бірақ, ол ... дара ... пен ... ... ... дөп ... алмады, осыдан кейін дара меншіктің жүзеге асу ... ... ... ... ... Ал оған қарсы пікір айтқан
экономистер, керісінше, дара ... пен ... ... ... бір – ... ... Осылардың нәтижесі ретінде соңғы
кезге дейін ... ... ... біртұтас теорияның қалыптаспауы объективті
шындық.
Дара меншік дегеніміз – ... ... ... (әр ... ... бір бөлігін үлестік пайы түрінде иемденуі. Яғни, дара
меншіктің жеке меншіктен айырмашылығы қоғамның әрбір мүшесінің әрқайсысының
қоғамдық ... дара ... ... ... өз ... Ал, ... ... жарнасы қоғамдық байлықтың (мысалы,
ұлттық қордың) әрбір адамға тиесілі бөлігі ... ... ... ... ... ... ... бастап қалыптасуы шарт. Басқа сөзбен
айтқанда, қоғамда ... ... адам ... ... дара ... бар ... ... мемлекеттік меншікті дараландыру (индивидуализация) және оны
жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... ... ол адамдардың өз
бастарының қажеттіліктерін қанағаттандыратын тұтыну заттары және дербес
тұтынуды жүзеге ... ... ... ғана ... ... ... ... әкелетін барлық қарапайым өндіріс құралдары және ... ... ... ... ... игіліктерді өзіндік тұтыну және оларды
сатуға байланысты ... ... ... – дара ... дара ... бір – бірімен тығыз ... ... ... тарихын бұл жерде қарастырмаймыз. Олардың
иемдену объектілерінің ... ... ... ... ... меншік нысанының өндіруші нысаны кластерлік, дара
меншіктердің ... ... ... ал ... ... аталған меншіктердің тұтынушы ... ... ... ... ... дара, кластерлік, өзіндік меншіктердің
бір – біріне ұқсастығы бар. Жеке – дара ... те, дара ... те, ... те бір тұлғаға немесе отбасы мүшелеріне тиесілі. Олар ... ... ... экономикалық жағынан тәуелсіз. Мемлекет
тек қана осы меншік түрлерінің толыққанды орын ... ... ... ... ... ... ... (мысалы,
ұйымдастырушылық, құқықтық) заңмен реттеу орын алады. Меншік ... ... ... ... белгіленген ережелерге байланысты
шектейді, ал қалған шаруашылық әркеттерін өз еркінше жүргізеді.
Жеке – дара меншік пен дара меншік ... ... жеке – ... ... ... жеке – дара кәсіпкерлік пен дара
кәсіпкерлікті жүзеге ... Бұл ... ... ... ... және жеке – дара ... ... 1 – кестеден
көруге болады.
1-кесте Кластерлік кәсіпкерліктердің меншікке қатысты құрылымы
Өзіндік меншікке кіретін “тұлға меншігі” дегеніміз – ... ... ... ... жеке ... (бір ғана ... иелігіндегі
барлық тұтыну заттары мен барлық өндіріс құралдары. Демек жеке тұлға
меншігіне негізделіп ... жеке дара ... бір ... ... иелігінде болады. Ал отбасы меншігі дегеніміз – ерлі – зайыпты
адамдардың немесе олардың ... ... ... ... ... ... өндіріс құралдары. Демек, жеке – дара меншік субъектісі болып жеке
тұлға немесе отбасы толығымен бола алады.
Өзіндік ... ... дара ... ... меншігі дегеніміз –
қоғамның барлық мүшелерінің әрқайсысына, әрбіреуіне бірдей, кейбір жағдайда
бір мөлшерде тиесілі меншігі. Классикалық дара ... ... ... ... ... жеке меншіктен дараланып бөлінеді.
Дипломдық жұмыста Қазақстан Республикасының 1997 жылы 19 ... ... ... ... (“Об ... ... ... және оның баптарында ... ... ... ... анықтамалар негізінде мазмұн –
мағынасына сәйкес жаңа түсініктер мен ... ... ... жеке ... ... ... ... елдер басқару
жүйесіне байланысты үш тобы: дамыған ... ... ... дамушы елдердегі жеке меншік қатынастары қарастырылды. Дамыған
капиталистік елдерде жеке және ... ... ... өндірістік,
коммерциялық және қаржы іскерлігі бойынша бір – бірімен ... ... ... ... жеке ... қатынасы осы уақытқа дейін жетіліп,
қазіргі таңда меншік көптүрлілігінің қарекеті жоғары деңгейге ... шет ... ... ... үш түрі ... ... (АҚШ, Ұлыбритания, Австралия) және жеке. Жеке
кәсіпорындарды ұйымдық құрылымына және меншікті иеленуге байланысты ... ... ... ... ... сыбайлас компаниялар деп
бөледі, мемлекет меншігіне ірі корпорациялар, ал ұжымдық ... ... ... жатады. Социализм мен жеке меншік қатынасының бірдей
әркет етуі мүмкін емес деген ... ... ... ... ... ... мүлдем болмайтындығын көрсетеді. Бірақ, жеке ... ... ... да ... ... “астыртын” дамиды.
Жекешелендіру саясатын ұстанған көптеген социалистік елдерде жеке
сектор қызметінің дамуы екі бағытта әрекет ... ... ... ... ... жағдайда “жасырын”, “астыртын” түрінде орын
алған) жеке меншік иелігіндегі өндіріс ... ... ... ... ... асыратын кәсіпорындар жекешелендіру нәтижесінде пайда болған
кәсіпорындардың және дараландыру арқылы қызмет жасайтын ... іс ... ... ... және ... ... кәсіпкерлікті жүзеге асыратын
кәсіпорын жеке – дара ... (бұл ... жеке – ... ... жатады да, үшінші бағытта әрекет ететін кәсіпорындар
классикалық дара кәсіпкерлікті жүзеге асырады.
Дамушы елдердегі жеке ... ... ... ... ... рынокты дамыған елдердегідей, жеке және ... ... ... ... етіп ел экономикасының барлық салаларында
қажеттерін жүзеге асырып жатыр.
Жеке меншік қатынасының ... ... етіп ... осы меншік негізінде
өз іскерлігін жүзеге асыратын кәсіпкерлердің тұрмыс деңгейлерін, ... ... ... ... ... Кез келген кәсіпкер
өзінің еңбекқорлығы арқылы қандай да бір іс – ... ... ... ... ... ... мүдделі болғандықтан, олар
өздерінің кәсіпкерлік өсу деңгейін көтеру үшін барлық күш жігерін жұмсауға
тырысады. Осылардың нәтижесінде олар ... ... ... ... ... арттыруға мүмкіндік алады.
Тұрмысжағдайының жақсару мен төлем ... ... және ... ... ... білім деңгейін көтеруге,
олардың көптеген ақылы қызметтерді, соның ішінде ақылы жоғары сапалы ... ... ... ... ... ... Ал ... қоғамда өздерін тұлға ретінде сезініп, ары ... ... ... кең жол ... Кәсіпкерлердің тұрмыс дәрежесінің және
өмір сүру салтының сапалы өзгеру нәтижесінен олардың патриоттық сезімінің
оянуы орын ... ... ... ... іскерлігін жарнамалау
есебінен өз кәсіпорындары атынан демеушілік жасауға, қайырымдылық қорларға
қатысуға, садақалар беруге ... ... пен ... ... яғни ... ... өмір ... әсіресе әлеуметтік
жағынан әлсіз қорғалған адамдарға ... ... бірі ... ал ... беру ... ата – ... ... бірі болып саналады. Сайып келгенде, салауатты ... ...... ...... ... ... да өркениетті, салиқалы да иманжүзді сипатқа ие бола
білуіне оң әсерін тигізері хақ. ... да ... оның ... жеке
– дара кәсіпкерлікті тек жалаң экономикалық тұрғыдан талдау сыңаржақтықты
көрсетеді. Оған ... ... ... ... ... ... ... этникалық генофондты сақтау тән міндет. Олай болса жеке – дара
кәсіпкерлікті одан әрі ... оны тағы ... ... ... зерттеу,
дамыту шынайы ғылыми әдіснама деп түсінеміз.Осы тұрғыдан алғанда жеке ... ... ... ... ... ... ... қызмет жасауы кәсіпкерлердің тұрмыс жағдайларын ... ... басы бос ... ... ... ... ... арттырады, басқаша айтқанда, жаңа жұмыс ... Ал ... бір ... ... еңбек етуі
олардың сол жерде тұрғылықтануына мүмкіндік береді. Яғни, жеке – ... бей – ... ... ... да өз үлесін қосады.
Жеке – дара кәсіпкерлікті дамыту, түптеп ... ... өмір сүру ... ... және ... ... – рухани
мәселелерді шешуге де өз оң ықпалын тигізеді.
Дипломдық жұмыста жеке – дара ... ... ... ... дейін төрт кезеңге бөліп көрсетілген. Бірінші ...... ... қалыптасқаннан бастап 1917 жылға дейінгі аралық. Бұл
кезеңде кәсіпкерлік ісі өз заманына байланысты ... ... ... ... сол ... тұрмыс – тіршілігіне сай болып отырды.
Екінші кезең ел басына төңкерісшілердің келуімен 1986 жылға дейінгі
аралықты қамтиды. Елде жеке – дара ... ... ... ... ... ... ынталандыратын мемлекет тарапынан пәрменді
мүмкіндіктердің болмағандығы туралы айтылған. Сол ... КСРО – ... ... ... әдебиеттер мен басылымдарда “социалистік тауарлы
өндіріс”, “социалистік рынокты экономика” ... ... ... ... ... бірнеше социалистік елдерде (Польша, Венгрия) жеке
меншікке негізделген өндіріс ауқымының әжептәуір шеңберде орын ... ... ... ... ... ... ... сай емес”, -
деген көзқарастар қалыптасқаны өзімізге ... ... ... жеке – дара ... ... ... ... мәселелерімен
кәсіпкерлік дамуының осы екінші кезеңін аяқтады.
Үшінші ... 1986 жыл, яғни КСРО – ның ... ... ... туралы”
(“Об индивидуальной трудовой деятельности”) заңы шыққанынан бастап 1991
жылдар аралығын жатқызуға болады. Бұл ... ... ... ... және олардың отбасы мүшелерінің ... ... ... асырылды. Үшінші кезеңде жеке – дара кәсіпкерлік, негізінен,
социалистік шаруашылық жүйенің қажетті бөлігі ретінде ... ... да, ... де жеке еңбек қызметін социалистік меншік
қатынасына “жат” әрекет деп қарады және де оны ... ... ... жүйелеріне кеңінен енгізген жоқ. Ал жеке өндірушілердің
қызметі өзінің “шектелген” мүмкіндіктеріне қарамастантұтынушылар сұранымына
және оның өзөгерісіне сай ... ... Жеке ... қызметі мемелекеттік
мекемелер қамтамасыз етпеген ... мен ... ... ... ... социалистік шаруашылық жүйесінде жақтамағандықтан, ол
қоғамда кәсіпкерліктің осы нышанының ... ... ... болатындай
әртүрлі көзқарастармен “негізделген” болды. Осының нәтижесінде жеке – дара
кәсіпкерлік айналасында жағымсыз әлеуметтік – экономикалық орта ... ... ... заң ... жеке ... ... ... жүзеге асыруда көптеген қиыншылықтарға кездесті, атап айтсақ
бюрократиялық және әкімшілдік - әміршілдік ... ету осы ... да ... ... Осы ... ... қаржы мекемелері, құқық қорғау
органдары жеке кәсіпкерлердің өндірілген өнімдері мен көрсетілген қызметтер
туралы толық мәліметтерді ... ... ... 1991 ... бастап қазіргі уақытқа дейінгі аралықты
жатқызуға болады. Яғни, егемендік алғаннан кейінгі еліміздің өз бетінше
тәуелсіз Республика ... ... ... ... осы бүгінге дейінгі
аралық жатады.
Қазақстандағы экономикалық реформа кәсіпкерліктің дамуына ... мен ... ... ... ... әлеуметтік –
экономикалық мәні мен мақсаты рынокты экономиканың әрекетіне икемділік,
көпқырлылық сипат беріп, тұрғындардың кәсіпшілік ... ... ... – экономикалық енжарлығына шек қоюға мүмкіндік береді.
Қазіргі таңда республикамызда кәсіпкерлік қызмет бірнеше түрге қатысты,
яғни ... ... ... - ... коммерциялық, қаржылық;
шаруашылық субъектілеріне байланысты – ірі, орта және шағын, ...... ... ... ... дара; ұйымдастырылу
нышанына байланысты жеке, топтық, жеке – дара түрлерінде дамып отыр.
1.2. Дамыған ... ... ... ... және
ерекшеліктері
Белгілі амарикандық ғалым Майкл Портер өзінің «Халықаралық
бәсекелестік» атты кітабында ... ... ... білдіретін
«кластер» (яғни пакет, шоғыр, бөлшек) ... ... ... Электрондық
есептеу машиналарында (ЭЕМ) ақпарат жүйесі құрылатын сияқты экономикада ... ... ... тобы ... ұлттық, әлемдік рыноктарда
бәсекелестік жағдайын дамыта ... ... ... құрамалар пайда
болады. Бәсекелестік артықшылығы серпілісінің ... ... ... ... қалыптасады, кеңейеді, тереңдейді, бірақ, олардың сондай-
ақ, ... да, ... де, ... да, ... да ... ... деңгейде бәсекелестік түрлерін қоғамдық
экономикалық дамып жетілуіне қарап анықтайды. Егер бәсекелестік ... ... тек ... ... және сол сияқтылар айқындаса, онда
іс басқа, ал инвестициялық мүдделер шешуші жағдайға айналса – ол бір ... енді ... күш ... жаңалыққа, жаңалық енгізуге деген ынталылық
болса, онда іс ... бір ... ... ... ... ... екенін ескере отырып, біздер өз еліміздегі бәсеке
жағдайларын анықтаудың әдістемелік амалы ... ... ... екнін
ұмытпауға, осы тұрғыдан келіп, қайда және қандай ... ... ... ... ... тиіспіз.
Тағы да бір біз басшылыққа алуға тиіс М. Портердің әдістемелік
ұстамы – ол экономикалық өркендеу ... не ... ... не елді ... деңгейден ізлеу дұрыс емес деп санайды. Жіңішкерек амал, ұстаныс
іздеу қажет. Нақтырақ ... ... дәл осы елде ... ... ... ... қолы ... Басқаша айтқанда, неге осы
елде негізделген фирмалар өз саласындағы ең жақсы ... ... ... ... ... ... және оны қолдан
шығармайды?
Мәселен, ... ... ... жабдықтардың, әсем
автомобильдердің және химиялық реактивтердің және ... ... ... ... ... қалай түсіндіруге болады? Немесе
неліктен кіп-кішкентай Щвейцарияда фармацептикалық өнеркәсіптің, шоколад
өндірудің әлемдік ... ... ... ауыр жүк ... ... өнеркәсібі үшін жабдықтар шығару жөніндегі жетекші фирмалар
Швецияны база ... ... ... ... ... шаңғы
ботинкалар, орайтын жабдықтар мен автоматтандырылған өндірістік жүйелер
бойынша өте ... ... ... Неге, Жапония тұрмысқа қажет электроника,
робот, фото, кошірмелік ... ... ... ... ... айтқанда, сол елдің фирмалары өз саласында бәсекелестік
артықшылықты қалай ... ... және ... тұра алатынының
себептерін түсіне білу жеке фирманың ... ... ... ғана ... ... ... ұлттық экономикалық міндеттерге жету үшін ... ... ... ... салалар бүкіл экономика бойынша
біркелкі ... ... ... ... ... кластерлерге
(шоғырларға) байланыстырылған. Мысалы, Италияда экспорттың 40 ... азық ... ... киім жасаумен немесе тұрғын үйді ... ... ... ... ... ... ... 50 пайызынан астамын тасымалдаумен, метталургия және ағаш
өңдеумен байланысты салалар ... ... ... құрайды.
Данияда үй үшін тауарлар өндіретін және денсаулық сақтаумен
(фармацептика, витаминдер, ... ... және т.б.) ... ... салалардың кластерлері бар. Швеция целлюлоза ... ... ғана ... ... ... қоймайды, сондай-ақ, ағаш
өндейтін жабдықтар, ... ... ... конвейерлік жүйелер,
бақылаушы өлшеуіш қажет жабдықтар, ... ... ... шығаруға
да бәсекеге қабілетті.
Ірірек елдерде кластерлердің саны көбірек ... ... бар ... әрқашан айқын көрінеді. Германияда жоғарыда атап
көрсетілген ірі ... ... да ... бар және ... ... салалардан көрінеді: химия өндірісінде, металлургияда,
көлікте және ... Осы ... ... да ақырғы негізгі
өнімді, осы өнімді даярлау үшін қажет жабдықтарды ... ел ... ... болу ... ұлттық артықшылықтардың
себепшілерімен тікелей байланысты және ... ... ... ... табылады. Бір бәсекеге қабілетті сала өзара нығайтушы
қатынастар ... ... ... ... қабілеттілігін жасауға
көмектеседі. Мұндай сала ... өзі ... мен ... ... ... алушы болып келеді. ... ... елде бар ... ... ... қабілеттілігінің өсуін анықтаушы маңызды
факторлар болып ... ... ... ... да ... ... тұтынушы салалардың дамуына мүмкіндік тұғызады. Олар
екіншілерін ... ... ... ... ... дамуын ынталандырады, жаңа өндірушілерді туындатады.
Кластер ... ... оның ... барлық өндірістер бір-біріне
өзара ... ... ... ... ... ... барлық
бағыттары бойынша тарайды. Бір саладағы белсенді бәсекелестік ... ... ... ... ... қосылған құн тізбесін өсіре
түседі.
Салалардың толып жатқан кластерлерінің ...... тобы бар ... ... ... ... ... байланысты салалар кластерінің барлық ... ... та ... ... ... ... адам
ресурстарына инвестициялар жасайды, бұл өз ... жаңа ... ... болуына әкеліп соғады. Кластер тұтас алғанда ірі ... және ... ... ... ... ... ... оның жеке бөліктерінің
жай ғана ... ... ... ... Оның ... ... ... бір бәсекеге қабілетті сала басқасын туындатады. Мұндай өсудің
бағыты кластерлердің құрамына бағынышты және олар әр елде ... екі ... ... ... ... ... даму
тенденциясы байқалады, өйткені танылған Жапон компаниялары тектес
салаларға ... ... ... ... ... ... ... мен ішкі әртараптануға деген бейімділігі ... ... ... тік ... ... ... жаңа компаниялар
бұрынғыдан көбірек маманданған орындарға қызмет көрсету үшін ... және ... ... ... даму процесінің негізінде сатып алушы ... және ... ... ... ... ... мен
технология жөнінде ақпарат алмасу жатыр. Осындай ... ... ... ... және ... қатар, әр салада белсенді бәсекелестік
қолдау ... ... ... өсуі үшін ең қолайлы жағдай
жасалады.
Әртүрлі ... ал ... ... - ... ... ... және қызметтің тиімділігінде қатты айырмашылықтар
байқалады. Қай жерде ұлттық ерекшеліктер ... ... ... ... тудырса, елдің маңызды артықшылыққа қолы сол жерде жетеді.
Ақпараттың ... ... ... ... ... ... ... мүдделерін үйлестірудегі мүмкіндік
беретін ... ... ... ... ... мүмкіндік
тудыратын тетіктер болып ... ... ... ... бірге оқу немесе әскерде бірге қызмет атқару ... ... ... ғылыми қоғамдастықтарда немесе кәсіби ассоцацияларда ... ... ... ассоцациялар, қызмет көрсетуші кластерлер;
- ұзақ мерзімді және баянды өзара қарым-қатынасқа сенім сияқты мінез-
құлық ережесі;
- ... сай ... және ... ... ... ... фирмалар арасындағы семьялық және семья төңірегіндегі байланыстар;
- өнеркәсіптік топ ... ... ... акционерлік меншіктегі үлестік қатысу;
- фирма директорлары арасындағы қарым-қатынастар;
- ұлттық патриотизм.
Кластерлердің ... ... ... ... айырмашылықтар
фирмалардың сол елге тән үлгілерінің ... ... ... ... қабілетті салалар үшін қозғаушы күш тұтынушылар мен
дайын ақырғы ... ... ... жоғары деңгейі болып табылады.
Экономикалық әртүрлі салаларында және ... ... ... ... ... ... біз ... әдейі келтірдік. Қазақстанда осы уақытқа ... ... ... ... ... ... – Қазақстанның 2015 жылға ... ... ... ... ... таяу ... ... кластер құру жөніндегі үкіметтің
ниеті мен идеясы ғана. Осы ниеттер жекеменшіктегі бизнес ... ... ма, ... пен жеке ... ... ... ... жөнге келе
ме, мұндай қарым-қатынасқа ... ... ... ... ... ... таба ала ма? ... мәселе осында жатыр.
Қазіргі кездегі Қазақстан өнеркәсібі ... ... ... ... ... ... ... қабілетті дайын тауарлар жоқ,
экспорт арқылы ... ... ... өнднлмеген немесе ... қара және ... ... ғана ... Қазақстанда
өндірілетін мұнай мен газдың, қара және түсті ... ... ... ... болып табылады, мемлекеттің шетелдік және отандық
акционерлік компанияларда акция пакеті жоқ, тек қана ... ... ... ... ... қомақты түрде қолға ұстары тағы жоқ.
Негізгі капиталға деген инвестициялар, ... кен ... ... ... ... дайын өнім шығару үшін ... ... ... ... ... ... салалары айтарлықтай дамымағандықтан, сондай-
ақ, олардың қолданбалы ... ... ... ... ... ... ... дамытудың ... ... ... ... ... азын-аулақ қана дәрежеде.
Осындай жағдайда кластерлерді әзірлеуге қатысушылар – тік ... ... ... ... да, ... факторларды да
естен шығармай кластерлерді құру және ... ... ... ... өте ... ... ... Сонымен бірге,
Қазақстан экономикасының ... ... ... ... ... ... өндірілетін басты өнімдердің бәрі де
шетелдік компаниялардың меншігінде, ал олар ... ... шикі ... ... сыртқа шығаруға, өндірілген ... қара және ... атап ... ... ... ... қара металлдың жалпақ
илектері, тазартылған және тазартылмаған мыс, өңделмеген мырыш, қорғасын
және ... ... өнім ... шетелдерге жөнелтуге ғана ынталы.
Осындай жағдайда құрылатын кластерлердің құрамында ... және ... ... ... ... ... ... күштер де болуға тиіс және олар кластерге қатысушыларға ... өз ... ... ықпалда болулары керек. Бұл ... ... ... және ... қорлар сияқты Даму институттары деп
аталатындардың қатысуымен ғана ... ғана ... Мұны ... құру барысында-ақ таяу арада өмірдің өзі көрсететін болады.
II Қазақстанда кластерлердің даму ... және ... таяу ... ... үшін ... ... айналады
деген үміт бар. Қазақстанда кластерлер экономиканың барлық салаларында –
агроөнеркәсіптік, ағаш өндеу, отын ... ... ... машина жасау, құрылыс, көлік, телекомуникациялық кешендерде құрылуы
және дамуы мүмкін. Осы және келесі мақалаларда біз осы ... ... даму ... ... ... ... ... КЛАСТЕРЛЕР
Қазақстанның агроөнеркәсіп кешені ұлттық агроөнеркәсіп кешенінің
ақырғы дайын өнімдеріне жататындар: ... ... ... ... агроөнеркәсіп кешенінде келесідей кластерлер дамуы
мүмкін: астық ... ... сүт ... ... ет ... ... Агроөнеркәсіп кешенінің құрамдас ... ... ... ... өңдейтін және жүнді өңдейтін кластерлер ... ... ... кешені шеңберінде тігін бұйымдарының
кластері және тері мен ... ... ... кластер құрудың
мүмкіндігін қарастыруға болады.
2.1.1. АСТЫҚ ӨҢДЕУ ... ... ... ... ... дақылдарды өңдеу жөніндегі 1922
кәсіпорын (ұн тартатын ... бар. Ұн ... ... құаттарды
пайдалану коэффиценті – 38,7 ... ... ... ьозу ... суретте астықты тереңірек өңдеудің, жаңа өнімдерді (құрғақ
және тоңазытылған ұлпа, кондитерлік ... және ... ... ... ... ... ... өнімдері және т.б.) игерудің
қажеттігі көрсетілген. Жаңа өндірістер ауыл ... шикі ... ... ... ... ... деңгейі көтеру мақсатында және
сондай-ақ ұзақ мерзімге ... ... ... өнімдердің әртүрлі
ассортиментімен халықты қамтамасыз ету үшін орналастыратын болуға ... ... ... дамыту маңызды міндет болып табылады.
Бұл кластердің өмірлік мамандануын немесе қызмет ... ... ... ... ... ... атап ... Солтүстік
Қазақстан облыстарына таралыду. Астық кластерлері ірі қалаларға ... елді ... де ... ... ... астық өңделгенде
табыстылығы төмен өнімдер (дән негізіндегі құрғақ тағамдар, ұннан ... ... ... ... тамақтануға арналған өнімдер және т.б.)
өндіру жөніндегі ... ... ... ... ... ... - 1. ... өңдеу жөніндегі кластерлердің өндірістері
___
2.1.2. СҮТ ӨНДІРУ ЖӨНІНДЕГІ КЛАСТЕР
Бұл кластер ... ... ... мен ... ... ... сәйкес ілеспелі өндірістердің қазіргі ... ... ... ... ... ... ... арасындағы байланыстар серпіні Шығыс ... ... ... ... мен Алматы қаласы) және Солтүстік
(Қостанай, Ақмола облыстары) облыстарда күшейе түсүде, оларда ірі ... саны ... және олар сүт ... мен өңдеуге маманданған.
Келтірілген суреттен сүтті өңдеуді тереңдете түсүдің сүт
өнімдерінің жаңа ... ... ... ... ... ... өндірістік қуаттарды пайдаланудың деңгейіне көтеру, халыққа ұзақ
мерзімге сақталатын сүт ... ... ету және т.б. ... өндірістерді орналастырудың) күн талабына сай екендігін көруге болады.
Кластерді қалыптастыруды оңтайландыру сүт өнімдерінің ... ... ... болады. Инновациялық инфрақұрылымды құру маңызды міндет
болып табылады.
Өмірлік мамандану ... осы ... ... ... ... ... ... облыстарына және Алматы қаласына, Қостанай, Ақмола
облыстарына (сүт өндіру, ірімшік, сүт косервілерін өндіру және т.б.) ... ауыл ... ... және сүт ... ... тез ... бар ірі ... жақын орналасқан елді мекендерге қатысты
болмақ.
Кесте – 2. Сүт өңдеу жөніндегі кластердің өндірістері
Медициналық
тауарлар
Кондитерлік ... сүт ... ... диеталық
тағам
Жаңа ашытқылар Мұздатылған ... ... әр ... ... ... ... ... ... ... ... ЕТ ... ЖӨНІНДЕГІ КЛАСТЕР
Статистикалық деректер мен 2000-2002 жылғы салааралық балансқа сәйкес
осы кластер бойынша ілеспелі ... ... ... ... ... кешенінің және материалдар бойынша металлургия мен
өзара байланысының күшеюімен ... ... ... Шығыс Қазақстан облысында, Оңтүстік
(Алматы облысы және Алматы қаласы) және ... ... ... ... ... ... оларда мүйізді ірі қара ... ... саны ... жіне олар ет өндіру мен өндеуге маманданған.
Үшінші суретте Республикада еттің тауарлық ресурсының жалпы көлемінде
етті ... ... ... ... етті ... ... ... жаңа түрлерін игерумен (ауыл шаруашылық шикізатын ... ... жаңа ... орналастыру, ұзақ мерзімге
сақталатын ет өнімдерінің ... ... ... көресіз.
Қазіргі заманғы қоймаларды және инновациялық инфрақұрылымды құру маңызды
міндет болып табылады.
Осы кластердің өмірлік ... ... ... істейтін аймағы Шығыс
Қазақстан, Алматы облыстарына, ... ... ... ... (жаңа, салқындатылған немесе мұздатылған тұтас күйіндегі етті
өндіру және етті ... ... ... ауыл ... ... пен ... ... тез жеткізуге мүмкіншілігі бар ірі қаралар маңындағы елді
мекендерге қатысты.
Кесте – 3. Ет өңдеу ... ... ... ... үшін ... ... ... Мұздатылған
бұйымдары лер ... ... ... үшін ... ... сабын
2.2. Қазақстанда негізгі кластерлік даму бағыттарының нобайлары
Бірінші мақалада Агроөнеркәсіп кешенінің үш түрлі кластері жайында
толығырақ ... ... ... белгілі жағдайында жүзім, мақта, жүн,
тері ... ... ... ... да және ... да болады. Ол
үшін елімізде шикізат мол, бұрынғы кезде осы өнімдерді өідеп, олардан дайын
өнім өндіретін кәсіпорындар болғаны да ... ... ... алып ... 1990 жылы ... жүзім
егісінің көлемі – 24,9 мың гектар еді, 2003 жылы одан 10,4 мың ... Бұл да аз емес және ... ... ... ... болады.
1990 жылы Қазақстанда 138,7 мың тонна жүзім жиналды, 2003 жылы – 28,0 ... бір ... ... түсім, тиісінше 80,5 және 29,1 центнер. Бұдан
қазіргі кезде жүзім ... ... ... айқын көрінеді. Алайда,
жүзімнен түрлі – түрлі дайын өнімдер өндіруге болатынын және оларға сұраныс
табылатынын ескерсек, бұл ... ... ... тез арада өсіп шыға
келетіні анық. Мәселенің түйіні осы салада ... ... ... ғылыми-зерттеу мекемелерінің, салаға инвестиция жұмсаушы
қаржы көздері, солардың ынтымақтастығы, ... ... ... ... ... ... дайын тағамы, медициналық препараттар,
тағы басқа да ... ... ... болатыны белгілі. Елде шампан
өндіретін ірі кәсіпорын бар.
Қазақстан экономикасында ... ... ... орын алатыны
белгілі. Мәселен, 2003 жылы Қазақстан басқа елдерге 124,1 млн. ... ... 140,3 млн. ... ... шығарды. Экспорттың жалпы сомасының
1,1 пайызын ғана құрағанына қарамастан мақта талшығы ... ... ... ... екі ... ... 140,3 млн. ... аз ақша
емес. Әттеген-айы сол, мақтаны біз ... ... ... ... ... 2003 жылы ... 1,9 мың тонна ғана мақта маталары
– 3,7 млн. долларға шғарылды. Ал дайын өнім шығару ... ... жоқ. ... мың ... ... ... ... мың тонна мақта талшығын
экспортқа шығара отырып, басқаны былай қойғанда, өзімізде ... ... ... ... отырмыз. Ал мақтадан дайын өнім шығарып сатсақ,
жаңа жұмыс орындары пайда ... ... ... жұмысшылар жалақы
алып, табыс табады, дайын өнім ... ішкі ... ... экспорттың
көлемін арттырады, басқа да жетістіктерге жеткізеді. Осы жерде ... бір ... біз ... ... да ... сата ... ... Мәселен,
2003 жылы оның 1 тоннасын Иранға 1300 доллардан, Латвияға 1200 доллардан
сатсақ, ... ... ... 1000 ... ... ... кластер құрсақ матадан бастап, киім-кешектің, төсек-
орынның неше алуан түрлері, ... ... ... ... тауарлар сияқты өнімдер өндіретін тігін өнеркәсіп, тамақ
өнеркәсібі, ... ... ... шығаратын өнеркәсіптер елімізде
кеңінен дамитын болар еді.
Мақта шаруашылығының осындай маңыздылығын ескере отырып мақта ... ... ... ... ... қараңыз.
Суреттен көрініп тұрғандай, мақта өңдеу жөніндегі ... ... ... мен ... өндіру, медициналық және техникалық мақта және
басқа да тауарлар шығару үшін шикізат ретінде мақтаны ... ... ... құру үшін осы ... ... ... ... және қолданбалы
ғылыми-зерттеу тәжрибелік-конструкторлық ... ... осы сала ... жаңа ... енгізу жөніндегі
экономикалық және маркетингтік зерттеулерді ... ... ... асыру қажет.
Қазігі кезде Оңтүстік Қазақстан облысындағы Мақтаарал ауданында 9 ... бар. ... ... ... ... ... ... олар:
1. Шымкентте қуаты жылына 30 мың тонна мақта өңдейтін зауытты “Шампиев”
АҚ және ... ... ... Оның тауарлы өнімінің жылдық сомасы ... ... ... Шымкентте “Әсем” ЖШС пен Атакент медициналық мақта шығаратын цех
салынуда. Ол ... соң ... 1000 ... өнім ... 3млн. ... ... «НИМЭКС корпорация» ЖШС қуаты 80 мың тонна мақта өңдеуге жететін мақта
зауытын салуда. ... осы ... ... майы мен мақтадан иірген жіп
шығармақшы.
4. «Қазақстан мақтасы» корпорациясы Жетісай қаласында қуаты жылына 35 мың
тонна мақта өңдеуге ... ... ... салуда.
5. «INADA TEXTILE» Қазақстан-Қытай кәсіпорны Коңырат селосында жылдық
қуаты 6 мың ... ... ... ... істеп тұрған тоқыма өнеркәсібінің ірі кәсіпорындары
Алматыдағы АММК ... ... мен ... ... ... Тігін кәсіпорындарын келешекте Алматы қаласында дамыту ... Бұл ... ... мен ... ... ... ... шешетін мәселе
деп санаймыз.
Қазақстанның агроөнеркәсіп кешенінің кластер арқылы қарқынды дамитын
келесі саласы жүн ... ... ... ... ... Алматы
облыстарында жүн жуатын және тоқыма өнеркәсібінің кәсіпорындары ... ... ... ... Семей қалаларында жүннен жасалатын тігін және
тоқыма бұйымдарын өндіру көлемі ұлғайып ... ... мен Ішкі ... үшін тауар өндірудің (ең алдымен шұғадан жасалатын) көлемі де
өсуде.
Суреттен көруге болатындай көңіл аударарлық жәйттің бірі – ол ... ... ... ... қысқы демалыс үшін арнайы аяқкиім
өндіру т.б.) орналастыру, костюмдік маталар, жүн өнеркәсібі үшін ... ... ... ... ... құру арқылы қосылған құнды арттыру
болып табылады. Сондай-ақ бұл кластерді құрған ... ең ... ... міндеттерге инновациялық инфрақұрылымдарды жасау, көтерме ... құру ... ... ... құруға болатын кластердің бір ... ... және ... ... ... ... болмақ. Солтүстік
Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан, Қостанай облыстарында, Семей ... ... ... өз қуаттарын арттыра түсуде, ал
Алматы, ... ... және ... ... аяқкиім өндірісінің
көлемі өсе бастады.
Қазақстанда жиһаз өндіру жөніндегі ... ... ... ... тиімділігі де үлкен. Жиһаз халық тұтынатын тауарлардың ең
маңыздыларының бірі, оның үлесіне халық ... алып ұзақ ... ... ... ... 40 ... келеді.
1-кесте. МАҚТА ӨҢДЕУ ЖӨНІНДЕГІ КЛАСТЕРДІҢ ӨНДІРІСТЕРІ
Салалық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ЖҮН ... ... КЛАСТЕРДІҢ
ӨНДІРІСТЕРІ
Ланолин ... тоқу ... жүн ... ... аяқ ... ... 1999 ... дейін ағаш өңдеу және жиһаз өнеркәсібі қатты
күйзеліске ұшырап, құлдырап кетті, 1990 жылмен салыстырғанда ... ... 6 ... ... Ағаш ... 1991 жылғы 2,5 млн. текшеметрден
1999 жылы 885 мың текшеметрге дейін немесе 2,8 ... ... ... ... ... ... келтіріп отырған бөгеттер де
жетерлік. Олардың кейбірін ғана атасақ: ... ... ... ... ... ... және ... тұрғыдан
кейін қалуы, ағаш даярлайтын саладағы жабдықтардың моральдық және табиғи
тозуы, 2002 жылы ... ... ... ... өнімдерді, ағаштан
жасалған дайын өнімді экспортқа ... ... ... 2001 ... өсіп ... ... ... есеге қымбаттауы, ағаш
тақталарын және кесілген ағаштарды шығару жөніндегі отандық өндірісті ... ... ... сан ... да, сапа жағынан да
қанағаттанғысыздығы, оқытушылар мен кәсіпорын ... ... ... жоқтығы, оқу орындарының ... ... ... ... ... үшін осы ... және басқа да
проблемаларды шешу қажет.
Қазақстан экономикасында отын-энергетика кешені жетекші орын ... ... ... ... 36 ... ... 29 ... келеді және оның өнімі ЖІӨ-де 39-44 ... ... ... ... ... ... жылу энергиясы, электр
энергиясы, қатты және сұйық отындар.
Отын-энергетикалық кешенде кластерлерді дамыту жөнінде екі ... ... ...... ... Қазақстан мен Павлодар-Екібастұз өңірі.
Батыс Қазақстанда мемлекетаралық кластерлер дамуы мүмкін, олар мұнай
мен газды өндіру және ... ... ... ... ... ... Атырау, Орал және Ақтөбе қалалары бойынща нақты
кластерлер облыстық әкімдіктермен бірлесе отырып анықталуға тиіс. ... ... ... ... ... ... базасында анықталғаны жөн.
Мәселен, Атырау қаласында мұнай өңдеу зауытының базасында. Ақтау қаласында
да ... ... ... ... ... ... мүмкін және ол полистрол
шығаратын зауытты шикізатпен қамтамасыз ететін болады.
Павлодар - Екібастұз өңірінде ... ... ... ... ... ол ... ... өндірумен және Ресейге электр
энергиясын берумен байланысты. Көмір өндіру саласында ... ... ... ... ... және әртүрлі ассортименттегі көмір
брикеттерін шығарумен, синтетикалық сұйық отын шығару және су ... ... ... үшін ... шикізат ретінде кешенді ... ... ... Бұл ... үшін ... және ... осы салада жаңа технологияны енгізу үшін ... ... ... ... ... бағдарламасы жасалып, жүзеге
асуға тиіс.
Басымдықты кластерлердің үшінші тобы ... ... ... ... кластерлерді ұйымдастыру ішкі және сыртқы рыноктарда
сұраныс табатын ... ... ... ... ... ... ... байланысты.
Электр энергетикалық кластердің негізін электр станциялары және жылу
энергиясын беретін аудандық ірі ... ... ... кластердің
құрамына электр және жылу энергияларын ... ... ... ... ... ... жүзеге асырушы, жабдықтар,
құбырлар мен ток өткізбейтін ... ... ... ... ... ... кластері құрылса, ол мұнай өнімдерін,
мұнай коксін, мұнай битумын, ... және ... ... ... т.б. түпкі өнімдерді шығаратын болады.
Осы облыста мұнай-химия кластері ... ол ... ... пластмассасын, пластмассадан жасалған бұйымдар: құбырлар,
түтіктер, тақталар, табақтар, пленкалар, ... ... ... есіктің кораптары, терезе ... ... ... ... және ... ... болады.
Кестеде көрсетілгендей, мұнай-химия өніидерін шығаратын
дербес кәсіпорындардан басқа кластер ... ... ... ... мекемелер, оқу орындары менеджмент және маркетинг орталығы
болуға тиіс. ... ... ... ... полипропилен пластмассасын
шығаратын «Полипропилен зауыты» ЖШС, полиэтилен құбырларының зауыты,
пластмассадан ... ... ... ... ЖШС ... істейді.
Қазақстанның тау-кен-металлургиялық кешені металлургиялық
шикізат өндіретін, оны байытатын және шойын, ... қара және ... ... мен ... ... бұйымдар түрінде өнім шығаратын 99 кәсіпорыннан
тұрады.
3-кесте. МҰНАЙ-ХИМИЯ ... ... қара ... оның ... ... өңдеудің қысқа
циклі тән, өнімнің негізгі көлемі (97%) ... ... 2-3 ... ... ... оның ішкі рынокке түпкі өнім ... сала ... ... даму ... ... ... ... кешені домналық кокске аса зәру. Жыл сайын 1 млн. тоннаға
жуық кокс ... мен ... ... ... 2003 жылы оның ... 959 мың ... болып, 58,9 млн. долларға сатып алынды.
Қазіргі кезде қара металлургиялық өнімдерін бәсекеге ... ... ... ... илек. Бұл саланың ірі бөлігі ферроқорытпа ... ... Оның ... «Дон ТБК» АҚ, ... ... зауыты»,
«Феррохром» АҚ кіреді. Бұл өнімді шығаруда кәсіпорындар арнайы кокске зәру.
Домна коксі бұған жарамайды. Қара металлургия саласында құрылып ... ... ... ... қара ... ... ... аталып көрсетілмеген.
Өйткені, біріншіден ондай өнімдер саны өте көп ... ... ... ... ... ... ... өнім саны да өсе береді.
Екіншіден, сол өнімдерді қай қалада, қандай ... ... ... ... әлі де ... көп ... ... зерттеп анықтауды талап
етеді. Екіншіден, бұл саланың қожайындары Қазақстанның ішкі мұқтаждарын
қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... ... салатынын және экспортқа қандай ... өнім ... бәрі үшін ... ... ... есептеулері керек. Ел
үкіметі олармен қашан, қалай тіл табысады, мәселені қалай шешеді, міне, көп
нәрсе ... ... ... ... ... түсті асыл, сирек кездесетін және
радиоактивтік металдарды өндірумен 65 кен орны, 20 ... ... ... ... ... ... ... Бұл салада 140 мыңдай
адам жұмыс істейді.
3-кесте. ҚАРА ... ... ... 45 түрі ... Солардың ішінде қорғасын, мыс, ... ... ... ... ... т.б. бар. Бұл сала ... бейімделген, бірақ шығаратын өнімдері шикізаттар.
Түсті металлургияда да ... ... ... ... ... құрамы қара металлургияның кластерінің құрамымен ұқсас.
Сондықтан оның суретін бермедік.
Еліміздің химия кешенінде де ... орын таба ... ... ... ... дамыту үшін үкімет тарапынан қолдау қажет. Саланың
кәсіпорындарында ... ... ... ... ... тапсырыстар болуға тиіс. Ол ... ... ... ... ... ... бұл ... импортты алмастыру
саясаты жүзеге асырылуы керек. Химия ... жаңа ... ... өндірістерді құруға бағытталған жобаларды ... ... ... пен кепілдік берілуге тиіс. Ол өнімдер шыға қалған кезде
оларды стандарттау және ... ... де ... ... өнеркәсібінде шешуші кластерлерді ... ... ... ... ... ... Жамбыл облысында сары фосфор және оның
туындыларының кластерін, Маңғыстау облысында аммиак пен азот ... ... ... Қазақстанда мұнай-химия өнімдері кластерін дамытуға
болады.
Қазақстанның ... ... ... экономиканың шапшаң дамып келе
жатқан секторының бірі. Осы кешенде ... ... ... Алматы,
Атырау, Ақтау, Ақтөбе қалаларында құрылып дамуына алғышарттар баршылық.
Құрылыс кешенінде кластер құрудың басты мақсаты мен ... бірі ... ... ... ... ... күні ... салынған тұрғын үйлердің
шаршыметрі мың доллар және одан әрі ... ... ... ... сапасын кемітпей, қайта оны арттыра отырып оның ... ... ... тұрғын үй бағдарламасын қабылдады. Ел Президенті
Н.Ә.Назарбаев тұрғын үйдің бір шаршы метрінің құны 350 доллар болсын ... ... ... ... ... мен ... ол 450 ... аспаса да
халық мүддесіне сай болары даусыз.
Саланы кластерлік жолмен дамытудағы бір ерекшелік осы кластер бойынша
өзіне қатысты ... ... ... ... ... ... ... барлық салаларынан құрылыс материалдарының көптеген
түрлерін үлкен көлемде тұтынушы болады. ... ол ... ... ... ... ... ... мамандануы қажет болады.
Қазақстанда сатылатын тек бір бетонның ғана 20-дай түрі бар екен, ал
құрылыс материалдарының ... ... ... ... саны ... ... ... да құрылыс кластерлері ... ... ... ... ... ... оларға деген
инновациялық әзірлемелердің белсендігін арттыратын тетіктер мәселелеріне
баса ... ... ... елде болмасын машина жасау саласы мемлекеттің өндірістік әлеуетінің
стратегиялық ... ... ... ... ... ... көлік пен байланыстың, жеңіл өнеркәсіп пен
тұтыну рыногының өнеркәсібінің қызметін қамтамасыз ететіні белгілі.
Машина жасайтын ... ... ... ... ... мен ... беретін бір-бірімен байланысты, аралас-құралас жұмыс
істейтін кәсіпорындарға бағынышты. Машина жасау экономиканың ... ... ... десе де ... Бұл ... ... жұмыс
істелуі ел экономикасының жағдайына бағынышты ... ... ... ... ... болуы, өз кезегінде, машина жасаудағы
жағдайға бағынышты.
Машина жасау кешенінің ... ... ... ... ... ... ... өнімінің жалпы көлемінің 4 пайыздан азырағы
келеді. Көптеген кәсіпорындардың өндірістік ... 10-15 ... ... ... 8-9 жыл ішінде машина жасау кәсіпорындарының саны 2
еседент астамға қысқарды.
Машина жасау ... ... ... ... ... ... ... өндірушілер 5,4 пайызын құрайды, машина жасау өнімдерінің үлесіне
экспорттың жалпы көлемінің 3 пайыздайы, ал импорттың 41 пайызы ... ... 2000 ... ... ... №1347 ... ... машина жасау кешенін ... ... ... ... қабылдады. Алайда, бұл бағдарламадан кейін
бұл кешенде елеулі өзгерістер байқалмады.
Экономикасы дамыған елдерде ғылыми-зерттеу тәжрибелік-конструкторлық
әзірлемелерге жұмсалатын қаражат ... 3 ... ... ал ... ол 0,1
пайыз көлемінде. Бұл елдерде жоғары технологияны алдыңғы шепке ... және ... ... ... ... басқаша
түрлерін қалайтынын көрсетеді.
Машина жасау саласы бұрынғыша үш бағытта дамуға бағдарланған: ... ... және ... ... ... ... ... Қазақстан әскері үшін қару-жарақ шығару; ... ... ... және ... ... сондай-ақ, өнеркәсіптің басқа
салалары үшін станоктардың және жабдықтардың кейбір түрлерін өндіру.
Кеңес үкіметі заманында Қазақстанда 245 мың ... ... ... ... мыңы ғана бар, оның 70 ... астамы тозған, 100 мыңнан астам астық
жинайтын комбайннан 22 ... ғана ... оның да 70 ... ... ... ... жүк ... тұқым сепкіштер, топырақ
қопсынқыштар, соқалар, тағы басқа да техникалар өте аз ... олар ... ... ... ... 30-40 ... ғана ... олардың астық сақтау үшін жұмсайтын шығыны да, ... ... ... ... ... көлеміде өсуде. Астық өсірушілердің
біразы ... ... және ... жабдықтары жоқ жерде сақтайды.
Осының бәрі ауыл ... үшін ... ... ... және кең ... талап етеді.
Өнеркәсіптің мұнай-газ секторындағы жетістіктер Қазақстандағы химиялық
және ... ... ... жасаудағы жағдайды өзгертуді қалайды.
“Теңізшевройл” компаниясы ... ... АҚШ ... жабдықтар мен
жинақтаушы материалдар сатып алыпты, ... ... ... ... ... құны 50 млн. доллар ғана. Міне, осы басты
салаға қажет жабдықтар Қазақстанда көптеп шығарылуға тиісті.
Мемлекет ... ... ... ету, ауыл шаруашылық
өнімдерінің ысырабын азайту үшін машина жасау кәсіпорындары өнімді фермер
шаруашылықтарында ... ... ... үшін ... ... ... ұмтылулары қажет. Ондай шағын өндірістер көкеніс пен жемісті алғаш
рет өңдеуге, сүт, ет өнімдерін өңдеуге ... ... ... ... ... ... қондырғылар, шағын ... ... мен ... ... ... ... қажет. Жер суаратын машиналар
кешені шығару керектігі тағы ... ... ... ... ... деген
мұқтаждық пен сұраныс үлкен. Павлодарда жалғыз құрал-сайман шығаратын зауыт
бар. Құрла-сайман ... ... ... ... ... ... көлік және жол құрылысы, мұнай және газ құбырларын дамыту, олар
үшін керекті жабдықтарды, жинақтаушы бөлшектерді, әр ... ... ... түр. ... ... ... ... электор энергиясын өндіру үшін
пайдаланудың маңызы зор. Сол ... ... ... ... ... айтылғанның бәрі Қазақстанда ішкі және сыртқы рынок үшін машина
жасау жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... Кластер ж‰йесіндегі кєсіпкерлік пен ... ... жєне ... ... ... ... экономикалыќ, єлеуметтік, құқықтық
жаѓдайлары, т‰рлері, механизмі
Кєсіпкерлікпен айналысу ‰шін ењ алдымен оѓан 1 ... ... ... ... ... ... ... тауардыњ, ќазметтердіњ алуан
т‰рлері; т±тынушылардаѓы аќша- ќаражат кµлемі, яѓни олардыњ ... ... ... ... жєне ... ... артыќ- кемдігі; ењбек аќы
ќорыныњ артыќ- кемдігі; ќарыз (несие) беретін мекемелердіњ аќша ресурстары
болуы керек т.б.
Сонымен ... ... ... ... банктер; шикізат,
материал, ќ±рал- жабдыќтар сатушылар; тауарды т±тынушыларѓа деін ... зањ; ... т.б ... ... мекемелер; ењбекке
орналатыру агенттігі; оќу орындары; жарнама; ... ... т.б. ... Єлеуметтік жаѓдай. Кєсіпкелікті ... ... ... ... ... аларлыќ ќаражаты болуы, олардыњ тауарѓа,
ќызметке деген талѓамы,тµлем ќаблеттілігі бар с±ранысы болуы ... ... ... даму ... жєне діни ... ... тигізеді.
Єлеуметтік жаѓдай єрбір адамныњ ж±мыс орнындаѓы жаѓдайы, ењбек аќы
µлшерімен байланысты.
Кєсіпкер µз ... шын ... жєне одан ... алуы ... ... ... белсенді араласып, жаѓдай жасауы тиіс: дењсаулыќ
саќтау, ж±мыс орнын жасаќтау, ењбек аќы ... ... ... жасаќтау жєне оны дамыту ‰шін кадрларды оќыту, білім
дєрежесін, мамандыѓын кµтеруге кµњіл болу, ... ... ... ... ... Ењ ... ... істерді реттейтін зањдар болуы
шарт. Оѓан мыналар жатады: Ќазаќстан Республикасыныњ Азаматтыќ кодексі,
салыќ туралы зањдар, кєсіпкерлерді ... ... ... жєне ориа ... ... органдар, меншікке праволыќ зањдар
т.б.
• Атќарататын міндетіне ќарай кєсіпкерліктіњ мынандай ... ... ... ... жєне ... ... ... бойынша жеке меншік, мемлекеттік,муниципалды,сонымен
бірге ќоѓамдыќ ќ±рылымдар меншіктігі.
• Меншіктер саны ... ... іс жеке ... ... коллективтіњ
(±жымныњ) ќ±рамы болуы керек.
• Кєсіпкерлік формасы бойынша екіге бµлінеді: 1) ...... ... ... -экономикалыќ.
¦жымдылыќ –құқықтық кєсіпкерліктер. Серіктестер – ... онда екі жєне одан да кµп ... ... Олар ... ... жєне ... м‰ше µзініњ капиталымен жеке жауап береді.
Олар: 1) шексіз ... ... 2) ... ... ... ... ... (ќоѓамдар) µздерініњ ќаражаттарымен бірігеді. ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілігі µздерініњ ќосќан пайларыныњ мµлшерінде болады. Ал
ќосымша жауапкершілігі бар ±жымдар µздерініњ ... ...... ...... ... Концерн – кµпсапалы акционерлік ќоѓам, єр т‰рлі компаниялардыњ
баќылау пакеттерін сатып алады.
• Ассоциация – ... ... ... ... ... ... ... маќсаты ѓылыми –
техникалыќ, µндірістік, ... жєне ... ... шешу.
• Концорциум – б±л ірі финанс операцияларын істеу ‰шін
( ... µте ірі ... ... біріккен
кєсіпкерлердіњ бірлестігі.
• Синдикат – бір саланыњ кєсіпкерлерін тауар сатуѓа біріктіру.
• Картель – тауар, ќызмет кµрсету баѓасы, нарыќ ... ... ... жµніндегі келісім.
• Финанс - µнеркєсіп тобы – банк,саќтандыру жєне ... ... ... Ќазаќстандаѓыќазіргі т‰рлері.
Ќазір Ќазаќстанда мынандай ±жымдыќ – құқықтық формалы кєсіпкерліктер
ќ±рылуда.
• Шаруашылыќ ...... ... ... ... ... ... ќ±ру жµнінде келісімге ќол
ќояды. ... ... ... ... ... ... пайдасы, зияны пайѓа ќарай бµлінеді.
Єрбір м‰ше µзініњ табысына ... ... ... ... ... ... ... Барлыќ серіктестік м‰шелері серіктестік
атанѓан іс ж‰ргізушілер ішінен біреу немесе бірнеше м‰шелері
зияныњ тєуекелін µздерініњ ... ... ... ... ... жауапкершілікті ќоѓамдар. Оныњ м‰шелері ќоѓамныњ
міндеттемелеріне жауап бермейді.
... ... бар ... ... міндеттемелеріне
µздерініњ заттарымен жауап береді.
• Ашыќ жєне жабыќ акционерлік ќоѓам.
• ¤ндірістік ...... ... ... ... ... – комерциялыќ мекеме, меншіктік правосы
(ќ±ќыќ) жоќ. Унитарлыќ ... ... ... ... тек ... ... муниципалдыќ
болады. Унитарлы кєсіпорын федералдыќ ќазына кєсіпорны болып
есептеледі.
Кєсіпорын механизмі, тиімділік кµрсеткіштері.
Кєсіпорын – б±л µнім ... ... ... ... ... ... ... µніміне иелік етеді,пайда табады, ... ... ... ... ... µз ... атќару ‰шін м‰лкі
болуы керек.
Кєсіпорын м‰ліктерініњ ќайнар кµзі:
- кєсіпорын ќ±рылтайшыларыныњ материалдыќ жєне аќшалай жарнамасы;
- µнім, ќызметтерден т‰скен ... ... ... ќаѓаздар жєне олардан т‰скен пайда;
- инвеститция жєне бюджеттен дотация;
- ќайырымдылыќ жарнама;
- ... мен ... ... ... ... м‰лкін конкурс, аукцион арќылы сатып алу;
- мемлекеттік кєсіпорындар м‰лкін акционерлік ќоѓам арќылы сатып алу;
1) дербес (семьялыќ) жеке кєсіпорын, 2) ... 3) ... ... ... ... ... жаѓдайында кісіпорынныњ єлеуметтік – экономикалыќ ролі
µзгереді:
• негізгі талап-пайда табу;
• кµп ... ... ... ... ... µткізу;
• µз бетімен ж±мыс істеуді кењейту;
• банкроттыќ болдырмау т.б.
Кєсіпорынныњ нарыќтыќ моделі (1-кестені ќарањыз)
Моделі ... ... ... блок – кєсіпорынныњ міндеті ресурстарды µзгерту;
2-ші блок – ... ...... ... финанстыќ
шыѓындары;
3-ші блок – шыѓыстаѓы ресурстар ( ... – даяр ... ... ... аќша ... блок - єлеуметтік орта, ондаѓы кєсіпорын, ... ... ... ... ... блок – ... орта – табиѓи ресурстарды пайдалану, ќазбалы
байлыќ, ауа, су;
6-ші блок – нарыќпен байланыс, маркетинг, ... ... б±л ... ... ... (3-ші) ... ... байланысты;
7-ші блок – ресурстардыњ кірістегі жєне ара ќатысы кєсіпорынныњ
экономикалыќ ж±мысын баѓалайды.
1-кесте. Кєсіпорын нарыќтыќ моделі
|4-ші болк ... орта ... блок ... ... ... ... блок ... ... ... блок ... ... ... блок |
|Маркетинг ... |
| 5-ші блок ... орта ... ... ... ... орындауына байланысты
кєсіпорын пайда немесе зиян шегетін болады. Кєсіпорынныњ рентабельді ж±мыс
істеуі, ... ... ... тек ќана шыѓынды жабатын дењгейде істеуі ол
тікелей ресурстарды пайдалануымен жєне ... ... баѓа ... ж±мыс істеу тиімділігі ... ... ... ... ... ... = орташа ж±мысшылар саны (ењбек
саѓаты) / жалпы немесе таза µнім0 мµлшрі.
2) Ќор сыйымдылыѓы = жалпы немесе таза µнім / ... ... ... ... Ќор ... = ... µндірістік ќордыњ орташа жылдыќ ќ±ны / жалпы
немесе таза µнім;
4) ... ... = ... ... таза µнім ... / ... ... Материал сыйымдылыѓы = аѓымдаѓы материалдыќ шыѓындар / ... ... ... Кєсіпорынныњ пайдасы = сатылѓан µнімнен т‰сім жєне µнімнен ... ... ... ... ... ... ... рентабельдік нормасы = Пайда / ќор + айналым ќоры х 100 ... ... ... ... ... алынѓан
технология варианты. Тек ќана тањдап алынѓан ... ... ... ... алынѓан технология екі ... µнім ... жєне оныњ ... ... ... шекті маќсаты пайда табу. Пайда табу ‰шін ќоѓамѓа
керекті ... мен ... ... ... тек ќана ... емес ... ... бєсекелестікте женетін, баѓасы жоѓары тауар мен ... ... Баѓа ... ... табу ‰шін єрбір µнімге, ќызметке ... ... ... ... µнім, µндіру керек. Егер кєсіпорын зиянмен ... ол ... ... мумкін. Таза пайда формуласы: Таза пайда = ... алу ... ... ... ... ќ±ны + кєсіпорын тµлейтін
салыќ + айып санкциялары)
Ал жалпы т‰сім:
n
W = ∑Ni Ci ...... µнім ...... ...... ... саны;
i – наќты тауар т‰рі.
Кєсіпорын пайда табу ... тµрт ... ... ... ... баѓа таѓайындау; 2) шыѓындары жасаќтау; 3) µнім ... ... ... мен ... ... ... тµлем м‰мкіндігі жоќ болса (несостоятельный), яѓни
несие бергендерге ќайтарым жасай алмаса, бюджетке жєне таѓы басќа тµлемдері
ќайыра алмаса, ол ... ... ... ... ... ќолдануы м‰мкін: 1) ќайта ќ±румен ... ... ... ... ќолдануы м‰мкін ( 18 айѓа тµлемді шегіндіру); 2)
алажаќтардыњ баќлаумен, немесе ... ... ... ... 3) ... келісім – несие беруші мен бережаќтыњ арасында
тµлемді кейінгі мерзімге ќалдырады, єлде бережаќтан шегеру ... ... бµлу ... ... ... арбитражѓа жєне конкурспен басќарѓан орган ењбегіне тµлем;
- азаматтарѓа денсаулыѓына зиян келтіргені ‰шін бережаќ;
- ж±мысшыларѓа ењбек аќы;
- бюджетке немесе бюджет сыртындаѓы ... ... ... ... бар ... ... басќа меншіктілерге;
- басќа ќалѓан талаптарѓа тµлем тµлеу.
Ќандай болмасын µндірісті бастау ‰шін аќша ... ... ... ѓимараттар, жабдыќтар, шикізаттар жєне
ж±мысшылар жалдау.
Кєсіпкердіњ басты маќсаты ж±мсаѓан ... ... ... экономикадан сізге таныс формула:
µндіріс ќ±ралдары
Аќша – ... ,...¤ ... Т¹ ... ... ...... ... ќаржы;
Тауар – оѓан сатып алынѓан µндіріс ќ±ралдары, ж±мыс к‰ші;
¤ - µндіріс процесі; Т¹ – жања ... ... – жања ... ... ... аќша. Ол
А¹ = А + ∆ ... ... ... ... ;
Тауар- оѓан сатып алынѓан µндіріс ќ±ралдары,ж±мыс к‰ші;
¤- µндіріс процесі,Т'-жања тауар ... ... жања ... ды ... ... ... ... а- аќша б±л ... ... к‰шін ќанаѓаннан т‰скен ќ±н.
Ол социализмде ќоѓам пайдасына,ал капитализмде - ... ... ... сатќаннан ќоѓамѓа ќосымша байлыќ жоќ.
Онда біреуі жейді.екіншісі желінеді.
Ќосымша ќ±н ќайдан пайда болады? ... ... ќ±ны ... капиталдан. V + m б±л таза ... ... V ... ... к‰шініњ ќ±ны (ќажетті уаќыт), m-ќосымша
ќ±н,ж±мыс к‰шініњ ќосымша уаќыт ішінде ќоѓам ‰шін ... ... ... ... ... уаќыт болып екіге
бµлінеді.Капиталистік экономикада ќосымша ќ±н ... ... ... ... ... ... ењбек µнімділігін µсіру;
- айналу капиталыныњ ауыспалы айналым жылдамдыѓы;
- прогрессивті техника мен жања технологияны µндіріске енгізу;
- µндіріс шыѓындарды азайту;
- µндірістік ... ... ... ... µсуі;
- нарыќ баѓасыныњ ќолайлы ауытќуы.
Кєсіпкердіњ ж±мысыныњ нєтижесін ... ... ... ... ... ... ... = ───────────────────────
барлыќ толыќ шыѓындар х 100%.
Пайданы бµлу.Бірінші ќор жинау.Ќор жиналып,µндірісті ±лѓаймалы
µндірістік жаѓдайѓа келтіру керек (C + V + ... жай ... ... ... ... ... болмайды(C +V ).Ал егер зиянмен аяќтаса, онда
C±V,яѓни ењбек аќы да тугел тµленбейді.Екінші ќор жинау ... ... ... дегеніміз – т±тыну ќажеттілігін ќанаѓаттандырудаѓы
µнімніњ ќасиеттерініњ жиынтыѓы.Ќандайда ... µнім ... ... ... ... ќасиеттері,ќауіпсіздік
экологиялыќ тазалыќ.
Т±тынушылар сапалы µнім алуѓа ынталанады,себебі;ќажеттілігін толыќ
ќанаѓаттандырады,пайдалану шыѓындарын ... т.б ... ... ... т.б ... ... ... болады.
¤німніњ сапасы ењбектіњ,ењбек ... ... ... ... 2 ... кµруге болады.
2–кесте. Өнім сапасын жасақтау ... ... ... ... ... мына принциптерге
с‰йеніп дамуы керек.
- сапа кєсіпорынныњ барлыќ функцияларыныњ ќамтитын ‰здіксіз процесс;
- µнімніњ сапасын арттыру фирманыњ барлыќ ... ... сапа ... ... ... арзандатуѓа ыќпалы тигізеді;
- сапа- б±л жања техниканы,технологияны ќолдану;
- сапаны тікелей басќару ... ... ... ... кєсіпорынды
инвистициялауѓа(ќаржыландыруѓа)дєстурлі ќор жинау таза ... ... ... басќа фактор ол ќор нарыѓы,яѓни баѓалы
ќаѓаздар нарыѓы.Мысалы, акционерлік ... ... ... ... ... ... ... ќаѓаздар шыѓару эмиссия – б±л
капиталдышоѓырландырудыњ мањызды тєсілі.Кєсіпорын бір ... ... ... ... ... ... облинация, вексельдер шыѓарады.Екінші
жаѓынан, инвестор болады - ... ... ... ... ... ... ... ж±мсайды жєне сол арќылы девидент табыс
алады.
Кєсіпорынµзініњ ќаржыларын ... ... ... ... ... ... арќылы инвеестиция порфелін жасайды.
Олар мынандай болуы м‰мкін:
- кєсіпорын т±раќты табысќа ынталы ... ... ... ... жоѓары табыс ‰шін жєне капиталын µсіру ‰шін, µз капиталын
жоѓалту тєуекеліне дейін баратын агрессивті баѓыт .
Инвестор кєсіпорын µз ... ... ... ... ... ... ... ќауіпсіздігі;
- салымныњ табыстылыѓы;
- капиталдыњ µсуі.
Б±л маќсаттар аралыѓында кµптеген ќайшылыќтар ... мен ... ... ... ... ... ... ќолда бар капиталды кµпшілік компаниялар
арасына тарату.
Кєсіпорынныњ ... ... ... болады,егер єрбір баѓалы ќаѓаз т‰рлеріне оныњ ќ±ныныњ
10%-тін ќ±раса.Ол 5%-ке кемуі м‰мкін; 2) нашар диверсифицирленген болуы ... ... ... ... салу µте ... жєне кµп ... ... ‰шін ќор нарыѓыныњ корньюктурасын ±дайы баќылау ... бар ... ... ... ... ... ... корньюктурасын баќылау кєсіпорынныњ µз к‰шімен
немесе ерекше компаниялар – трастылар арќылы іске асыруѓа болады.Трастлыќ
компания- ... ... ... жене ... ... ... ... ќорѓайды,инвестордыњ баѓалы ... ... ... ... ... баќылайды.
Алынѓан ќаржыларѓа уаќытында ... ... ... ... ... ... аќшасын баѓалы ќаѓаздарѓа саларда
кµптеген ережелерді басшылыќќа алуы керек:
- аќшаны баѓалы ќаѓаздарѓа салу µте ќауіпті салым екенін ±мытпауы керек,
- ... ... ... аќша ... ... ... ... ќайтадан
к‰рделі салымѓа ж±мсауѓа болады;
- салымнан т‰сетін табыс тєуекелге тіке ... ... ... мен ... ... ... ж±мсарту ‰шін
салынымды баѓалы ќаѓаздар арасында жєне эмитенттер ... ... ... ... салым – ол µнімдеріне ... ... ... ќаѓаздарына салым.
3.2. Кластер жаѓдайында кєсіпкерлік істі ±йымдастыру жєне дамыту
Жањадан кєсіпорын ќ±рудыњ бастапќы ... ... ... ... ... кєсіпорынныњ жарѓысы (уставы)
- кєсіпорын ќ±ру жєне оныњ ќызметі жµнінде ... ... ... ... тиіс;
- директор мен тексеру коммисиясыныњ тµраѓасын сайлаѓан ... ... ... Банкке ќ±ралатын ... шоты ... ... капиталдыњ 50 пайыздан кем емес ќаржысы т‰суі
керек.Кєсіпорын жергілікті єкімшілік органдарда тіркеулі міндетті.
Мемлекеттік тіркеуден µту ... ... ... ... ... дайындайды:
- ќ±рылтайшыныњ (немесе ќ±рылтайшылардыњ тіркеу туралы арызы);
- кєсіпорынныњ жарѓысы;
- кєсіпорын ќ±ру ... ... ... ... ... ќ±ру жєне оныњ ... туралы ќ±рылтайшылар шарты;
- мемлекеттік пошлинаны тµлегені туралы куєлік.
Егер ... ... ... ... ... оныњ ... ... жазылуды іске асыру керек.Егер ашыќ
акционерлік ќоѓам ќ±рылатын ... ... ... ... ... туралы хабарлама болады,онда болашаќ акционерлік ќоѓамныњ маќсаты
жєне ж±мыс істеу мерзімі ќ±рылтайшылар ќ±рамы жєне ќ±рылтай конференциясын
µткізу уаќыты, белгіленген жарѓылыќ ... ... ... ... ... оныњ номиналдыќ ќ±ны,акция жазылудыњ басталу жєне аяќталу мерзімдері
жєне басќа да керекті ... ... ... ... ... ... 30 пайыз номиналдыќ ... ... ... бір жыл ... ... сатып алуѓа тиіс.
Осыдан кейін ќ±рылтайшылар конференциясы µтеді.
Оныњ міндетіне мынандай мєселелерді шешу кіреді:
- акционерлік ќоѓамды ќ±ру ... ... ... ... ... ... жазылып болѓаннан кейін жарѓылыќ ќордыњ мµлшері жµнінде;
- ... ... ... ... сайлау жєне басќа мєселер;
Ќ±рылтайшылар конференциясы нєтижелі µтсе,АЌ тіркелуі керек,жєне
сонан кейін ж±мыс істеуге кµшіу тиіс.Жања ... ... ... ќамтылѓан тіркеу куєлігін,біткеннен кейін ќаржы министрлігіне
мемлекеттік реестрге ... ... ... ... ... бір ... ... µз ‰лестерін ќосады.Кєсіпорынѓа ќаржы
министрлігі кодын бекітеді.Кейін кєсіпорын аудандыќ ... ... ... жєне мµртабанѓа тапсырыс беріп асатып алады.Осы уаќыттан
кейін ... ... µз ... зањды ж±мыс істейтін мекеме болады.Егер
кєсіпорын акционерлік ќоѓам ретінде ќ±рылса, ол ... ... ... ... саны жєне ... ... ... мµлшері, акцияныњ номиналды ќ±ны т.б ... ... ... ... ... ... дєлелдігін айќындау µндірістік ќызметпен
байланысты кєсіпорын ќ±рылѓанда мына ... ... ... ... ... ... ... ¤ндірістік кµрсеткіштер.
1. Конструкциялыќ , технологиялыќ жєне басќа керекті ќ±жаттардыњ ... ... ... ... іске асыруѓа ќажет машиналар,жабдыќтар,аспаптаржєне
басќада негізгі µндірістік ќорларды басќада элементтері.
4. ¤ндірістік ќуаттыњ ... ... ... оны жасаќтау жобасы.
5. Ќолда бар ... жєне ... ... ... ... Жеке ... мен ... рентабельділігі
7. Амортизациялыќ ќайтарым мµлшері.
3 . Финанстыќ кµрсеткіштер
3.1 ... ... ... т‰сім мµлшері.
3.2 Материалдыќ жєне басќа болжамды шыѓындар мµлшері.
3.3 Бюджетке ќайтарылатын ќайтарым мµлшері.
3.4 Таза пайда.
3.5 Ењбек аќы тµлеу ќоры.
3.6 Жасаќталатын басќалай ... ... ... ... ... ... белгіленген ењбек аќы мµлшері.
4.3 адамѓа шаќќандаѓы µнім µткізу мµлшері.
4.4М‰гедектер мен зейнеткерлер ењбегін пайдалану м‰мкіншіліктері.
Бизнес- жоспарыныњ ... мен ... ... ... ... ... бизнес- жоспар жасауы ќажет.
Бизнес-жоспарыныњ типтік ќ±рылымы мен ... ... ... ... ... ... ... маќсаттары мен міндеттері.
Басты маќсат пайда пайда табу,ќандай пайда т‰сетінін,оныњ т‰сетін
мерзімін,кешікпейтіндігін,инфляцияныњ єсерін тѓы ... ... білу ... ... ... ... асыруды ойластыру
.
2-ші бµлім.Кєсіпорыныњ негізгі параметрлері жєне жоспар
кµрсеткіштері. Кєсіпкерлік ... ... ... белгіленген
маќсатќа жету жолдары, жобаны іске асыруѓа байланысты ... ... ... ... ... ... ... бµлім.Т±тынушыѓа ±сынылатын тауарѓа сипаттама.Тауарды
т±тынушылар ортасы ... ... ... ... ... ... дењгейі туралы болжам т.б
4-ші бµлім.Нарыќтыњ конъюктурасын талдау жєне болжау.
Б±л ... ... ... µндіріс кµлемі,таур сату
мµлшері,кєсіпкерлік белгіленген уаќыт кезењдерін сєйкесті т.б ... ... ... ж±мыстары бір жаѓынан болжамѓа
негізделген болса,ал екінші жаѓынан т±раќты, ... ... ... ... ... ... мекемелерімен шарт жасаумен
байланысты.Бєсекелестердіњ бар ... ... ... олардыњ ќабілеттілігін
жєне баѓа саясаттарын білу, бєсекелестік ортаны жаќсы білу ... ... ... ... жєне ±йымдастыру шаралары.Іс-
ќимыл баѓдарламасы негізінде маркетингтік ж±мыстар (жарнама,тауарды µткізу
нарыѓын аныќтау,т±тынушылармен шарт ... ... ... іске ... алу, саќтау,тасымалда,тауар µткізу,т±тынушыѓа
тауар алу процесінде,сатып алѓаннан кейін ... ... ... ... ењбек аќы таѓайындау, кадрларды іріктеу жєне
дайындау ,есеп жєне баќылау.
6-шы бµлім.Ресурстыќ ќамтамасыз ету- кєсіпкерлік істі ж‰ргізу
‰шін керекті ... ... жєне ... ... ... ... ... жєне финанс
ресурстары,баѓалы ќаѓаздар, статистикалыќ ѓылыми- техникалыќ аќпараттар).
Келісімніњ тиімділігі – ењ бірінші кµрсеткіш ... ... ... ... ... жєне ... ... оќулыќтыњ 13 таќырыбында бизнес- жоспар ... ... ... ... ... кєсіпкер µзін шаруашылыќ ... ... ... ... ... ... алу
жолдарын іздестіру,ќарыз жењілдіктері жєне салыќ жењілдіктері т.б
2. Кєсіпкер µзініњ кєсіпорынныњ мамандануын ... ... ... Кєсіекерлерліктіњ формасын тањдау,яѓнижеке дербес пе,єлде ... ... ... ... ... µзініњ тєуекеліне,‰рейінде ескеріп
іске кіріседі.Егер тєуекелі іске аспаса меншік иесі µзініњ м‰лкімен
жауап ... ... ... ... тµлейді.
Егер кєсіпкер ±жымдыќ форманы талѓаса,ол уаќытта жауапкершілікті
кєсіпорын бойынша серіктестерімен ... ... ... ... жєне ... ресурстар ќосу м‰мкіндігі болады.
Келесі ќадам - µндіріс базасын ... ... ... ... ... да ... ... жинастырып іске ќосу.Басты этаптыњ бірі- б±л финанс
ќаражаттарын жинастыру- ќарызѓа несие ... ... ... жєне ... ... ... инвесторлар іздестіру т.б
Кєсіпкерлік басќару ж±мысыныњ керек ететіні 1)кµњілді нарыќќа
аудару;2) ќолда бар аќшаны ... ... егер ... ... оныњ ... ... ... ќ±ру; 4) µзіњніњ к‰шіњмен
м‰мкіндігіњді тиімді пайдалану ‰шін жауапты ... ... ... ... ... ... оныњ ... ерекшелігі
Соњѓы уаќытта кєсіпкерлікке жењілдік ж‰йесі бар тт‰рдіњ бірі-
франчайзинг кењ µріс ... ... ... келісімге байланысты,єдетте ірі фирмаларды
немесе ... ... ... ... ... кµрсеткен ќызметі ‰шін шаѓын,±саќ фирмалар,бизнесмендер ірі
фирмаларѓа ... жєне ... ... ... м‰мкіндік
береді.Сонымен ќатар ірі фирмаларда ќаржы бµлуі м‰мкін,икемді прцент
ставкасымен.¦саќ шаѓын фирмалар ірі ... ... ... ... ... ... ... ірі фирманыњ тапсырмасы бойынша
ж‰ргізуге міндеттенеді.Б±л оѓан ... та 500 ... жуыќ ... ... жењілдік берілетін кєсіпкерлік ќатарында ж±мыс
істейді.
Зањды т±лѓалардыњ т‰рлері,классификациясы
Экономикада єрт‰рлі ... ... ... ... салалыќ ... ... ... жєне ... ... ... т.б бµлінеді.
1-кесте. Кєсіпорындардыњ салалыќ ќ±рамына жату сипаттамалары.
| Белгілері ... ... ... ... |
|1.Т±тынатын шикізат |Ќазып шыѓаратын µнеркєсіп ... ... ... ... ... ... ... ќ±ралдарын µндіретін |
| |2. ... ... ... ... ... | ... ... ... |
| |2. ... дискретті процесі ‰зінді |
|4.Жыл ішіндегі ж±мыс | 1.Жыл ... ... |2. ... ... ... | 1.Ірі ... ... ... ... |1.Маманданѓан ... |
| ... ... ... ... жоќ |
| ... ... ... ... ... |1.‡здіксіз 2) Мµлшерлі (нормационный) |
| |3) ... ... ... ісі |1) ... 2) ... 3) ... |
| ... 5) ... т.б ... ... ... жєне ... емес ... т±лѓалар мекемелердіњ кµпт‰рлі болуы кез-келген мемлекеттіњ
экономикасыныњ тиімді ќызмет істеу ... ... ... ... деп ... ... ... µзініњ м‰лкімен алѓан міндеттемеге жауап бере ... ... ... ... ... шыѓа ... болса;4) µз атынан талап
ќоя алатын болса.
Азаматтыќ Кодекс бойынша зањды т±лѓалар ‰ш ... ... ... ... ... ... оныњ м‰ліктеріне ќ±рылтайшылардыњ
(ќатынасушылардыњ) правосы негізінде;
- зањды т±лѓалардыњ экономикалыќ ќызметке праволылыѓы;
- ±йымдастыру ... ... ... ... ... ... ... право саќталатындыѓына байланысты зањды т±лѓалар ‰ш
топќа бµлінеді:
- зањды ... оныњ ... ... ... шаруашылыќ серіктестіктер жєне ќоѓамдар,µндірістік жєне т±тыну
копперативтері;
- зањды т±лѓаларѓа оныњ ќ±рылтайшылары м‰лікке меншіктік праволыѓымен:
мемлекеттік жєне муниципалдыќ унитарлы кєсіпорын;
- зањды ... оныњ ... ... м‰ліктік праволары жоќ
(міндеттемелік те, ... ... ... ... жєне ... да ... т±лѓалар
бірлестігі ассоциациялар, одаќтар кіреді.
Зањды т±лѓалар маќсаттарына байланысты мына екі ... ... ... коммерциялыќ;
- коммерциялыќ емес;
Коммерциялыќ мекемеге µзініњ іс єрекеттеріне ... ... ... ... ... ... ... Коммерциялыќ мекемелер шаруашылыќ
серіктестіктер жєне ќоѓамдар копперативтер мемлекеттік жєне муниципалдыќ
формаларында ќ±рылады.
Коммерциялыќ емес мекемелер ... ... ... ... ... ... ... Коммерциялыќ емес зањды т±лѓалар
т±тынушылар ... ... ... иесі
ќаржыландыратын ќайырымдылыќ жєне басќа да ... ... ... ... тек ... кµрсетілген маќсаттармен
байланысты.
йымдыќ-праволыќ формадаѓы ... ... ... ... ... Кодекс бойынша мынандай классификацияѓа бµлінеді:
- шаруашылыќ серіктестіктер;
- толыќ серіктестіктер;
- шаным негізіндегі ... ... ... ... ... ... ... ќосымша жауапкершілігімен;
- акционерлік( ашыќ жєне жабыќ типтері);
- ... ... ... ... ... ... ... басшылыќ праволылыѓымен;
- µндірістік кооперативтер
- шаруашылыќ серіктестіктер жєне ќоѓамдар.
Шаруашылыќ серіктестіктер жєне ... б±л ењ кµп ... ... ... Кодекс бойынша шаруашылыќ серіктестіктер мен ... ... ... ... ... ... бµлінген
коммерциялыќ ±йымдар саналады.
Шаруашылыќ серіктестіктер жєне ќоѓамдар ... ... ... ... есебіне ќ±рылѓан ,сонымен бірге шаруашылыќ серіктестіктер
немесе ќоѓамдар іс-єрекет негізінде µндірілген жєне сатыа алынѓан
м‰ліктер оѓан меншіктік ... ... ... ... ... ... ... праволылыѓы бар коммерциялыќ ±йымдар
болады;
- серіктестіктер жєне ќоѓамдар ... ... ... ... ... жєне ќоѓамдарѓа м‰ше бола алады;
- ќоѓамдар жєне серіктестіктер µздерініњ ... ... ... ... ... ... ... бар,
біраќ м‰лікке заттыќ праволыќ ретінде емес;
- Шаруашылыќ серіктестіктер жєне ќоѓамдар ±йымдыќ-праволыќ шаруашылыќ
ж‰ргізу формалары жаѓынан µте ... ... ... ... бар.Сонымен бірге олардыњ т‰бегейлі µзгешіліктері бар:
серіктестіктер- б±л ... ... ... ... ... серіктестіктер мен ќоѓамдардыњ єрт‰рлі праволыќ
жаѓдайлары бар:
- Серіктестіктер оныњ ќ±рылтайшылары кєсіпкерлік іспен айналасуы ... ... ... ±йымдар болуы тиіс;
- Ќоѓамдарды бір адам жасаќтауы м‰мкін.
Серіктестіктердіњ т‰рлері.
Толыќ серіктестік-µзара жасаќталѓан шарт бойынша кєсіпкерлік ... ... ... жєне ... ... міндеттемелерге
жауап беретін серіктестіктер. Толыќ серіктестік мекеме, кєсіпорын
,ќатынасушылардыњ µзара ... ... ... ... бойынша
ќ±рылады жєне ж±мыс істейді.Басќару ж±мысы µзара келісілген келісім бойынша
ж‰ргізіледі жєне єрбір ќ±рылтайшы бір дауысќа ие ... ... ... ... ... ара
салмаѓына бµлінеді:
Коммерциялыќ практикада м±ндай ... ... ... ... орын алады.
Шаным негізіндегі серіктестіктер- толыќ серіктестіктердіњ бір
т‰рі,біраќ оныњ мынандай ерешеліктері бар ... ... екі ... серіктестіктер µз серіктестіктері атынан кєсіпкерлік ж±мыс
ж‰ргізеді жєне ... ... ... ... жєне ... жауап береді.Ал екінші топ- салым салушыларды коммандиттер
дейді,олар µздерініњ м‰ліктерімен ... ... ... ... ... басќа адамдардыњ капиталын пайдалануѓа
м‰мкіндік береді.Салым салушы-екінші топтыњ адамдары серіктестік ж±мысырн
басќаруѓа,финанстыќ ж±мысына кірісуге праволар ... ... ... ... ќоса ... жауапкершілікті ќоѓам – б±л бір немесе бірнеше ... ... ... ... ... байланысты
ара салмаѓына бµлінген,м‰шелері ќоѓамныњ ісі жµніндегі міндеттемелерге
жауап бермейтін жєне ... ... ... ... ... ... ќарай жауап беретін ќоѓам.
Ќоѓамныњ уставтыќ капиталы ќатынасушылардыњ салѓан салымдарынан
т±рады.Уставтыќ ... б±л ... ... ... ... ... мµлшері. Уставтыќ капиталдыњ
мµлшері ќоѓам ќ±рардаѓы берген мєлімдемесінен кем болмауы керек. Уставтыќ
капиталѓа зањ ... ... ... ... ... Сонымкен бірге
уставтыќ капиталдыњ мµлшері зањмен таѓайындалѓан мµлшерден кем болмауы
керек.
Ќосымша жауапкершілігі бар ... б±л шын ... ... ... бір ... б±л ... ... жетіспеген
жаѓдайда ,кредиторлардыњ(несие берушілердіњ)талабын ќанаѓаттандыру ‰шін
ќоѓам м‰шелері м‰ліктік жауапкершілікке ... ... ... ... б±л жауапкершілік шектелген ... ... ... тиюге болмайды,ол тек толыќ серіктестіктерге тарайды.Ќосымша
жауапкершілікті ќоѓамныњ артыќшылыѓы неие берушілерге тартымдыраќ себебі,
ќоѓамныњ жауапкершілігіне ќосымша дербес жауапкершіліктері ... ... – б±л ... ... ... бір ... ... ќоѓамдар.АЌ ќатынасушылары ќоѓамныњ ж±мыс бабындаѓы
міндеттеріне,тєуекелділік шыѓынына жауап бермейді.Акционер ќоѓамнан шыѓарда
µзініњ ‰лесіне ... ... ете ... ... ол акциясын біреуге
сату,немесе беруі м‰мкін.Сондыќтан АЌ,жауапкершілігі шектелген ќоѓамдардан
айырмашылыѓы ќоѓам м‰шелері шыѓуымен байланысты ... ... ... АЌ ±саќ салым салушылардыњ ќаржыларын ірі ... ... ... ... ... алу ... єсіресе биржа механизмі арќылы алу жєне уєкілдік акцияларды алу
кµп капиталды бір саладан екінші ... ... ... коъюктураѓа
байланысты ±йымдастыру м‰мкіншілігі бар.АЌ ашыќ немесе жабыќ ... ашыќ турі ... ... ашыќ ... ... бірдей м‰мкіндік береді.АЌ жыл сайын жылдыќ есепті, есепшілік
балансына,пайда мен зиян туралы мєліметтерді жариялайды.АЌ акциялары ... ала ... ... ... таратылатын ќоѓамды жабыќ АЌ
дейді.Жабыќ АЌ ќоѓам м‰шелеріне зањ ... ... ... м‰шелеріне
н аспауы керек.Олай болмаса, ол ашыќ АЌ-ѓа айналады немесе жабылады. Жабыќ
АЌ-да жариялы іс ... ... ... ... ... ... керегі жоќ.Жабыќ АЌ –ныњ жоѓарѓы органы
акционерлер жиналысы.
Акционерлер саны 50-ден асќан АЌ-да баќылау кењесі ... ... ... жєне АЌ ... іс-єрекеттерін
баќылайды.АЌ-дар акционерлердіњ жалпы жиналысыныњ ќаулысы бойынша
жойылуы немесе ... ... бар ... ... ... ... жєне муниципалдыќ унитарлыќ кєсіпорындар
Кєсіпорынныњ унитарлыќ принципі дегеніміз-берілген м‰лікке меншіктік
право ... ... ... ... немесе
муниципалитет.Унитарлыќ кєсіпорынныњ м‰лкі бµлінбейді,ќандай жаѓдайда да
салынѓан салымѓа,пайда,‰леске сєйкес,соныњ ішінде ... ... де ... ... иесініњ міндеттемесіне жауап бермейді.
Унитарлыќ кєсіпорынныњ ерекше м‰ліктік статусы :м‰лікке иелікті тек
±стаушыѓа ... жєне ... ... ... ... тек шектелген
дењѓей жаѓдайында м‰мкін(шаруашылыќ істі ж‰ргізу немесе ... ... ... ... ... бар.Ол
кєсіпорынды басќару органы тек бір кісіге,оныњ бастыѓына беріледі,ол меншік
иесініњ немесе оныњ µкілініњ б±йрыѓымен ... жєне оѓан есеп ... ... ... екі ... бµлінеді,оларѓа меншік иесініњ
берген правосына байланысты: 1) ... ... ... ... ж‰ргізу правосы- б±л мемлекеттік немесе
мунициппалдыќ унитарлыќ ... ... ... м‰лкіне иелік
етуге,пайдалануѓа жєне билік етуіне зањмен басќа ... ... ... ... табылады.
Оперативті басќару правосы- б±л мекеме немесе ќазыналыќ кєсіпорынныњ
беркітілген меншік иесініњ м‰лкіне ... ... зањ ... ... ... сєйкес іс
ж‰ргізуіне праволы.
Шаруашылыќты ж‰ргізу правосы бар унитарлы кєсіпорынныњ оперативті
басќару правосына кењ тєуелсіздігі бар.
Зањды ... ... ... ... кєсіпорындар бірлестігіне кєсіпорындар бірлестігі-
ассоциациялар,концерндер,консорциумдар,финанс-µнеркєсіп ... ... ... ... ... ... ... жєне зањды мекеме праволыѓын саќтайды.Бірлестіктіњ
басшы органдары кєсіпорындарѓа ... ... ќ±ра ... жєне µз
функцияларын тек ќана жасалѓан келісім- шарт бойынша ж‰ргізіледі.Олардыњ
міндеттері:
- мемлекеттік кєсіпорындардыњ ісін ... ... жєне ... ... ќадаѓалау;
- елдегі инвестициялыќ белсенділікті жандандыру.
3.3. Кластер жаѓдайында кєсіпкерлік тєуекел жєне оны реттеу
Нарыќ жаѓдайында тєуекел кєсіпкерліктіњ шешуші элементі.
Тєуекелдіњ ерекшеліктері кєсіпкерлік істе ... ... ... ... ... ... ... м‰мкін. «Кєсіпкерлік
іс туралы» зањда жазылѓандай кєсіпкерлік іс µз ... ... ... ... ... ... ... негізделген.
Нарыќ жаѓдайында тєуекелдікті бєсењдету ‰шін бірнеше єдістер бар: 1)
кєсіпкерлік жоба жасауѓа істі ... ... ... ... ... жобалау алдындаѓы м‰мкін болатын ќиындыќтарды жење білу; 3) µндірілген
µнімге с±ранысты болжау; 4) ... ... ... µзара
бµлісуі; 5) саќтандыру; 6) болжамсыз шыѓындарды жабуѓа керекті ќаражатты
кезекке ±стау.
Тєуекелдіктіњ ... ... ... ... 2) коммерциялыќ, 3) финанстыќ, 4) инвестициялыќ, 5)
нарыќтыќ. Осы т‰рлерге жеке тоќталалыќ.
¤ндірістік тєуекел. Б±л ... ... жєне ... ... Б±л тєуекелге µнімніњ белгіленген кµлемініњ µзгегуі
жєне µткізу ќарќыны, материалдыќ жєне ењбек шыѓындарыныњ артыќ ... баѓа ... ... ... ... т.б. ... ... жасайды.
Коммерциялыќ тєуекел – б±л кєсіпкердіњ сатып алѓан µнімді
нарыќта µткізуінде ... ... ... ... ... баѓаныњ
тµмендеуін, тауар µткізуде кездесетін ќосымша шыѓындары ескеру керек.
Финанстыќ тєуекел. Б±л финанстыќ кєсіпкерлік ... ... ... ... ... ... бір
жаѓыныњ тµлем ќабілеттілігініњ кемдігінен пайда болуы, т.б.
Инвестициялыќ тєуекел – б±л ... ... жєне ... ... ќаѓаздарыныњ ќ±нсыздануы арќылы болуы м‰мкін.
Нарыќтыќ тєуекел – б±л ... аќша ... ... ... ... шет ел ... ... валюта
курсыныњ µзгеруімен байланысты.
Ойланѓан жобаны іске ... ... ... ... кµп ... ... тєуекелге талдау жасайды.
1. Наќты тєуекел т‰рлерініњ ішкі жєне сыртќы факторларыныњ
ыќпалдарын ... ... ... ... Наќты тєуекел т‰рін финанс ... екі ... ... ... т‰раќтылыѓын, дєулетін аныќтау; екіншісі
ж±мсалатын ќаражаттыњ экономикалыќ ... ... ... ... ... ... Бµлек операциялардыњ тєуекелдерін жорамал дењгейін талдау.
6. Тєуекелді бєсењдету ‰шін шаралар жасаќтау.
Екінші ... ... ... ... ... ... аныќтау.
1. Материалдыќ зиян – б±л жобада ... ... ... ... ... объектілерді, µнімдерді, материалдарды, шикізаттарды
жоѓалту.
2. Ењбек зияны – ж±мыс жою, кездейсоќ немесе болжамсыз себептермен болѓан
жаѓдайда.
3. Финанстыќ зиян – б±л ... ... ... ... тµлемдер,
айыптар, уаќыты озѓан несиелерді тµлеу, ќосымша салыќтар, т.б.
4. Уаќытты жою – б±л егер кєсіпкерлік іс ... ... ... ... пайда болады.
5. Арнайы зиян т‰рлері – б±л зияндар адам денсаулыѓына жєне адам ... ... ... ... ... келтіретін жаѓдайлар.
6. Саяси факторларѓа байланысты: іскерлік белсенділіктіњ бєсіњдеуі, ... ... ... ... ... ... мен ... б±зылуы, салыќ ставкасыныњ т±раќсыздыѓы т.б.
Кєсіпкерлік жобаны ќаржыландыру ескерілетін тєуекелдер – б±л ... ... ... ... Ол екі ... мєселені шешеді:
- инвестициялыќ ќ±йылына;
- к‰рделі шыѓынныњ азаюына жєне салыќќа жењілдік алуѓа.
Кєсіпкерлік ... ... ... мына ... ескерілуі
керек:
1) жобаныњ µмірге ќабілетсіздік тєуекелі;
2) салыќтыќ тєуекел;
3)
4) бережаќты ... ... ... ... ... ... ... тєуекел болжамды табыс барлыќ шыѓындары,
бережаќтарды жєне барлыќ м‰мкін болатын к‰рделі ќаржы ... ... ... ... керек.
2. Салыќтыќ тєуекел болашаќта салыќтыќ жењілдік болуын, немесе ... ... ... ... б±л ... мерзімді с±раныстыњ
тµмендеуінен болуы, немесе µнімді кµп µндіру ... ... ... м‰мкін. М±ндай тербелістер жобаныњ µмірлігіне
н±ќсан келтірмеу ‰шін, орташа жылдыќ табыстар б±л уаќытша ауытќуды
табулары керек.
Тєуекелмен ... ... ... ... ... ... ... ќаблеттілігі. Ол ‰шін кєсіпкер µзініњ к‰шіне
сенімді болуы, ќамтамасыз жаѓдайѓа ќарсы т±рарлыќ, сыртќа ортаѓа сенімділік
ќасиеттері болуы керек.
Ќазіргі ... ... ... ісін ... ‰шін кєсіпкердіњ
жаќсы мамндыќ даярлыѓы болуы керек, ... ... ... ... ... ... капитал иелерімен,
оќымыстылармен, нарыќ жµніндегі ... ... ... ... ... ... жан ... болуы керек. Ондай адамдарды ±лттыќ г‰лі елдіњ
іскерлік ќуаты деп білу ... ... ... ... ... ... ќабылдауѓа
м‰мкіндік бермейді. Тєуекелден саќтану ‰шін кейде тиімсіз шешімге кетіру
м‰мкін. Оныњ бірі бас ... ... ... ... ‰шін ѓылыми
болжамды пайдалану керек, себебі ол жаѓдайда жан ... ... ... ... ... ... ќабылдау ‰шін американ
социологы М. Рубинштейнныњ ережесін ±сынамыз.
1. Істіњ ... ... жету ... ењ ... ... ... ... т±рпатын ескеру керек.
2. М‰мкін варианттарды т‰гел ќарамай шешім ќабылдау ‰шін ... ... ... ... ... да ... ... Алдыњыздаѓы т±рѓан проблемаларѓа єрт‰рлі кµзќарастармен ќарањыз, тіпті
ењ аз ... ... ... ... ... ... ќиындыќтарды жаќсы т‰сіну ‰шін єр т‰рлі
модельдерді іздењіз. Ол ... ... ... пайдаланыњыз,
себебі ол ќиын жєне кµлемді ... бір ... ... ... ... ... ... де, серіктестіктеріњізге де кµп ... ... ... ... ... кµп мєселелерді шешеді.
7. Бастапќы келген бірнеше шешіммен ... оныњ ... ... ... ... ... ќабылдау алдында µз шешіміњіз жµнінде біреумен
аќылдасыњыз.
9. ¤зіњіздіњ сезіміњізді шет ... ... ... ... ... ролі ... ... ішкі µз сезіміњізді де
есептемеугу болмайды.
10. Еске ... ... єр адам ... ... т±раќты кездесетін
проблемаларѓа µзініњ кµзќарасымен ќарайды.
3.4. Кластер жаѓдайында кєсіпкерлік бєсекелестік
Нарыќтыќ экономиканыњ ењ басты ...... ... ... ... б±л ... арасындаѓы к‰рес немесе
жабдыќтаушылар, кєсіпорындар, фирмалар арасындаѓы µнім µндіру жєне µнімді
тиімді µткізу ‰шін к‰рес.
Нарыќ ж‰йесінде бєсекелестік ... ... ... Б±л ... ... орын алу ... ... ол тауардыњ сапасы мен арзандыѓына
байланысты. XIX ѓасырдыњ орта кезінде нарыќта еркін бєсекелестік кењ ... ... ... ... пен ... ... ... ауытќуымен
байланысты болды. Ол т±тынушылардыњ табысымен есептеліп, тауардыњ сапасын
жаќсартуѓа, ењбек µнімділіген арттыруѓа, ... ... ... ... ... ... негізгі екі т‰рі
бар: бір сала ішіндегі бєсекелестік, салааралыќ бєсекелестік.
1.Баѓа бєсекесі–басќа бєсекелестіктерге ќараѓанда ... ... ... ... ... ќµрсету.Б±л жаѓдайда баѓаныњ тµмендеуі
µнім бірлігіне шыѓындарды азайтќаннан ... ... ... болады.Ірі
монополистер баѓаны тµменге т‰сіріп барлыќ бєсекелестіктерді жояды,сонан
кейін баѓаны µсіріп жіберген зиянын немесе ала ... ... ... емес ... ... жоѓары сапалы,артыќ сенімділігі ... ... ... ... ... аса ... ... параметрі – экологиялыќ тазалыѓы, ќуат
сиымдылыѓы,эстетикалыќ кµрсеткіші,ќауіпсіздігі т.б
3.Арсыз бєсекелестік – б±л єдіс ... ... ... ... ... ... ... мєлімет т.б
Бєсекелестік нарыќтыњ негізі.Біздіњ елімізде бєсекелестік болѓан
жоќ деуге болады,бір кєсіпорын екінші кєсіпорында сайыста ... ... ... ... алуѓа,шетелдік жабдыќтаралуѓа,мемлекеттік ірі
к‰рделі ќаржы алуѓа,жоспарлы кемітуге ат салысты. Б±рын µндіруші т±тынушыѓа
‰стемдік жасаѓан болса,ќазір ... ... ... рµлі атќарады.
Монополияѓа ќарсы мемлекеттік реттеу нарыќтыќ экономика еелдерінде
ќолданылады.Монополиялыќ µндірісті тежеу маќсатында мемлекеттік єкімшілдік
жєне ... ... ... ... ... ... ќорытып ... ... ... ... ... ... ... реттеу ‰шін µкімет
єкімшілік экономикалыќ жєне зањ актілерін ќолданады.
Монополияѓа ќарсы реттеу ж±мысына µндірісті ... ... ... ... ... ... жєне
тактикасын,шетелдік экономикалыќ ќатынастарды,баѓа жєне салыќты реттеуге
араласады.Монополияѓа ќарсыкомитеттіњ негізгі функциялары:
• µндіріс жєне айналым ... ... ... ‰шін шаралар
жасаќтау жєнеоны іске асыру;
• тауар нарыѓы мен ... ... ... ... ... ... ... ќ±рѓанда,ќайта ќ±рѓанда жєне ... ... ... ... ... ... ... саласында дара басымдылыѓы болмау
‰шін ірі мµлшерде акциялар сату жєне сатып алуды баќылау;
• монополияѓа ќарсы ... ... ... жєне ... ... билік жєне басќару органдарына кепілдеме жасаќтау;
• еркін,реттелген,алдын ала ... ... ... ... шет ел ... ... кєсіпорындар жасаќтау;
• экспорт импорт операцияларына лицензия беру;
• еркін экономикалыќ аймаќтарды ... жєне ... ... ... ... ... ќ±пиялауѓа зањды
правосы бар, оны жариялау олардыњ ісіне ‰лкен н±сќан келтіруі м‰мкін.
Кєсіпорын, кєсіпкерлер µздерініњ істері туралы ... ... ... ,оны жариялау нарыќтаѓы орнына зиян келтіруі м‰мкін.
Кєсіпкерлік ќ±пия – б±л ... ... ...... ж±мысыныњ
ќорытындысы, жоба – конструкторлыќ технологиялыќ зерттеулер жєне µндірісте
пайда болатын жеке ќосалќы ... ... Б±л ... бір ... ... ... экономикалыќ процесті басќару єдістеріне жататын
ж±мыстар.
Кєсіпорындар туралы зањдар бойынша мемлекеттік органдарѓа мєлімет
бермеуге праволары бар, егер коммерциялыќ ќ±пия болатын ... ... ... органдарѓа, мемлекеттік статистикалыќ мєліметтер,
салыќ тµлеу туралы, жылдыќ есептерді беруге тиісті.
¤кіметтіњ ќаулысы бойынша коммерциялыќ ќ±пияѓа жатпайтын ... ... ... ... ... ... ... аныќтамасы,
патенттер, лицензиялар, бекітілген форма бойынша берілетін есептер, ... ... ... ... ... ... жєне ... т‰сетін
т‰сімдер туралы мєліметтер, ќызметкерлер саны мен ќ±рамы, ... ... ... ... бос ... орны ... жіне ... ортаны сыныптау,
т.б. мєліметтер жатады.
Адамзаттыњ хайуанаттан айырмашылыѓы ... ... ... ... ... ойластырылып жоспарлап алады.
Біздіњ Ќазаќстанда экономикалыќ реформа ж‰ргізген жаѓдайда-нарыќтыќ
экономикаѓа кµшуде µрескел ќателіктер болды. Оныњ болу ... ... ... ... ... экономикада жоспарлау халыќ шаруашылыѓын басќарудыњ басты
ќ±ралы болды. Ол ... ... ... ќатардаѓы капиталистік елдер ќолданып
д‰ниеж‰зілік даѓдарыстан ќ±тылды.
1994 жылы Жапонияныњ миллиардері Хираса Теравами ... ... ... ... ... ... ... т‰сіне алмадыќ. Біз
уаќытында сіздіњ жоспарыњызды алып оны икемді н±сќаулармен ... ... елде ... ... істеуде. Ал енді ќарасаќ, сіздер жосардан бас
тартыпсыњыздар. Уаќытында сіздер ... ... ал, ... болдыќ. Енді біз аќылды болдыќ, ал сіздер бес жасар сєбиге ±ќсап
кетіпсіњіздер.” Хираса Теравами айтќандай ќазіргі ... ... ... ... ... ... ... болжау мен
жоспарлауды ќолѓа алу басты баѓыт болып табылады. Сондай-аќ ... ... ала ... ... ... ... ... м‰мкін емес.
Кєсіпкерлік іске кµпшілігі жоспарлау керегі жоќ деген ±ѓымѓа келеді.
Ол м‰лдем д±рыс ... ... ... ... керек. Біздіњ социалистік
шаруашылыќ ж‰ргізу жаѓдайында жоспарлау жоњарыдан ... ... ... сµздері-бањыттау, яѓни б±йрыќ, басшылыќ н±сќау) ... ... ... ... ... ... ... кµп аударылмады,басшылардыњ,кєсіпкерлердіњ инициативасын ... ... ... ... ... ... ќарсы.
Ќазір инициативаѓа толыќ м‰мкіндік берілген жаѓдайда µз бетімен
жоспарлау кењ ќолдануы ... ... ... жєне к‰тіген
ќорытындыныњ берік болуын іске асыру ‰шін шет елдер тєжірибесі жєне лоика
кєсіпкерлік істі ... ... ... кµрсетеді.Егер
кєсіпкер,мысалы,µз алдына жеке фирма ќ±рѓысы ... µнім ... ... жоспар жасауы керек.Бизнес жоспар - б±л ... ... ... ... ... ... ... жєне
фирма,компанияларды басќаруда бар м‰мкіндіктерді пайдалануѓа ќажетті
жолдарын аныќтайды.
Бизнес жоспардыњ ... ... ... бір істі істеуге µз
ќаражаты жетпейді,тіпті жоќ болуы да м‰мкін,ал ол ... ... ... жинастырып ж±мсау ... ... ... бере ќою оњай ... ... ... келтіретінін,
µндірген µнімніњ нарыќта µтетіндігіне серіктестер мен инвесторларды
иландыруы керек.Ол ж±мысты Бизнес жоспар орындайды:
... мен ... ... ... ... жєне
нарыќтаѓы потенциалына (ќуатына),баѓа дењгейіне,µнімді нарыќќа
ќозѓау ... ... ... ... ... аса кµњіл аударады;
• Бизнес жоспарды жасаушы кєсіпкер, фирма немесе компания µндірстік
финанстыќ кµрсеткіштер ѓана ... ... ... осы істі ... кадр потенцияыныњ жєне
материалдыќ ресурстардыњ жеткіліксіз екеніне шандырту керек.
Ќ±рылтай ±йым ... ... ... жєне ... ... ... ... кµрсету тиіс;
• Бизнес жоспарды жасаќтаѓанда тиянаќты, наќты кµрсеткіштермен
логикалыќ ‰йлесімділік жєне шынымдылыќ болуы ... Оны ... бар ... тек ќана ... ... олардыњ
шанымды есептелгеніне кµњіл аударады. Бизнес деген латын сµзі ... ... ... да ... ... іс. ... ... міндеті пайда табу, сондыќтан м±ны кєсіпкерлік іс
жобасыныњ жоспары деп ќарау керек.
Бизнес жоспарда болашаќта м‰мкін болатын жєне ... ... ... істіњ жобасы белгіленген маќсатќа жету ... Б±л ... бір істі ... жєне осы ... жєне осы арќылы
пайда табуѓа баѓытталѓан ... яѓни ... істі ... ... ±йымдастыру шаралар ж‰йесі.
Бизнес жоспардыњ объективтік ... мына ... Алѓа ... ... іске ... ... ... м‰мкіндіктерді
ескеру арќылы стратегеиялыќ жєне ... ... Ол ... жєне болашаќта жоспарлар арќылы іске
асады;
• Кєсіпорынныњ єссєз жєне к‰шті жаќтарын жєне жоспарлы ... ... ... ... ... практикада алдын ала жасалѓан объективті жоспар
болмаса істе сєтсіздік ... ... ...... ... де ... ... серіктестеріне жєне ќызметкерлерге алдаѓы болашаќты
айќын жєне µз міндеттерін жеткілікті, тиянаќты білу ... ... ... ... ... ... бірінші кезектегі
керекті, к‰нделікті ж±мысќа басшылыќ.
Бизнес жоспар жасаќтаѓанда мынадай басты мєселелерге жауап беріледі:
• Бизнес ... ... ... Онда не жµнінде айтылады?
• Оныњ ќ±рылымы ќандай?
• Бизнес ... ... ... Ол ... ... Ол ... не ... керек?
Б±л шын мєнінде б±рынѓы жасаќталѓан орындалуѓа міндетті жоспар емес,
б±л болжам жоспар. М±ндай жоспардыњ формасын индикативті ... ... елі ... ...... зањ ретінде болды. Байќайсыз ба
капитализм дамыѓан сайын жоспарлауды басты басшылыќ ќ±ралына айналдырды.
Батыс елдерініњ бизнесмендері ќандай іс ... ... ... ... ќандай да болмасын істі бастамайды.
Бизнес- жоспар ж±мыс істеп т±рѓан µндірісті жетілдіруге,оныњ басты
баѓыттарын аныќтауѓа ... ... ... ... жаѓынан да
ќажеттілігі бар.Ол бизнеспен ќатынасы бар адамдарѓа жаќсы яѓни ... ... ... ... іске ќателік жібермеуге,компанияныњ,кєсіпорынныњ
µмірге келуіне,табысыныњ µсуіне ‰лкен єсерін тигізеді.
Бизнес- жоспар негізінде ... ... іс ... ... азайтады.
Бизнес- жоспар жан-жаќты ќ±жатталауы керек.Себебі оны оќитын адамдар
практикалыќ іс адамдары,аќша беретін адамдар.Оларды ... ... ... ... ... керек.
1.Бизнес- жоспарды ойлаѓан істі іске асыратын басшыныњ µзі дербес
ќатынасуы керек.Барлыќ шетелдік ... ... ... ... ... кењесшілер даярлап,басшысы ќол ќойѓан
болса,ондай жоспарѓа ќаражат бµлмейді.Оны ќалай біледі ... жеке ... ... дєлелдеме талап етеді.
2.Біраќ ол шеттен кењесші алуѓа болмайды деген сµз ... ... алу ... ... ... болѓан жаѓдайда,одна
тек жоспар жан-жаќты дєлелді болады.Б±л жаѓдайда кєсіпкер-орындаушы µзініњ
жан-жаќты даярлыѓын арттырады,себебі барлыќ ... ... ... ... жаѓдайында кєсіпорынды басќару єдістері
Бизнес- жоспардыњ мањызы,ќ±рылымы регламенттелмейді деген кµпшілік
жаѓдайда практикада мына бµлімдерден т±рады:
- Резюме ... ... ... Т±тынушыѓа ±сынылатын µнімдер,тауарлар жєне ќызметтер сипаттамасы;
- µнім µткізу нарыѓын ... ... ... ... ... ... ±йымдастыру жоспары;
- єділеттік жоспары;
- тєуекел мен ќауіпсіздендіруді баѓалау;
- финанстыќ жоспар.
Бизнес жоспар ќортындыдан, я,ѓни жоспардыњ аяѓынан басталады.
Танысатын кісі ... ... ... ... осы бµлімнен біле алады. Кейбір терењ талдауды ... ... ... ... ... ... ќарап танысады. Б±л уаќыт
‰немдейді.
Б±л бµлім жоспардыњ ењ ... ... Б±л ... ... ... жобаныњ басты маќсаты;
– кєсіпкерлік µнімніњ ќысќаша аныќтамасы,жањалыѓы жєне µндіріске
±сынылатын µнімніњ ... ... ... артыќшылыѓы;
– жобаныњ іске асу уаќыты;
– іске салынѓан ќаражаттыњ рентабельдік дењгейі;
– болжамды сату кµлемі туралы ... ... іске ... ... ... ... тиім жєне ... бизнес- жоспардыњ ењ мањызды бµлімі болѓандыќтан оныњ мазм±ны
айќын, шаѓымды жєне ‰йлесімді тілмен жазылуы ... ... ... кµпшілік жаѓдайда, ќысќаша, шебер
жазылњан, кєсіпкерлік ойдыњ шоѓырландырылѓан концепциясыныњ (кµзќарастар
ж‰йесі) т±жырымды ... ... ... ... ... жоѓары дењгейдегі деректі талап етеді,
яѓни кєсіпкер µндіретін µнімі жµнінде т±жырымды, айќын елестетуі тиіс, ... жања ... ... нені ... ... ... білуі міндетті, себебі
ќаражат беруші инвесторларды µзініњ ойы, іс-єрекетімен жете шањдыруы керек.
Ол ‰шін: ±сынылатын тауар жєне ... ... ... ќанаѓаттандырады,
нарыќтаѓы бар сондай тауарлардан ±сынылатын тауардыњ ќандай айырмашылыѓы,
артыќшылыѓы бар, жєне не ... ... жања ... ... кµреді деген с±раќтарѓа жауап беруі керек.
Б±л мєселені ќараѓанда бєсекелестік теориясыныњ екі т‰рініњ біреуіне
кµњіл ... ... ... ... ... ... материал, энергияны
пайдалану негізінде ењ тµмен шыѓын есебінењ тауардыњ басќа ... ... ... арзандыѓымен т±тынушыларды тарту, немесе
µнімніњ сонылыѓы(оригинальность), µте сирек ... ... ... ескеріледі. Ол ‰шін мынандай с±рауларѓа жауап берілуі керек;
– ±сынылатын тауардыњ µзіне тєн ерекше ... бар ма, ... ... ... ма, ... ... ... жањалыќ тауар
бола алады;
– егер ±сынылатыњ тауарда ешќандай артыќшылыќ болмаса, онда ... ... ... неге ... ... µнімді айќын кµзге елестетуі ‰шін тауардыњ тєжірибелі
сынаќтан шыќќан н±сќасы болуы керек. Тауардын ... ... ... тауар
жµніндегі мєліметтер толыќ болуы керек: толыќ ... ... ... ... ... керек.
Б±л бµлім нарыќты зерттеу негізінде жєне жинаќталѓан мєліметтер
бойынша жасаќталады. М±ныњ ... ... жања ... ... ... жєне аныќтау, соњымен бірге нарыќ конъюктурасы жонінде ... ... ... бірінші этапы (кезењі) – нарыќтыњ потенциялдыќ сиымдылыѓын
аныќтау, яѓни т±тынушылардыњ белгілі бір ... ... ... тауарларыныњ
жалпы ќ±ны. Оныњ мќлшері кµп факторлармен байланысты: єлеуметтік, мєдени,
климат, экономикалыќ жєне т.б. ... ... ... ... Ол ... нарыќты сегменттеудіњ мынандай м‰мкін критерийлерін ќолдану
керек:
Жеке адамдар ‰шін:
– жасы;
– жынысы;
– ±лты немесе ... ... ... ... ... ... єлеуметтік топќа кіреді;
– мамандыѓы;
– табыс дењгейі;
– жан±яныњ µмірлік циклі.
Фирмалар ‰шін:
– ќызмет сферасы;
... ... ... сату ... ... бµлу каналдары;
– жалдамалы ж±мысшылар саны.
Екінші этап – ... ... ... ... яѓни
кєсіпорынныњ нарыќтаѓы ара салмаѓы жєне оѓан ... оныњ ... ... µткізудіњ максималды сомасы.
Тауарды µткізу нарыѓы тек ќана потенциялды сату соммасын ... ... ... ... реалды баѓалау.
Осыдан ‰шінші этап туындайды. Ол сату – ... ... ... ... ... жалпы шыѓыны жєне сол баѓа дењгейі жаѓдайында
ќанша тауар сатып алатыныњ немесе ќызмет кµрсететініњ ... ... ... аныќтап жєне ќажетті пайдалылыќ пен болашаѓын аныќтаѓаннан
кейін бизнес жоспарда болашаќ бєсекелестерді ... ... Яѓни ... жєне ... іспен айналысатын бєсекелестерді зерттеу керек.
Маркетинг стратегиясы
¤ткізу нарыѓы мен ... ... ... ... ... жасаќтайды. Маркетинг жоспарына мына
элементтер кіреді:
– тауардыњ таралу схемасы: тауарды кім ... ... ... ме ... ... ... ... ма?
– баѓа жасаќталу – тауардыњ ... ... ... жєне ... ... ... ќандай болады?
– жарнама ќалай ±йымдастырылады жєне оѓан ... ... ... сатуды ынталандыру єдістері – фирма сату кµлемін ќалай ±лѓайтады?
Тауарды µткізудіњ ауданын ±лѓайту арќылы ма, ... ... жања ... бе? ... ... ... сату;
– т±тынушыларды сервис ќызметімен ќамту. Оны ±йымдастыруѓа ќанша
ќаражт керек?
– Ќоѓамдыќ пікірді жасаќтау – ... атаќ алу ... ... ж±мыстар
істеу керек?
Егер тауар шет елдерге сатылатын болса, патенттік тазалыѓы саќталуы
керек.
¤ндірістік жоспар. Б±л бµлімді ... ... ... ... ... ... – потенциялды серіктестерді, болашаќ
инвесторларды шандыру ‰шін кєсіпкер ќандай мµлшерде, ... ... жана ... ... ... кµрсету керек. Бизнес – жоспар мына
с±рауларѓа жауап беруі тиіс:
– тауар µндіру ж±мыс істеп т±рѓан кєсіпорында µндіріле ме, єлде ... ... ... ... ... ќ±рал жабдыќтарды ќайдан алады? Жабдыќтаушылармен алдын
–ала келісім шарт бар ма?
– тауар µндіруге ... ... ... ... ол ... бірігу жµнінде келісім бар? Оныњ ќоятын шарты келісуге т±рарлыќ па?
– шикізат, материялдар, іріктеп ... ... ... Оѓан ... ... бар ма? ... ... µнімніњ сапасын баѓалау ќалай ±йымдастырылады? Баќылау ќ±рал-
жабдыќтары бар ма? Оны ... ... бар ... ... бола ма? Болса оны ќалай пайдаѓа асыруѓа болады?
Шыѓатын жалпы шыѓын ќандай болуы м‰мкін? ¤німніњ бір данасына ќанша ... ... ... ... келтіру.
Б±л бµлімніњ мєліметтін 2-3жылѓа келтіру керек.
¤ндірістік жоспардыњ мањызды элементі технологиялыќ схема-онда
ќайдан, ќалай ... ... ќай ... ... ретпен
т‰сінетініњ кµрсету, ол ќалай µнделеді, єзір µнім-тауар ... ... ... ... ... оныњ ... ењбек шыѓыныњ, уаќытты,
материалдардыњ шыѓыныњ ќалай ќысќартатындыѓын ... ... ... ... ... ассортименттерінµзгерту м‰мкіндігін ойластыру
керек.
¦йымдастыру жоспары-м±нда кєсіпорынды басќару ж‰йесі ... ... ... оѓан ... ... жасаќтау
кіреді жєне оны ќамтамасыз ету. ... ... ... бµлімдердіњ ж±мыс мазм±ныњ аныќтайды, мамандарѓа істі терењ
білу талабы ќойылады.
¦йымдастыру жоспары мына с±рауларѓа жауап ... ... ... ... ќызметкерлер саны ќалай жоспарланады;
–ќызметкерлердіњ квалификациялыќ ќ±рылымы ќандай болуы керек? Оларѓа
ќандай талап ... ... ... ... ауысуы жµнінде келісім
бар ма немесе ол мєселе µндіріс жасаќталѓасын шешіледі ме?
–ќызметкерлердіњ ж±мысбастылыќ формасы ќандай болады жєне ... ... ... ... ќанша адам пайдаланылады?
– Кєсіпорынѓа ж±мыс істейтін ењ ... ... ... істєжірибесі б±рын ж±мыс істеген орны,стажы ќандай?
– Кєсіпорын ќызметкелерініњ ењбегі ... ... ... ... аќы немесе басќа т‰рлері жєне оларѓа орташа ќандай жалаќы
дењгейі ±сынылады айлыќ табыс.
Б±л бµлімде ќызметкерлерді ынталандыру ‰шін, ... ... ... не ... ... ... ... жоспары
Б±л єсіресе жања кєсіпорындарѓа мањызды. Кєсіпорынныњ ... ... ... кµзќарасынаноныњ праволыќ статусын аныќтайды. Б±л
бµлім мына с±рауларѓа жауап береді:
– кєсіпорынныњ зањдылыќ формасы ќандай;
– не ... осы ... ... ... ... кім? ... ... , кєсіпорынныњ тіркелуі жµнінде
мєлімет, яѓни, ќайда ќашан жєне кім тіркеу ж‰ргізген;
– тіркеу куєлігініњ номері. Оѓан ќосымша ... ... ... мен ќауіпсіздендіруді баѓалау.
Кєсіпкерлік іс тєуеклмен ... ... ... ... ... ... жасау керек. Тєуекелдіњ барлыќ типтерін, олардыњ
шыѓатын ... ... ... уаќытын ескеру керек. ... ... ... шыѓындарды жою немесе азайтуды алдын ала ойластыруы
керек. Ондай ... ... ... ... ... тєуеклді
ќауіпсіздендіру баѓдарламасын жасауды талап етеді. Сонымен б±л бµлімде
мыналарды ескеру керек:
– осы кєсіпорынныњ ... ... ... ... ... ... б±л факторлардыњ єсер ету м‰мкіндігін баѓалау
– жоѓарыдаѓы факторлардыњ єсерінен ќандай зиян шегілуі м‰мкін;
– тєуекел ... ... ... ... ... ... ... жоспар
Бизнес жоспардыњ финанс жоспарында алдынѓы бµлімдерініњ барлыќ
кµрсеткіштерініњ аќшалай ... ... Ал ... мына ... µнім ... кµлемі туралы болжам; аќшалай табыстыњ жєне тµлемніњ
балансы; табыс пен шыѓынныњ кестесі; кєсіпорынныњ активі мен ... ... ... ... ... ¤нім ... ... болжам, яѓни нарыќтаѓы алатын орнын есептеуі 3
жылѓа жасалуы керек: бірінші жылы ... ... ... айѓа есептеледі,
екінші жылѓа єрбір тоќсанѓа, ал 3-ші ... ... бір ... ... ... ... ... табыс пен тµлемдердіњ балансында кєсіпорынныњ дамуы
ќандай ресурстардыњ ... ... жєне оны ... баѓыттары ќандай
екенін кµрсетеді. М±нда ќолдаѓы аќшалар, ... ... ... ... ... ... капиталды сатып ... ... ... ... ... ... жєне ... тµлемдер.
3. Табыс жєне шыѓын кестесінде пайда ќайда жасаќталады ... ... ... µзгеретініњ кµрсетеді. Оѓан мына кµрсеткіштер
кіреді:
– µнім сатудан т‰скен т‰сім;
– µнімді µндіруге жєне ... ... ... µнім сатудан кеткен пайда;
– пайдадан тµленген салыќ;
– таза пайда.
4. Актив балансында кєсіпорынныњ ќолда бар µндіретін ќ±рал жабдыќтар
жєне ... ... ... пассивте олардыњ жасаќталѓан
кµзі кµрсетіледі.
Актив пен пассивтіњ жалпы балансы аса мањызды финанстыќ ќ±жат. ... ... ... ... ... оны ... ... біледі.
Баланстан ќанша ќаражат активке салынатынын кµрсетеді.
Активтерге мына статьялар кіреді:
– касса;
– есеп айырысу шоты;
... ... ... ... ... ... ... –материалдыќ емес активтер.
Пассив екі бµлімнен т±рады:
1) ќарыз ... ... ... ... ... ... ... бережаќтар статьялары;
– ±заќ мерзімді ќарызќа алынѓан капитал.
2. кєсіпорындардын µз ... ... ... ... жєне ... ... пайда.
Ќорытынды
М.Портер ±лттыќ дењгейде бєсекелестік т‰рлерін ќоѓамдыќ экономикалыќ
дамып жетілуіне ќарап ... Егер ... ... ... тек ... факторлар жєне сол сияќтылар ... онда ... ал ... м‰дделер шешуші жаѓдайѓа айналса – ол бір басќа, ал
енді ќозѓаушы к‰ш ... ... ... ... деген ынталылыќ
болса, онда іс тіпті бір басќа. Кластерлер бєсекелік ... ... ... ... ... ... µз еліміздегі бєсеке
жаѓдайларын аныќтаудыњ ... ... ... пайдалану керек екнін
±мытпауѓа, осы т±рѓыдан келіп, ќайда жєне ... ... ... керек екенін аныќтауѓа тиіспіз.
Кластерлердіњ пайда болу себептері ... ... ... байланысты жєне олардыњ ж‰йелік ... ... ... Бір ... ... сала µзара ныѓайтушы
ќатынастар процесінде екінші салалыќ ... ... ... ... сала кµбінесе µзі тауарлар мен ќызметтіњ аса
талапшыл ... ... ... ... Ондай саланыњ елде бар ... ... ... ... ... аныќтаушы мањызды
факторлар болып табылады. Бєсекеге ќабілетті ... да ... ... ... ... ... ... т±ѓызады. Олар
екіншілерін технологиялармен ... ... ... ... дамуын ынталандырады, жања ... ... ... ... оныњ ... ... µндірістер бір-біріне
µзара ќолдау кµрсете бастайды. Тиімділік, пайда байланысыныњ ... ... ... Бір ... белсенді бєсекелестік кластердіњ
басќа салаларына тарайды, соныњ арќасында ќосылѓан ќ±н тізбесін µсіре
т‰седі.
Аќпараттыњ ... ... ... ... тік ... фирмалардыњ м‰дделерін ‰йлестірудегі м‰мкіндік
беретін жаѓдайлар кластерлер ... ... ... ... ... болып табылады.
Аќпарат ќозѓалысын жењілдететін факторлар:
- бірге оќу немесе єскерде ... ... ... ... ќалыптасќан
жеке ќарым-ќатынас;
- ѓылыми ќоѓамдастыќтарда немесе кєсіби ассоцацияларда ... ... ... жаќындастыќтан туѓан байланыс;
- салалыќ ассоцациялар, ќызмет кµрсетуші кластерлер;
- ±заќ мерзімді жєне баянды ... ... ... ... ... ... ... сай келуін жєне кластер ішіндегі сиысушылыќты аныќтайтын
фактрлар;
- фирмалар арасындаѓы семьялыќ жєне семья тµµњірегіндегі байланыстар;
- µнеркєсіптік топ ... ... ... ... ... ... ... фирма директорлары арасындаѓы ќарым-ќатынастар;
- ±лттыќ патриотизм.
Экономикалыќ єрт‰рлі салаларында жєне ... ... ... ... баяндалѓан жаѓдайларын біз осы
маќалада ... ... ... осы ... дейін дамыѓан
кластерлер болѓан емес. Єзірге бары – Ќазаќстанныњ 2015 ... ... ... ... ... ... таяу болашаќта бірнеше кластер ќ±ру ... ... мен ... ... Осы ниеттер жекеменшіктегі бизнес тарапынан ... ма, ... пен жеке ... ... ... ... жµнге келе
ме, м±ндай ќарым-ќатынасќа ѓылымды, ... ... ... бірлесе отырып таба ала ма? Міне, мєселе осында ... ... ... ... ... ... ... отыр,
экспорттыќ тауарлар ќ±рамында бєсекеге ќабілетті дайын тауарлар жоќ,
экспорт арќылы негізінен минералдыќ ... ... ... шала
шала µнделген ќара жєне т‰сті ... ѓана ... ... ... мен ... ќара жєне т‰сті металдардыњ меншік иелері
шетелдік компаниялар ... ... ... ... жєне ... ... акция пакеті жоќ, тек ќана м±най µндірудегі аз-
м±з ќатысынан басќа ќомаќты ... ... ... таѓы ... ... ... ... ќатысушылар – тік жєне
кµлденењ баѓыттарда, табиѓи факторларды да, инвестициялыќ факторларды ... ... ... ќ±ру жєне дамыту жµніндегі єлемдік
тєжірибені ... µте ... ... ќажет. Сонымен бірге,
Ќазаќстан экономикасыныњ басты ... ... ... ... ... ... басты µнімдердіњ бєрі де
шетелдік компаниялардыњ меншігінде, ал олар болса ... шикі ... ... ... ... ... ... ќара жєне т‰сті
металлдарды, атап айтќанда темір кені, ферроќорытпа, ќара ... ... ... жєне ... мыс, ... ... ќорѓасын
жєне басќа т‰рдегі µнім т‰рінде шетелдерге жµнелтуге ѓана ынталы.
Осындай жаѓдайда ... ... ... ... жєне мекемелермен ќатар Ќазаќстанныњ µкіметтік ќ±рылымдары ... ... де ... тиіс жєне олар кластерге ќатысушыларѓа елеулі
т‰рде µз ыќпалын ж‰ргізетіндей ыќпалда ... ... Б±л ... ... ... жєне Инновациялыќ ќорлар сияќты Даму институттары деп
аталатындардыњ ... ѓана ... ѓана ... М±ны ... ќ±ру ... таяу ... ... µзі кµрсететін болады.
Єдебиеттер:
1. Назарбаев Н. Є. Ќазаќстанныњ ... ... ... ... дамуыныњ стратегиясы. – Алматы: 1992.
2. Назарбаев Н. Є. Ќазаќстан – 2030. – Алматы: “Юристъ”, ... ... Т. ... ж‰ктеген міндеттер. – Алматы: “Єділет
министрлігініњ хабаршысы”, №1, 1996.
4. Бабаќ±лы Б. ... ... ... – Алматы: “Аќиќат”,
2006.
5. Басовский Л. Е. Управление качеством. Учебник. – М: Инфра – 2001.
6. ... В. ... ... ... ...... ... Бурцев В. В. Сбытавая и маркетинговая деятельность. – М: Экзамен,
2001.
8. Бусыгин А. В. Предпринимательство. М. ... ... ... В. А. ... ... – М: ... ... Инвестиционная деятельность в Республике Казахстан. – ... ... ...... развития Казахстана. – Алматы:
“Экономика”, 2005.
12. Сборник законодательних актов Республики ... ...... ... Дашкевская Л. М. Правовые основы хозяйственной деятельности
предприятий . – М. “Колос” 2006.
14. Самочкин В. Н. ... ... ... – М. ... ... ... ... Нормативные акты Республики Казахстан. ... ... ... ... ... ... мен ... институт
Жеке кәсіпкерлік
Жеке – дара кәсіпкерлік
Жеке – топтық кәсіпорын
(заңды тұлғалар)
Жеке –дара кәсіпорын
(жеке тұлғалар)
Дара ... ... ... ... ... ... ... адам меншігі)
Әрбір пенде меншігі (дара меншік)
Қоғамдық тұтыну қорларына, қоғамдық мүлікке, ұлттық қорға әркімнің меншігі
Өзіндік меншік
Отбасы мүшелерінің әрқайсысына тиесілі меншік
Салалық ... ... ... ... ... бұйымдар
Көтерме фирмалар
Химиялық шикізат
Салалық институт
Балалар үшін
және диеталық
өнімдер
Белоктік
концентраттар
ҚРИж СМ
Парфюмерия косметика
Макарондар
Мед
препараттар
Диеталық тағам
Салалық ассоцациялар
Кондит
бұйымдары
Консервілер
Шарап-арақ
бұйымдары
Косметикалық ... ... ... ... бұйымдар
Консервілер
Тез даярланатын
концентраттар
Қант ауыстыру
шылар
Астықты өңдеу
Жарма
Солод
Лактар мен
бояулар
Экспорт
Кебу тамақ
Құрама жем
Өсімдік майы
Экспорт
Крахмал майсу
өндірісі
Киім
Астық кластері
Кондит өнеркәсібі мен басқа салалар үшін
жартылай фабрикаттар
Кепкен және мұздатыл
ған клейковина
Экологиялық
қаптама
Сүт ... ... ... ... ... ... сүт
Ұзақ мерзімге сақталатын қаймақты сүт
Тортасы айырылған май
Балалар үшін және диета лық тамақ
Шапашаң дайындалатын тамақ
Қышқыл сүт өнімдері
Кондитерлік бұйымдар
Ұзақ мерзімге сақталатын қышқыл сүт ... ақ ... ... ... ... ... ... алғашқы өңдеу
Былғары мен терілер
Ет, балық консервілері
Ет өңдеу
Салалық ассоцациялар
Экспорт
Ауыл шаруа шылық шикізат
Миничтрліктер мен ... ... ... тұяқ тар, ... ... ... жем
Үй малдары үшін азық
Сүйек майы
Биологиялық препараттар
Кір сабын
Кадрлар
Жоғары оқу ... ... ... ... ... және аудитор лық қызметтер
Банктер және басқа ... ... ... ... мақта
Тамақ өнеркәсібі
Өсімдік майы
Мақта талшығы
Құрылыс өнеркәсібі
Сырмай бояулар
Мақта линті
Мақта-мата иіріл ген жібі
Медициналық мақта
Техникалық мақта
Шұлық-ұйық бұйымдары
Медициналық тауарлар
Киім
Маталар
Көрпелер
Министрліктер мен
ведомствалар
Салалық
ассоцациялар
Салалық ... ... ... мен жабдықтар
Синтетикалық талшық
Импорт
Экспорт
Жуылған
жүн
Жүн өңдеу
Бояғыштар
Киіз
Көрпелер
Маталар
Жүннен иірілген жіп
Киім
Киіздер, киіз
үйлер
Киіз
Фетр
Күспе
Сыртқы және
ішкі тоқылған
киімдер
Тоқыма
матасы
Киім
Бас
киімдер
Былғары және
синтеткалық
бөлшектері бар
балалар аяқ
киімі
Шұлық-
ұйық
бұйымдары
Аяқ киім
Жұмыс
аяқ
киімі
Атырау облысындағы мұнай-химия ... ... ... ... ... және табиғи тұздар ҒЗИ
Қазақтың мұнай және газ ҒЗИ
Облыс әкімінің өкілі
Менеджмент және маркетинг орталығы
Этилен, пропилен өндіру
Қала әкімінің өкілі
Пропилен грануласын, ... ... ... ... мұнай және газ институты
Атырау мұнай колледжі
Хұқық қорғау органдарының өкілі
Полиэтилен грануласын, көпшілік тұтынатын тауарлар, ... ... ... ... құбырларын өндіру
Түпкі өнім-синтетикалық материалдардан жасалған бәсекеге қабілетті бұйымдар
ҚР қара металлургиясының кластері
Институттар
Мемлекет
Бизнес
Дербес кәсіпорындар-таукен ... ... ... ... ... лабораториялар
Облыс әкімінің өкілі
Кен өндіретін кәсіпорындар
Қала әкімінің өкілі
Жоғары оқу орындары
Хұқық қорғау оргавндарының өкілі
Байыту кәсіпорындары
Домналық өндіріс
Болат ... ... ... ... ... ... сала тармағы: көлік, Энергия, жылу, сумен
қамтамасыз ету, өндірістік жабдықтар, құрылыс бөлімшелері
Түпкі өнімдер-қара металлургияның өнімдері

Пән: Бизнесті бағалау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 95 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халықаралық дербес құқық пәні бойынша дәрістер кешені334 бет
Бастауыш сынып математикасын оқытуда оқушымен жеке дара жұмыс30 бет
Жеке адам жайлы8 бет
Жеке адамның психологиялық құрылымы туралы4 бет
Жеке тұлғаның даму психологиясы4 бет
Жеке тұлғаның даралық ерекшеліктері32 бет
Нотариаттың пайда болу негіздері.нотариаттың даму кезеңдері: нотариат туралы заңдардың реформасы. нотариаттың ұйымдастырылуы мен қызметтік реттейтін заңнама. Жеке және заңды тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауды нотариаттық заңнама негізінде жүзеге асыру9 бет
Сәбилік кезеңде балалардың үлкендермен қарым-қатынас рөлі25 бет
Тұлғаның қалыптасуы10 бет
Тәрбие процесі туралы жалпы ұғым4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь