Қазақ говорларындағы кірме сөздер


Қазақ говорлары тек көне замандағы ру, тайпа тілдерінің қалдығы ретінде сақталып калған байырғы, дәстүрлі сөздер мен тұлғалардан құралмайды. Оның ішінде кейінгі замандарда, тіпті кеше ғана, Ұлы Октябрь революциясынан кейін, пайда болған сөздер де бар. Осы кейінгі замандарда келіп қосылған диалектілік ерекшеліктердің бірсыпырасы — көрші тілдерден ауысып келген сөздер мен тұлғалар. Қазақстан жері бірнеше халықпен шекаралас жатыр. Олардың бірқатарының тілі туыстас та, кейбіреулері басқа типологиялық тілдер тобына жатады. Қазақ халқының көршілес елдермен ерте кезден-ақ тығыз қарым-қатынас жасап, олармен аралас-құралас отырғандығы белгілі. Бұл жағдай қазақ тілі құрамына әсер етпей қойған жоқ. Көрші халықтың тілі арқылы тілімізге ауысқан сөздер мен тұлғалар әсіресе Қазақстанның шет аймақтарында көп кездеседі. Мысалы, Өзбекстанмен шектес жаткан Шымкент облысы тұрғындарынын тілінде өзбек тілінен енген сөздер көп. Қырғызстанмен- шектес жатқан Жамбыл облысының оңтүстік аудандарында қырғыз тілінен енген сөздер бар. Жетісудын шығыс жағын мекендеген қазақтардың тіліне ұйғыр сөзі араласса, батыс қазақтарының тіліне татар, ноғай, башқұрт сөздері қосылып кеткен.
Ал орыс, араб, иран тілдерінің әсері барлық говорларда да байқалады, бірақ әсер ету дәрежесі барлық жерде бірдей емес. Араб, иран тілдерінің элементтері солтүстік-батыс не шығыстан гөрі оңтүстік аймақтарда көбірек ұшырайды. Орыс тілінен енген сөздер әсіресе солтүстік-батыс және шығыс аймақтарды мекендеген тұрғындардың тілінде көбірек кездеседі.
Орыс тілінен енген сөздер. Орыс тілінен енген немесе орыс тілі арқылы говорларға енген сөздердің дыбыстық жағынан қабылдануы олардың әдеби тілдегі сипатымен бірдей емес. Егерде әдеби тілдегі орыс тілінен енген бәтеңке, сот, пұт сиякты бірен-саран сөздерді есепке алмағанда, айтылуы мен жазылуы жағынан орыс тіліндегі нұсқасын сақтаса, говорларда олар ауызекі тілдің дыбысталу ыңғайына сәйкес біраз өзгеріске түсіп айтылады.
1. Айдаров Т. Қазақ тілінің лексикалық ерекшеліктері. Алматы, 1975; Лингвистикалық география. Алматы, 1977;
2. Сарыбаев, Қалиев, Қазақ диалектологиясы, 2004;
3. Балақаев М. Қазақ тілінің мәдениеті. Алматы, 1992;

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




ҚАЗАҚ ГОВОРЛАРЫНДАҒЫ КІРМЕ СӨЗДЕР
Қазақ говорлары тек көне замандағы ру, тайпа тілдерінің қалдығы ретінде
сақталып калған байырғы, дәстүрлі сөздер мен тұлғалардан құралмайды. Оның
ішінде кейінгі замандарда, тіпті кеше ғана, Ұлы Октябрь революциясынан
кейін, пайда болған сөздер де бар. Осы кейінгі замандарда келіп қосылған
диалектілік ерекшеліктердің бірсыпырасы — көрші тілдерден ауысып келген
сөздер мен тұлғалар. Қазақстан жері бірнеше халықпен шекаралас жатыр.
Олардың бірқатарының тілі туыстас та, кейбіреулері басқа типологиялық
тілдер тобына жатады. Қазақ халқының көршілес елдермен ерте кезден-ақ тығыз
қарым-қатынас жасап, олармен аралас-құралас отырғандығы белгілі. Бұл жағдай
қазақ тілі құрамына әсер етпей қойған жоқ. Көрші халықтың тілі арқылы
тілімізге ауысқан сөздер мен тұлғалар әсіресе Қазақстанның шет аймақтарында
көп кездеседі. Мысалы, Өзбекстанмен шектес жаткан Шымкент облысы
тұрғындарынын тілінде өзбек тілінен енген сөздер көп. Қырғызстанмен- шектес
жатқан Жамбыл облысының оңтүстік аудандарында қырғыз тілінен енген сөздер
бар. Жетісудын шығыс жағын мекендеген қазақтардың тіліне ұйғыр сөзі
араласса, батыс қазақтарының тіліне татар, ноғай, башқұрт сөздері қосылып
кеткен.
Ал орыс, араб, иран тілдерінің әсері барлық говорларда да байқалады,
бірақ әсер ету дәрежесі барлық жерде бірдей емес. Араб, иран тілдерінің
элементтері солтүстік-батыс не шығыстан гөрі оңтүстік аймақтарда көбірек
ұшырайды. Орыс тілінен енген сөздер әсіресе солтүстік-батыс және шығыс
аймақтарды мекендеген тұрғындардың тілінде көбірек кездеседі.
Орыс тілінен енген сөздер. Орыс тілінен енген немесе орыс тілі арқылы
говорларға енген сөздердің дыбыстық жағынан қабылдануы олардың әдеби
тілдегі сипатымен бірдей емес. Егерде әдеби тілдегі орыс тілінен енген
бәтеңке, сот, пұт сиякты бірен-саран сөздерді есепке алмағанда, айтылуы мен
жазылуы жағынан орыс тіліндегі нұсқасын сақтаса, говорларда олар ауызекі
тілдің дыбысталу ыңғайына сәйкес біраз өзгеріске түсіп айтылады. Мысалы:
бедре (ведро), құрамыс (коромысло), кәстеңке (косынка), кәртөшке
(картошқа), қарбыз (арбуз), пірнәбес (принавес) т. б. Орыс тілі оңтүстік
говорлардан гөрі батыс, әсіресе орталык-солтүстік және шығыс говорларына
көбірек әсер еткендігі диалектологиялық экспедициялардың материалдарынан
анық байқалады. Мысалы:
Кәсіеңке (Орал, Чап.). Басқа тартатын үшкіл орамал.
Кәнеу. (Орал, Жымп., канава). Арық, канал. Қәнәудан аттай алмай құлап
калдым (Орал, Жымп.).
Манатмәнет (монета). Сом. Бір манат ақшан бар ма? (Орал, Чап.).
Скірт (Ор. скирда). Бүгін бірнеше скірт шөп тасыдық (Орал, Жымп.).
Совхоздың далада үюлі тұрған скірттерінен 4 жүк пішенді тиеп апарып үйіп
қойды (Қызыл Ту, 4.1.38).
Ағлөп —(Орал. Чап., ор. оглобли). Тәрте, арбаның жетегі.
Сәтнек — всадник1.
Кейде қазақ сөзі немесе көрші тілдерден енген сөз бен орыс сөзі синоним
ретінде қатар қолданылады. Мысалы, Орал облысы Чапаев, Жымпиты
аудандарындағы тұрғындардың тілінде төмендегі сынарлар қатар қолданылады.
Кақпыштөшелкі (тушилка). Самауырдың кәмпөркесі. Мұны кейде самауырдың
томағасы деп те атайды.
Теркөйлекмәйкі. Майка.
Лапас (сир.)пірнәбес (жиі) (принавес). Жан-жағы ашық, төбесі жабық қора.
Пияла — пөзір (пузырь). Керосин шамның шынысы, шишасы.
Орыс тілінен енген сөздер әсіресе солтүстік-шығыс говорларда көп
кездеседі. Акад. В. Радлов 1870 жылдың өзінде Қазақстанның солтүстік
облыстарында тұратын қазақтардың тілінде орыс сөздері көп ұшырайтынын
айтады: Солтүстікте орыс көршілерінің әсері арқасында және оңтүстікте
өзбектердің әсері арқасында қазақ тілінің сөздік құрамы едәуір сөздермен
байып отыр. Төменде келтірілген материалдар В. Радловтың осы сөзін
растайды. Орталық-солтүстік говорлардан мысал келтірейік.

Кашауа (Қөкш., Щуч., ор. кашовка). Жеңіл шана.
Күмәжнеккуәжнек (бумажник). Ақша салатын былғары бумажник.
Қарағым, қалтамдағы күмәжнекті алып берші (Көкш., Щуч.).
Күмәгі. Қағаз (бумага). Күмәгі, күмәгі,— деді Бүркітбай бір кезде қойнына
қолын тығып. (С. Мұқанов.)
Оқап (ухаба). Ойлы-кырлы, кедір-бұдыр жер. Қысқы жолда оқап көп болады
(Көкш., Щуч.).
Бедре (ведро). Бір бедре су әкеліп қойды (Сем., Мак.)-
Бөгіребас. (Қарағ., Шет). Ыдыс-аяқ салып қоятын орын (погребец).
Құнт (кнут). Қамшы. Құнты жоқ кісі кесеумен қамшылар (мақал). Құнтымен
ашуланғанда қойып қалады (Көкш., Щуч.). Иттерге құнтын сілтеп, ешіктіріп,
кейбіреуін тартып жіберіп қынсылатты. (С. Мұқанов.)
Халықтық сөйлеу тілінде овощ, жеміс, бау, бау-бақша аттарының қазақша
атаулары жоқ болғандықтан, біраз сөздер орысша аталады. Мысалы, солтүстік
қазақтарының тілінде сәбіз, кияр, жүгері, қызылша сияқты сөздердің орнына
мәркөп, огүршік, көкраз, сбекла сөздері қолданылады. Бұл өңірдің тұрғындары
пиязды сарымсақ, сарымсақты шөшнөк (шешнок) дейді.
Жоғарыда келтірілген сөздерден басқа божы (вожжи), көпенекүпәнә (копна),
көшкі (кучка) сияқты сөздер де бар.
Араб және иран тілдерінің элементтері. Араб және иран тілдерінің
элементтері говорларда жиі ұшырайды. Оларды әсіресе оңтүстік говорларда көп
кездестіреміз. Араб, иран тілдерінің элементтерінің басым көпшілігі
оңтүстік говорларға ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Алғашқы мерзімді баспасөз тіліндегі кірме сөздер
Қазіргі түрік тіліндегі ағылшын тілінен енген кірме сөздер
Қазақ тіліндегі араб әдеби кірме сөздері
Жапон тіліндегі кірме сөздер және олардың қолданылу ерекшеліктері
Қазақ және орыс тілдерінің лексикасындағы ортақ сөздер
Қазақ тіліндегі күрделі сөздер емлесі
Тілдегі кірме сөздерді зерттеу мәселелері
Тiлдегi кiрме элементтер және оның қалыптасу жолдары
Шешендік сөздер
Еліктеуіш сөздер
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь