Қазақ говорларындағы кірме сөздер

Қазақ говорлары тек көне замандағы ру, тайпа тілдерінің қалдығы ретінде сақталып калған байырғы, дәстүрлі сөздер мен тұлғалардан құралмайды. Оның ішінде кейінгі замандарда, тіпті кеше ғана, Ұлы Октябрь революциясынан кейін, пайда болған сөздер де бар. Осы кейінгі замандарда келіп қосылған диалектілік ерекшеліктердің бірсыпырасы — көрші тілдерден ауысып келген сөздер мен тұлғалар. Қазақстан жері бірнеше халықпен шекаралас жатыр. Олардың бірқатарының тілі туыстас та, кейбіреулері басқа типологиялық тілдер тобына жатады. Қазақ халқының көршілес елдермен ерте кезден-ақ тығыз қарым-қатынас жасап, олармен аралас-құралас отырғандығы белгілі. Бұл жағдай қазақ тілі құрамына әсер етпей қойған жоқ. Көрші халықтың тілі арқылы тілімізге ауысқан сөздер мен тұлғалар әсіресе Қазақстанның шет аймақтарында көп кездеседі. Мысалы, Өзбекстанмен шектес жаткан Шымкент облысы тұрғындарынын тілінде өзбек тілінен енген сөздер көп. Қырғызстанмен- шектес жатқан Жамбыл облысының оңтүстік аудандарында қырғыз тілінен енген сөздер бар. Жетісудын шығыс жағын мекендеген қазақтардың тіліне ұйғыр сөзі араласса, батыс қазақтарының тіліне татар, ноғай, башқұрт сөздері қосылып кеткен.
Ал орыс, араб, иран тілдерінің әсері барлық говорларда да байқалады, бірақ әсер ету дәрежесі барлық жерде бірдей емес. Араб, иран тілдерінің элементтері солтүстік-батыс не шығыстан гөрі оңтүстік аймақтарда көбірек ұшырайды. Орыс тілінен енген сөздер әсіресе солтүстік-батыс және шығыс аймақтарды мекендеген тұрғындардың тілінде көбірек кездеседі.
Орыс тілінен енген сөздер. Орыс тілінен енген немесе орыс тілі арқылы говорларға енген сөздердің дыбыстық жағынан қабылдануы олардың әдеби тілдегі сипатымен бірдей емес. Егерде әдеби тілдегі орыс тілінен енген бәтеңке, сот, пұт сиякты бірен-саран сөздерді есепке алмағанда, айтылуы мен жазылуы жағынан орыс тіліндегі нұсқасын сақтаса, говорларда олар ауызекі тілдің дыбысталу ыңғайына сәйкес біраз өзгеріске түсіп айтылады.
1. Айдаров Т. Қазақ тілінің лексикалық ерекшеліктері. Алматы, 1975; Лингвистикалық география. Алматы, 1977;
2. Сарыбаев, Қалиев, Қазақ диалектологиясы, 2004;
3. Балақаев М. Қазақ тілінің мәдениеті. Алматы, 1992;
        
        ҚАЗАҚ ГОВОРЛАРЫНДАҒЫ КІРМЕ СӨЗДЕР
Қазақ говорлары тек көне замандағы ру, тайпа тілдерінің қалдығы ретінде
сақталып калған ... ... ... мен ... ... Оның
ішінде кейінгі замандарда, тіпті кеше ғана, Ұлы ... ... ... ... ... де бар. Осы ... ... келіп қосылған
диалектілік ерекшеліктердің бірсыпырасы — көрші тілдерден ... ... мен ... ... жері бірнеше халықпен шекаралас жатыр.
Олардың бірқатарының тілі туыстас та, ... ... ... ... ... ... халқының көршілес елдермен ерте кезден-ақ тығыз
қарым-қатынас жасап, олармен аралас-құралас отырғандығы белгілі. Бұл жағдай
қазақ тілі құрамына әсер ... ... жоқ. ... ... тілі ... ... сөздер мен тұлғалар әсіресе Қазақстанның шет аймақтарында
көп кездеседі. Мысалы, ... ... ... Шымкент облысы
тұрғындарынын тілінде өзбек тілінен енген сөздер көп. Қырғызстанмен- шектес
жатқан Жамбыл облысының оңтүстік аудандарында ... ... ... ... ... ... жағын мекендеген қазақтардың тіліне ұйғыр сөзі
араласса, батыс қазақтарының тіліне татар, ноғай, башқұрт ... ... ... ... иран тілдерінің әсері барлық говорларда да ... әсер ету ... ... ... бірдей емес. Араб, иран тілдерінің
элементтері солтүстік-батыс не шығыстан гөрі оңтүстік ... ... Орыс ... ... сөздер әсіресе солтүстік-батыс және шығыс
аймақтарды мекендеген тұрғындардың ... ... ... ... ... сөздер. Орыс тілінен енген немесе орыс тілі ... ... ... ... жағынан қабылдануы олардың әдеби
тілдегі сипатымен бірдей емес. Егерде әдеби тілдегі орыс ... ... сот, пұт ... ... ... есепке алмағанда, айтылуы мен
жазылуы жағынан орыс тіліндегі нұсқасын ... ... олар ... дыбысталу ыңғайына сәйкес біраз өзгеріске түсіп айтылады. Мысалы:
бедре ... ... ... ... (косынка), кәртөшке
(картошқа), қарбыз (арбуз), пірнәбес (принавес) т. б. Орыс тілі ... гөрі ... ... ... және ... ... әсер ... диалектологиялық экспедициялардың материалдарынан
анық байқалады. Мысалы:
Кәсіеңке (Орал, Чап.). Басқа тартатын үшкіл орамал.
Кәнеу. (Орал, Жымп., канава). Арық, ... ... ... ... ... ... ... (монета). Сом. Бір манат ақшан бар ма? (Орал, Чап.).
Скірт (Ор. скирда). ... ... ... шөп ... ... ... ... үюлі тұрған скірттерінен 4 жүк пішенді тиеп апарып үйіп
қойды ... Ту», ... ... Чап., ор. ... ... ... ... — всадник1.
Кейде қазақ сөзі немесе көрші тілдерден енген сөз бен орыс сөзі синоним
ретінде қатар ... ... Орал ... ... ... тұрғындардың тілінде төмендегі сынарлар қатар қолданылады.
Кақпыш//төшелкі (тушилка). Самауырдың кәмпөркесі. Мұны кейде ... деп те ... ... ... (жиі) ... ... ашық, төбесі жабық қора.
Пияла — пөзір (пузырь). Керосин шамның шынысы, шишасы.
Орыс ... ... ... ... ... ... ... Акад. В. Радлов 1870 ... ... ... ... тұратын қазақтардың тілінде орыс сөздері көп ... ... орыс ... ... арқасында және оңтүстікте
өзбектердің әсері арқасында қазақ тілінің сөздік ... ... ... отыр». Төменде келтірілген материалдар В. Радловтың осы ... ... ... ... ... ... Щуч., ор. кашовка). Жеңіл шана.
Күмәжнек//куәжнек (бумажник). Ақша салатын ... ... ... ... алып ... ... ... Қағаз (бумага). Күмәгі, күмәгі,— деді Бүркітбай бір кезде қойнына
қолын тығып. (С. Мұқанов.)
Оқап ... ... ... жер. ... ... оқап көп болады
(Көкш., Щуч.).
Бедре (ведро). Бір бедре су ... ... ... ... ... Шет). ... ... қоятын орын (погребец).
Құнт (кнут). Қамшы. Құнты жоқ кісі кесеумен қамшылар (мақал). Құнтымен
ашуланғанда ... ... ... Щуч.). Иттерге құнтын сілтеп, ешіктіріп,
кейбіреуін тартып жіберіп қынсылатты. (С. Мұқанов.)
Халықтық сөйлеу тілінде ... ... бау, ... ... ... жоқ болғандықтан, біраз сөздер орысша аталады. Мысалы, солтүстік
қазақтарының тілінде сәбіз, кияр, жүгері, қызылша сияқты сөздердің ... ... ... ... сөздері қолданылады. Бұл өңірдің тұрғындары
пиязды сарымсақ, сарымсақты шөшнөк ... ... ... ... ... божы (вожжи), көпене//күпәнә (копна),
көшкі (кучка) сияқты сөздер де бар.
Араб және иран тілдерінің ... Араб және иран ... ... жиі ... ... әсіресе оңтүстік говорларда көп
кездестіреміз. Араб, иран тілдерінің ... ... ... ... өзбек, ұйғыр тілдері арқылы ауысқан. Мысалдар:
Тауша — ... ... ... ... қуыс жер. Парсыша тагча. Біз
текшеге көрпе-төсекті де ... ... ... ... ... ауыз үй. ... ... — сенек, ауыз үй.
Айуан. Ауыз үйдің алдындағы веранда. Парсыша: веранда. Жүр, айуанға шығып
отырайық (Шым., ...... Бұл ... ... тіліндегі мағынасы — кесе, бокал. ... ... ... бірде кесе мағынасында, бірде шамның шынысы
мағынасында жұмсалады.
Шиша. Бөтелке. Дүкенге барып бір шиша ... ... ... ... шише — ... ... ... сөз.
Тандыр. Нан пісіретін пеш. Парсыша — тандур. Тандырды түстен кейін
жағайын деп отырмыз (Алм., ... ... ... дарбазасын түзету керек еді
(Шымк., Лен.). Ауыз — дарбаза, сөз — самал, кұдай ұрғанға не
амал (мақал). ... ... сөзі ... ... кақпасы деген
мағынада жұмсалады.
Белкүрек (күрек) дегендегі бел — араб, иран тілдерінің ... ... бил ... ...... ... ... ноукар. Әдеби тілдегі айтылу нормасы — нөкер. Орталық-
солтүстік говорларында бұл сөз нөгер формасында айтылады. ... ... той етіп ... ... ... қара нар ... қыз жөнелтті. Шырағым
жұрттан жалғыз шықпасын деп, ... ... ... ... ертті («Қозы
Көрпеш — Баян сұлу», 1957.) Башқұрт тілінде: «Нөгер — ... ... ... сл., 1958). ... говорларында әр түрлі мағынада жұмсалатын
ләгөн//леген сөзі парсынын ... ... ... ... ... енген сөздер. Араб, иран және орыс ... ... ... ... болса, көрші түркі тілдерінің
элементтері барлық говорларға тарамай, тек ... ... ... ғана ... ... (әсіресе оның оңтүстік аудандарын) мекендейтін қазақтардың
тілінде өзбек тілі арқылы енген сөздер көп.
Өзбек тілінен енген кейбір сөздер тек ... ... ... ғана
айтылса, енді бірқатары бірнеше облыс келеміне ... кең ... ... жүдә//жүде — өте (өзбекше жуда — өте, аса), ауқат —
тамақ (өзбекше овкат — тамақ ас), әсел — бал ... асыл — бал), ... ... ... ...... ... сөздер бірнеше облыста айтылса,
мұштау (өзбекше муштламок — жұдырыктау), шақтау — ... ...... ... (өзбекше писта — күнбағар), бадыраң//бәдірең
(өзбекше бодринг — қияр), таға ... тоға — ... ... ... ... ... аудан көлеміне ғана тараған.
Оңтүстік говорларда өзбек тілі арқылы енген парсының -хана жұрнағымен жаңа
сөз, жасау амалы кең ... ... ... және ... ... ... ауыз үй), мейманхана (қонақ үй), наубайхана
(нан пісіретін жер). атхана (атқора) сияқты сөздер оңтүстік говорларда жиі
айтылады.
Татар, ноғай, ... ... ... Орал ... ... ... ... қазақтардын тілінде орам — көше (татарша урам),
қауышу//қауысу — кездесу (татарша қавышу), ...... ... ... аға), ... — ет наны (ноғайша — инкал), етпек — таба нан (ноғайша өтпек
нан), шеккі — таразы (ноғайша шекке — ... опат болу — ... ... ... ... қазақтарынын тілінде тегірмеш — дөңгелек (татарша тәгәрмәш), сабан
— соқа (тат. сабан), тоқмаш — көже, кеспе (тат. ... ...... (тат. ... қарабура—шыбықтан тоқылған ашық қора (тат. бура)
сияқты сөздер бар.
1-жаттығу
Төмендегі кірме сөздердің ішінен
Орыс тілінен ... ... бір ... ... ... ... тілінен
енген сөздерді бір бөлек жазыңыз.
Кәстеңке, тауша, дәліз, кәнек, манат, айуан, орам, ауқат, жүдә, мейман,
сәтінек, ... ... ... шиша ... , қауышу, тандыр,
наубайхана, шеккі, нөгер, белкүрек, лапас, ... ... ... қарбыз, өтпек, сабан, сәндіре, ... ... ... ... ... ... диалектологиялық сөздікке кірмейтін сөздерді
теріп жазыңыз.
Мышық, азын-шоғын, шану, борың, баражоқ, ... ... ... ... мәшһүр, ғұмыр, тәртіп, егер, сарымсақ, себел, фікір, ... ... ... ... ... ... сөздерді ажыратыңыз.
Жүгері, кесе, кебек, ... ... ... су, ... ... сақпаншы.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Айдаров Т. Қазақ тілінің лексикалық ерекшеліктері. ... ... ... ... 1977;
2. Сарыбаев, Қалиев, Қазақ диалектологиясы, 2004;
3. Балақаев М. Қазақ тілінің мәдениеті. Алматы, 1992;

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
«Китаб муқаддима» ерекшеліктері173 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Алғашқы мерзімді баспасөз тіліндегі кірме сөздер26 бет
Ескі қазақ жазба ескерткіштеріндегі сөзжасам164 бет
Лексиканы оқыту әдістемесі24 бет
Молда мұса шығармаларының тілі55 бет
Наурыз — халық мейрамы6 бет
Тiлдегi кiрме элементтер және оның қалыптасу жолдары18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь