Қазақ билерінің өсиет сөздері

Кіріспе
Қазақ Билерінің өсиет сөздері
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер:
Олар көбіне-көп тарих қойнауының шырғалаң шатқалдарында шырмалып, цивилизация дамуының сарабдал жолдарының түрлі себептермен тыс қалып қойды. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұранында жазылғандай:
«Жаралған намыстан қаһарман халықпыз
Азаттық жолында жалындап жаныппыз.
Тағдырдың тезінен, тозақтың өзінен
Аман-сау қалыппыз, аман-сау қалыппыз».
Ол мыңжылдық тарихымен ерекшелігі және өміршеңдігімен, адам еркіндігін жақтаған сипаттарымен әлем назарына ілінді. Ұлы Далада, көшпелі цивилизацияның негізін құраған, қыпшақтар даңқының үстемдігінің ерте құлдырауы, тиісінше Қазақтың құқықтық мәдениетінің беделі мен ролінің құлдырамауына соқтырмағандығы таң қаларлық жағдай. Бұл қайшылықты Қазақ ата заңының аумағы кең даланың «еркіндік» қабілетінің сақталуымен «оқшау» орналасуымен түсіндіруге болады. Дегенмен де, ортағасырлық қазақ даласындағы мәдени-шаруашылық тоқыраудың белең алуы, өркендеп өскен басқа елдерден көш-құрым артта қалуы қоғам дамуына да әсерін тигізбей қоймады. Ұланбайтақ Орталық-Азия аумағы тарих сахнасының соңғы шебіне ысырылып тасталды да, ұзақ ұақыт бойына ұмыт қалды. Жат елдердің көшпелілер даласына отарлау саясатының іске асуымен байланысты қазақ қоғамы тарих бетіне қайта ене бастады. Бұл өзгерістер қазақ құқығының кейінгі тағдырында да және оған баға беруден де көрініс тапты.
Ол жоқтан бар етіп, біреулердің ойдан шығара салған қиялы болған жоқ. Сондықтан да халық арасында: «Ханда қырық кісінің ақылы бар, биде қырық кісінің ары, білімі бар» деген түсінік қалыптасқан.
Ол: «Істі қарастыру кезінде би және ақсақал дауласушыларға асқан әділдік танытуды өзінің қасиетті парызы санайды. Ол екі жақтың да дәлелдемелерін әбден тыңдап болған соң ғана өзінің әділ шешімін жариялаған және ол шешім міндетті түрде орындалған»,- деп жазды. XIX ғасырдағы қазақтың көрнекті ғалымы және зерттеушісі Ш. Уалиханов былай деп тұжырымдайды: «Билердің беделі Европадағы ақындар, ғалымдар мен адвокаттар сияқты өздерінің жеке бастарының қасиеттеріне байланысты болған». Зерттеушінің пікірінше Шекспир мен Гетенің ақындық ұлылығы үкімет декреттерінен тумаған, өздерінің дарындылығынан туған. Сол сияқты билердің де беделдері реттелген. Жаулап алушылық, жорықтар этномәдени шеңберінде қорғау және өзін-өзі нығайту идеяларына ұласты. Көптеген мыңжылдықтар бойына қазақ сахарасында ауысып отырған ірілі-ұсақты мемлекеттік құрылымдар, әсіресе түркілер мен түркіленген одақтар ұлан-ғайыр далада өздерінің қалыптасқан түрдегі «әділеттік», «еркіндік» идеяларын мұра етіп артына қалдырды.
1. «Елтұтқа»
2. «Қазақстан тарихы» очерктер
3. «Жаңа және қазіргі заман тарихы»
4. «Қазақстан тарихы» ІІ, ІІІ том
5. «Қазақстан тарихы» І том, Кәдірқұлова.
        
        Жоспар
Кіріспе
Қазақ Билерінің өсиет сөздері
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер:
Кіріспе
Олар көбіне-көп тарих қойнауының шырғалаң шатқалдарында шырмалып,
цивилизация дамуының ... ... ... ... тыс қалып қойды.
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұранында ... ... ... халықпыз
Азаттық жолында жалындап жаныппыз.
Тағдырдың тезінен, тозақтың өзінен
Аман-сау қалыппыз, аман-сау қалыппыз».
Ол мыңжылдық тарихымен ерекшелігі және өміршеңдігімен, адам еркіндігін
жақтаған сипаттарымен әлем ... ... Ұлы ... ... негізін құраған, қыпшақтар даңқының үстемдігінің ерте
құлдырауы, ... ... ... мәдениетінің беделі мен ролінің
құлдырамауына соқтырмағандығы таң қаларлық жағдай. Бұл қайшылықты Қазақ ... ... кең ... «еркіндік» қабілетінің сақталуымен «оқшау»
орналасуымен түсіндіруге ... ... де, ... ... мәдени-шаруашылық тоқыраудың белең алуы, өркендеп өскен басқа
елдерден ... ... ... ... ... да ... тигізбей қоймады.
Ұланбайтақ Орталық-Азия ... ... ... ... шебіне ысырылып
тасталды да, ұзақ ұақыт бойына ұмыт қалды. Жат ... ... ... ... іске ... ... қазақ қоғамы тарих бетіне қайта
ене бастады. Бұл өзгерістер қазақ құқығының кейінгі тағдырында да және оған
баға беруден де ... ... ... бар ... ... ойдан шығара салған қиялы болған жоқ.
Сондықтан да халық арасында: ... ... ... ... бар, биде қырық
кісінің ары, білімі бар» деген түсінік қалыптасқан.
Ол: «Істі ... ... би және ... ... ... ... ... қасиетті парызы санайды. Ол екі жақтың да
дәлелдемелерін ... ... ... соң ғана ... әділ ... ... ол ... міндетті түрде орындалған»,- деп жазды. XIX ғасырдағы
қазақтың көрнекті ... және ... Ш. ... былай деп
тұжырымдайды: «Билердің ... ... ... ғалымдар мен адвокаттар
сияқты өздерінің жеке бастарының қасиеттеріне байланысты ... ... ... мен ... ... ... ... тумаған, өздерінің дарындылығынан туған. Сол сияқты билердің
де беделдері реттелген. ... ... ... ... ... және ... нығайту идеяларына ұласты. Көптеген мыңжылдықтар
бойына қазақ сахарасында ауысып ... ... ... ... ... мен ... одақтар ұлан-ғайыр далада
өздерінің қалыптасқан түрдегі «әділеттік», «еркіндік» ... мұра ... ... ... ... сөздері
Қазақ көне заңдарының ережелері бекіген кеңістік шегі Қазақия атты
көшпелі халқының ... ... ... Яғни ол ... ... ... ... аясымен өлшенбейді. Демек, «Қазақ мемлекеттігі» деген
ұғымда бір хандықтың шеңберіне сыймайды. ... ... ... ... және ... мен жүздердің «Қазақияны» иеленуі үшін күрес
жағдайында өмір сүрді. Елдің саяси бірлігі тек ... ... ауыр ... қиын-қыстау жылдары ғана бой көрсетіп, басқа кезеңдерде ... ... ... ... қияс кетпеспіз. Ал қазақ ... ... ... ... ... болып қала береді.
Қазақтың көрнекті мәдениет қайраткерлерінің бірі ... ... ... ... ... бір кезде тақтарынын қуыршақша алып тастап
отырған»
Би халықтың сана-сезімінде ақиқаттың ақ туын ... ... Оған ... ... ... мына ... ұрандарын келтіреді:
«Шыннан өзге құдай жоқ», «Малым жанымның садағасы, жаным арымның ... ... ... ... бұл ұрандар бойынша адам үшін оның ... мен ... ... ... тұрғыдан қорғауды ең жоғарғы
қадір-қасиет деп санаған. Бұл моральдық ... әділ сот ... ... ... биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ »- деген ... ... ... боламын деген адам тек жеке ... ... қана ... ... ... сыннан сүрінбей өтуі керек болған. Әрине, билік
шеңбері жағынан билердің елдегі ... мен ... ... болған жоқ: шағын
ауыл, шағын ру бірлестігінен ... ... ... ... ... қазақ еліне
жүрген билер болған. Міне, осыған сәйкес билерге қойылатын талаптардың да
түр-сипаты, ... да ... ... ... ... байқаған ата-анасы оған би болу жолында дұрыс
бағыт-бағдардағы тәрбие беруге тырысқан. Ең алдында отбасында оған қазақтың
айшықты сөз өнерін, ... ... мен ... ... ... ... яғни ... қызмет барысында кездесетін сан-
қилы өмірлік мәселенің түпкі негізін табуды үйренуіне көмектескен, ... ... ... ... ... табуға бағытталған. Бұл қызметті
ата-анасы үйреткен, ... ... ... көпті көрген, өзінің білген-
түйгені мен өмірлік тәжірбиесі бар ауыл ... ... ... ... жеткіншектің ерте бастан белгілі билердің ... ... ... ... ... сот ісін ... қыр-сырын жас күннен
бастап игеруі өте маңызды шарт болып есептелген. Ұстаз рөліндегі бұл билер
шәкіртіне ... ... ... қаралатын істер бойынша шығаруға қатысты
шешімге өзінің көзқарасын нақты білдіру мүмкіншілігін ... оның ... ... ... ... халқының ұлы ақыны, әрі орта жүздің ғана
емес, бүкіл қазақтың «Төбе биі» ... ... ... Құнанбай да осы екі
жолдан таймаған. Құнанбай баласын алты ... ... ... ... ... ... алып баратын. Оның ... ... ... ... шешендердің қатысуымен соттар,
жиналыстар болып тұратын. Тобықты руының ... де ... ... көп ... Абай ... ... өткен. Зерттеушілердің
айтуынша он үш жасында Абай өзінің соттық шешімдерін ... ... ... ... М. ... бұл ... ... деп жазған: «Руаралық күрестің
дем берушлерінің арасында жүріп ... ... Абай ...... ... сөз сайысын жүргізудің сан-қилы тәсілдерін жіті
меңгереді. Даулар патша сотында емес, ... бойы ... ... әдет-
ғұрып құқығы негізінде шешілгендіктен Абай қазақтың халықтық сөз ... ... ... ... ... ... ... Әйтеке биді 1666 – 1722 ж.ж. дәл осындай жолдан өткен. Оған ... ... ... мен ауыл ... 5-6 ... көңіл бөлген».
«Болар бала боғынын» дегендей Орта жүзден ... ... ... он үш
жасында, кейініректе Сырдария алқабындағы азаттық қозғалысты бастаған Есет
20 жасында атақты би ... ... би ... үшін жеке ... мен
«дала заңының» ережелерін білгеннен ... ... ... ... екі ... ... өту қажет болды. Біріншіден, ол ... ... ... ... ... ... беріп, өзінің ақыл-
парасытымен таным логикасының жеткілікті дәрежеде ... ... ... ... данышпан ақсақалдарыдң батасын алуы керек.
Сондықтан халық: «Бата менен ер ... ... жр ... ... ... «Билер атасы» атанған атақты Төле би де 1663-1756 ж.ж.
өткен. Төленің ... ... сол ... ең ... би ... ... оны «Дала
заңдарының» қыр-сырын меңгерсін деп ... ... ... ... ... Төле 9 жасынан соттық істерге ... ... Ал 15 ... би болды. Ол кезінде 90 жастағы дана қария Жетес бидің, 100 ... Әнет ... ... ... ... жадында бұл ... ... баба бір бума ... ... ... «Балам, мынаны сындырып
көрші»- дейді. Төле буылған шыбықты олай-бұлай иіп ... ... ... бума ... ... сындыршы»-дейді Әнет баба. Төле оп-оңай
сындырады. Әнет ... ... не ... балам?»-деп сұрайды. Төле:
«Түсіндім, баба. Ынтымақты, бірлігі мықты елді жау да ала ... таяқ ... ... ... деп ... беріпті. Сонда Әнет баба:
«Бәрекелді, бала, дұрыс таптың. Ел билеу үшін елді ауызбірлікке, ... ... «Бақ ... барасың?-«Ынтымаққа барамын» дегеннің мәнісі осы»
- деп оң батасын беріпті.
Төленің ру ақсақалынан алған тағы бір ... «Үй ... ма, ... ел ... екенсің. Ауылыңның таңы бол, маңдайдағы бағы бол» - деген
екен. Қазақ ... ... ... ... ... де 1666-1722 ж.ж.
Кіші жүздің атақты данышпаны Қосуақ бидің өзінен бата алғандығы ... ... Ол: ... ... жас ... ... ... де үйде де, түзде де ... өзің ... бата ... ... ... ... ие ... би болам деуші адамды да сынау
әртүрлі себептерге сай жүргізілген: жас күнінде – оның ... ... ... ... ... ... – бидің дарындалған деңгейін тексеру
үшін, ел ... ... ... ... де ... ел арасында «сенімділік»
санағынан өткен. Топ ... ... ... я, ел төре - ... ... ... білу ... қолданылған. Мәселенки, Үргеніштің (Шығыс
Түркістан) ханы атағы шыққан Сырым бимен кездескенде оған төрт ... ... ... не, ... ... не, қыз ... не, жол мұраты не?». ... ... «Дау ... ... ... – ұту, қыз ... – кету, жол
мұраты – жету,»-дегенде хан ұшып ... ... ... ... ... ... салыпты.
Бидің нормативтік-құқықтық білімі мен оның ойлау үрдісінің ... ... ... ... ... Егер ... ... және сотқа
дейінгі процестің сайысушылығы, ашық, жария сипатын ескерсек, онда олардың
зор мәнінің болғанын еске түсіреді. ... ... ... ... ... тәжірбие барысында жылдар бойы жиналады. ... би ... ... ... өнерінің жас кезінен бастап-ақ байқалуы ... ... және ... ... ... талабы осындай болды. Билердің
ешқайсысы, тіпті есейген шағында да мұндай кездейсоқ ... тыс ... ... ... ... ... бойы қалыптасқан, оның әртүрлі
ғасырлар үнімен әуендестігін баса айтпаса болмайды. Бір жағынан ... ... ... ... ... көшпелі өркениет ауанында әркез
қозғалаыста, дамуда болғандығы сезіледі. Осындай өзгерісті ... ... ... дәстүрлернің сақтауышысы ретінде көрініс
тапқан. Бұл оның кәсіптік қызметінің міндетті қыры болып табылады. ... би - Ұлы дала ... ... ... әрі оның ... қоғам
өзгеруіне сай қолданушы.
Орта ғасырлық қазақ даласында, тіпті жақын арадағы жаңа заманға дейін
сөз құдыретінің ... де ... ... ... сөз ... ... жезтаңдай би алдында фактілер де тізе ... Ұлы ... ... ерекшелігі қазақ құқығында нық орын алды. «Ердің құнын
екі ауыз ... ... би», ... алды ... тіл» дей келе ... ... әділдігінің мақсаты «Тіл жүйрік емес, билікте шын жүйрік» деген
тұжырымды ... ... соты ... ... ... тарап сотқа өзінің биімен, кейде
тіпті өз руласының ... ... ... ... қатысады. Билер
сотында кездейсоқ сырттан келіп бір тарапты жақтауға рұқсат етіледі. Сот
ісін жүргізу ... ... ... ... ... ... ... жерлерде, көбінесе рулардың көшпелі мекендерінде өтті.
Қазақтар құқығындағы жауапкершілік пен жаза түрлері аса бай, әрі ... ... ... түрлерінің көптігі соттардың әрекеттерінің кеңістігін
қамтамасыз етті. Сонымен қатар, бұл билерге өз ... ... ... үшін ... ... ... Дәл осы ... мән жайынан кем бағаланбайтын судьяның жеке қасиеттері мен ... ... ... біз аясы кең ... ... белгілі қысаңдықтың бұғауында
қалдырарымыз хақ. Ол бір ... ... ... ... ... ... ... қорғаушылық және адамгершілік.
Ол кең мағынада алғанда заң да, билік те, ... ... пен ... көзі де, ... ... ... Осындай өзіне тән тұрақты
сипаттарының арқасында «көне қазақ заңдарының» қарастырған ережелер адуыны
мықты мұсылман құқығының ... ... бір ... ... құқығының,
тегеуріні мықты орыс заңының ықпалында кетпей өзінің бет-бейнесін сақтап
қалды. Көршілес елдердің құқық жүйелерінің қазақ ... ... ... ... ... күшке ұласа алмады. Қазақ құқығының түбегейлі ... ... ... ... ... қоғамдағы ықпалын жоймады. ХІХ ғасырдың ортасында
Шоқан Уәлиханов атап айтқандай: «Билер ... елу жыл ... орыс ... қарамасатан, бізге дейінгі жүздеген, бәлкім, мыңдаған жылдар бұрын
қандай болса, сол ... ... мол ... ... ... ... ... келе жатқан түйткіл сұрақтарының бір ұшы, бір емес-ау, сан ұштығы
өткен уақыттың – ... атты ... ... тар жол ... ... ... отырғанын түйсінетін де шаққа жеткенімізге шүкіршілік
еткендейміз.
Ғасырлар бойғы өлі ұйқысынан оянып, дүр сілкіне басын көтеріп, жаңара
жанданудың табиғи ... сара ... ... ... ... ... сан
салалы тармақтарының бірі тарихи таным десек, заманның күрделі де күрмеулі
даму процесстерін ... ... ... ... бүгінгі сана-сезімінің
күрт жоғары өрлеп мейлінше өрлеп өркендей бастағаны да ... ... ... Ел ... – ел, ұлт – ... жерімен тағдыр
талайлы тілімен әрі ділімен ұлт. Халық – тылсымды тұнық тарихымен халық.
Білгісі ... ... ... ... ...... ... сарқалмас
байлық, қызығы мен құпиясы қатар өрілген жанды ... ... ... ... ... өз ... адам ... өткен уақыттардағы рухани өмірінің
барлық мәдени құндылықтарын жинақтайтын ғылым саласы болып ... ... ... , ... болмысын білдыре отырып ол белгілі бір
дәрежеде өткен ... ... сол ... ... күннің жемісі мен
жетістіктерін дұрыс бағалай білуге жол ашады. Олай ... ... ... ... ие. өткеніміздің бүгінімізге, бүгініміздің ертеңімізге
қалдырғаны мен қалдырары ұшан теңіз... ... және ... ... ... үлкені осы бір ен дәулетті игере білу.
Дүние жүзі елдері мен мемлекеттерінің ... ... ... ... ірге тасты негіздерінің тнбегейлі түрде өзгеруіне
соқтыратын сапалық өзгерістер тұсында халықтың ... ... ... даму
бағытын айқындау міндеті көлденең тартылатына бар. ... ... ... ... ... өз ... материалдық және рухани
мәдениет үлгілері мен дәстүр үрдістеріне, өркениетті елдер қатарына алатын
орны мен ... бір ... ... өз ... ... деген ерекше
ықыласын туғызаты анық. Сол себепті де тарихи танымға деген соңғы ... алып ... ... ... ... де ... емес ... дәстүрлі
қазақ қоғамына тән билер институты тәрізді әлеуметтік табиғаты күрделі
құбылыс осындай мәселердің ... ... ... тарихында билер институтының маңызы өте зор ... ... ... ... және ... ... ғұрыптық құқық
негізінде жүзеге асырылуын қамтаамасыз ... ... бір ... ... ... институты қоғамдық күштердің ара салмағын теңдестіруші ... ... ... ... дамуындағы бүкіл саяси-әлеуметтік қарым
қатынастарды ... ... ... ... қазақ қоғамындапғы билер
институтының ерекшелігі оның ... ... ... тығыз
байланыс әкеліп, билеушілер мен бұқара халықтың белгілі бір ... ... ... топтасуын қамтамасыз етумен айқындала
алады. Яғни, билер институтының ... ... ... ... ... үш ... қамтыған деуге толық негіз бар:
- қоғам ішіндегі көлбеу қарым қатынастарды реттеуші әлеуметтік құрал
– бұл билер институтының әлеуметтік өлшемі;
- ... мен оның ... ... ... ... ... реттеуші саяси құрал – бұл билер институтынң саяси
өлшемі;
- қоғамның дәстүрлі рухани мәдениетін сақтауды, ... және ... ... ... етуші мәдени және рухани құрал – бұ ... ... ... ... ... тән ... ... көшпелі қоғам
жағдайындағы сонау ерте замандардан бас ... ... сот ... ... ... ... ... әлеуметтік тиімділігі барынша
жетілдірілген түрі болып табылады. ... ... ... ... тек қана ғұрып құқығы мен әдет заңдарына ғана емес, сонымен қатар
белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... арқа сүйеген құқықтық институт деңгейінен көріне алады. Ал патша
үкіметінің қазақ даласына кеңінен ... ... ... ... ... ... ... негізінен сырттан танылған, ... ... ... ... жат құүқықтық нормаларға балама
тұжырымдар ұсыну және көп ... өз ... ... ... ету ... ... ... сана сезімін сақтауға, дамытуға ұмтылған-ды.
Олай болса, еліміз өз тәуелсіздігін алған жылдар ... ... ... ... және ... ... хал ... байқайтынымыз сол,
қазірге заманға сай мемлекеттік жүйе мен саяси мәдениетті ... ... ... ... ... ... құрылымдарын жаңғыртып,
күн талабына сай бейімдеу аса қажеттілікке айналып отыр және ... ... да жоқ ... ... ... ... ... қазіргі
қатйта жаңғыра бастау құбылысынан олардың ... ... мен ... ... ... ... ... негізгі мақсаты – Қазақтан аумағын мекендеген,
экономикасы мал ... ... ерте және ... ... көшпелі және жартылай көшпелі қоғамдардың өркениеттілік
ерекшеліктерін қолдау арқылы қазақ қоғамындағы оның ... XVIII ... ... қоғамындағы билер институтының пайда болу, қалыптасу
кезеңдерңн, оның ... ... мен ... ... қоғамдық мәртебе
деңгейін айқындау. Бұл ретте баса назар аударарлық ... ... ... талап ететін мынандай күрделі міндеттерді жақызуға болады:
- Көшпелі қоғамдарға қатысты ... ... ... ... ... оның ... қазақ қоғамының
әлеуметтік құрылымын ... ... ... ... ... ... материалдарға сүйене отырып билер институтына
деген қоғамдық қажеттіліетердің ішкі мәнін ашу;
- Билер институтының қоғамдық және ... даму ... ... мен ... айқындау;
- Билер институтының шынайы тарихи үрдісі ... ... мен ... ... ... ... ... Билер институтының XVIII ғасырдағы қазақ ... ... ... рөлін анықтау.
- Билер институтының XVIII ғасырдағы қазақ қоғамындағы саяси,
әлеуметтік, рухани және ... ... ара ... ... ... ... ... шешуге ең алдымен ... мен ... ... ... ... талдау
арқылы, оның дәстүрлі әлеуметтік құрылымының біртұтас ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамында аса
маңызды саяси, әлеуметтік және рухани рөл ... ... ... ... жеке әлеуметтік құрылым ретінде ... оның ... шолу ... ... ... және ... жіктеу, кеңес дәуіріне тән таптық идеологиялық догматизм
жағдайында феодалдық құрылыстың ... ... деп ... ... ... ... ... қазақ қоғамына тән ... ... ... ... ... және руханишыл сипатына
баға беру арқылы қол жеткізе аламыз.
Мәселенің тарихнамасы. Дәстүрлі қазақ қоғамына тән ... ... ... ... авторлар болсын қандай да бір
арнайы зерттеу ... ... ... да, ... ... ... көтерілген еңбектер баршылық. Бұл ретте тарихшылар қазақ
қоғамындағы билер туралы шағын болса да өте ... ... ... ... ... ... көп борыштар. Қазіргі күні
Ш.Уәлихановтың қазақ ... ... ... хақындағы құнды
тұжырымдары бұл мәселені одан әрі зерттеушілер үшін аса ... ... ... ... ... ... ... емес. Ең
бастысы, Шоқан көтеріліп отырған ... ... ... ... өзінде-ақ айқындап берген болатын: «Если 40-летнее русское
владычество, внесшее много совершенно новых элементов в ... ... ... не имела никакого влияния на древний
киргизский суд биев, если суд этот мог ... ... ... ... ... ... что он ... ... ... киргизского народа» .
Қазақ даласының Ресей империясының қол астына қарауына
байланысты, XVIII ... ... ... орыс оқымысты шенеуніктері
көптеп келе бастағаны белгілі. XIX ғасырдағы дала өлкесінің ... ... ... ... тарихы, шаруашылығы мен әлеуметтік-
саяси хал-ахуалы, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрі жайыда бірқатар ... ... ... ... ... ... ... өз жазбаларында негізінен сол Шоқан
еңбектеріне сүйенген.
Аталмыш орыс шенеуніктерінің ... ... ... әлеуметтік
және этностық тарихын зерттеумен айналысқан революцияға ... мен ... ... ... ... жинақтау мен сипаттаудан аса ... ... ... ... тіркеумен ған шектеледі. Десек те,
аталмыш авторлардың жазбалары ... ... ... ... ... ... ... беру арқылы белгілі бір
бағыттамалық құндылыққа ие. Мысалы, қазақтың тұңғыш Ата Заңы іспетті
«Жеті жарғы» ... ... ... ... ... ... ... келтіретін А.Левшин би институтының кей кезеңдерде хан
институтынан да ... ... ... ... ... ... ол ... ру немесе тайпаның саны мен күш-қуатына тәуелді деп
көрсету арқылы, жалпы би ... ... ... ру-тайпалық
құрылымына тығыз байланысты қарастыру қажеттігін негіздейді. ... ... ... да қайталайтыны да бар. Ал Н.Гродеков
болса, ... ... ... емес ... ... ... оның ... «биге тілі тигендердің» жауапқа тартылатынын
сөз етеді.
1846 жылы қазақ даласына келіп, жергілікті халықтың әдет-ғұрып
құқығына байланысты материалдар жинаған айрықша тапсырмалар ... ... ... ... ... ... ... басқармасы статистика бөлімінің хатшысы И.А.Козлов ... ... ... ... құндылығы сонда, олар елге
танымал би, батыр, ақсақалдардың өз аузынан ... ... ... ... ... ... ... арқылы түрлі әлеуметтік
топтардың қоғам өміріндегі орны мен ... ... ... ... XIX ... шенеунігі Д'Андренің қазақ
даласын зерттеген жазбаларынан
Билер жөнінде.
▪ Күллі ... ... ... ... ісін ... ... Олар ... сөйлеп, ел атынан кесім айтады;
▪ Би-қазылар жазықсызды ақтап, жапа шеккенді жақтап, ... бір ғана ... ... ... ар-ұяты;
▪ Бидің Ордадағы орнына тіпті сұлтандардың да қолы ... ... ... – оның ... немесе байлығынаң күші емес,
халық сайлаған адамның алдында әділетке жететініне сеніп баратындығы;
▪ Би деген ... атты тек ... ... ... ...... мол адамдар ғана алып жүре алады.
Билер соты
❖ Билер соты тек Құранның ... жүре ... ... тіршілігінде әрқилы жағдайлар болып ... ... ... ... ... ... Дау – шарларды шешкенде, би
өзінің өмір тәжірибесіне, ақылына жүгінеді. Билер соты ... оның ... ...... ... ... ... адамның қайсы тайпа, қай рудан екеніне
қарамай, би мәселесін шеше ... Би ... ... ... Би көбіне қазы, молла қызметін атқарып, кейде сұлтан орнына
билік қыла береді, ол алдына ... ... ... ... ... ... жұрттың құрметі мен сеніменен басқа бидің ерекше құқығы
жоқ, қарапайым адамнан айырмасы – ел ... ... ... би деген беделі.
Қорытынды
Негізігі қайнар көзі Ұлы даланың әдет ғұрып жүйесі, мәдени дәстүрлері
болып табылатын ... ... ... ... бойы ... және
жанама түрде әртүрлі мемлекеттер ... ... ... ... ... ... де өзінің таңқаларлық өміршеңдігін көрсетті.
Әрине қазақ қоғамы осындай күштердің әсерінен елеулі түрде ұшырап отырған,
бірақ оның құқықтық ... мен тіл ... ... ... күш ... ... Олар ... қиын-қыстау жағдайларда да тек өзін-өзі сақтап
қана ... ... ... ие ... ... ... байтақ қазақ даласында болған өзгерістер мен төңкерістерге
қарамастан, сақтлып ... ... ... ... ... ... оның негізгі құрылымының ... ... ... ... ... мен ... ... түсіндіруге болады.
Қазақ Ата заңдарының мәнін тек қана Қазақияның этномәдени шекарасындағы
өзіндік нормативтік ролімен түсіндіруге, шектеуге болмайды.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. «Елтұтқа»
2. «Қазақстан тарихы» ... ... және ... заман тарихы»
4. «Қазақстан тарихы» ІІ, ІІІ том
5. «Қазақстан тарихы» І том, ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батырдан қалған өсиет (Бауыржан Момышұлының қанатты сөздері)17 бет
Төле би жайлы37 бет
Совет хан ғаббасов15 бет
Шортанбай Қанайұлы5 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбай ұлы13 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай шығармашылығының зерттелуі18 бет
Абай Құнанбаев өмірбаяны және шығармалары18 бет
Абай Құнанбайұлы өмірі1 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь