Қазыбек би Келдібекұлы

Келдібекұлы Қазыбек би (1665-1765) - қазақтың Тәуке, Болат, Сәмеке, Әбілмәмбет, Абылай хандары тұсында мемлекет басқару ісіне араласқан мемлекет және қоғам қайраткері, Әз Тәуке хан құрған «Билер кеңесінің» мүшесі, атақты шешен, Орта жүздің төбе биі, «Жеті жарғы» аталатын заңдар кодексін шығарушылардың бірі. Шыққан тегі Орта жүздің Арғын тайпасының Қаракесек руынан.
Қазыбектің анасы Тоқмейіл ұтымды да тапқыр сөздерді көп білетін зерек кісі болыпты. Анасы айтқан есті сөздерді кішкентай күнінен жаттап өскен ол ер жете келе өзі де солай сөйлеуге машықтана бастайды. Осы өнерінің арқасында бала биден дана биге айналып, «қара қылды қақ жарған Қаз дауысты Қазыбек би», «алты алаштың ардағы» деген атаққа ие болады. Содан болар Тәуке хан мемлекет тұтастығына жарықшақ түсірмей, халықты бірлікте ұстау үшін үш жүзді өзінен шыққан үш биге билету арқылы басқарғанда, Орта жүзге осы Қазыбек биді тағайындайды. Ол ел басқару ісіне араласып, Қазақ хандығының ішкі сыртқы саясатына елеулі ықпал жасап отырады.
Жоңғар басқыншылығына қарсы халық күресін ұйымдастырушылардың бірі болған Қазыбек би елдің азаттық алуы жолында аянбай тер төгеді. Абылай сұлтан жоңғарлардың қолына тұтқын болып түсіп қалғанда, оны босатып алуға белсене араласады. Сондай ақ ол Ресей, Бұхара, Хиуа мемлекеттері арасындағы еларалық мәселелерге де араласып, бейбітшілік пен достықты дәріптеуші мәмілегер болған, аразды татуластырып, алысты жақындастырып отырған.
«Елдестірмек елшіден, жауластырмақ жаушыдан» деп, ол елшілік қызметті де мінсіз атқарған тұңғыш дипломат. Оның тұңғыш рет он сегіз жасында елшілікке атшы болып барып, басшы болып қайтқаны ел аузында әлі күнге аңыз болып айтылады.
XVIII ғасырдың алпысыншы жылдарында Чиң империясы Қазыбекті өз жақтарына тарту мақсатымен оған елші жіберіп, мол сыйлықтар тартады. Бірақ ол Қытайдың қол астына қарауға қарсы болады. Сөйте тұрып, Абылайды Чиң империясымен тығыз қарым қатынас жасауға шақырады.
Үш жүздің ішіндегі шешуі қиын, ең күрделі мәселелердің басы қасында жүріп, хандардың сенімді ақылшысы, халықтың ханға бергісіз биі болған Қазыбек әр кез батыр жинап, ел шаппай, қылыш шауып, оқ атпай ақ ақылымен жол тауып, ел бірлігінің емшісі бола білген. Әбілқайырды өлтіріп, ел бірлігіне сызат түсуіне себепші болған Бараққа: «Сылтауратып сытыла алмайсың, не өліп тынасың, не жөніңмен жеңіп құтыласың, екінің бірі, Барақ» деуі,ақыр соңында оны мойындатып: «Уа, би аға! Айттың сен, көндім кебіңе» деуге мәжбүр етуі тек Қазыбектей айбыны ай жасырған текті бидің қолынан ғана
        
        
ҚАЗЫБЕК БИ КЕЛДІБЕКҰЛЫ
(1659-1765 жж.)
Келдібекұлы Қазыбек би (1665-1765) - қазақтың Тәуке, Болат, Сәмеке,
Әбілмәмбет, Абылай хандары тұсында ... ... ... ... және қоғам қайраткері, Әз Тәуке хан құрған «Билер ... ... ... Орта ... төбе биі, «Жеті жарғы» аталатын заңдар
кодексін шығарушылардың ... ... тегі Орта ... ... ... ... анасы Тоқмейіл ұтымды да тапқыр сөздерді көп білетін ... ... ... ... есті ... ... ... жаттап өскен ол
ер жете келе өзі де ... ... ... ... Осы өнерінің
арқасында бала биден дана биге айналып, «қара қылды қақ жарған Қаз дауысты
Қазыбек би», «алты алаштың ... ... ... ие ... Содан болар
Тәуке хан мемлекет тұтастығына жарықшақ түсірмей, халықты бірлікте ұстау
үшін үш жүзді өзінен ... үш биге ... ... басқарғанда, Орта жүзге
осы Қазыбек биді тағайындайды. Ол ел ... ... ... ... ішкі ... ... елеулі ықпал жасап отырады.
Жоңғар басқыншылығына қарсы халық ... ... ... Қазыбек би елдің азаттық алуы жолында аянбай тер төгеді. Абылай
сұлтан жоңғарлардың қолына ... ... ... ... оны ... алуға
белсене араласады. Сондай ақ ол Ресей, Бұхара, Хиуа ... ... ... де ... ... пен ... ... болған, аразды татуластырып, алысты жақындастырып отырған.
«Елдестірмек елшіден, жауластырмақ жаушыдан» деп, ол елшілік ... ... ... ... ... Оның ... рет он ... жасында
елшілікке атшы болып барып, басшы болып қайтқаны ел аузында әлі күнге аңыз
болып айтылады.
XVIII ғасырдың ... ... Чиң ... Қазыбекті өз
жақтарына тарту мақсатымен оған елші жіберіп, мол сыйлықтар тартады. ... ... қол ... ... ... болады. Сөйте тұрып, Абылайды Чиң
империясымен тығыз қарым қатынас жасауға шақырады.
Үш жүздің ішіндегі шешуі ... ең ... ... басы ... ... ... ақылшысы, халықтың ханға бергісіз биі болған
Қазыбек әр кез батыр жинап, ел шаппай, ... ... оқ ... ақ ... ... ел бірлігінің емшісі бола білген. ... ... ... ... ... себепші болған Бараққа: «Сылтауратып ... не өліп ... не ... ... құтыласың, екінің бірі, Барақ»
деуі,ақыр соңында оны мойындатып: «Уа, би аға! Айттың сен, ... ... ... етуі тек ... ... ай жасырған текті бидің қолынан
ғана келсе ... ... «XVIII ... ... ... тарихи аңыздар»
деген еңбегінде: «Абылай ханнан үш жүздің батырларының ішінен ... ... деп ... ол: ... ... ... екі кісіге
таңқалуға болады. Оның бірі 90 туысын Қалдан Сереннің ... ... ... те, ... ... ... ... туысын құтқарған
уақ Дербісәлі. Мұның алғашқысы Қалданға өзі ... ... ... Соңғысы
өзінің аулында отырып, жауын қорқытып алды» деп ... Бұл ... ... ... дана ... ел басшысының берген нақ та әділ бағасы
еді.
Қазақтың атақты биі. ... ... ... ... ... ... Ұлы ... биі етіп Төле биді, Кіші жүзге ... ... Орта ... биді ... ... ауыз ... сақталып қалған аңыздар
мен кейбір архивтік мәліметтер бойынша, Қазыбек би Келдібекұлы ... ... ... ... ... Тәуке, Сәмеке, Әбілмәмбет және Абылай
хандар тұсында мемлекет басқару ісіне белсене араласып ... ... ... және ... саясат мәселелерінде ықпал ете алатын. Ол — ... ... ... ... ... бірі. XVIII
ғасырдың 40-жыддары Абылай хан жоңғарлар қолына түсіп қалған ... ... ... ... ... ... ... 60-жылдары Цинь империясы Қазыбек биді өз ... ... ... ... ... ... сыйлықтар жіберген.
Бірақ Қазыбек би ... ... ... қарсы болған. Ол ... ... ... ... ... тұтас бір елдігін көксеп, жарғақ құлағы жастыққа тимей, өле-
өлгенше ұзақ та нәтижелі өмір кешкен аты шулы ... ... Қаз ... ... үш ... бір ... ... оның орта жүзінің тізгінін
берік ұстаған беделді биі, әділ қазы, ... ... ... ... ханның
беделін беркітіп, халқының бірлігін нығайту, қаптаған қалың жоңғарға қарсы
ерлік күрес ашып, ер ... ... ... ел ... ... ар-намысын
қорғауға үндеп өткен дана басшы, салиқалы сөз, ... ... ... ... ... ... өзіндік жол-жосық
бастаулары бар ұшқыр ойлы, жаны таза кемеңгер. Шешімсіз дау қалдырмай, қиын
түйіннің ... ... ... сөз ... ... жеткізе, сезіндіре
серігілте сөйлеп, күмәнсіз ... ... ... ... шебері, айтыс-
тартыста озып шыққан жүйелі сөздің жүйрігі, тайынбай, тайсалмай, шындықты,
әділетті жақтаған ... ... ... ... ... күн туып,
берекесі кеткен ауыр заманында ел жұртын сақтап қалу үшін өмірін сарп еткен
ардагер асқан ақыл ... Қара ... ... ... аспанына өмір сәулесін
шашқан жарық жұлдызы.
Жоңғардың басым кезінде, оның ... от ... ... ешбір қатерден қорықпай, өзіне төнген найзаның бетін қайтарар
қаһарлы тапқыр, алғыр, батыл қимылдарын, өжет сөздерін қоя ... ер ... ... үш рет тонап кеткен елінің есесін ол осы бір қасиетті
істері арқылы түгел қайтарған ... Қара ... ... ... ... ... ұяң — ... қымбат, Қүт береке — атаң қымбат,
Мейірімді анаң қымбат,
Асқар тауың, — әкең қымбат,
Туып өскен елің қымбат,
Кіндік кескен жерің қымбат,
Ұят пен ар ... ... жар ... ... ... жастарының ғасырлар бойы өнегелі ... ... ... ... ... ... биден қалған сөздерден
ҚАЗЫБЕКТІҢ ҚАЛМАҚ ХАНЫНА ҮШ РЕТ ЕЛШІ
“Құба қалмақ заманы” деп атанған заманда қалмақ пен ... ... ... ... ... үш рет ... айтқан екен. Оның бірі
әлгі Қазыбек ... ... ... ... өзге ... ... ... айтқан билігі.
Екінші билігінің тарихы мынадай: Қазыбек аты әйгілі боп тұрған шағында
өзіне қараған елін қалмақтың тіке шабуылынан аулағырақ қонысқа ірге ... ... ... ... ... ... Соны сырттан есіткен қалмақ
Қоңтажы дереу қалың қол ... ... ... елді ... ... қолы ... қоса ... тарта ер балаларды да байлап әкетеді. Оның
ішінде Қазыбектің өз баласы Қазымбет те ... ... ... ... ... де ... әкелу жөнінде ханның тікелей тапсырмасы
болған деседі. Сарыарқаны қоныстыққа ұнатып елге қайтқан Қазыбек ... ... соң, өзі ... ... қалмаққа екінші екінші рет жол тартыпты.
Он төрт жасар бала ... ... ... ... ... айтып бетін
қайтарып тастаған Қазыбектен жасқанып – Қоңтажы хан бітім керегін алып ... ... ... ... ... ... көздегені Қазымбетті
қайтармау екен. “Тірі емес” деп балаға құн төлеу ... ... ... ... ... Жұмыр басты, екі аяқты адамымның өзін қайыр, төрт аяқты ... ... ... Ерім үшін құн алмай өлісемін, бозымның көзі жоқ
болса, екі есе құн аламын. Бұл ... ... тал ... тапап аламын
дегенде, Қоңтажы:
- Қазыбек би, ерің үшін құн ... ... ... жөн ... Ал,
бозыңның төлеуін екі есе қып аламын дегеніңе жол болсын!- депті. ... ... ... екі есе болатын себебі: белеңнен шыға келген қалың
топтың ішінде оның жарық еткен айбыны Қоңтажыдай ... да ... ... ...... есте ... - ... Сонымен Қазыбек бұл
жолы да шапқыншылыққа түскен балалармен қоса ... көзі ... ... жоғының толық төлеуін алып қайтады.
Үшінші билігі: осы бітімнен қайтып келе сала ... елін ... бұл ... ата ... ... ... ... әлі де ол қоңысқа көшіп
болмаған ... ... ... ... тағы ... алады. Қазыбекке
шабылған елден хабаршы келеді. Сонымен Қазыбек тағы да қалмаққа тартады. Би
бұл жолы ... ... серт ... мұндай шабыншылық ... ... ... бір жола ... ... ... аттанады.
Қоңтажының ордасына таяп келгенде, өткелде тұрған бір ... қыз ... бара ... жөнін сұрапты. Қазыбек қызға Қоңтажы ... ... ... ... Қыз ... Елші болсаң, қазақтың Қазыбегі боларсың, есебің бітсе мені де ... - ... ... ... ордасына түсіп:
- О хан, сен ел шабуды қоймадың, мен елшілікке келуден танбадым, -
дейді. Қоңтажы ... ... би, ... ... сенің қаршадай 14 жасар күніңде айтқан
сөздеріңді есітіп: “Шіркін-ай, мынадан бір тұқым алар ма ... - ... ... ... ... ... алдырдым. Бірақ сен келіп “ерімнің
өзі қайтпай тұрып, бітім етпеймін” дедің. Не ... ... ... ... ... кейін менен іргеңді аулақ салып әрі көштің. Сені қайта бір
келтіру үшін мен ... ... ... ... ... ... ... турасы
сенімен достасуға құмармын. “Даудың артын қыз бітейді, судың ... ... ... ... шым ... - ... еді.
- Саған беретін қызым жоқ, қыз берсең алайын, - дейді. Хан Қазыбектен
“ұлың нешеу еді” деп ... Бір ... ұлым бар, - деп ... ... Хан бұған таңданып:
- Бір жарымы қалай? Сенде дығырдай бес ұл бар деп ... ... ... ... ... елге ие ... ұлым ... аты Бекболат, соны бүтінге
есептедім. Ал мал мен ... ғана ие ... ... ... алып ... - деп ... қарапты. Қоңтажа өз қызын беріп, оны Бекболатқа ... ... ... пен ... ... ... екен ... осы сапарында хан ордасына бара жатқанда жолыққан жас қызды ... ... ... - деп оны да ... ... тапсырыпты.
ҚАЗЫБЕК ПЕН ҚОҢТАЖЫ
Қалмақтың ханы Қоңтажы қазақ елін үш рет шауып алғанда, малдан бөлек ... ... ... ... ұл мен қыз да ... Соны ... ... жіберсе, Қоңтажы ешбір есе бермепті, сондықтан қазақ билері боп бас
қосып: “Қалмақта шынымен-ақ ... құл, ... күң ... кеткені ме? Қол
жинап, бір шайқассақ қайтеді?” – деп ... ... ... ... ... әлі де тілі ... елші ... сынасқанымыз жоқ, іріктеп елші
жіберіп, оған есе бермесе сонсын шайқасайық!” - дейді. Осыған ... ... ... сөз ... Бұл ... ... ... биге
жүктейді. Келдібек өзі бара алмай, өзіндей кісі таба алмай, ақыры Қазыбек
деген ... ... ұзақ ... ... ... ... оның ... келсе,
Қазыбек үйде жоқ екен, оны желі басынан табады. Балам жөн айтуды, ... біле екен деп ... ... сен ... ... - ... ... – дейді.
- Атым Қазыбек, әкем Келдібек, Шаншардың немересі ... - ... ... сенің осылай асық ойнап, тай үйретіп жүргенің жақсы ма, жоқ,
жақсылардың қасына еріп ел ... сөз ... ... ... ... дәуір де тәтті екен, оны да тастағым ... тұр, ... ... еріп ел ... жер ... сөз ... теріс болмас, -
дейді Қазыбек.
- Олай болса, ... үйге ... ... ... ... он кісі ертіп,
астына “Телқоңыр” дейтін ... ... ... ... ... ханға
жібереді.
“Телқоңырды” мін деуінде де себеп бар екен. Бір күні ... ... келе ... қара жал, құла ... іші жер ... ... ере
алмай, ептеп басып келе жатқанын байқайды: ... ... тас бар ... бар ма? Бір ... мұнша неге ауырлайды жануар!” – дейді.
Күндердің күнінде бие ... ... ... ... сауырына артылып
ойнап жүреді. Келдібек:
- Бұған бір қулықтың сүті не болады дейсің, екі биенің сүтін емсін,
қызыл тарлан бас мама ... бие еді, ... ... өзің ... же-дағы,
соған теліп жібер, - ... ... ... сол екі ... ... ... атаныпты.
Келдібектің тасқа салса тасқырмайтұғын, мұзға салса таймайтұғын бір
ыңғайлы ... бар ... ... ... ... онға ... сол жігітті
Қазыбекке қосып беріпті.
- Қанша айтқанмен мынау бала ғой, бақылап ... - деп ... ... ... ... Бар, ... хан мен Тайкелтір биге сәлем бер! – деп қоя ... ... топ бір ... ... ... тұр екен, самсап тұрған ... ... ... тура ... ... ... Қазыбек Абылайға сәлем
беріпті. Абылай сәлемін ... ... ... сен ... ... – деп жөн ... Атым Қазыбек, әкем Келдібек, - дейді бала.
- Балам сен қайда барасың? – ... ... Мен ... ... балалардың басшысы едім, енді ағаларымның атшысы
болайын деп ... Тай ... мен ... ... көріп едім, енді ат
бәйгесіне қосылайын деп келдім, - дейді бала. Сонда Абылай қарқ-қарқ күліп:
- жарайды ... ... ... бар. ... да жақсы екен, сөзің де жақсы
екен! – дейді.
Сонымен Абылай: “Жүріңдер балалар, сендерді біраз жерге шығарып ... - ... ... ... ... дау ... сау ... жүріп кетті. Ыңғай
жаратып, таңдап мінген қаз мойын, қамыс ... ... ... біреу
желіп, біреу жорғалап келеді. Тнлқоңырдың еті қызған сайын аузынан көбік
шашып, ... ... ... ойнап келеді. Ауыздығымен алысып, баланың
қолын қиып ... ... келе ... ... балаға тағы да
назарыауады.
- Балам, сен бері келші? – деп, Қазыбекті ... ... ... ... сен ... айтшы, атшы болғың келе ме, басшы болғың келе ... ... ... мен жол ... ... ... ... болып не қылайын,
атшы болсам да жарар! – ... ... бір ... ... ... иіре тұра ... Ал, ... барыңдар! Жолдарың болсын, алдарың олжаға толсын,
басшыларың Тайкелтір би ... ... ... хан ... болсын,
батырларың Малайсары болсын, атшыларың мына ... бала ... ... сыйлаңдар. Көп арасында мына Қазыбек сықылды кішінің
де сөзін Тыңдаңдар. Жат елдің ... ... ... ... тұрыңдар.
Қалмақтың ханы Қоңтажы асып туған, тасып жүрген хан ғой! ... ... жол ... ... сөз ... ... – деп жүрген хан
ғой. Мұнда қол ... ... болу да ... жол ... ... болу да
қымбат, бәрінен де ел тағдырын шешетін шешен болу да ... ... ... жаушыдан. Елдесе алмай жауласып кетсек, ... ... ... алмас қылышпен де көндіруге болады;
мылтықпен дәлелдеп атып жығуға да болады, дәлелдеп ... ... да ... ... сөз ... ... ... қайтып ала алмайсыңдар. Сөз
сөйлегенде, ойлап ... ... - ... ... ... ... Хандық дәуірде басынан өткізген біз осы жолы суын сүт ... ... ... ... ... ... ... жанымызды
салып көрерміз, - деп міндетіне алғандай болады.
Сонымен Абылай қош айтысып қайтып кетіпті, елшілер ... ... ... ... қиыншылықты бастан өткізеді, аязды күні аттарына
қар тепкізеді, әлденеше қиын асу белдерден де асады, суы ащы ... ... ... ... тауының таң жағында, Алтай тауының оң жағыңда
отырған хан ордасына барып ... ... ... ... жетіп барып: “Қазақ
елінің елшісі келдік, қайда орналасамыз?” - деп ... ... ... хан
ордада уәзірлерімен бас қосып отырған екен.
- Сойыс қылып шығынданбай-ақ бөліп-бөліп қонақ қылыңдар, - деп оннан-
бестен ... ... хан ... ... ... ... ... жүз атым
бар, жүз кісі атшым жоқ, атты тарата алмаймын, бір жерден орын ... ... ... ... ... ат ... хан өз албарына байлатқан екен.
Қазыбек аттарды ... ... ... ат ... тұрып реттеткен екен.
Сонда ханның әйелі: “Тайға мініп бала да ... ... деп, ... шығып
назар салып, Қазыбекке қарап тұрыпты. Сол күні кешке хан ... ... ... ханымын қасына алып кеңесіпті. Сөзді өзі бастап:
- Қазақ халқы бізді қамап келіп жатыр, тайға мінгізіп бір баланы ... ... ... ... ғой! ... ойым мынау: келекеге
келген қылып, осылардың кісілерін қырып тастап, аттарын жылқыға қоса салсақ
қайтеді? – ... ... ... билері “мақұл-мақұл” деп шу ете ... ... ... Хан, ол ... ... Қазақ деген қабырғалы қалың ел ғой. “Елшіге ... ... Жат ... ... келгенде, хандық қасиетіңді сақтап, ... ... Сен жүз ... ... ... ... жүз атты жылқыға
қосып бай бола алмассың. Тай дегенің тұлпар болып ... бала ... ... жүрмесін, байқау керек, - деген екен. Сонда хан тұрып:
- Олай болса, ... ... ... ... ... өзі, ... сөзі
сай келетін адамы болса оны көрейін, сай келмейтін болса жазасын сол арада
берейін, - деп уәзірлерін таратыпты.
Ертеңіне хан ерте ... ... бір ... ... ... бар екен,
сол сыншысын шақыртып алып:
- Мынау қазақ елшілері келіп ... ... ... есе ... ... ... бар ма екен, сен барып осыларды сынап ... ... ... ... - деп ... ... ... көпшілікке келіп
әрқайсысымен екі-үш ауыз сөзге келіп, ... ... ... таба
алмағандай болады. “Алыстан келген ел ғой, аттоны қандай, сайлы ма екен”, ... ... ішін ... ... ... ... ... аттың ішінде шалқасынан
түсіп ұйықтап жатыр екен. Екі қолы екі жақта, екі аяғы екі ... ... ... ... ... ... ары-бері айналып тұрып қалады. Осыны ханға
айтып барады:
- Мен мынау ... ... сен ... адам таба ... бірақ
мен басқа бір нәрседен шошып келдім, - депті. Хан “неден шошыдың?” – дейді.
- Жылқының ішінде бір бала ... екі аяғы екі ... екі қолы екі ... ұрып ... ... ... ... атқылап тұр екен. “Аузым жеткенше
сөйлеймін, қолым жеткенше сермеймін, ... ... ... ... бұрышына болса да сөйлесуге жараймын, халықты қара ... ... деп тұр ... - ... Сонда хан тұрып:
- Сен де аузыңды басып, ақылыңнан шалып жүр екенсің. Ол өзі ... өзі ... ... ... бұл жолы ... ие ... ... Ол ер жетіп
сүбемізді суырғанша талай өмір өтер. Олай болса, бұларды ... - ... соң ... да ... атқа ... ... киім ... жігіттері
келіп: “Сөзге дәмелің қалмаңдар” деп шақырып ... ... те ... қалмай, жігіттермен бірге хан ордасына келеді. Сонда хан тұрып ашулы
жүзбен, түсін суытып, мұртын тікірейтіп:
- Ия, қазақтар, неменеге келдіңдер, ... ... ... ... ... басшысы Тайкелтір би асып айтпайтын бұқпа кісі екен, “ә”
дегеннен шарқылдасып, ... ... ... ... ... ... Өрлікті төменге бердік.
Алдияр тақсыр, алдыңа келдік.
Берсең алдық, Бермесең қалдық.
Сөзді өзіңе салдық!-
деп, үш-төрт ауыз ... ... ... ... ... асып ... тәкәппар
Қоңтажы хан Тайкелтірдің төмендеп сөйлеген сөзіне мерейі үстем болып:
- Олай ... ... ... бір ... ... ... қайтпай қалатын
күн болса, ат-тонның амандығында елді тапқан да теріс болмас, - ... ... ... ауыз ... сөзді тастай беріп еді, хан оны
екі ауыз сөзбен үзіп тастады. Үзілген ... ... ... ... ... дей алмады. Қазақ-қалмақ таразыға бір түскендей болды. ... ... ... ... ... Сонда Қазыбек есік жақта өзінің
жігітінің жанында еркелегендей ... отыр еді, ... бір ... ешкім
ештеңе демеген соң, орнына атып тұрып хан ... ... ... ... ... несі ... ... сөзі артық.
Малдан малдың несі артық, Бір-ақ асым ет артық;
Жерден жердің несі артық, Бір-ақ уыс шөбі артық.
Міндетіне алған сөзден ... ... - ... ... ... өті ... -
дейді. Содан кейін, Қоңтажыға жетіп келіп, қарысып тұрып:
- Ел ... ... ер ... ... дат! – деді. Сонда хан:
- Өй өзің ... ... атың кім ? – ... Атым ... әкем ... Халқым қазақ, руым Қаракесек, - депті.
- Дауысың қаздың дауысындай қаңқылдап тұр екен, ал датыңды, айтшы! ... хан. ... ... Біз ... ... мал ... ... бірақ ешкімге соқтықпай жай жатқан
елміз. Елімізден құт-береке қашпасын деп, жеріміздің ... жау ... ... үкі таққан елміз, ешбір дұшпанға ... ... ... асырмаған елміз. Досымызды сақтай ... ... ... ... ... ... ... хан болса, хан ордасын таптай білген
елміз. Атадан ұл туса, құл боламын деп ... ... қыз ... ... деп ... Ұл мен ... ... отыра алмайтын елміз. Сен қалмақ
болсаң, біз қазақ, ... ... сен ... ... біз ... ... сен ... болсаң, біз көмір, еріткелі келгенбіз, қазақ,
қалмақ баласы табысқалы келгенбіз; танымайтын жат елге ... ... ... ... ... сен ... болсаң, мен арыстан,
алысқалы келгенбіз; жаңа үйреткен жас тұлпар ... ... ... ... айт, бермесең дірілдемей жөніңді айт, не тұрысатын ... - ... ... Қоңтажы не дерін білмей сасып қалыпты.
- Өзің сөзге ... бала ... ... ... қандай төмен еді, былай
жоғары шықшы, жоғары! – деп ... аша ... ... ... :
- ... қазақтың әдетінде жасына қарай отырып, жағына қарай сөз
сөйлей береді, өзімнен үлкен ағаларым төрде отырса, ... ... ... - деп жалт ... орнына қайта барып отырды. Сонда Қазыбектің сөзі
ханның басынан асып, хан не дерін білмей сасып қалып:
- ... ... ... әр үйде ... жүр, ... келген елші
ғой, ашулары бойында тұр ... ... ... алып барып, бір жерден күтімге
алыңдар, - ... ... ... Ал, қазақтар, қонақ үйіне жүріңдер, бір жерден ... ... - ... ... ... шығып кетті, қалмақ бірыңғай ... ... ... ... ... ... келіп:
- Бір жұдырықтай баладан қарасуға түсіп, осынша дірілдеп кеткеніңіз
не? – деді. ... ... ... ... ... ... ... өңменімен сұғып айтқан кезде, екі
иығынан екі аю аузынан от шашып “тыпыр” етші, “көрейін” деп ... ... ... ... сескендім. Сендерге көрінбегенмен маған көрінді. Менің енді
бұған қайтарып айтар ... жоқ, мал мен ... ... ... салып
беріңдер, - деді.
- Мал мен хан болғалы, басыма қасиет қонғалы ешбір адамға тізе бүгіп
көрген жоқ ... ... ... ... біраз сый қылайын, - деп
бұлардың басшы адамының әр қайсысына бір тоғыздан сый ... ... ... ... ... ... сен жаңа ... жас тұлпар екенсің, сенің айтқан
сөзіңе менің буыным шыдамай, сіресіп тұра алмадым. Сондықтан ... ... ... ... Біреуі – сенің даусың қаздың даусындай қаңқылдап
шығады екен, сондықтан сенің атың ... ... қаз ... ... ...... жеті ... саған арнап байладым, бұдан былай сен ... бол! – ... ... ... қазақтар қайтпақшы болды. Мал мен жанды
алдына өрістетіп салып, олармен хан қош айтпасақ болып еріп ... ... ... деп бір ... ... ... тұра ... Сонда қазақтың бір
жас жігіті ортаға шығып айқай салыпты. Уа, жиналған топ, ... ... ... мен басында қазақтың жылқышысы едім. Жылқы бағып жүріп
жылқыммен ... ... ... ... ... ... бір ... ұрып
тонымды тартып алды, өз ықтиярыммен бермеп едім, сабап тісімді ... алып ... ... ... сынып сөзім бұзылды, осыған жиылған
көпшілік не ... ...... ... ... ... Бұл немене, басында біткеннен кейін аяғында еселеп даулай беру дұрыс
бола ма! Тон дегенің бір тоқтышақтың терісі шығар, ат ... ... ... ... бір тай ... ал тіс ... ауыз ішінде, қол сынса жең ішінде
емес пе? – депті. Қазақ , ... ... тағы ... болып қалады.
Ешкім ештеңе дей қоймайды, ... ... ... тұр екен, атты борбайға
тартып жіберіп, Қоңтажы ханның қасына ... ... ... ... ауыз ішінде, қолы сынса жең ішінде” жүре беру ... не сөз! Оның ... ... тоны ... емей ... ... ... болат емей немене? Астындағы жалғыз ат қанат емей немене? ... ... ... рас болатын болса, жанатынан ... ... ... ... алғанынан қайыру керек, ... ... ... құлы ... Бұл да ... ... асыраған ұлы.
Ерікті ұл көрікті болып қайтуы керек, - ... ... ... Қазыбек
сөйлесе, аруағы асып кетіп, аузына сөз түспейді екен.
- “Мә, жанатыңа жанатым” деп ... ... ... ... “мә, ... деп ... семсерін береді: “мә, қанатыңа қанатым” деп ... ... ... ... Өзі ... ... ... осы жолы теңдікке
қолы тигеніне көзі жаткеннен ... ... ... ... ... ... ... тұлпарға қарғып мініп алып:
- Ал, менің де дауым бітті, енді қош ... ... - ... мал-жанын түп-түгел қайырып алып, Қазыбект бастаған қазақ елшілері
көшкен елдей ... ... ... қасында бір топ кісісі бар Қоңтажы
тоналғандай мең-зең болып дөңнің үстінде қала беріпті.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тәуке хан4 бет
Төле би Әлібекұлы7 бет
Қаз дауысты Қазыбек4 бет
Қазақ жыраулары мен билері17 бет
Қазақстан тарихындағы қазақ билері мен батырларының ролі6 бет
Қазақтың шешендік сөздері5 бет
Қазыбек би22 бет
Әз Тәуке хан5 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь