Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов жайлы

Кіріспе.

1. Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов.
2. Ш. Уәлиханов. қазақ қоғамының саяси. әлеуметтік өзгерістеріне, саяси ойдың дамуына ықпал еткен ғалым.

Қорытынды.
Қолданылған әдебиеттер.
Қазақстанда ағартушылық-демократиялық ойдың мәнін түсінү үшін мынадай методикалық және теориялық қағидаларды ескеруміз қажет: біріншіден, қарастырылып отырған ағартушылық идеология нақты тарихи шындық болып табылады. Ресейге қосылу, оның мәдениетімен кең танысу және сол арқылы еуропалық өркениеттен сусындау – Ресейге бодан кезеңінің нәтижесі болып табылғанымен, қазақ ағартушылығы дүниежүзілік ағартушылық ойдан оқшауланбай, керісінше, онымен ортақтастықта – ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасыр басындағы жалпыресейлік қозғалыстың ықпалы тиген дербес құбылыс ретінде дамыды. Сондықтан Қазақстан ағартушылық идеологиясын оқып үйренуде жалпы ағартушылық құбылысқа тән белгілермен қатар оны тудырған мәдени-әлеуметтік орта ерекшелігіне де баса назар аудару қажет. Екіншіден, осы ағартушылық идеологияның басты ерекшілігі оның азаттыққа, бостандық пен теңдікке ұмтылыс ниетіндегі Кеңес өкіметіне дейін және сол өкімет тұсынды өз мәнін жоймаған негізгі идеялық бағыт ретінде сақталуында (М.Дулатов - “Оян қазақ!”, М.Жұмабаев - “Тәңір”, “Мен кім”, “Тез барам” т.б., А.Байтұрсынов - “Қазақ өкпесі”, “Тәні саудың жаны сау”, “Қазақша оқу жайынан”, Ә.Бөкейханов, Ш.Құдайбердиев, М.Шоқаев, Ж.Аймауытов т.б.). Патша өкіметі мен сталиндік репрессия зардабын басынан өткізіп, әділет пен шындық жолында халқының мұңмұқтажын жоқтаған қазақ зиялыларының халықты оянуға, білімге, оқу-ағартуға үндеген еңбектері халық бостандығы мен теңдігі жолындағы күреспен тығыз байланысты болды. Үшіншіден, қазақ ағартушылығы күрделі де қайшылыққа толы эволюциялық даму сатысынан өтті. Ол даму реакциялық идеялық бағыттармен күреске толы болды. ХІХ ғасырдың екінші жартысы – ХХ ғасыр бас кезеңінің өн бойында ағартушы демократтар исламның феодалды-клерикалды идеологиясымен және әр түрлі діни-мистикалық бағыттармен арпалысты. Қоғамдық-саяси өмірдің маңызды бағыттары мен ілімдері де жеткілікті болатын. Оларға ХІХ ғасырдың орта тұсында пайда болған дәстүрлі-консервативті шаманизм бағытын, ХІХ ғасырдың аяғындағы діни-реформаторлық жадидизмді, Ресейдің мұсылман халықтары арасындағы панисламизм мен пантюркизм ілімдерін жатқызуға болады. Қарастырып отырған рухани құбылыстың рөлі мен мәні реалды идеялық күрес аясында көрінетіндіктен, орныққан реакциялық бағыттар мен ілімдер табиғатын жете ұғыну қажет.
Төртіншіден, Қазақстандағы ағартушылық ойдың қалыптасуына ХІХ ғасырдың 40-60 жылдарындағы орыс ағартушыларының, әсіресе, революциялық демократизмнің ықпалы қатты әсер етті.
1. Кішібеков Д., Сыдықов Ұ. Философия. Оқулық.— Алматы, 1994.
2. Кішібеков Д, Сыдықов Ұ Философия 1990 ж.
3. С. Торайғыров. Таңдамалы шығармалар. Алматы. Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1957 ж.
        
        Мұстафаева Гүлнұр,
Психология ІІІ курс.
ЖОСПАР
Кіріспе.
1. Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов.
2. Ш. Уәлиханов- қазақ қоғамының саяси- әлеуметтік өзгерістеріне, ... ... ... еткен ғалым.
Қорытынды.
Қолданылған әдебиеттер.
Кіріспе
Қазақстанда ағартушылық-демократиялық ойдың мәнін түсінү үшін мынадай
методикалық және теориялық ... ... ... ... ... ағартушылық идеология нақты тарихи шындық болып
табылады. Ресейге қосылу, оның ... кең ... және сол ... өркениеттен сусындау – Ресейге бодан кезеңінің нәтижесі болып
табылғанымен, қазақ ағартушылығы дүниежүзілік ағартушылық ойдан
оқшауланбай, керісінше, онымен ортақтастықта – ХІХ ... ... ... ХХ ғасыр басындағы жалпыресейлік қозғалыстың ықпалы тиген дербес
құбылыс ретінде дамыды. Сондықтан Қазақстан ... ... ... ... ... құбылысқа тән белгілермен қатар оны тудырған
мәдени-әлеуметтік орта ерекшелігіне де баса назар аудару қажет. Екіншіден,
осы ағартушылық ... ... ... оның ... бостандық пен
теңдікке ұмтылыс ниетіндегі Кеңес өкіметіне дейін және сол өкімет ... ... ... ... ... ... ретінде сақталуында (М.Дулатов -
“Оян қазақ!”, М.Жұмабаев - “Тәңір”, “Мен кім”, “Тез барам” т.б.,
А.Байтұрсынов - “Қазақ өкпесі”, ... ... жаны ... ... оқу
жайынан”, Ә.Бөкейханов, Ш.Құдайбердиев, М.Шоқаев, Ж.Аймауытов т.б.). Патша
өкіметі мен сталиндік репрессия зардабын басынан өткізіп, әділет пен шындық
жолында халқының мұңмұқтажын жоқтаған қазақ ... ... ... ... үндеген еңбектері халық бостандығы мен теңдігі
жолындағы күреспен тығыз байланысты болды. Үшіншіден, қазақ ағартушылығы
күрделі де қайшылыққа толы ... даму ... ... Ол ... идеялық бағыттармен күреске толы болды. ХІХ ғасырдың ... – ХХ ... бас ... өн ... ... ... ... идеологиясымен және әр түрлі діни-мистикалық
бағыттармен арпалысты. Қоғамдық-саяси өмірдің маңызды бағыттары мен
ілімдері де жеткілікті болатын. Оларға ХІХ ... орта ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың аяғындағы діни-
реформаторлық жадидизмді, Ресейдің мұсылман халықтары арасындағы
панисламизм мен ... ... ... болады. Қарастырып отырған
рухани құбылыстың рөлі мен мәні реалды идеялық күрес ... ... ... ... мен ілімдер табиғатын жете
ұғыну қажет.
Төртіншіден, Қазақстандағы ағартушылық ойдың қалыптасуына ХІХ ғасырдың 40-
60 жылдарындағы орыс ағартушыларының, әсіресе, революциялық демократизмнің
ықпалы қатты әсер ... Орыс ... ... ... ... кейбірі (Уәлиханов, Абай, Алтынсарин) Н.Г.Чернышевскийдің,
Н.А.Добролюбовтың, А.И.Герценнің, В.Г.Белинскийдің еңбектерімен, ал кейбірі
(Уәлиханов, Абай) авторларымен таныс болатын.
Революциялық демократизмді практикалық іс-әрекетке ... ... ... ала ... да, ... тарихи жағдайда халық бұқарасының екіжақты -
әлеуметтік және ұлттық қанаушылық пен жалпы аймақтық артта қалушылық
себептеріне ... ... ... ... ... типтік
ағартушылық позицияны ұстады. Яғни белгілі қоғамдық прогресті саны басым
топтың мүддесі үшін күреспен байланыстырған революцияшыл-демократтарға
қарағанда Қазақстан демократтары ХVІІІ ғасырдағы ... ... ... тап пен сословиені бөле-жармай, жалпы ұлттың атынан сөйледі.
Бұл, бір ... бір ... ... бір ... ... ... аңғартса, екіншіден, осындай ерекше жағдайда (жалпы артта
қалушылық, жаппай сауатсыздық, отаршылдық қанау) жалпы халықтық прогресс
идеясы өте актуальды болғанын және оның аса ... ... ... көрсетеді. Бесіншіден, Қазақстан ойшыл-демократтары
ағартушылық позицияда қалғанмен, аңсаған қоғамды төңкеріс жолымен орнату
әдістерін де қарастырған. Әйтсе де барлығы еркін, азат ... ... ... ... ... ... көмегімен немесе “әділ”, “таза”
білім мен басқару және ағарту, ғылым-білім арқылы өз халқының көзін ашып,
көңілін ... ... ... ... ... ... ... тарихи құрылымы мен қоғамдық күштердің жіктелуі әлде-қайда
өзгеше орыс революционер-демократтары секілді төңкеріс жолын қуаттап, оған
бірден-бір ... ... ... жол деп ... ... ... ... еді. Керісінше, рух пен тән арасындағы, жалпы Аспан астындағы
үйлесімділікті іздеп, ол жолда бойды ... ... ... жеңдіртіп,
мәселенің шеті мен шегіне ауытқымай асыл ортасын ұстануды үйрететін дана
Шығыс философиясы көрінісін аңғарғандаймыз. Алтыншыдан, “тоқырау”,
“құнарсыздық”, “артта қалушылық”, дәстүршілдік ... ... ... ... ... ... ... сияқты абстрактылы
және табиғатынан ғылымға, тарихи объективтілікке сай келмейтін тұжырымдама,
бірыңғай, іштей ... ... ... ... ... бар ... мойындау, екіншіден, “тоқырау”, “артта қалу” құбылыстарын
метафизикалық абсолюттендіру оларды тек Шығысқа имманентті деген түсіннікке
негізделген. Дұрысында, қай халықтың болмасын мәдениеті ... ... ... ... ... адамзат дамуы тарихи жалпы
диалектикасының белгілі кезеңі ретінде қарастырылуы тиіс. Өйткені ол
өзгеріс бола қалғанда өз ... ... ... ... көшетін
нақты тарихи жағдайлардың нәтижесі. Қазақ халқының тарихи өткеніне келетін
болсақ, шетелдік және отандас шығыстанушы ғалымдардың зерттеулері Таяу ... Азия ... ... ... ... ... дейінгі ІІ мың
жылдықтан бастап) ХІІ ғасырға дейін барлық критерийлер бойынша Жалпы Шығыс
пен ... ... ... озық және ... тұрғанын көрсетеді. ХІІІ
ғасырдағы Шыңғыс хан шапқыншылығынан кейін ғана даму қарқыны бәсеңдеп, ХVІ
ғасырдан толық артта қалу үдерісі белең ... ... ... ... ... ... Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов (1835-
1865) демократтық ұлттық мәдениетіміздің көрнекті өкілі. Энциклопедист-
ғалым, шығыстанушы, саяхатшы, публицист және қоғам қайраткері Шоқан
Уәлиханов өз бойында шын ... ... ... ... ... және
қысқа ғұмырында мол да жан-жақты шығармашылық мұра қалдырды.
Уәлихановтың ... ... және ... ... ... ... мен ғылым қайраткерлерінің маңызды рөл атқарғанын атап өтуіміз
қажет. Шоқан В.Г.Белинскийдің, Н.Г.
Чернышевскийдің, А.И.Герценнің, Н.А.Добролюбовтың ... ... ... мен идеяларын қуаттады.
Уәлиханов шығармашылығын 1) қалыптасу кезеңі (Петерборға барғанға
дейінгіуақыт, яғни 1855-1859 жылдар аралығы) және 2) кемелдену кезеңі (1859-
1865) деп екіге ... ... ... ... да ... кезеңі Шоқанның туған жерге қайтып оралғаннан - өмірінің соңына
дейінгі жылдарды қамтиды.
Омбыда кадет корпусын бітірген Шоқан өзінің 30 жылдық аз ... ... ... және Орта Азия ... мен ... ... ұлы
еңбектер қалдырған ғалым, ағартушы-демократ.
Ш.Уәлиханов тікелей философиялық мәселелер жөнінде еңбектер жазбаған,
алайда, барша шығармаларынан дерлік философиялық пікірлер мен тұжырымдарды
байқауға ... Ол ... ... қалдығы”, “Сахарадағы
мұсылмандық жөнінде”, “Тәңір (құдай)” деген еңбектерінде философияның
негізгі мәселесінеқатысты пікірлер айтады. Ең алдымен, Ш.Уәлиханов сыртқы
дүниенің адам санасынан тыс өмір ... шек ... ... ... ... орын алу ... түсіндіргенде “сыртқы дүние –
күн, ай, жұлдыздар және жер – алғашқы құдірет болып табылады” деп
көрсетеді. Сонымен ... ... шығу ... ... ... ... да еңбектерінен Шоқанның себептілік заңдылығын құптайтындығы,
себепсіз құбылыс ... ... ... ... ... ... мақаласында қазақтардың малды қасиет тұтатын ырымдары
себебін халықтың күн көрісі малға байланысты екендігімен түсіндіреді.
Қазіргі кезде философияның ... ... ... ... оның ... ... қарым-қатынасы аталынады.
Уәлиханов бұл мәселенің маңызды екенін сонау ХІХ ғасырдың орта кезінде-ақ
айтып кеткен. “Қазақтардағы шамандықтың қалдығы” деген еңбегінде табиғат
пен ... өмір мен өлім ... ... ... толы ... ... пәні
болды деп көрсетеді. Ғажайып әлемді, өмір мен өлім мәселесін, адамның
табиғатқа ... ... білу ... шамандықтан туды тұжырымдайды.
Бұдан Ш.Уәлихановтың адам мәселесіне, оның фәни дүниедегі орнына, өлім мен
өмір мәселесіне ерекше мән бергендігі ... тұр. ... ... ... табиғатқа құштар болу дейді. Екінші ғажайып нәрсе – ... ... ойға және ... ... ... рухы деп ... ... ішкі дүниесі, оның қоршаған дүниеге қатынасы зерттеуді қажет
ететін мәселе есебінде қаралды.
Ерекше назар аударарлық нәрсе – ... ... ... ... ... жөніндегі жазбалар” атты еңбегінде патша үкіметі
тағайындаған соттан қазақ даласында әзірше табиғи түрде сұрыпталатын билер
артық деген қорытындағы келді.
Себебі, би болу үшін ол адам ... ... ... ... керек.
Егер әділ болмаса оған ешкім билік айтқызуға келмей қояды, ал патша үкіметі
сайлаған сот билігі шектелер уақытқа шейін сот міндетін ... ... ... ... пен мансапқорлық жайлап, әділетсіз, парақор
болатынын дәлелдейді. Халық дұрыс даму үшін алдымен оған қажет нәрселер -
өзіндік даму, өзін-өзі қорғау, өзін-өзі ... және өз соты ... ... өзгерістер енгізіліп және сақталып қалу үшін реформалар халықтың
материалдық мұқтажына сәйкес және ұлттық сипатына бейім болуы да ... ... ... ... ... ... ... негізделген
немесе басқа елдің өмірінен алынған реформалар күшпен енгізілсе халыққа
орасан зиянын тигізеді.
Шоқан Ресейдің оқу орнын бітіріп, Еуропадағы ғылыми жетістіктерді
жақсы меңгерсе де, өз ... ... ... ... ... қалың
бұқараның жоғын жоқтады.
Революцияшыл демократтар реформа мәнін теріске шығармағанымен, алдыңғы
қатарға ... ... ... ... Уәлиханов типтік ағартушылықты
ұстанып, халық бұқарасының өмірін материалды және рухани жағынан ... ... деп ... ... ... бірінші шарты ағарту мен ғылым,
білімді таратуда, содан соң реформа жүргізуде деп түсінді.
Уәлиханов жалпы әлеуметтік бақытсыздық ... ... ... ... ... ... ... Мәдениет дәрежесінің экономикаға
тәуелділігі жайлы айтылған жеке ойлары болғанымен, жалпы ... ... ... кезекте қалың бүқараның надандығы мен қараңғылығын жою қажет. Олай
болмаған ... ... ... ... ... және ... мәнін бұқара түсінбеуі мүмкін.
Ал түпті мақсат - әлеуметтік теңсіздік пен ұлттық қанаудан арылған еркін,
тәуелсіз қоғам құру.
Уәлиханов мәңгілік, шексіздік идеяларын ... ... ... ішінде буддизмді нағыс “гуманды ілім” деп бағалады.
Жалпы алғанда, Уәлиханов дүниетанымы, оның шығармашылық мұрасы мен
практикалық іс-әрекеті Орта Азия мен Қазақстанның рухани ... биік ... ... ... ... ... ... саяси- әлеуметтік өзгерістеріне, саяси ойдың
дамуына ықпал еткен ғалым.
Қазақ халқының тағы бір аса көрнекті ғалымы, ойшыл- ... ... да ... ... ... ... ... аталады.Ол өз заманының жан-жақты білім алған оқымыстысы, саяхатшы,
қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік өзгерістеріне, саяси ойдың дамуына кең
көлемде шолу жасаған ғалым. Шоқан Уәлихановтың ... ... Омбы ... корпусының прогрессшіл ниетті оқытушылары мен қазақ
даласына құғындалып келген ұлтшылдардың үлкен әсері болды. Шоқанның
қоғамдық-саяси көзқарасында демократияляқ бағыттың қалыптасуына 1859-
1861ж.ж аралығында Петербургте ... ... мен ... алдыңғы қатарлы
идеяларының жаршысы болған демократтармен танысуы игі ықпал етті. Ен даланы
еркін жайлап, көшпенді тұрмыс салтын ұстаған халықтың ... ... өзге ел ... ... ... ... ... артта
қалғандығына көзі анық жетіп, оның болашақ тағдырын ойлады. Ресейдегі және
Европаның басқа да елдеріндегі саяси- әлеуметтік өзгерістерімен жақсы
таныс Шоқан ... ... ... ... ... саясаттың заңдылықтары
туралы ұсыныстарымен пікірлерін батыл білдіріп, жүргізіліп жатқан
өзгерістердің адам ... ... ... қажеттігін атап көрсетті. Ол
жалпы қазақ-орыс халықтары арасындағы байланыс арқылы, Ресейдің озық
мәдениетінің көмегімен сауатсыздықтан, саяси-әлеуметтік мешеуліктен арылып
өркениетті ... ... ... ... ... шығармаларында халық
өмірінің ең бір маңызды мәлелерін көтеріп, өркениетті дамуы мен
демакратиялық билік жүесін қолдаушы, өмір сүрген әлеуметтік ортасының қатал
сыншысы болды.
Шоқан Уалихановтың ... ... ... ... реформасы жайында”
еңбегі. Ол қалың бұқара мен билік иелері өкілдерінің ... ... тап ... ... даласында жүргізілмекші реформаның
өзектілігі төңірегінде мәселе көтереді. Халыққа экономикалық және
әлеуметтік реформалардың пайдасын “саяси реформалар экономикалық істерді
жүзеге асыратын құрал ретінде көрінбек” деп және ... ... ... ... ғана ... да, ал бұл мақсатқа қандай да болсын кедергі
келтіретін реформа зиянды ... ... деп ... ... ... асығыстыққа жол бермеуге, жергілікті халықтың әдет-ғұрпын,
ерекшелігін ескеруге шақырады. Жан-жақты талданып, қоғамдық , әлеуметтік
орта дами алатындай прогресс заңына негізделіп жасалған ... ... ... ... ... ... Жарғысын сынға алып, мұндай асығыс жасалған
реформалар халықты опат етеді және прогресс жолына кедергі келтіреді ... ... ... ... мен сот ... ... өзінің жобасы мен
пікірін Ресей империясының отарлау әкімшілігіне ұсынады. Реформалар
көздеген мақсатқа жету үшін “халық пікіріне сүйене отырып жасалуы керек”.
Ол ... ... өз ... ... алмайтын “тағылығы мен тұрпайылығы”
туралы көзқарасқа қарсылық білдіріп, “халық ... ... баға беру ... ... қауымдық қатынасына, олардың орыс өкіметіне тікелей
қатынасына назар аударуы қажет”,- деп жазды. Шоқан француз ойшылы
Вольтердің “Халықтың қажетті даму деңгейіне жетпеген заңдарды ... ... ... ... ... қолдайды. Оның демократиялық көзқарастарынан
өз халқының азаттыққа жетіп, нағыз білім алуын армандағанын көреміз. “Тек
білім ғана ... ... ... ... ... құруға үйретеді.
Халықтың кемеліне келіп, өркендеп өсуі үшін ең алдымен азаттық пен білім
қажет ”,- дейді.
Заманының саяси-әлеуметтік қайшылықтарын көре ... ... ... ... мен ... ... мен байлар және “дала пролетариаты”
деп айтқанындай кедейлерге бөледі. “Сұлтандар мен билердің пікірлері тіпті
қадір тұтуға лайық емес, ... ... бір ... ... ... көретін пайдасынан анағұрлым жоғары тұру керек” деп жалпы халықтың
мүддесіне сай келетін реформалық ... ... ... ... Шоқанның сот реформалары туралы еңбегінде қазақ даласына отарлау
әкімшілігі тағайындаған соттардан гөрі ғасырлар бойы ... ... ... ... білетін билерді пайдаланудың тиімділігі
айтылады. Бұрынғы заманнан қалыптасып, көшпелі қазақ қоғамының барлық
болмыстық қатынастары мен талаптарына сай келетін билер сотының империялық
соттардан артық, ... ... ... ол ... деп атап ... құрметті би атағы халық тарапынан қандай да сайлау жолымен
немесе халықты билеп отырған өкіметтің бекітуімен емес, тек сот рәсімін
терең білетін, оған ... ... ... ... қазаққа ғана берілген.
Би атану үшін қазақ халық алдында әлденеше шешендік сайысқа ... ... ... ... танытатын болған. Мұндай адамдардың
есімі желдей есіп, барлық жұртқа таралып, біріне емес, бәріне де танылған.
Сөйтіп, би атағы сот пен ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда көрсетілген жеке
қасиеттері сот билігінің ісіне “шынжыр балақ, шұбар төс” үйір иеленушілер
мен байлардың қысым жасамауын қамтамассыз етеді және билердің ... ... ... ... ... демократиялық сипаттары туралы ол
былай деп жазды: “Билер сотының артықшылығы, ол істі некен-саяқ болмаса,
жалғыз шешпейді, оған ... ... шек ... ал ... ... ... да ... көрінеді және бидің шешіміне шағым жасауға да құқы
бар”. Сонымен қатар, қазақ ойшылы билер сотының артықшылығын, құрметтілігін
оған ауыл ... кез ... ... өзінің мүліктік, материалдық
жағдайына қарамастан талап қоюға құқы бар екеніне ерекше назар аударады.
“Қазақтар соттың төрелік Renommee ие ... ... кез ... ... деген.
Қазақ қоғамында “ежелгі халықтық үлгідегі билер соты” баз қалпында
сақтап қалуда жақтады. ... ... ... ... ... ... азаматтық және қылмыстық істерді қарау барысында бірнеше ғасырлар
бойы дамып, жетілген әдеттік құқық нормаларына сүйенуін жылы ... ... ... ... ... жақын екендігін аса
құрметпен сүйіспеншілігін білдіреді. “Тегінде,- деп жазды Шоқан Уәлиханов,-
біз әдетте жиі жүгінетін дамудың ... ... ... ... ... шығарылған заңдарға, мысалы, мұсылман, қытай
және орыстың “Орыс правасы” заңына қарағанда қазақтың ... ... жағы ... ... заңында европлық жаңа кодексте сіресіп
тұрған “ескертетін”, “сескендіретін” шаралар жоқ. Қазақта тән жазасы
ешқашан болған ... Ру заңы ... ... ... ... бірі жауап
беретін руластық жағдайы ру қатынасында іш жүзінде көп пайда келтіріп
отыр”,-дейді. Байқап ... шын ... ... Уәлихановтың ойлары
көшпелі қазақ цивилизациясының, қоғамдық өсуінің “түрі нағыз буырқанған
кезенінде, яғни мәдениеті дамыған елдердің ... ... ... ... ... ... Ойшыл ежелгі заманнан көшпелі қазақ
қоғамында қалыптасып, дамып келе жатқан қауымдық гуманистік ... ... ... ... ... ... қабылдаған адамгершілік,
ізгі-ниеттілік, бауырластық ұғымдары мен тығыз байланыстырады. Атап
айтқанда, Шоқан Уәлиханов қонақасы, жылу, асар, ағайыншылық, ... ... ... нормалары бекіткен талаптарды тілге тиек
етеді.
Атап кететін бір мәселе: Шоқан Уәлихановтың қазақтың әдеттік ... ... ... ... ... ... әрі сол
қоғамның ұлттық мінез- құлқына сай келуі қажет” деген ұғыммен ұштасқандығы.
Міне, сондықтан ұлттық дәстүрге, психологияны ... жат, ... ... ... ... ... бермейтінің, тек қоғамдық
қатынастарды одан бетер шиеленістіре түсетінің қазақ ойшылы көрегенділікпен
болжай білді. Міне, сондықтан Шоқан Уалиханов билер сотын және
демократиялық мазмұндағы ... ... ... ... қалу ... былай деп жазды: “Өзіне етене таныс, сонымен тәрбиеленіп, өсіп-
өнген заң ғана халық үшін жайлы болмақ . Бұл заң қаншалы ... ... ... немесе жоғарыдан ұсынылған заңнан гөрі оған
етене жақын, түсінікті де айқын екніне ешқандай да күмән жоқ”.
Шоқан Уәлихановтың осы мағынадағы көз ... ... ... ... ... ... қызмет істеген кейбір
өкілдері де қолдаған. Орынбор шекара комисиясының төрағасы болып бірнеше
жылдар бойы қызмет атқарған ірі шығыстанушы-ғалым, Санк-Петербург
университетінің проффесірі В.В Григорьев ... ... ... ... ... ... сынап: “қазақтар орыс заңдарымен басқарыла
алмайды, мұндай басқару бізді олардан шектетеді”,- деп ашық пікір білдірді.
Шын мәнінде Ресейдің ... ... және ... ... кейін қазақ қоғамында әлеуметтік қайшылықтар күшеіп, ежелгі
дәстүрлі әдеттік-құқықтық реттеуге ... ... ... пен
заңсыздықтың кең етек жаюына жағдайлар туды. Екінші жағынан бұл процесс
“жергілікті тұрғындардың белгілі ... ... ... ... тапсырылған
ежелгі ғұрыптарын қылмысқа айналдырды”.
Шоқан Уәлихановтың құқықтық идеяларында әйел құқы ерекше орын ... ... ... ... ... ... ... Уәлиханов қазақтың
некелік әдеттік құқына сол болмыс дәрежесімен қарайды. Оның ойынша
атастыру, қалың мал, әмеңгерлік, көп әйел ... ... ... ... ... ... жат құбылыстар. Мысалы, ол атастыру
арқылы неке қиюды және қалыңмал беруді өте зиянды әлеуметтік көрініс
ретінде бағалайды. Кәмелеттік жасқа толмай қызды ... ... ... алдында да кешірілмейтін күнә, ұлттың болашағының тамырына балта шабу
мен пара-пар бағалануы тиіс деп ұғады. Бұл мағынадағы ойларын ол ... ... ... ... ... ... ... тым
жас кезінде, көбінесе олардың келісімінсіз беретіндігіне болса керек.
Қазақтар кейде өздерінің ... ... ... ... ... ... басының ықтиярынсыз некеге түспеуге мәжбүр етпеуіне қатаң бақылау
қоюын тапсыру қажет”.
Қорытынды.
Мінеки, өз кезінде қазақтың ардагер перзенті, бір туар ... ... ... қазақ халқының саяси көзқарасының
қалыптасуына, қоғамда саяси жүйенің әділетті орнауына және оның ... ... ... өз ... тигізді.
Шоқан Уалиханов қазақ халқының шынайы патриоты ретінде өз елінің саяси-
құқықтық институттарын ... ... ... ... ... қорғаған, әйел теңсіздігі мәселесін көтерген, сот жүйесінің
әділетті қалыптасуын жақтаған, яғни қазақ даласында ежелден қалыптасқан
билер сотының әрі ... ... ... ... халқымыздың қоғам
қайраткері.
Қорыта айтқанда, Шоқан Уәлиханов халқының шынайы патриоты ретінде өз
елінің гуманистік, демократиялық мазмұндағы саяси-құқықтық ... ... ... ... ... ... ... келгенше сақтап қалуды ақтық демі біткенше талап етті.
Қолданылған әдебиеттер.
1. Кішібеков Д., Сыдықов Ұ. Философия. Оқулық.— Алматы, 1994.
2. Кішібеков Д, Сыдықов Ұ ... 1990 ... С. ... ... ... ... Қазақ мемлекеттік
көркем әдебиет баспасы, 1957 ж.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жабаев Жамбыл/ Мұхамбет-Салық Бабажанов/Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы22 бет
Уәлиханов шоқан шыңғысұлы3 бет
Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов21 бет
Қазақ ағартушылығының негізін салушы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов13 бет
Қазақтың тұңғыш ғалымы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов14 бет
Рухани мәдениеттің негізін салған қазақ ғұламалары7 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ ағартушыларының қоғамдық - саяси көзқарастары19 бет
Шоқан (Мұхаммед-Ханафия) Уәлиханұлы11 бет
Шоқан Уалихановтың ағартушылық идеялары6 бет
Шоқан Уәлиханов13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь