Қылмыстылықтың себептері


Кіріспе 3.4.
Қылмыстық қоғам өміріндегі келеңсіз құбылыс ретінде ... ... ... ... ...5.7.
2 Қылмыстық себептері мен жағдайларына сипаттама ... ... ... ... ... ... .7. 11.
2.1. Қылмыстылықтың себептерінің ұғымы жөне жетілуі ... ... ... .11. 13.
2.2 .Қылмыстың жағдайларынын ұғымы жэне жетілу і ... ... ... ... ... ...14. 17.
3. Қылмыстылықтың себептерімен жағдайларын
оюдағы сақтандырудың ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17.27.
3.1. Қылмыстық сақтандырудың түсінігі жэне маңызы ... ... ... ... ... ..28.42.
32 Қылмыстық саясаттың қылмыстылықпен күрестегі ролі ... ... ...43.45.
Корьпынды. 46.47.
Колданылған әдебиеттер. 48.49.
Тәуелсіз Қазақстан Республикасының саяси, экономикалық жэне эулеметтік түрғыдан даму, өркендеу процесі берік орын алды. Елімізде жалдан-жылға алға өрлеушілік, дүниежүзілік деңгейге көтерілуге қадам баскандық айқын көрініс тапты. Тэуелсіздік алынғаннан бері реформалар жүзеге асты. Елімізде екі мэрте 1993 жылы жэне 1995 жылы Конституция қабылданды. Мемлекетіміздің қүқықтық негізгі берік қабылданды. Осы аз уақыт ішінде Қазақстан Республикасында көптеген кодекстер - қылмыстық, қылмыстык атқару, қылмыстық іс-жүргізу жэне тағы басқа қабылданды. Осындай заңдылық актілердің қабылдануы күқық бүзылутылықтың алдын- алуға жэне ондай қүбылыстармен пэрменді күрес жүргізуге күқықтық негіз жасап берді. Елімізде орын алған онды жетістіктермен бірге қоғамның одан эрі серпінді дамуына кедергі келтіріп жатқан теріс қүбылыстар да бар.Сондай қоғамға жат қүбылыстардың бірі - қылмыстылық болып табылады.Қылмыстылық көрсеткіші де жылма-жыл өсуде. Қылмыс-тылықпен пэрменді күрес жүргізуде мемлекет көптеген үйымдастырушылық шараларын іске қосуда. Қылмысқа қарсы күрестің бірі - кінэлі адамды қылмыстық заңға сэйкес жауапқа тартып, оның іс эрекетін қоғамга қауіпті жасаған ниетіне байланысты дүрыс саралау жэне эділ жаза тағайындау болып табылады.Қазақстан Республикасында 1997 жылы жаңа қылмыстық кодекс кабылданды,осы кодекстің қылмыстық ниет институтына еректе мән берілген. Бірақ бүлмэселе әлі күнге дейін теориялық негізінде зерттелмеген. Осыған орай сотпрактикасында қылмыстық ниетке байланымты бір келкі кағида қалыптаспаған.
Зерттеліп отырған проблема Қазақстан Республикасында арнайы зерттеу объектісі болған емес. Бүл проблема қылмыстық күқық теориясында көптен бері шешімін таппай келе жатқан өзекті мэселе. Қылмыстылық себептері мен жағдайларының үғымы туралы түрлі көзқарастар, ой-пікірлер баршылық, осы проблемаларға оның ішінде қылмыстылық жағдайын анықтаудағы қылмыстылық себептердің маңызы қылмысты саралауда, қылмыстылықпен қарсы күрес шараларын белгілеуде маңызы терең зерттеу обьектісі болмаған.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995ж30 тамыз.
2. Қ. Р. Қылмыстық кодесі 1997 ж 16 шілде.
3. Ағыбаев А.Н, Қылмыстық кұқық ( жалпы бөлім ) Алматы 2007ж
4. Алауханов Е.О. Криминология Алматы 2005ж
5. Жұмағали А. Криминология Алматы 2003ж
6. Мауленов Г.С. Основные характеристики преступности в Республике Казакстан. Алматы 1999ж
7. Қайыржанов Е.І. Причиность в криминологии Алматы 2002ж
8. Қайыржанов Е.І. Понятие, структура и виды профилактики Караганды 1986ж
9. КузнецоваН.Ф. Проблемы криминологической детерминации Ю.Номаконов В.А. Преступное поведение: детерменизм
и ответственность. Владивосток. 1989ж
П.А.Солженицын. Выступление в Международной академии философии. 14 сентябрь 1993г.
12. Лунеев В.В. Преступность 20 века. М., 1999г.
13. Теоретические основы предупреждения преступности. М., 1997г.
14. Курманов К.Ш. Квалификация преступлений: теория и практика. Бишкек, 2001г.
15. Теоретические основы предупреждения преступности. Под ред. В.К.Збирбуль, В.В.Клочков, Г.М.Миньковского. М., 1977г.
16. Криминология. Под ред. Н.Ф.Кузнецовой. М., 1998г.
17. КарпецИ.И. Проблема преступности. М., 1969г.
18. Криминолгия. Учебник для юридических вузов. Под ред. А.И.Долговой. М., І999г.
19. Қайыржанов Е.И. Криминология. Алматы, 1995г.
20. Гилинский Я.И. Криминология. Санкт - Петербург, 2002г.
21. Кудрявцев В.Н. Популярная криминология. М., 1998г.
22. Литвинов А.Н.. Гавриш Т.С. Профилактика преступлений. М., 2003г.
23. Криминология. Словарь справочник. М., 1998г.
24. Курс уголовного права. Общая частъ. Под ред. Н.Ф.Кузнецовой. М., 1999г.
25. Сахаров А.Б. О личности преступника и причинах преступности в СССР.М., 1961.
26.Спиридонов Л.И. Проблема причинного комплекса преступности. М., 1981г.
27. Қазақстан Республикасының конституциясы 1995 ж 30 тамыз
28. Қ.Р. Қылмыстық кодексі 1997 ж 16 шілде
29. Ағыбаев А.Н, Қылмыстык кұкык (жалпы бөлім) Алматы 2007 ж 30 Алауханов Е.О. Криминология Алматы 2005ж
31. Жұмағали А. Криминология Алматы 2003ж
32. Мауленов Г.С. Основные характеристики преступности в Республике Казахста. Алматы 1999ж
33. Қайыржанов Е.І. Причиноность в криминологии Алматы 2002 ж
34. Қайыржанов Е.І. Понятие, структура и виды профилактики Караганды 1986ж
35. Кузнецова Н.Ф. Проблемы криминологической детерминации
36. Номаконов В.А. Преступное поведение: детерменизм и ответственность. Владивосток. 1989ж
37. А. Солженицын. выступление в Международной академии философии. 14 сентябрь 1993 г.
38 . Лунеев В.В. Преступностиь 20 века м.. 1999г.
39. Теоретические основы предупреждения преступности. М, 1997г.
40. Курманов К.Ш. Квалификация преступлений : теория практика. Бишвек
, 2001г.
41. Теоретические основы предупреждения преступности. Поп ред Збирбуль, В.В. Клочков, Г.М. Миньковского. М., 1977г.
42. Криминология. Под ред. Н.Ф. Кузнецовой. м., 1998г.
43. Карпец И.И. Проблема преступности. М., 1969г.
44. Криминология. Учебник для юридических вузов. Под ред. А.И. Долговой. М., 1999г.
45. Қайыржанов Е.И. Криминология. Алматы, 1995г.
46. гилинский Я.И. Криминология. Санкт - Петербург, 2002 г. 47 . Кудрявцев В.Н. Популярная криминология . М., 1998г

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




Тақырыбы: Қылмыстылықтың себептері
Жоспар
Кіріспе
3-4.
Қылмыстық қоғам өміріндегі келеңсіз құбылыс ретінде ... ... ... ... ...5-
7.
2 Қылмыстық себептері мен жағдайларына
сипаттама ... ... ... ... ... ... .7 - 11.
2.1. Қылмыстылықтың себептерінің ұғымы жөне жетілуі ... ... ... .11-
13.
2.2 .Қылмыстың жағдайларынын ұғымы жэне жетілу
і ... ... ... ... ... ...14- 17.
3. Қылмыстылықтың себептерімен жағдайларын
оюдағы сақтандырудың
ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17- 27.
3.1. Қылмыстық сақтандырудың түсінігі жэне
маңызы ... ... ... ... ... ..28-42.
32 Қылмыстық саясаттың қылмыстылықпен күрестегі ролі ... ... ...43-45.
Корьпынды.
46-47.
Колданылған әдебиеттер.
48-49.
Кіріспе
Тәуелсіз Қазақстан Республикасының саяси, экономикалық жэне эулеметтік
түрғыдан даму, өркендеу процесі берік орын алды. Елімізде жалдан-жылға алға
өрлеушілік, дүниежүзілік деңгейге көтерілуге қадам баскандық айқын көрініс
тапты. Тэуелсіздік алынғаннан бері реформалар жүзеге асты. Елімізде екі
мэрте 1993 жылы жэне 1995 жылы Конституция қабылданды. Мемлекетіміздің
қүқықтық негізгі берік қабылданды. Осы аз уақыт ішінде Қазақстан
Республикасында көптеген кодекстер - қылмыстық, қылмыстык атқару, қылмыстық
іс-жүргізу жэне тағы басқа қабылданды. Осындай заңдылық актілердің
қабылдануы күқық бүзылутылықтың алдын- алуға жэне ондай қүбылыстармен
пэрменді күрес жүргізуге күқықтық негіз жасап берді. Елімізде орын алған
онды жетістіктермен бірге қоғамның одан эрі серпінді дамуына кедергі
келтіріп жатқан теріс қүбылыстар да бар.Сондай қоғамға жат қүбылыстардың
бірі - қылмыстылық болып табылады.Қылмыстылық көрсеткіші де жылма-жыл
өсуде. Қылмыс-тылықпен пэрменді күрес жүргізуде мемлекет көптеген
үйымдастырушылық шараларын іске қосуда. Қылмысқа қарсы күрестің бірі -
кінэлі адамды қылмыстық заңға сэйкес жауапқа тартып, оның іс эрекетін
қоғамга қауіпті жасаған ниетіне байланысты дүрыс саралау жэне эділ жаза
тағайындау болып табылады.Қазақстан Республикасында 1997 жылы жаңа
қылмыстық кодекс кабылданды,осы кодекстің қылмыстық ниет институтына еректе
мән берілген. Бірақ бүлмэселе әлі күнге дейін теориялық негізінде
зерттелмеген. Осыған орай сотпрактикасында қылмыстық ниетке байланымты бір
келкі кағида қалыптаспаған.
Зерттеліп отырған проблема Қазақстан Республикасында арнайы зерттеу
объектісі болған емес. Бүл проблема қылмыстық күқық теориясында көптен бері
шешімін таппай келе жатқан өзекті мэселе. Қылмыстылық себептері мен
жағдайларының үғымы туралы түрлі көзқарастар, ой-пікірлер баршылық, осы
проблемаларға оның ішінде қылмыстылық жағдайын анықтаудағы қылмыстылық
себептердің маңызы қылмысты саралауда, қылмыстылықпен қарсы күрес шараларын
белгілеуде маңызы терең зерттеу обьектісі болмаған.Ол проблемаға арналған
әр түрлі дарық көрген мақалаларда басқа республика аумағында осы
институттың табиғатын арнайы ғылыми-теориялық Дргелі еңбекттер жоқ.
Осы мақсатқа жету үшін қылмыстылықтың себептерімен жағдайларын
крименологиялық жэне қылмыстық проблемалар ,оны анықтаудың методологиялықты
жэне жазаны жеңілдететін немесе ауырлататын маңызды кызметі жөніндегі
түжырым мен қорытынды ғылыми түрде қарастырылады.
1. Қылмыстылық қоғам өміріндегі келеңсіз кұбылыс ретінде.
Қылмыстық іс қимылдын тетігін қарастырганда адам үшін орта мен оның жеке
басының қасиеті өзара эрекеттесе отырып қылмыс жасауга сыппаудың
(мотивация) туындауын, одан кейінгі мінез қүлықтың сипатын анықтайтындыгын
ескертілді. Қылмыс жасалган күннің өзінде де үрлық затын лайдалануға,
қылмыс ізін жасыруға жэне тағы басқа байланысты мэселелер туындайды. Сылтай
қылмыстық іс қимыл себебінің туындау, қалыптасу процесін жэне оның мақсатын
қамтиды. Іс-қимылдың сылтауы эрекет жасауға іштей үмытылыс, сыртқы ортамен
нақты жағдайдың ықпалынан туындаған жэне асқынған мүқтаждық, мүлде, сезім
анықтайтын ниет. Сылтаудан кейін белгілі бір іс-эрекеттің алдын ала
көрінген жэне қалаулы нэтижесі ретінде мақсат қалыптасады.
Қылмыс жасау туралы шешім қабылданғанда сол ниеті жүзеге асырудан болуы
мүмкін салдарлар болжамданады, нақты жағдай, өз мүмкіндігі жэне басқа мэн-
жайлар ескеріліп алдағы эрекет жоспарланады, қылмыс қүралы таңдалады.
Қалыптасқан жағдайдың жэне бойындағы мүқтаждықтың, мүдденің, сезімнің
ықпалымен адамға белгілі бір мақсат орныққаннан кейін онда бір шама
"кідіріс" болады. Әдетте, адам сол мақсатқа сәйкес бірден әрекетке
көшпейді, ол мақсаттан қоғамдағы моралдық, қүқықтың жэне басқа нормалармен,
қоғамның жэне топтың пікірімен, жақын адамдар пікірімен олшеп көреді.
Сонымен қатар объективтік факторларды, оның ішіндегі сыртқы элеуметтік
бақылаудың (объектіні күзету жүйесін немесе кэсіпорындағы есеп - кисап
жағдайын жэне т.б) ахуалын ескереді.
Сондай-ақ қылмысқа тосқауыл қою, оның ашу жэне айыптыларды жазалау
практикасы да есекеріледі. Қылмыстан не пайда, не зиян болатындығы
салмақтанады. Мысалы, эңгіме аса ірі соманы үрлау жайында болса, ол үшін
жаза ретінде сол сомадан едэуір аз айып пұ_л салынатын болса, әрине ондай
қылмыстаи адам пайда көреді. Бүл кезде сол адамның санасының сипаттамасы,
сондай -ақ, ол араласып жүрген немесе өзі еліктейтін адамдармен топтардың
санасы үлкен рөл атқарады. Егер төңіректегі жалпы кылмысты айынтағанмен
эконоимкалық қылмыстарга саусақ арасынан карайтын болса, онда заңсыз баюга
багдар алган адам үрлық жасауды емес, басқа қылмысты, мысалы, пара алғанды
жөн көреді.
Егер төңіректегілер іс-қимылдың қылмыстық түрін мүлде анықтайтын болса сол
шешім қабылданған адамның өзі қылмыстық жазаланатынын іс-әрекетке жол
беруге болмайды деп санаса, онда ол қылмыс жасаудан бас тартуы не оны
басқалардың күшті қысымымен немесе қалыптасқан мән -:кәйға байланысты
жасауы мүмкін. Сонымен, шешім қабылдау сатысында адамда туындаған ниет
қоғамда қалыптасқан нормалармен, пікірлермен, көзқарастармен, болуы мүмкін
салдарлармен тағы бір салыстырылады. Қайта күрудың белгілі бір кезінде:
Заң тиым салмағанның бэріне рүқсат деген үран болған. Бүл қылмыстық іс-
қимылға тосқауыл болатын жэне элеуметтік геттеуші мендетін атқарушы тек заң
ғана емес, сонымен қатар моралдык нормалар, діней этикалар қағидалар,
экономикалық ережелер де екендігін елемегендік еді.Әрбір шешім қабылдарда
бүларлың барлығы жиынтықта ескерілуі тиіс. Қабылданған шешім заңға, эсіресе
қылмыстық заңға қайшы келе-ме,бүл қорғаныстың соңғы шегі, оны атап өткен
адам қылмыстык заңның әрекет аясына түседі.
Қылмыстылық салыстырмалы жаппай, тарихи өзгермелі элуметтік кылмыстық-
қүқықтық сипатқа ие, белгілі бір мемлекетте белгілі бір уақыт аралыгында
жасалған қылмыстардың жиынтығынан түратын таптық коғамның қүбылысы.
Қылмыстылық элеуметтік қүбылыс,өзінше бір қоғамның өзіне бағытталған
сырқаты. Қылмыстылық белгілері оны салыстырмалы жаппайлығы, тарихы
өзгермелілігі. Қылмыстылықтың қоғамға қауіптілігі элуметтік дамуды жэне
экономикалық өзгерістерді тежейді, әлеуметтік :-сүрылымдардың қалыпты
жүмысын бүзады, элеуметтік институттардың оункциясына ықпал етеді. Елеулі
материядық жэне өзгеде ресурстык шығындар кетеді, сондай-ақ мемлекеттік
оргындардың ұйымдастырьшуьша оайланысты күш жүмсауды талап етеді.
Қылмыстылықпен күресте қылмыскерліктің сипатына сай келетін жүйелік сипат
болуы тиіс. Қоғамдык тэртіпті нығайту мэселесін элеуметтік өзара
әрекетестікте қылмыстылық түрғыдан мүқият зертеліуі қажет.

2. Қылмыстылықтың себептері мен жағдайларына сипатама.
Қылмыстылықты зерделеу кезеңі мен қылмыскерлікпен күресудің
үйымдастырукезені арасында қылмыскерліктің детерминациясы мен себептілігін
айқындау кезеңі міндітті түрде болады.
Қылмыстылықты түр-түрімен, оның нақты жағдайларда пайда болуын жан-жақты
түсіндіріп берітін қандайда бір жалпы, негізгі, басты себептер жоқ.
Барлық уақыт пен халықгардың қылмыстылығы ортақ. Қандайда бір -себептердің
эмбебап каталогынжасауда мүмкін емес. Қылмыстылықтың себептеріне баса мэн
бермеу немесе ол жайында аса қолданбау соңғы уақытқа лейін кеңестік
криминологияда да орын алды. Кейбір гылымдар зорлыққа себеп: эр түрлі
сипаттағы дүниеқорлық, буржуазиалық меншік қүмарлық психология деп
санады.
Криминалогиялық эдебиетте неғүрлым көп тараған, қылмыстылықты туындататын
эдеттегі мэн - жайлар туралы мэліметтер келтіріледі. Бірақ әзінің әр-түрлі
көрнісінде жэне үйлесімінде бүл мэн -жайлар кылмыстылықтың сан алуан түрін
туындатуы, оның сапалық және сандық сипаттамаларын эр түрлі анықтауы
мүмкін. Сондықтанда әр түрлі аймақтағы адамдардың нақты өмір тірлігінің
жағдайын, сол жағдайлардың өзгеруін, сондай-ақ қылмыстылықтың соған дейінгі
күйін эр уақытта талдау керек. Қандайда бэр мэн - жайдың қылмыстық іс-
қимылымен байланысын жай көрсету ғана емес, сол байланыстың сипатын
айқындаудыңда маңызы зор, мысалы: өзінің қандай нақты көрністерінде қандай
өзге факторлармен жиынтығында жэне қандай жағдайларда қандай мән-жай
қылмыстық іс-қимыл гудырады. Міне,осы ғана орын мен уақыттын нақты
жағдайларын ескеріп алдын алу шараларын максатты даярлауға мүмкіндік
береді. Кылмыстылықтың себептілігін айқындау процесі екі тэсілді бірдей
пайдалануды көздейді.
1. Қоғамның жайы, оның эр түрлі жақтары жэне келеңсіз элеуметтік
ауытқулары туралы жалпы мэліметтерді талдау;
2. Жекелеген қылмыстардың себептерімен жағдайларын зерттеу, оларды
жинақтап қорыту жэне қылмыстылықтың себептілігін жаппай қүбылыс ретінде
айқындау деңгейіне оту.
3. Бүл тэсілдер қолданылып алынған мэліметтер өзара байланыста
салыстырылады жэне талданады. Бірнші кезеңде қылмыстылықпен байланысты
қоғамдық қүбылыстар мен процестердің шеңбері болжаммен анықталады. Бүл
ретте бүрынгы криминологиялық зерттеулердің нэтижелері, кылмыстық өзге
қүбылыстармен жэне процестермен өзара байланысыны криминологтер
анықтаған заңдылықтары ескеріледі. Екінші кезеңде кылмыскерліктің бөлініп
алынған көрсеткіштері мен әр түрлі сипаттамаларыны статистикалық
байланыстылығы анықталады. Мысалы, криминолог, қоғамды көші - қонының
үлғайғанын ескеріп жэне мигранттардың крименалдық белсенділігінің жоғары
екендігі туралы бүрыңғы түжырымдарды біліп, ол қылмыстық статистиканы,
алғашқы есепке алу карточкаларын, қылмыстар туралы материалдарды жэне
қылмыстық істерлі талдағанда мигрант - қылмыскерлердің абсолюттік сынының
үлғайған оііғаймағандығын, қылмыскерлердің жалпы сынында олардың үлестік
салмағының өскен - өспегендігін айқындайды.
Корреляциялық талдау пайдаланылады: көші-қон ағыны туралы
мэліметтер қылмыстылық туралы, оның ішіндегі мигранттар қылмыстылығы гуралы
мэліметтермен салыстырылады.
Ал, тиісті байланыстылықтың болуы себептік байланыстылық бар деп ойлау үшін
ғана негіз бола алады. Мэселе - қандай мигранттарды қандай өзара
әрекеттестікте қылмыс жасайтындығын түсінуде.
Криминолог көші қонды жою немесе жүмысыздықты жою сияқты карапайым
үсыныстар жасауға тиіс емес.
Үшінші кезеңде статискалық тэуелділік фактысын анықтағанда оның сипаты
ашылады: себептік-салдарлық байланыс, күйлер байланысы, функциялық жэне
басқа байланыстылық. Бүл жерде криминалогиялық барлық әдістемелік жолдары
пайдаланылады.
Зерттеу, себептері талданып жатқан қылмыстық істері іріктеп алудан
басталады. Одан кейін бүл істер белгілі бір бағдарлама бойынша зертеледі.
Қылмыстық істерді алғашқы есеп жүргізу карточкаларындағы және статистикалық
нысандардағы деректерді алу үшін ғана зерттелу керек. Кандайда бір
факторлардың статистикалық жиынтығын қылмыскерліктің іетерминациясына,
себептілегіне қатысты элеуметтік қүбылыс деп, жаппай күбылыс деп қабылдамау
керек. Жеке дара қүбылыстардан олардың кең таралуына анықтайтын, сол
қүбылыстардың өзін тудыратын мекен жайларды көре білу қажет. Мысалы, егер
білімі төмен қылмыскерлер саны көп болса, ол - білім туралы заңнаманың
бүзылғандығы, халі нашар отбасылардан шыққан оалалардың қылмыс жасауы ондай
отбасылармен жүмыстың нашар жүргізілгендігін, коғамдық жэне мемелекеттік
институттардың оларға эіқпалының мардымсыз болғандығын көрсетеді, ал соңғы
жағдай - ондай отбасылары жайында хабарламаған адамдардың әлеуметтік-
қүқықтық енжарлығын көрсетеді, бүл жерде қамқоршы органдар қызметкерлерінің
немкүрайдылығы, отбасыларына элеуметтік қолдау көрсетудің материалдық
оазасының жүпынылығы да себеп болып отыр. Нарықтық экономикаға көшудің
нэтижесінде жұмыссыздар саны көбейді, халықтың тұрмыстық ахуалы эр түрлі
деңгей алды.
Қоғамның эр түрлі топтар арасындағы алшақтайтын өсіп бара жатқанына назар
аудармасқа болмайды. 1997 жылғы 25 желтоқсандағы Адам және заң телехабары
бай адамдармен кедейлердің табысы жайында мэліметтер келтірген. Әлеуметтік
детерминанттың мазмүнын, бәрінен бүрын, қоғамдағы кайшылықтар жэне олардың
шешудің қаншалықты тиімді екендігін анықтайды,— деп В.Н. Кудрявцев дұрыс
айтады.* Соңғы кездерде бір ерекшелік - түрмысы өте нашарлаған адамдар саны
күннен-күнге көбейіп Зарады, олардың тегін түрақ-жайға, балабақшасына,
жүмысқа, т.б. қүқығын жоғалтуда. Сондықтан олар заңды бүзбай мэселе
шешілмейді деген түжырым жасайды. Материалдық тапшылық пен қажеттілік
ерекше қүбылыс емес, ол фактор кейбір жағдайларда пайда қорлық - зорлық
сипаттағы қылмыстарды жасауға итермелеуі мүмкін.
Жекелеген қылмыстар туралы мэліметтердің пайдалана отырып кылмыскерліктің
себептерін айқындау екі жолмен жүзеге асырылады.
Біріншіден, жекелеген қылмыстардың себептерін айқындау, олар туралы
мэліметтерді, себептік байланыстарды терең талдау жэне аймақтық, жалпы
мемлекеттік масштабтағы элеуметтік қүбылыстарға макро-, микроорта
деңгейінде шыға отырып қорытып талдау арқылы жүргізіледі.
Жеке факторлардан орташа деңгейдегі элеуметтік мемелекеттік ортаны
сипаттайтын мэн-жайларды да бірге бақылағанның пайдасы бар. Бүл кылмыстық
іс-қимылға тосқауыл болатын процесстер мен қүбылыстарды дамытуға
көмектеседі.
Сол аймаққа, сол элеуметтік топқа тэн кылмыстық іс-қимыл, не кылмыскерлік
түрі айқындалады жэне алыста жатқан элеуметтік байланыстар мен
байланыстылыққа көз жүгірте отырып қылмыстық іс - қимылды тудыратын
себептермен жағдайлардың кешені зерделенеді. Бүл ретте мыналар маңызды
болып табылады. І.Жекелеген қылмыстардың себептері туралы мэліметтерді
жинақтап корытқанда: біріншіден, бүл жекелеген қылмыстарды тудыратын
себептер айқыналады; екіншіден, эр түрлі қылмыстық іс эрекеттердің
себептерінің ішіндегі ұқсастары анықталады.
Мұндай салыстыруда: а) ұқсастық; э) жеке даралық, қайталанбастық табылады.
Үқсастықты талдау негізінде қылмыстардағы әр түрлі топтарының
себептеріндегі ортақтық туралы үғым қалыптасады.
Сонымен бір уақытта неғүрлым ірілеу топтарға жэне жинақтап қорытуға көше
отырып өхдері топтастырылады.
Қылмыстылықтың қандай да бір түрі, тіптен жек дара қылмыстық іс-кимылдың
себептерінің сипаттамалары бірдей болған күннің өзінде әлеуметтік - топтық,
элеуметтік - аймақтық ортаның және неғүрлым жоғары деңгейдегі ортаның
эртүрлі сипаттамаларымен бейнеленуі мүмкін.
2.1. Қылмыстылықтың себептерінің ұғымы және жіктелуі
Орыс тілінде келтіру (причинь) сөзі бірдемені өндіру магынасында
қолданылды. Себептілік - бүл заттар мен қүбылыстар оайланыстарының бір
түрі, бүл- өндіруші, немесе басқаша айтқанда генетикалық байланыс, яғни
қандайда бір қүбылыстын, процестің туындау оактысын анықтаушы байланыс.
Себептілік туралы айтқанда себеп жэне салдар, себептік кешендер жэне
басқа да санаттар пайдаланылады.
Себептік байланыстардың айрықша ерекшілігі мынада: біріншіден, ;ебеп
эрекетке апарады, одан салдар туындайды. Себептен эрекет туындау үшін
қандай да бір жағдайлар болуы тиіс, бірақ бүл жағдайлар өздігінен салдар
экелмейді.
Қылмысты көзімен көргендердің ең жарлығы-қылмыс нәтижесінің ойдағыдай
болуының жағдайы, бірақ қылмыстың себебі емес.
Себептің эрекет ету аймағы, ол, бэрінен бүрын, сылтаурату
және шешім қабылдау кезеңдері. Нақты тэсілді таңдау (қорқытып талап ету
немесе алаяқтық), қылмыстық қастандық жасаудың нақты объектісін тандау жэне
іс-эрекеттің өзге де бір қатар сипаттамалары едэуір ідамада жағдайлармен
анықталады (әр түрлі объектілердің күзетілу жағдайы, криминалдық дағдының
бар- жоғы жэне т.б) .
Екіншіден, себептер мен салдарда уақыт бойынша кезектілік бар. Себеп уақыт
бойынша эрқашанда салдардан бүрын келеді, бірақ ол уақыт аралығы кейде
мүлде аз болуы мүмкін. Сондықтан да қылмыскерліктін элеуметтік салдарларын
оның себебі жэне оның өзгеруінің себебі деп қабылдамау керек. Үшіншіден,
салдар сол себептің себебі бола алмайды. Мысалы, кылмыскерліктің жаңа күйі
қоғамның жаңа күйін тудырады, ал қоғамның мүндай жаңа күйі өз кезегінде,
бүрынғы қылмыскерлікті емес, жаңа сипаттамасы бар басқа қылмыскерлікті
тудырады. Төртіншіден, себеп пен салдардың бір мағыналы қатнасы бар: бірдей
жағдайдағы эрекетті бірдей салдар экеледі. Бесіншіден, себепті салдармен
біріктіруге болмайды. Салдар :ебепті қайталамайды. Ол- объектінің қайта
қүрылуының өзгеруінің нәтижесі . Егер, мысалы, мекемеде іс- қағаздарын
жүргізу нашар болса, олардың біліктілігі төмен болса онда бүл мекемеде пара
қорлық жаппай сипат алғанға тейінгі жағдай осындай болған деп санау керек.
Криминологтардың жүмыстарына жасалған талдама оларда себептілігі түсінудің
төрт тэсілі бар екендігін көрсетеді. Оның эр қайсысы өзіндік рөл атқарады
жэне олар криминалогияның дамуының белгілі бір кезеңдеріне тэн. Бірінші
тэсіл жағдай деп аталады, сол салдар үшін қажетті жэне жеткілікті жағдайды
немесе салдар орын алған мэн жайлардың жиынтығын себеп деп хғыну керек.
Көптеген криминологтердің еңбектерінде қылмыскерлікке ықпал ететін көптеген
факторлар көрсетілген. Г .М . Миньковскии олардың санын Зірнеше жүзге
апарады. Жэнеде, талданып отырған жиынтықа қарай толықтай :ебеп жэне
ерекше себеп болып бөлінеді. Бүл, іс жүзінде, факторлык немесе көп
факторлық деп аталатын тэсіл, бүл ретте сипаты жағынан әр түрлі каблетілігі
ескеріледі. Объективтік жэне субъективтік факторлар бөлініп алынады,
олардың ықпалы жүйелі жэне бір жақты деп түсіндіріледі: адамдардың
матириалдық түрмыстық жағдайы қоғамдық сананы анықтыйды, ал ол өз кезегінде
қылмыстылықты анықтайды.
Қоғамдық психологиялық немесе жеке адамның санасын қылмыстылықтың тікелей,
жақын себептері деп санау осыдан барып туындайды.Төртінші тәсіл өз ара
эрекетестік түрғыда. Қылмыстық іс- қимылдармен қылмыстылықтың :ебебі, ол -
элеуметтік ортаны адамның жеке басы арасындағы өзара ^рекетестік.
2.2 Қылмыстылықтың жағдайларының үғымы және жіктелуі.
Бүл қүбылыстарды себеп деп, басқа біреулерін жағдай деп санауда
салыстырмалық сипат бар. Қүбылыс өзара эрекеттестіктін бірінде себеп Золуы,
екіншісінде жағдай болуы мүмкін.
Кейбір мэн-жайларды, тіптен өте теріс болса да, қылмыстың себебі деп айта
салуға болмайды. Оның жеке адамдардың эр түрлі типтерімен өзара
^рекеттестігі мүлде қарама -қарсы нэтижелер беруі мүмкін. Егер қылмыстық с-
қимылды мүлде үнатпайтъш адам үшін объектінің нашар күзетілетінін Зайқаса
ол күзеттің дүрыс болуынша ат салысады. Ал қалайда баюға бағдар алған адам
үшін күзеттің нашарлығы криминалдық іс-қимылға барудың себебі болады.
Дегенмен, басқа жағдайларға қарағанда адамдарды қылмысқа жиірек апаратын
мэн-жайларды бөліп алуға. Мүндай мэн-жайларды криминогендік деп атайды,
оларда қылмыстық эрекетке баруға мүмкіндік мол. Заңда іс-кимылға
итермелейтін, қылмыс жасауды қиындататъш мэн-жайларды антикриминлгендік
деп атайды. Оларды осылай бағалаудың өзі де салыстырмалы. Себеп
жағдайлармен өзара эрекеттестік ғана себепке айналады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 52- бабына былай делінген .
Жазаны тағайындау кезінде қылмыстық сипаты мен қоғамдық кауіптілік дэрежесі
айыпкердің жеке басьқсонымен бірге оның қылмыс жасағанға дейінгі жэне одан
кейінгі мінез - құлқы ескеріледі. Бұлардың ішінде әлеуметтік ортаның күйін
сипаттайтын мін - жайлардың, қылмыс жасалған ситуация , оған сылтау
басқалар бөлініп алынады. Қылмыс жасаудағы себептер мен қаралғанда
дэлелденуі тиіс.
Алынған мэліметтер: 1) адамның динамикадағы элеуметтік ортасы гуралы; 2)
адамның жеке басының сипаттамалары туралы ; 3 ) әлеуметтік орта мен
арасындағы әрекеттестік процестері, элеуметтік бақылаудың жайы туралы
мәліметтерді бөліп алу арқылы жинақтап қорынтылады.
1. Адамның элеуметтік ортасын талдағанда мыналар ескеріледі.: Микрортаның
материалдық жэне рухани жағдайларымен бірлескендігі
лшаттамалары, сондай - ақ адамның неғұрлым ауқымды элеуметтік ортамен
Зайланысы.
2. Қылмыскер жайындағы мэліметтерді талдау оның қозғалыстағы
сипаттамасын, жоспорларын, идеяларын, нені тосатындығы айқындауды көздейді.
Қылмыстықпен себептік байланыстағы сипаттамалар да жэне басқа: денсаулыққа
қатысты, психологиялық сипаттамалар қарастырылады. Олар кайындағы деректер
сот - психологиялық, сот- психитриялық жэне бақа сараптамалар актісінде,
қылмыскерлерге жақын хаттамалапында, сипаттамалар оолады.
Адамньщ элеуметтік - рөлдік аясын , эр түрлі салалардағы жэне эр түрлі іс -
эрекеттермен байланыстағы оның қызметінің мазмүнын толығырақ анықтаудың,
басты эрекетін анықтаудың маңыздылығы зор. Адамның элеуметтік ортасының
эрбір кездерінің ол үшін маңызы екендігін де ескеру керек.
3. Қылмыстық жағдайдың талдамасы, Е.Г. Горбатовская атап эткендей, жэбір
шеккен жақтың білгілі бір жағдайымен немесе әс-ұйымымен,
сондай-ақ қылмыскер мен жәбірленген жақтың өзара эрекеттестігі болатын
жағдайлармен сипатталады. Бүл ретте осы өзара эрекеттестікте жағдай, әлде
адамның жеке басының шешуші болды ма, адам күрделі жагдайга қалай тап
болды, осы жақтар ад айқындалады.
Мынадай жағдайлар бөлініп алынады. Қылмыстың жасалуын жеңілдету мақсатында
қылмыскер алдын ала даярлаған ( мысалы, мекемедегі есеп жүргізу жэне
бақылау жүйесін бүзу); табиғи, техногендік, элеуметтік сипаттағы төтенше
жағдайлардан туындаған; мэн-жайларлдың кездейсоқ тоғысуы нэтижесінде
туындаған.
Жағдай бағаланғанда жәбірленген жақтың іс- қимылының сипатын толық анықтау
керек, соның нэтижесінде криминалдық сипаттағы кақтығыс эрын алған жоқ па,
мүмкін екеуі де қылмыстық жазаланатын эрекетке барып, тек бір реті келіп
қалғанда ғана біреуі екіншісіне ауыр жарақат салған шығар, міне осы мэн-
жайлар айқындалуы тиіс.
Жағдай адамның қандай да бір мақсатқа жетудегі, қоғамға кайшы келмейтін
сипаттағы мүқтаждықтар мен мүдделердің қанағаттандырудағы киындықтармен
сипатталатын проблемалық; адамның қоғамға жат мүқтаждықтарының,
мүдделерінің көзқарастарының басқа субъектілердің мүдделерімен ашық
қақтығысы нэтижесінде туындайтын қақтығыстық болып оөлінеді.
Криминолог қылмыстардың нашар ашылу себептерін, жедел - іздестіру
кызметіндегі олқылықтарды терең зерттемейды. Тиісті ақпарттарды ол басқа
мамандарға хабарлап, олардың тереңірек зерттеуі жөнінде мэселе көтереді.
Криминолог зерттеуді шектеулі детерминизм шеңберінде жүргізіп отырғандығын
мойындауы тиіс. Бүл ретте себептік- салдарлық байланыстардың жүзеге
асырылуы әр түрлі жағдайларда болатыңдығын мойындау керек.
Біршама оқшаулау жағдайды, ол барлық локальдық өзара әрекеттестік (мысалы,
жеке адам мен микроорта) негүрлым ауқымды элеуметтік өзара эрекеттестіктің
элементі екендігін білдіреді. Жэне оның заңына бағынады.
Ішкі біртекті емес жағдайды, бүл ретте өзара эрекеттесу элементтері эірдей
емес, олардың біреуі белсенді рөл атқарады жэне анықтаушы болып -лбылады,
ал басқасы - туынды. (адамның жеке басы). Ішкі үйымдастыру жэне -ұрақтылық
жагдайды,бү_л ретте криминологиялық түрғыдан маңызы бар өзара
әрекеттестіктер эр түрлі дэрежеде болады, ал қылмыс өзін бірқатар өзге мэн-
жайларға байланысты едәуір шамада көрсете алатын процестің нэтижесі бола
эгщды.

3. Қылмыстылыктың себептері мен жағдайларын жоюдағы сақтандырудың ролі
Қылмыстың салдарымен күресуден гөрі, олардың алдын алу маңызды 5олып
танылады. Қылмыстылықпен күресу күрделі жинақталған қүбылысты :үрайды.
Қылмыстардың алдын алу қылмыстылықпен күресуде біздерге белгілі Золғандай
жетекші бағыт болып танылады деп айтылған.
Қылмыстардың алдын алу немесе қылмыстылықган сақтандыру 5үл мемлекет не
оның эр түрлі органдарының (соның ішінде арнайы-қүқық қорғау), қоғамдық
үйымдардың, мекемелер мен жеке ізаматтардың шексіз күзіреті
(прерогативасы). Ол өзінің мазмүны бойынша, ?р түрлі шараларды қамтитын
(эсер ету шараларының жүйесі) және белғілі 'ір объективті сыртқы факторлар
мен жеке адамдарды, кылмыстың касалуына мүмкіндік беретін себептер мен
жағдайларды Зейтараптандыруына немесе жоюға бағытталуы тиіс деп ойламыз.
Қылмыстардың алдын алу шаралары туралы сөз қозғауда, зрине аталған осы
қылмыстың жасалу себептері мен жағдайларына қатысты мән-жайлар анықталынуы
қажет.
Қылмыстылықтың алдын алу деп, "жан-жақты деңгейдегі кылмыстылықтың
себептері мен жағдайларын жоюға, элсіретуге 5ағытталған
мемлекеттік жэне қоғамдық шаралары айтылады"
Қылмыстылыкгың алдын алу (грек тілінде - ргорһуіакіісо сақгаңаыру)
кылмыстылықтан сақтандыру; жалпы қылмыстылықгың факторларын жэне оның жеке
түрлерін,қылмыскердің жеке басының қоғамдық кауіптілігін шектеу немесе
жоюға бағытталған шаралар жүйесі деп түсіндіріледі. Қылмыстылықтың алдын
алу біздің көзқарасымыз бойынша, калпы қылмыстылықпен немесе накгы бір
қылмыстардың түрімен күресудің маңызды элементтерінің бірі болып танылады.
Назар аударатын бір мэселе, қазіргі кезге дейін криминолог -алымдардың
арасында қылмыстардың алдын алу үғымына байланысты Зірыңғай пікір
қалыптаспаған.
Сонымен бірге, қылмыстардың алдын алумен қатар қылмыстардан ;ақтандыру жэне
қылмыстылықпен күрес жүргізу терминдері колданылады. Криминологтардың бір
бөлігі топтық үғым ретінде кылмыстылықтан сақтандыруды басқалары
қылмыстардың алдын алумен сақтандыруды синоним ретінде қабылдап олардың
арасын ажыратпайды." Алдын алу туралы, қылмыстарды жасауға дайындалу,
оқталу сатысындағы қылмыстарды ашу туралы сөз қозғалған кезде, нақты
кылмыстарды тоқтатуға қатысты айтылады. Бүл жағдайда, алдын алу мемлекеттік
органдардың күқық қорғау қызметі мен сактандыру ірасындағы жалғастырушы
кепір есебінде болады.
Қылмыстылықтан сақтандыру термині дау туғызады, себебі бар нэрседен
;ақтандыру мүмкін емес. Қылмыстылық объективті бар қүбылыс. Осы көзқарастан
берілген термин аса қонымды емес, бірақ та ол ғылыми терминологияға еніп
кеткендіктен үғымдық аппаратғы өзгерту қажет емес деп ойлаймыз.
Осыған байланысты, біз алдын алу жэне сақтандыру терминдерін синоним
ретінде қолданамыз.
Криминологияда кездесетін тағы бір жалпы термин қылмыстылықпен күрес
болып табылады.
Қылмыстылықпен күрес дегеніміз - қылмыстардың себептері мен жағдайларына
жэне қылмыстылыққа оны болдыртпау мақсатында әсер ететін злеуметтік
басқарудың бір саласы. И.И.Карпецтің пікірі
5ойынша,қылмыстылықпен күрескелесі элементтерден түрады:
1. қылмыстардан сақтандыру;
2 қылмыстарды ашу;
3. қылмыстық істерді тергеу;
4. сот қарауы жэне кінэлі адамдарға жаза тағайындау;
5. сотталғандарды қайта тэрбиелеу мен түзеу;
6. бас бостандығынан айыру орындарынан босатылғандарға қадағалау •күргізу
жэне олармен арнайы тэрбиелік шараларды өткізу.
Күрес эруақытта да, қарама қарсы мүдделерге белсенді түрде қарсы түру,
мақсат — біреуінен біреуінің үстем болуы. Қылмыстылықтың заңмен
-юрғалынатын мүдделерге,қүндылықтары мен қағидаларға қарама қайшылықтар
көрініс табады. Әдебиеттерде көрсетілгендей, қылмыстылықпен күрес
-?леуметтік түрмыстың қарама - қайшы жақтарының өзара эрекетінің ерекше
түрі.
Қылмыстылық қүқық ғылымында және тэжірибеде қылмыстылықтан :ақтандыру
термині кең түрде қолданылады. Бүл термин қылмыстардың алдын ітуының барлық
салаларын, түрлері мен деңгейлерін кең көлемде қамтиды да, кылмыстылықпен
күрестің күрамдас бөлігі болып табылады.
Қылмыстылықтан сақтандыру деп қылмыстылыққа әсер ету үшін экономикалық,
саяси, идеологиялық, тэрбиелік, қүқықтық жэне басқа да шараларды жүзеге
асыруды, қылмыстылықтың, жекелеген қылмыс түрлерінің, нақты қылмыстардың
себептерін ашу жэне жоюға байланысты қызметті айтады.
Профессор Е.І. Қайыржанов қылмыстың алдын алу шараларын қылмыс эбъектісінің
шеңберіне қарай топтай отырып, оларды мынадай үш түрге бөледі:
1 жалпыалдьшалу;
2 арнайы (топтық) алдын алу; 31 жекеалдьшалу.
Жалпы алдын алу экономиканың даму шараларымен,азаматтардың күқықтарын,
бостандықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз етумен, мәдениетті жэне
күқықтылық пен заңдылықты нығайту, халықтың элеуметтік қорғалуымен тығыз
байланысты.
Арнайы алдын алуды жүзеге асыру барысында алдын алу қызметінің өзін
мынандай сатьшарға, алдын алу, ескерту, болдырмау деп бөлінеді.
Қылмыспен күресудің алғашқы сатыларының бірі болып, оның болуының алдын
ерте алу (жасалуына дейін) табылады. Қылмыс жасалуының ерте алдын алудың
негізгі бағыттамаларының бірі болып, жасөспірімдер мен кэмелетке
толмағандарға қатысты алдын алу танылады. Мүның өзі жеке түлғаның дамуы
Зарысындағы ерте кезеңнен басталғандығы жөн. Бүл алдын алу сатысының басты
мақсаты болып, жеке түлғаның күрылу мүмкіндігінің өзіне, элеуметтік
-:егативті қүрамына тікелей эсер етуі танылады.
Жеке түлғаның дамып жетілуі, сирек, кездеспейтін қайшы сипатты алып жүретін
адамның жеке дағдысының қарым- қатынастары арқылы өркендеуі, коғамдық
қүндылықтарды меңгеруі, қоршаған адамдармен араласуынан пайда Золады,
себебі олар арқылы жағымды немесе жағымсыз мэн-жайлар :алыптасады.Сонымен
қатар, нақты осы кезеңдерде жеке түлғаның қалыптасып кетілуіне қатаң
жүйедегі дэйекті шаралар кажет болып танылады.
Қоғамға қарсы жүріс-түрыстың аса маңызды себептерінің бірі болып
кеткіліксіз түрде тэрбие алуы қарастырылады.
Осыған байланысты, қоғамға қарсы жүріс-түрыстың алдын алуды Залалардың
тэрбиені қиын қабылдауы кезеңі мен жасөспірімдердің ледагогикалық өрескел
(еркінсуі) кезеңінің пайда болуы сатысынан бастап, ерте алдын алу шараларын
бастау кджет. Тікелей ескерту - профилактикалық жұмыстың негізгі нысаны
болып танылады. Оның маңыздылығы, қылмыстың жасалу себептері мен
;оғдайларын айқындау, қылмыс жасауы мүмкін деп танылған адамдарды жэне
олардың қылмыс жасауына жол бермеу мақсатындағы үздіксіз қызметті
ідіымдастыру немесе жүзеге асырумен байланысты екендігімен дәлелденеді.
гіылмысты тікелей ескерту оның алдын алу және болдырмаумен (ізін кесумен)
тығыз байланыста.
Қылмыстылықпен күресуге қатысты ішкі істер органдарымен
тікелей ескерту ерекше маңыздылыққа ие.
Қылмыстарды тікелей ескертудің негізгі мазмүны болып, қылмыстардың
жасалуына оңтайлы мүмкіндік туғызатын нақты жағдайларды жоюға бағытталан
ишралар табылады. Қылмыстардың алдын алудағы жалпы алдын алушылык
тәжірибенің қорытындысы бойынша, ішкі істер органдарымен қол сүғушылықган
юрғауда мэлімет берушілік эдістері кең түрғыда қолданылады.
Орын алады. Соның ішінде қылмысты апгуға "жедел арадағы ізге түсу"
ілараларын жүзеге асыру аса маңызды болып танылады. Ереже бойынша белгілі
бір, мысалы, алдын ала дайындалған жоспар, сызбалар 'ойынша барлық жүйе
бекеттер мен көлік патрульдері бағыттамаларының дұрыс, тиімді қолданылуы
қажет болып саналады.
Мысалы, тэжірибені талдауда, осы бағыттағы хабар беру эдістері, эр түрлі
-әрістік түрғыдағы үгіт жүргізу нысандары көлік жүргізушілердің арасында
көлік қүралдарын айдап кетуден сақтандыру шаралары ішкі істер органдары
кызметкерлерімен кең түрғыда жүзеге асырылады.
Қылмыстың үйымдастырылған нысандарымен тактикалық күресу гдістерін
жетілдіруде, көлік қүралын айдап кетудің алдын алу мен оны ашудағы толық
үрдістерді өңдеуге қатысты назар елеулітүарғьщааткарылуытаіс.
Жастардың қолы бос уақытын дүрьтс пайдалану мәселелерін бір құрылым арқылы
шешу қиындыққа экеп соқтыратындығы белгілі. Сондықтан да, осы мәселені
өңдеуге мемлекеттің кең шеңбердегі органдары мен қоғамдык Зірлестіктері
катысуының міндеттілігі немесе жалпы элеуметтік экономикалық жэне күқықтык
шаралардың қолданылуы аса қажет. Осы мәселеге қатысушы эртүрлі үйымдардың
атқаратын қызметтерін жүйелендіру [ақсатында, басқа да шет елдердегі сияқты
жастар саясатын тыңғылықты гүрде жүзеге асырылуына жауап беретін біріккен
органдар қүрылуының кажет екендігін айта кетуімізге болады. Осыган үқсас
пікірлер басқа да тиісті ?дебиеттерде айтылып өткен. Әрбір түргылықты
аймактарға байланысты калалық немесе аудандық экімшілікпен жастардың қолы
бостыгын жою немесе тэрбиелеу шараларын өткізу қажетіболыпсаналады.
Қылмыстық бірігуде араласқан жастагы топтардың болуы елеулі орын алады. Осы
мэн-жайларга байланысты жасы ересектермен салыстырганда, :ылмысты жүзеге
асыруға жоғары белсенділік танытуда кэмелетке толмағандардың топтасу жиі
кездеседі.
Аталған мэн-жайлар қүқық қорғау орғандары жағынан уақытты мақсатсыз әткізу,
яғни спирттік ішімдіктер ішуді үдайы пайдаланатын немесе теріс қылықты
нысандағы жүріс-түрыстар үшін жас өспірімдердің топтасқан қылмысты
әрекеттерінің алдын алу шараларын қолдануды күшейтуін талап етеді.
Еліміздегі жастар арасында кэмелетке толмағандардың (27,5 %) эрбір
ушіншісімен алкогольдік ішімдіктерді түтынатындығы анықталынған. Жалпы
:үқық қорғау органдарымен тіркелген қылмыстардың арасында өткен жылы 28097
адаммен мас күйінде қылмыс жасалып, яғни 4,7 % болып, өсімі коғарылаған.
Ішкі істер органдарының профилактикалық жүмыстарының объектісі эолып
жастардың немесе жас- өспірімдердің бір-біріне теріс эсер беретін техникаға
еліктеуші көлікті қүрылымдар сияқты қоғамға қарсы топтары табылуы тиіс.
Қылмысы үшін сотталған адамдар ішкі істер органдарымен алдын алу
шараларымен бақылауға алынған жэне эр
түрлі сипатта
рнайы тіркелген, ал басқа тұлғалар назардан тыс қалып отыр.
Қылмыспен күресудегі кездесетін осы аталған мэселелер ішкі істер
эргандарының жеке-профилактикалық қызметіндегі ролін арттыру, жеке-
тәрбиелік эсер ету эдістері мен нысандарын немесе сот органдарымен бірлесіп
кызмет атқару жүйесін өндеуді немесе жетілдіруді кджет ететіндігін
дэріптейді.
Қоғамды қылмыстан ескерту жүйесінде осы аталған қылмысты жасауға Зейімді
түлғаларды айқындаудан жэне оларға элеуметтік бақылауды орнатудан тұратын
жеке алдын алу тэсілдеріне ерекше көңіл бөлуіміз қажет.
Жеке алдын алудың негізгі элементтері былайша бөлінеді:
а) жеке түлғаны зерттеу жэне оған кері эсерін тигізетін әрекеттердің кезін
табу; б)құқықтық жэне мүдделік сананың деформациялану дәрежесін анықтау;
в) жүріс-түрысты топшалауға қажетті жеткілікті мән-жайларды кұратын
мүмкіндіктерді тану;
г) теріс эсерін тигізетін айқындалған эрекеттерді тойтаруға 5ағытталған
шараларды жүзеге асыру;
д) өмір сүрудегі жүріс-түрысты бақылауға үзақ мерзімдегі кылмыстың
алдын алу;
ж) қылмыстың алдын алу шараларын тексеру жэне оған талдау жасау.
Осындай шараларды жүзеге асырудың нэтижелі болуы көбінесе алдын алушы
адамның жеке басына тэн ерекшеліктерінің ескерілінуі, бір жақты күйелігі,
қоршаған ортаның өзгешелігі, арнайы күштердің қүралдары мен ?дістерін
жинақгау немесе үйымдастыру сонымен қатар алдын алушы түлғаның әлеуметтік-
позитивті мүмкіндігінің ортасына байланысты болады.
Жеке алдын алу объектісінің түлғаларын анықтау жеткілікті түрғыда күрделі
болып танылады, себебі осы қылмыс түрткісінің козуының дамуын жэне
субъективтік кезеңдерінің пайда болуын нақты түрде анықтау
қажет.
Криминолгиялық зерттеулер криминогендік түлғалардың біршама жақын типтік
контингенттерін, жеке алдын алу жүмыстарын у_йымдастыру барысындағы
ескерілінуге жататын жүріс-түрыс ерекшеліктерін аныктауға мүмкіндік береді.
Сондықган да, оларды мынандай бірнеше топтарға бөлуімізге болатын сияқты:
а) талан-таражға салғандығы үшін бүрын сотталған адамдар;
б) үрлық, тонау немесе қарақшылығы үшін бүрын соттылығы бар адамдар;
в) көлік қүралдарын пайдаланып бүзақылық жасаған эрекеттері үшін бүрын
соттылығы бар адамдар;
г) техникаға қызығушылықты білдірген кэмелетке толмағандар мен жастар;
д) кэсіби қарым-қатынаста болған жэне элеуметтік қайшы қүбылысты
тудыратын адамдар;
Біздерге белгілі, жекеше-тэрбиелік эсері бар тіркемеге жататын түлғалардың
сандық көрсеткіштері сақтандыру қызметінің баға беру критерилерінің бірі
болып танылады. Өз уақытындағы алдын алу ^рекеттерін қолданудың нэтижелерін
анықтау көлік күралын айдап кетуге икемді түлғаларға эсерін тигізуге, яғни
осы қылмыс түрімен күресудің тиімді жақтарын арттыруға қажетті жағдайларды
туғызушы болып габылады.
Бірақ та, сотталған адамдардың елеулі қатары қылмыс жасауына дейін :-
:үқыққа қарсы әрекеттер жасаған, сонымен қатар, ішкі істер органдарымен
олар длдын алу шараларымен эсер етуі аясында болмағандығымен айқындалады.
Жеке-профилактикалық жүмыстардың сапасы оны жүзеге асырушы адамдардың жан-
жақты дайындалуы деңгейіне байланысты болады. Осы оағыттағы негізгі
жүмыстары ішкі істер органдарының жергілікті учаскелік ннспекторларына жэне
кэмелетке толмағандардың істері жөніндегі инспекцияға жүктелуі тиіс. Осы
санаттағы полиция қызметкерлері тұрғындармен анағұрлым тығыз байланыста
қызмет атқарады. Сондықтан, аталған санаттағы қылмыстың ішкі аудандық
сипаттамасын, кінэлі адамның тұратын аумағының орнымен белгілі бір
анықталған жақындығын ескере отырып, алдын алу эрекеттері басым мазмұнды
алыпжүруітиіс.
Осы міндеттерді шешудің маңызды эсерінің жақтары болып учаскелік
инспекторлар мен кэмелетке толмағандардың ісі жөніндегі инспекция
кызметкерлерінің қамтамасыз ететін аумақтарының криминогендік жағдайы
жөнінде жоғары деңгейдегі мэліметтер алыотыруы, сонымен бірге басқа да
кұқық қорғау органдарымен тығыз байланысы , бірлесіп жұмыс атқаруы
танылады.
Криминологияда алдын алу шаралары эртүрлі болғандықтан, оларды эр түрлі
критерилерге байланысты бөліп қарастыруымызға болады. Алдын алу шаралары
деңгейіне, қолдану масштабына, мазмүнына қарай келесі түрлерге оөлінеді.
Деңгейіне қарай:
а) жалпы әлеуметтік немесе жалпы алдын алу;
б) арнайы алдын алу. Жалпы алдын алудың
белгілері: - масштабтылығы;
кең қамтылғандығы мен жан-жақты сипатқа иелігі; - тоқтаусыздығы,
-түбірлігі. Қолдану масштабына карай:
а) жалпы мемлекеттік шаралар;
б) ірі элеуметтік топтарға қатысты шаралар (нақты ұйымдарда,
кэсіпорындарда жүргізілетін шаралар кешені).
Мазмүньша қарай:
а) экономикалық;
б) саяси;
в) әлеуметтік;
г) ұйымдастырушылық басқарушылық;
д) мэдени тэрбиелік; ж) құқықтық.
Қылмыстылықтың себептерін қарастыратын болсақ, оның себептері ауланы
жөндеумен көшелерді жарықтандыруда емес, элдеқайда тереңде, қоғам өмірінің
экономикасында, саяси, элеуметтік жэне рухани жақтарында екендігін
көруімізге болады.
Осыган байланысты, халықтың барлық өмір сүру жақтарын көрсетуге багытталған
шаралар қылмыстардың алдьш алудьщ жалпы шаралары деп аталынады.
Осы жалпы шаралар қылмыстылық пен қылмыскерлерге тікелей эсер етпейді,
Олардың мақсаты — жалықтың аталган барлык аяларды әмірін жақсарту. Бірақ
та, қылмыстылық медальдің келесі жагы сияқты: байлық пен кедейлік бар
жерде, бақытсыздық пен азғындық та болады. Адамдардың тұрмысын жақсарта
отырып, біз құқық бұзушылықтардың себептерін жоямыз, алғашқы қылмыстарын
жасауға дайындалған адамдардың санын азайтамыз.
Қылмыстардың алдын алудың жалпы шаралары жалпы мемлекетте, региондарда жэне
шаруашылық салаларында жүргізіледі.
Қылмыстардың алдын алудың жалпы шаралары әлеуметтік экономикалық,саяси,
күқықгық жэне мэдени сипатта болады.
Экономиканың қүлдырауы елдегі қүқықтық тәртіптің жағдайына тікелей әсерін
тигізеді. Сондықтан да, криминогендік жағдайда сауықтырудың бірден — бір
негізгі жэне басты бағыты экономикалық дағдарыстан өту болып табылады. Осы
бағытта жүргізлетін шаралардың қатарына халықтың ең кедей топтарының
жағдайын жақсартуға бағытталған элеуметтік реформаларды жүргізуді жатқызуға
болады. Біздің ойымыз бойынша, сөз жүзінде емес, іс жүзінде
калықтың бай жэне кедей топтарының табыстарының арасындағы айырмашылықтарды
теңестіруді қамтамасызету қажет.
Сонымен, қатар қылмыстардан арнайы түрде сақтандыруда
құқыкіъіқ, тәрбиеліліқтехшікалық-:^і]\едастъ^
қолданылатын шаралар
да қолданылады.
"Құқықтық сипатгағы шаралар"- жауаптылықтың
жэне
жазалаудың бүл тармаушылық міндеттілігіне бағытталған заңның нақты жэне
біркелкі қолданылуын қамтамасыз етуге бағытталуы тиіс екендігі.
"Тәрбиелік сипаттағы шаралар"- түлғалармен (эсіресе кэмелетке толмағандар)
халықтық білім беру орындары кэмелетке толмағандардың істері туралы
инспекция, ішкі істер органдары жэне тағы басқалары сияқты кең іпеңбердегі
субъектілердің мүмкіндіктерін қолдана отырып тэрбилік сипаттагы алдын ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Бағалы қағаздарға байланысты қылмыстылықтың негізгі себептері
Қылмыстылықтың түсінігі және белгілері
Субасудың түрлері. Негізгі себептері
Дислалия және оның себептері
Әлеуметтік шиеленістердің себептері
Төтенше жағдай, туындау себептері
Терроризм қылмысының болу себептері
Өндірістік жарақаттанудың техникалық себептері
Жұмыссыздықтың мәні, түрлері, себептері
Құқық бұзушылықтың себептері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь