Қазақстандағы жазу тарихы

Кіріспе

Негізгі бөлім

1.Тарихи жағдай

2.Тіл және жазу

3.Ескерткіштердің түрлері
а) Енисей ескерткіштері
ә) Талас ескерткіштері
б) Орхон ескерткіштері

Қорытынды
Қазақстандағы жазудың тарихын бір кезде ғалымдар тек ислам дінінің тарауымен ғана байланыстыратын еді. Орхон жазуы ашылған соң кейінгі зерттеушілер бұл пікірді жеткіліксіз деп тапты. Ғалымдардың байқауынша, Орхон жазуларын түсіруге тас, түсті металл, былғары, ағаш, сүйек, жібек сияқты нәрселер қолданылған. Сөйтіп, біздің жазба мәдениетіміздің түп тамыры халқымыздың өз жерінде туды. Оның негізі – ежелгі ұлыс тайпалары алғашқы феодалдық одақ құрылған кезінде қаланған. Тұрмыс мұқтаждығы, ел, хандық не тайпа қажеттері жазудың тууына негізгі себепкер болды.
Жазудың пайда болуы сауда қатынасының дамуына да тығыз байланысты еді. Сауда, айырбас, ақша белгілері мен тауар бағалары да жазуға мұқтаждық туғызды. Ал ел аралық, хандықтар мен мемлекет аралық қарым-қатынас, дипломатиялық істер жазу мұқтаждығын одан әрі арттыра түсті. Тарихтан түркі қағандарының Византия мен Иран мемлекеттерінен VI ғасырда хат жазысып тұрғаны мәлім.
Тегінде Орхон жазуының негізгі түрлері құлпытастарға ойылған жазба түрінде сақталған, әсіресе түркі қағандары Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк (VII-VIII ғасырлар) басына қойылған құлпытастарға өте мәнерлі жазу қолданылған. Бұларды тасқа жазылған кітап деуге де әбден болады.
Орта Азияның түркі тайпалары руна, ұйғыр алфавиті негізіндегі таңбалы, ескі жазбаларды қолданған, ал араб алфавитіне кейінірек көшкен. Араб алфавитінің кең тарауы ислам дінінің енуіне байланысты. Ал, ислам дінінің Орта Азия мен Қазақстанға енуі – ұзақ жылдар бойына созылған тарихи құбылыс. Ол әуелі оңтүстік Қазақстанның кейбір тайпаларына VIII ғасырда, Жетісу, Орталық Қазақстанға X-XI ғасырларда еніп, кейін Қазақстанның басқа да аудандарына қанат жаяды... Ислам дінін таратуға жергілікті халықтардан қарахандықтар үлес қосқан. Талас, Сайрам, Түркістан өлкелерінде X-XI ғасырларда-ақ мешіт, медреселер пайда болды. Ол кезде араб мәдениетінің дәрежесі жоғары еді. Араб мәдениетінің Орта Азия халықтарына ықпалы мол болғаны да осыдан.
Көптеген жазба ескерткіштерде ауыз әдебиетінің ескі үлгілері көп ұшырайды. Тіпті ертедегі өлең, жыр, ертегі, аңыздар, жоқтау, мақал-мәтел, жұмбақтар Орхон жазуларының өзінде де аз кездеспейді. Ауыз әдебиетінің мұндай түрлерінің ертедегі жазба ескерткіштерден орын алуының өзі бір жағынан сол ескерткіштердің әдебиет тарихы үшін қажеттігін ескертсе, екінші жағынан әдебиеттің халық өмірі мен байланысы тым әріде жатқанын танытады.
        
        Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
1.Тарихи жағдай
2.Тіл және жазу
3.Ескерткіштердің түрлері
а) Енисей ескерткіштері
ә) ... ... ... ... ... ... бір кезде ғалымдар тек ислам
дінінің тарауымен ғана байланыстыратын еді. Орхон жазуы ... ... ... бұл пікірді жеткіліксіз деп тапты. Ғалымдардың
байқауынша, Орхон жазуларын түсіруге тас, ... ... ... ағаш,
сүйек, жібек сияқты нәрселер ... ... ... ... түп ... ... өз ... туды. Оның негізі –
ежелгі ұлыс тайпалары алғашқы ... одақ ... ... ... мұқтаждығы, ел, хандық не тайпа қажеттері жазудың тууына негізгі
себепкер болды.
Жазудың пайда болуы ... ... ... да ... еді. ... ... ақша ... мен тауар бағалары да
жазуға мұқтаждық туғызды. Ал ел аралық, хандықтар мен ... ... ... ... жазу ... одан әрі арттыра
түсті. Тарихтан түркі қағандарының Византия мен Иран мемлекеттерінен VI
ғасырда хат ... ... ... ... жазуының негізгі түрлері құлпытастарға ойылған
жазба түрінде сақталған, әсіресе түркі қағандары Білге қаған, ... ... ... ... ... ... өте мәнерлі
жазу қолданылған. Бұларды тасқа жазылған кітап деуге де әбден болады.
Орта Азияның түркі тайпалары ... ... ... ... ескі жазбаларды қолданған, ал араб алфавитіне кейінірек көшкен.
Араб алфавитінің кең ... ... ... ... байланысты. Ал, ислам
дінінің Орта Азия мен Қазақстанға енуі – ұзақ ... ... ... ... Ол ... ... Қазақстанның кейбір тайпаларына VIII
ғасырда, Жетісу, Орталық Қазақстанға X-XI ғасырларда еніп, ... ... да ... ... ... Ислам дінін таратуға
жергілікті халықтардан қарахандықтар үлес ... ... ... ... X-XI ... ... ... пайда болды.
Ол кезде араб мәдениетінің дәрежесі жоғары еді. Араб ... ... ... ... мол ... да ... ... ескерткіштерде ауыз әдебиетінің ескі үлгілері
көп ұшырайды. Тіпті ертедегі өлең, жыр, ... ... ... мақал-
мәтел, жұмбақтар Орхон жазуларының өзінде де аз кездеспейді. Ауыз
әдебиетінің ... ... ... ... ескерткіштерден орын алуының
өзі бір жағынан сол ескерткіштердің әдебиет тарихы үшін ... ... ... ... ... ... мен байланысы тым әріде
жатқанын танытады.
Түркі жазба ескеркіштері
Тарихи жағдай. Көне түркі дәуірінің мәдени, ... ... ... ... ... келе ... ... құраған тайпалық бірлестіктердің
тұрмыс-тіршілігі, әлеуметтік өмірі жайында бірер сөз айта кетелік. Өйткені
«өз ... ... ... адамдар өздерінің дегендеріне қарамайтын,
белгілі бір, қажетті ... - ... ... ... бұл
қатынастар олардың материалдық өндіргіш күштері дамуының белгілі бір
сатысына сай ... Осы ... ... ... ... ... реалдық базисі болып табылады, осыған келіп заңдық
және саяси қондырма орнайды және ... ... ... белгілі бір
формалары сай келеді. Материалдық өмірдің өндіріс әдісі жалпы өмірдегі
әлеуметтік, саяси және ... ... ... ... ... ... ... қайта керісінше, олардың қоғамдық болмысы
олардың санасын билейді».
Орта Азия мен қазіргі ... кең ... ... алғашқы
қауымдық құрылыс тұсында-ақ аңшылық, егіншілік және мал ... ... ... мекен еткені тарихтан жақсы мәлім. Бұл ... ... ... ... ... ... қолайлы болған.
Сонау қола дәуірінің өзінде түркі тайпалардан мал өсірушілердің бөлініп
шығуын ... ... ... ірі ... ... деп ... заманыздан бұрынғы 1-мыңжылдықтың бас кезінде-ақ ... ... және ... ... ... ... сақтар
деген атпен белгілі тайпалар ... ... даму ... жағынан
мемлекеттік құрылыс сатысына таяп қалған еді. ... мал ... ... ... ... ... біршама дамыған болатын. Сол кезде-ақ
қызыл, қоңыр және ... ... ... ... ... сақтар қола
мен темірден түрлі қару-жарақ ... ... ... ... ... т. б.), үй ... қажетті және зергерлік бұйымдар жасаған.
Соңғы жылдары Есік маңынан (Алматы облысы) табылған сақ көсемінің
киіміндегі алтын өрнектер сақтардың ... ... ... ... ... ... ... тас (Қартау) пен ... ... ойып ... ... үлкен суреттер – сақтардың
көркемдік талғамы, бейнелеу өнері, ... ... ... ... жоғары
болғанын аңғартады.
Қазіргі Қазақстан жерінде сақтардан кейін жасаған ежелгі алғашқы
тайпалық бірлестіктер – ... мен ... ... ... ... батысында Шу мен Талас өзендері, шығысында ... ... ... ... бастап, Ыстықкөлдің оңтүстік жағалауларына
дейінгі өлкені алып жатты. ... ... Іле ... жайлағанымен,
ордасы «Қызыл алқап» қаласы Ыстықкөл маңында болды.
Қаңлылар – Қаратау өңірі мен ... орта ... ... ... саяхатшылар Қаңлы тайпалық бірлестігін көшпелі ел әрі қалалары ... ... ... сипаттап жазады. Сыр өзенінің орта ағысы (Шаш,
Отырар, ... ... ... ... ... ... ... Қауыншы, Отырар, ал кейде ... ... ... ... ... ... таптық қоғамдардың
қалыптасуына европалықтарға «ғұндар» деген атпен ... ... ... ... да ... болды. Біздің заманымыздың бірінші ғасырында
ғұндар Арал теңізі мен Каспий ... ... ... ... мен ... ... ығыстырып жіберді. Кейінірек олар Шығыс және орталық Европаға
басып ... ... ұлы ... ... ... Орта ... Азияның, сондай-ақ Европаның этникалық және саяси картасын едәуір
дәрежеде ... ... ... ... ... ... монғол типтес ... ... ... қысымымен болған шығыс ... ... ... ... Азия мен Қазақстан территориясында бірте-бірте патриархалды-
феодалдық ... ... ... ... ... ... ... Азиядағы көптеген тайпалық одақтардан бірігіп пайда болған
осындай ежелгі феодалдық мемлекеттердің бірі Т ү р і к қ а ғ а н д ы ғ ...... Бұл ... ... ... алғашта Алтай мен Жетісудың
бір бөлігін мекендеді.
«Түрік» ... ... ... рет 542 жылы ... «Түрік»
этнонимі алғашқы кезде белгілі бір адамның ... ... ... ... ... ... білдірген. Кейінірек бұл сөздің семантикасы
бірте-бірте ұлғайып, билік жүргізуші, үстемдік ... яғни ... ... ... ... ... келе сол билік етуші ... ... ... ... да ... түріктер деп атап кеткен.
Түріктердің алғашқы көсемдерінің бірі Бумын қаған ... ... ... ... ... көрші елдер түрік өкіметіне бағынды.
Қағандықтың ордасы Орхон өзенінің сағасында болды.
603 жылы түрік ... ... ... екі ... ... Бірі – ... ... қағандығы (Орталық Азия), ал екіншісі –
Батыс түрік қағандығы (Орта Азия, Жетісу, Шығыс ... ... ...... ... ... 603 ... ертедегі феодалдық мемлекет. Бұл қағанаттың территориясы Жетісу
мен Шығыс Түркістанды, ... ... ... мен Орта ... алып
жатты. Қағанаттың орталығы Шу өзені алқабындағы Суяб қаласы еді. Қағанаттың
біріншісі басшысы – қаған ... ... ... ... Жетісу өңірінде құрылған феодалдық
мемлекет – Түркеш қағанаты (704 – 766) болды. Ал ... ... ... (766 – 940) ... келді. Ол Жетісу мен Қашғардан бастап, Ферғана
мен Сырдың орта ағысына дейінгі өңірге билік жүргізді. Одан ... ... (IX – XI ... өмір ... ...... болды. Түрік
мұсылмандарының алғашқы феодалдық мемлекеті – ... ... (940 ... болды. Астанасы – Баласағұн қаласы. ... ... ... ... бөлініп шықты. Қыпшақ қоғамы – ... ... ... ... ... ... Олар Ертіс өзенінен бастап, сонау Дунайға
дейінгі ұлан-ғайыр кең ... ... ... VI – VII ... ... және ... көшпелі өмір
сүрген қаңлылар, қарлұқтар, шігілдер, тухсилер, ягмалар, оғыздар, қимақтар,
қыпшақтар, т.б. тайпалар бертін келе ... ... ... ... ... ... қаланды.
Тіл және жазу. Б.з.б. 1 мыңжылдықтың басында-ақ Орта Азия ... ... ... сақ ... ... жоғарыда
айттық. Сол сақтардың солтүстік тобы түркі тілдес, ал оңтүстік тобы ... ... ... ... ... ... шыққан ірі тайпалық бірлестік
саналатын үйсіндер мен қаңлылар да түркі тілінде сөйлеген. ... ... ... тілінің өрісі барынша кеңіп, ұлан-ғайыр өлкедегі ... ... ... иран тілі тобына енетін тілдерде сөйлейтін бірқатар
тайпалар түркі тілінде ... ... ... ... енді
түркі тілінде сөйлейтін болды.
Әрине, түркі тілінің сан түрлі диалектісінде сөйлейтін және иран
тілі ... ... ... ... ... ... бір-бірімен
үздіксіз экономикалық, мәдени байланыс жасап, қатысып тұрды.
Соның нәтижесінде бұл екі топтағы тілдер бір-біріне көп ... ... ... қазіргі қазақ тілінің сөздік қорындағы парсы сөздері
толық дәлел. Батыс түрік ... ... ... көне ... ... ... тілі мен ... да пайдаланатын болған. Өйткені
түрік қағандарының ордасында соғдылықтар да ... ... ... еді. ... ... алғашта алфавит үлгісін соғдылардан үйренсе
керек.
Сөйтіп, түрік қағанаты тарихының алғашқы ... көне ... яғни ру ... ұқсас болып келетін түріктердің өз жазуы
өмірге келді. Бұл жазу геометриялық пішіндегі 38 ... ... ... – бұл жазу ... ... ... ерекшеліктерін айна-қатесіз
дәл жеткізуге мүмкіндік берді.
Міне, осы көне түрік жазу бертін келе тіл ... ... ... ... ... ... ... тілінде «рунь» деген сөз ... яғни ... ... деген ұғымды білдіреді. Өйткені XVIII
ғасырдың ... ...... ... ... көне түрік жазуын
көпке дейін ешкім оқи алмады. Бұл жазудың сырын Дания ғалымы В.Томсен ... ... ... ... ... ... ... және
Селенга өзендерінің бойынан ... руна ... бар ... ... Бұл ... ... дәуіріндегі Білге қаған мен оның
інісі, қолбасшы Күлтегін және ... ... ... – құрметіне
қойылған ескерткіштер еді. Дәлірек айтсақ, бұлар VII ғасырда әрбір ... ... ... көне ... ... тұңғыш жыр-дастандар болатын.
Міне осы руна жазуындағы ескерткіштер тілі VI – X ... ... ... қимақ, қыпшақ, т.б. түрлі түркі ... ... ... ... ... ортақ жазбаша әдеби тіл болды. ... ... ... өз ... ... ... де ... тіл мен әдеби қағидалардың ортақтығы ежелгі түрік
тайпаларының тығыз ... ... ... ... және ... тілдес бір халықтың ғана тілдік және ... ... деп ... ... ... ... өзені бойынан табылған түрлі заттардағы, көзе мен ... ... ... да руна ... ... жатады.
Шығыс Түркістан шаһарларында IX ғасырдан бастап көне ұйғыр жазуы
пайда болды. Бұл ежелгі ұйғыр әрпімен жазылған туындылар ... ... ... бола тұрса да, мұның өзі руналық ескерткіштер тілінің
тікелей жалғасы, мұрагері еді.
Көне түріктерде ... ... ... ... ... өте-мөте аз сақталған. Әйтсе де түріктерде сол дәуірдің өзіне
сай келетін ғылым – білімі болғаны даусыз. ... ... ... ... ... Олар ... ... мен жұлдыздардың
қозғалысын жетік біліп, олардың әрқайсысына жеке-жеке ат қойып ... ... ... және ... ... ... деректер
бар.
Көне түркілер аспан денелерінің қозғалысына қарап ауа райын, ... ... ... күні ... ... саяхатшылар керуен жолын
бағдарлайтын болған.
Ескеркіштердің түрлері. ... ... және ... ... көне ... ескерткіштері төмендегідей үш үлкен топқа
бөлінеді:
1. Енисей ескерткіштері.
2. Талас ... ... ... ... ... қатарына: Енисей өзені, Тува ... ... ... автономиялы облысымен Краснояр ... ... ... ... ... жатады. Қазір
Енисей ескерткіштерінің жалпы саны 145-ке жетіп отыр. ... ... ... аталған территориядан тауып алып отырған. Атап айтқанда, мұндай
ескерткіштерді алғаш тапқандардың ... ... ... басқалары),
Мессершмидт (1721 жылы), Кастрен (1847 жылы), Костров (1757 жылы), Корчаков
(1878 жылы), Кузнецов (1885 ... ... (1886 ... ... ... (1900 жылы), Андрианов (1915 жылы) сияқты ғалымдар
мен әр түрлі ... ... бар. ... ... ... ... ... ғылыми қоғамдары ұйымдастырған экспедициялар да
елеулі үлес қосты.
Енисей ескерткіштері көлемі жағынан өте шағын, олардың ең ... – 15 ... ... бір, екі, үш ... тұрады. Олардың бірқатары
Хакас автономиялы облысындағы Минусинск ... ... ... Тува ... Қызыл қаласындағы өлкетану музейінде, ... ... және ... музейінде, Финляндияның Хельсинки
музейінде және т.б. жерлерде ... ... ... жағынан Енисей ескерткіштері түркі жазбаларының
ең көнесі, ол шамамен V – VII ... ... – 1888 ... ... ... фин ... ... өзені
аңғарына барып, ескерткіштерді өз жерінде зерттеп қайтты. Ол екі экспедиция
материалдары 1889 жылдары «Енисей ... ... ... жеке ... ... ... ... 1890 жылы Г.Гейкель және 1891 жылы ... ... да ... ... ... ... ескерткіштерді
өз көздерімен көріп, зерттеп қайтты. Экспедиция материалдары да арнайы өз
алдына еңбек ... ... ... ... ... оқып, транскрипцияларын жасап,
оларды жариялауда В.Радлов, В.Томсен, П.М.Мелиоранский, С.Е.Малов,
Х.Н.Оркун, В.Л.Котвич және тағы ... ... ... ... етті.
1959 жылы И.А.Батманов Енисей ... ... ... ... көне ... ... ... атты
еңбек жазды.
2. Талас жазу ескерткіштері
Талас жазу ескерткіштері қатарына Талас өзені бойынан табылған ... ... ... ... ... дейтін жерден (қазіргі Жамбыл
облысы) 1896 жылы Әулие ата уезінің ... ... ... ... боп ... ... бар тас ... алды. Бұл ескерткішті бұдан кейін
Г.Гейкель қарап шықты. Оның ... ... (1899), ... (1926),
С.Е.Малов (1928), Х.Н.Оркун жасады.
Екінші ескерткіш 1898 жылы ... ... ... ... ... (М.Е.Массонның көрсетуі бойынша бірінші ескерткіштен 500
қадамдай жерден) табылды. ... ... ... ... ... ... ... және Х.Н.Оркун.
Үшінші ескерткіш те 1898 жылы осы маңнан табылды. Аудармаларын
Ю.Немет (1926 жылы), С.Е.Малов (1936 ... және ... (1939 ... ... және ... ... де осы жылдары
табылды. Бұл ескерткіштің аудармаларын жасап, ... ... ... және т.б. ғалымдар елеулі еңбек етті.
1932 жылға дейінгі табылған ... ... ... ... ... ... ... И.А.Батманов бастаған бір топ қырғыз
ғалымдары ... ... ... түрлі ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді.
1961 жылы археолог-топограф П.Н.Кожмяко Талас ... ... ... ... жаңа бір ... тапты. Дәл сол жылы Қырғыз ССР Ғылым
академиясы ұйымдастырған экспедиция мүшелері тағы да жаңа үш ... ... ... ... ... ... бұрынғы және кейінгі кездерде табылған Талас
ескерткіштерін одан әрі арнайы зерттеп, өз ... ... етіп ... ... топшылауы бойынша Талас жазба ескерткіштері
VIII ... ... ... ... ... Орхон, Енисей
ескерткіштеріне қарағанда, ... ... ... ... ... байқалады. Өз еңбектерінің басым көпшілігін осы ескерткіштерге
арнаған П.М.Мелиоранский, ... ... ... ... ... жақын деген пікірді қуаттайды. Мұны ... те ... ... ... ескерткіштері қатарына VII ғасырдың аяғы мен VIII ғасырдың
бас кезіндегі Орхон, Селенга, Тола өзендері мен Минусинск ойпатынан
табылған ... ... ... ... ... (Могилян), Күлтегін, Тоныкөк,
Мойын Чор, Күлі Чор, Суджы және т.б. бірқатар ... ... ... сол ... ескерткіштерінің кейбіреулеріне тоқталып
өтелік:
Құтлығ қаған (Онгин) ескерткіші
Ескерткішті 1891 жылы Монғолиядағы Онгин өзені бойынан ... ... ... ... – Охон ... ... ең көне
ескерткіштердің бірі. Мұнда екінші Түркі қағанатын қайта ... ... ... ... мен оның әйелі Ілбілге қатын жөнінде әңгіме болады.
Ілтеріс (Құтлығ) қаған – аты ... ... ... ... мен ... қағанның әкесі. Ескерткіште Құтлығ ... ... және ... ... ... ... ... беріледі.
Бұл ескерткіштің басқа Орхон ескерткіштеріне қарағанда бірсыпыра графикалық
ерекшеліктері бар.
Білге қаған (Могилян) ескерткіші
Білге қағанға қойылған тас ... ... 3 м 45 см, неі 1 м 14 ... ... 72 см. Сырт ... көркемдік бейнесі жағынан Күлтегін
ескерткішімен ұқсас, текст мазмұны да бірін-бірі қайталайды. 1889 ... ... ... ... көне Эрдени Цэу монастырының жанынан
тапқан – ... ... ... ... ... ... келеді. Жазба Білге қағанға (Могилянға) арналған. Білге қаған – Қапаған
қаған қайтыс болғаннан соң қағандық ... ... ... ... ... Ол 683 жылы ... 734 жылы ... болады. Жыр басы Білге қағанның ел-
жұртына үндеуімен ... ... ... ... ... ... ... түгел естіңдер:
Бүкіл жеткіншегім, ұланым,
Біріккен әулетім, халқым,
Оңымда шад, апа бектер
Солымда тархан, бұйрық бектер.
Тоғыз оғыз бектері, халқы,
Бұл сөзімді мұқият ... ... ... сол ... түркі тайпалары: оғыз, қыпшақ, қарлұқ, шігіл,
ұйғыр, татар т.б. жөнінде құнды деректер келтірілген. Білге қаған ... ... ... ... бірі ... ... ... нығайтуға
елеулі үлес қосқан.
Ескерткіштегі жазуды жазған қағанның туысы – Йоллығ ... ... ... ... қаған ескерткішімен бір кезде табылған. Күлтегін
– Құтлығ қағанның кіші ұлы. Талай жорықты ... ... ... ... ... ел басқарудағы серігі, оң қолы. Ескерткіште түркі қағанатын
нығайту барысындағы Күлтегіннің ... ролі ... ... ... ... жыры ... өз алдына дербес, әрі
сюжеттік жағынан ... ... ... ... ... ... цикл –
мазмұны жағынан бір-бір хикая болып келеді. Оның бірінші циклы – ... ... ... айтқан үндеуі, екінші цикл – Түрік қағанаты жерінің
кеңдігін суреттейді, үшінші цикл – ... ... ... ... ... цикл – ... ... халқының қастандық әрекеттері
туралы әңгіме, бесінші цикл – ... ... ажал ... ... ... ... цикл – ... халқының көреген емес
екенін өкінішпен жырлауға арналған, жетінші цикл – түркі халқының ... ... ... ... ... ... жыр, сегізінші цикл – осы
ескерткіш-жырды жазуға себеп болған жәйттерді ... ... ... ... тән дәстүр бойынша, осындай әрбір циклдің
өзі міндетті түрде мынадай үш ... ... ... ... 2.Сол ... желісінің біртіндеп ұлғая ... 3. Осы ... ... ... түйіні. Мәселен, «Күлтегін» (кіші жазу) жырының
екінші циклын мысал етіп ... ... цикл – ... ... жерінің
ұлан-ғайыр кең екендігін суреттеуге арналған:
Тоғыз оғыз бектері, халқы,
Бұл сөзімді мұқият тыңда,
Терең ... – күн ... ... – күн ... – күн ... жақта – түн ортасында,
Осының ішіндегі халықтың бәрі
Маған қарайды!
Халықты осыншама көбейттім!
Міне, осы циклдің алғашқы үш жолы – ... ...... ... ... ... үндеу сөз; одан кейінгі төрт жол өлең –
оқиғаның өрістеуі – Түрік қағанаты жерінің кеңдігін ... ... ... екі жол жыр – осы ... ... – түрік елінің жері кең,
ал халқы көп екені айтылады.
Сөйтіп, Күлтегін (кіші жазу) жырында сегіз цикл, яғни сегіз хикая
бар. ... ... өзі үш ... ... бастауы, өрістеп ұлғаюы,
түйіні) тұрады.
Енді Күлтегін ескерткішінің ... ... ... ... ... ... ... жазудағы Күлтегін жыры көлемі жағынан 428 өлең
жолынан тұрады. ... өзі ... ... жазу бойынша есептегенде
ұзыннан-ұзақ 53 қатар жазу болып шығады.
Бұл ... ... – бұл жыр ... ... дербес тұрған
алты хикаядан, яғни алты оқиғадан құралған деуге болады. Бірінші хикая –
түрік халықтарының ұлы ... ... ... ...... ... ... жөнініде, үшінші хикая – Елтеріс қағанды
сипаттауға ... ... ... – Қапаған қаған туралы, бесінші хикая –
Білге қағанды жыр еткен, алтыншы хикая – Күлтегін ... ... ... ... ұлы адамдар болғанын жырлауға
арналған бірінші хикая – құлпытастағы руналық жазудың ...... ... ... ... – төрт ... ... Бірінші циклда – түрік
халқының үстіне билік жүргізу үшін бір кезде ... ... ... ... ... цикл – Білге қағанның ата-бабалары жасаған
әскери жорықтар туралы, үшінші цикл – ... ... арғы ... ... ... ... ... төртінші цикл – Білге
қағанның ата-бабаларын жоқтап жылауға арналған.
Мұнда да ... цикл өз ... ... ... үш ... ... ... (орысша «зачин»), осы циклдағы оқиғаның өрістеуі және түйіні.
Бірінші хикаяның бірінші циклын да талдау жасап көрейік:
1.Осы циклдың бастауы үш жол ... ... ... жер мен ... ... жаралуы туралы әңгіме болады:
Биікте Көк тәңірі,
Төменде қара жер жаралғанда,
Екеуінің арасында адам баласы жаралған.
2.Циклдың екінші бөлімінде – оқиға өрістей ... ... ... ата-
бабасы адам баласы үстіне билік ... үшін ... екі жол ... ... ... ... жүргізу үшін) ата-тегім –
Бумын қаған, Істемі қаған отырған.
3.Осы циклдың қорытынды бөлімінде – екі жол ... ... ... ... ... ... бүкіл түркі халқы үшін игілік әкелгені айтылады:
Отырып, түркі халқының ел-жұртын
Қалыптастырған, иелік ... ... ... циклы осымен аяқталады. Бұл хикаяның ... ... және ... ... ... құрылысы да дәл осы
үлгідей болып келеді.
Ал, енді осы Күлтегін (үлкен жазу) жырының мазмұны жағынан ... ... ... зор ... ... – алтыншы
хикаясы.
Күлтегін ескерткішінің (үлкен жазу) алтыншы хикаясын ... ... ... жөнінде жазылған ғажайып жыр-дастан деуге
болады. Алтыншы хикая он үш ... ... осы ... ... ... ... ... әскери
қызметінің алғашқы сәттері қалай басталғанын суреттеуден басталады. Бұл
циклдің басталуы – он ... бала ... ... ... ... есім ... төрт жол жырда баяндап береді. Сосын оқиға ... ... ... жері үшін ... ... ... көрсетіледі. Ал,
циклдың қорытынды бөлімінде (бір жол жыр) Күлтегіннің теңдесі жоқ жеңістері
жыр болады:
Ісін-күшін беріп, осыншама
Ел жиып, інім ... өзі ... ... ... ... інім Күлтегін жеті жаста
қалды.
Он жаста Ұмай текті шешемнің бағына
Інім Күлтегін ер атанды.
Он алты жасқа ... ағам ... ... ... чуб, соғдыларға қарсы
Аттандық, талқандадық.
Табғаш, Онтұтықтың бес мың әскері келді,
Соғыстық.
Күлтегін жауға жалғыз ұмтылды.
Онтұтықты қарулы басшылармен қолға түсірді.
Қарулыларды қағанға еншіледі.
Ол әскерді сонда ... ... ... ... Күлтегін батырдың аса қатыгез жау Чача
Сеңгунмен ... ... ... ... арналған:
Жиырма бір жасында
Чача Сүңүнмен айқастық
Ең ілкі Тадықын чурдың
Боз атын мініп шапты,
Ол ат сонда өлді.
Екіншіде Ышбар Ямтардың Боз атын ... ... ат ... ... иегін Сілікбектің ерттеулі торы
атын
мініп шапты. –
Ол ат ... ... бұл ... ... ... ... циклдары сияқты үш
элементтен тұрады. Циклдың бастауында – Күлтегіннің соғыс кезінде ... ... ... ... кейінгі оқиғаның өрістеу бөлімінде – соғыс
картинасы берілген, ең соңындағы бір жол өлеңде ... ... ... ... ... ... барлық хикаялары
мен циклдарына тән болып келеді. Тегінде жырды композициялық жағынан дәл
осылайша етіп құру – сол көне ... ... ... ... ... тиіс
әдеби дәстүрінің бірі болса керек.
Күлтегін жырының бұдан кейінгі ... мен ... ... ... аз, ... т.б. ... соғысы, Күлтегіннің
тайсалмай сол қанды майдандарда ұлық ... Құшы ... ... Елтебері
сияқты жауларымен жекпе-жек арпалысы суреттеледі.
Жырда Күлтегін ... ... ... ... ... ... елде ... бейбіт өмір орнатады. Күлтегін түркі халқын тәуелсіз
етті, байлыққа кенелтті деген пікір ... ... ... ...... ауызбірлікке, сыртқы жауға қарсы ұйымдасқан күреске, ата-баба жолын
берік ұстауға шақыру болып табылады.
Автор түркі халқы ата-баба ... ... ... ... ... ... өмір ... жырлай келіп, ол осы жолдан ... ... ... ... – құл ... ... – күн ... Жыр соңында Күлтегін өлгенде бүкіл түркі халқы қатты қайғырып, аза
тұтқаны, оны жоқтап – ... ... ... төрт ... ... ... тас ... шеберлер, таңбашылар, бектер, т.б. келгені
айтылады. Күлтегін батырды жерлеуге татабы елінен келгендерді Удар-Сеңгун,
табғаш ... – Ісиі – ... ... ... ... Соғды,
Бершекер, Бұхар ұлыстарының халқынан- Нең – Сеңгун, Тарқан ұлы, «он оқ» елі
мен ... ...... ... және Оғыз ... ... қырғыз
Тардуш Чур, Күлтегінді жерлеуге қатысқаны жырда зор шеберлікпен баяндалған.
Күлтегін ескерткішінде оның ... ... ... ... ... ролі ... ерекше баяндалған.
Тоныкөк ескерткіші
Ескерткішті Д.Клеменц 1897 жылы Селенгі өзені бойынан тапқан.
Тоныкөк— үш қағанның, 692 жылы қайтыс болған Құтлығтың, ... ... ... ... және 734 жылы ... ... Білге қағанның
әскери кеңесшісі. Табғаш елінде оқып, тәлім-тәрбие, әскери білім алған
кісі. Білге қағанның қайын ... көп ... ... қай жылы ... ... ... тарихи деректерге сүйенсек, 716 жылдан кейін
қайтыс ... деп ... ... ... ... ... «Тоныкөк жыры» ерекше орын
алады. Бұл жырдың авторы бөлек, оны ... өзі ... ... ... де, бұл жыр ... жазылу стилі, көркемдік тәсілдері,
композициялық құрылымы, идеялық мазмұны жағынан ... ... ... Әсіресе, композициялық құрылымы—циклдар мен ... ... ... ... ... ... келеді.
Әрине, «Тоныкөк» жырының сюжеті, оқиғалары басқаша болып
келеді. Мұндағы басты қаһарман—қағанның кеңесшісі Тоныкөк. Ол өзі ... ... иесі мен ... Ал, дұшпандары Тоныкөктің ақыл алыбы—Білге екенін мойындайды:
Қағаны—алып екен,
Ақылгөйі—білгір екен.
Егер «Күлтегін» ... ... ... ... бір соғыстағы
жеңісіне себеп болған негізгі нәрсе—Күлтегін батырдың ... ... ал ... ... ... дәл сол ... шайқаста жеңіске
Тоныкөктің ақыл-айласы арқасында ғана жеттік деп көрсетеді. Бұл ... ... ... ... ... түркі елінің дана қарты, тіпті Білге
қаған мен Күлтегіннің әкесі Елтеріс қағанға да ... ... ... ... ... бұл ... ... нақыл сөздер көбірек
ұшырасады:
Жұқаны бүктеу—оңай,
Жіңішкені үзу—оңай.
Немесе:
Қол қосылса—күш өсер.
Яки:
Өлімнен ұят ... ... ... ... ... ... сөзді есітіп,
Түні бойы ұйқым келмеді,
Күндіз отырғым келмеді,-
дейді. Ол ... елі ... оның ... үшін ... ... зор мақтанышпен айтады:
Елтеріс қаған үшін,
Түркі Бөгі қаған үшін
Түркі Білге қаған үшін,
Қапаған қаған үшін
Түнде ұйықтамадым,
Күндіз отырмадым.
Қызыл қанымды төктім.
Қара терімді ағыздым.
Күш-қуатымды аямадым.
«Тоныкөк» жыры да ... Ол 313 өлең ... ... ... ... 62 руналық жазу жолына сиып тұр. ... ... ... ... он төрт ... яғни он төрт ... бөліп қарастырады.
Күлтегін жырындағы секілді мұнда да әрбір цикл үш ... ... ... ... ... және ... ... тұрады.
Бірінші циклда түркі халқының табғаштарға бағынышты ... ... ... ... түркілердің бас қосып, бірігуі, үшіншіде—сол
біріккен халықты басқаратын қаған ... қиын ... ... ... зор роль атқарғаны, төртіншіде—Елтерісті қаған етіп
жариялағаны, ел ішіндегі тыныштыққа сырттан ... төне ... ... ... олар ... елін ... болып жатқаны,
алтыншыда—түркі халқының жауларымен күрестің қиындығы және осы ... ... ... ... ... ... туралы,
сегізінші циклден бастап, он үшінші циклға ... ... ... жүргізген қиян-кескі соғыстары жыр етіп баяндалады.
«Тоныкөк» ... ең ... ... ... ... жырдың
қорытындысы сияқты. Мұнда түркілердің өз елі, жері үшін ... ... ... да, ... ... ... жеңске жеткенін,
сол жеңістер өзінен-өзі келмегені, оған Тоныкөк өзінің ақыл –кеңесімен,
ерлік ... ... үлес ... сөз ... ғана тән ... суреттеледі. Бұл жырда түрік ... сан ... ... ... роль ... ... атап ... түркі халқына
Қарулы жау келтірмедім,
Атты әскер жолатпадым.
...Еліміз қайта ел болды,
Халқымыз қайта халық болды.
Тоныкөк ескерткіші —ежелгі түркі поэзиясына тән ... ... ... ... ... т. б ... зор шеберлікпен
жазылған жыр-дастан болып табылады.
Күлі Чор ескерткіші
Ескерткішті 1912 жылы Монғолияның Ихе-Хушоту ... ... ... ... тардұш тайпасының көсемі, Күлтегін мен ... ... Күлі ... ... ... да түркі тайпалары жөнінде
көптеген құнды деректері бар. Күлі Чордың қашан, қай ... ... ... ... ескерткіште «Ұлы Күлі Чор сексен жасап қайтыс болды»
деген сөйлем кездеседі.
Мойын Чор ... 1909 жылы ... ... ... ... ... ұйғыр мемлекетінің ең ілкі қағаны Мойын Чорға арналған. Ол ... ... ... ... тегінді өлтіріп, Түркі қағанатын біржолата
құлатады. Селенгі ... ... ... ... қағанатын орнатып, көптеген
қалалар мен сарай салдырады. Оның қабырғаларына өз ... ... ... қалдырады.
Орхон ескерткіштері қатарына бұдан да ... ... ... ... ... дүр сілкіндірген, жұмыр жердің жартысына билік
жүргізіп тұрған Ұлы Түрік империясы жайында жазылған ғажайып ... бар ... ... Оны ... ... ... ... бірі, өз дәуірінің кемеңгер ойшылы, шешендік сөздің жүйрігі,
ұлы ақын Йоллығтегін еді.
Бүкіл Түрік елін егемендік пен азаттыққа, ... пен ... бұл ... ... әрпі ... ... ... үлкен-үлкен
құлпытастарға қашалып жазылған.
Демек, бұл дастандар бұдан он екі ғасыр бұрын ... ... сан қилы ... ... күнге ешбір өзгеріссіз,
айна-қатесіз күйінде жеткізіп отыр.
Біз сөз етіп отырған «Күлтегін», «Білге қаған», және ... ... ... ... ... Соның өзінде, бұл жырлардан
қазақтың батырлық эпосына тән шынайы белгілер айқын ... ... қиын ... Елдің қамын ойлаған ержүрек батырға тән басты ... ... ... шығуы, жастайынан халық қамын ойлауы, өзінің ерлік
бейнесін елге танытуы, батырлық шайқастарда жеңіске жетіп ... ... ... ... ... көне ... жазба
ескерткіштері саналатын «Күлтегін», «Білге қаған», «Тоныкөк»жырлары
жөніндегі ойымызды ... ... ... ... ... ... Түркі қағанаты тұсында жазылған «Күлтегін», «Білге
қаған», «Тоныкөк» жырлары – одан сан ғасырлар бұрын дәуірде өмірге келген
«Алып Ер ... ... ... ... ... ... ... бұл жырлар – түркі елінің VI-VIII ғасырлардағы
қоғамдық-әлеуметтік өмірін, түрлі түркі тайпаларының әдет-ғұрпын, наным-
сенімін, ... ... ... ... ... ... көркем
шежірелер.
Үшіншіден, «Күлтегін», «Білге қаған», және «Тоныкөк» жырлары
Қазақ хандығы құрылғаннан кейінгі кезеңде өмірге ... ... ... ... ... ... ерлік эпостары
ретінде қалыптасуына негіз болып қаланды.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
"Шоттар жүйесі және екіжақты жазу."8 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
Delphi - де «Мозаика» ойын бағдарламасын жазу әдістері35 бет
XIII-XV ғғ. Қазақстан мәдениеті. Түркі жазуы 7 бет
Абай - аудармашы. Абайдың орыс ақын-жазушыларынан аударған аудармалары25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь