Қымыз құюға арналған ыдыстар

Қымыз құятын саба, сүйретпе, торсық, көнек, бұлқыншақ сияқты ыдыстар жылқы терісінен жасалады. Этнографиялық әдебиеттерде саба туралы көп жазылғанымен, бес биенің, одан көп жылқы терісінен істелген алып сабалар жөнінде өте сирек кездеседі және зерттелмеген. Мәлімет берушілердің айтуы бойынша жылқының терісінен сабаның төрт қабырғасы шығады, оны «сабаның бойы» деп атайды. Сабаның бойы трапеция тәрізді пішіледі, бесінші жылқының терісінен сабаның түбін шаршылап пішеді. Зор денелі, семіз адамды «бес биенің сабасындай» деп теңеу осыдан қалған. А.К.Гейнс байлар ғана екі, кейде үш теріден саба істейді, оны төтенше жағдайда, астарда пайдаланады деп көрсеткен. [21.215-б.] Ф.Фиельструп байлардың сабасына 35-40 шелек қымыз сыяды деп жазады. [12.184-б.] Мұндай сабаларда ас, тойларға қымыз апарылатынын мәлімет берушілердің жауаптары да айғақтайды.
Мысалы, Арқада Шұбыртпалы Ағыбай батырдың бес биенің терісінен жасалған сабасын екі түйе көтеріп жүрген. Екі түйенің ортасына керегені жалпағынан жатқыза байлап, үстіне сабаны қойған. Түйелер бір-бірінен озып кетпей, қатарласа жүруі үшін тізелерін құрмалап байлап, жетелеп отырған. Мұндай сабаны киіз үйдің жабығынан атқа мініп тұрып піскен. Ағыбай батыр осы сабасын Абайдың арғы атасы Өскенбайдың асына апарған екен. (ХХХХІІІ)
...Терісін бес айғырдың саба қылып,
Сабасы атаныпты Түйе мойнақ, –
деп «Айман-Шолпан» дастанында Маман байдың сабасының үлкендігі, байлығы дәріптеледі. [22.669-б.]
«Бес биенің сабасы, бес күн саусаң толмайды,
Жаманды қанша мақтасаң, жақсылардай болмайды»
дейді халық мәтелі. Сабаның бұдан үлкен «Тай жүзген» дегені болады, мәлімет берушілердің көрсетуінше он жылқының терісінен істелген. (LXI) «Тай жүзгендер» Арқада Найман ішіндегі бағаналыларда жиі кездескен. Мұндай сабаларды арнаулы қос доңғалақты, кейінірек төрт доңғалақты арбаға салып, бірнеше атпен тартқан. (LXI)
        
        Қымыз құюға арналған ыдыстар (5 бөлім)
Қымыз құятын саба, сүйретпе, торсық, көнек, бұлқыншақ сияқты ... ... ... ... әдебиеттерде саба туралы көп
жазылғанымен, бес ... одан көп ... ... ... алып ... өте ... ... және зерттелмеген. Мәлімет берушілердің айтуы
бойынша жылқының терісінен ... төрт ... ... оны ... деп ... Сабаның бойы трапеция тәрізді пішіледі, бесінші жылқының
терісінен сабаның түбін шаршылап пішеді. Зор денелі, семіз ... ... ... деп теңеу осыдан қалған. А.К.Гейнс байлар ғана ... үш ... саба ... оны ... ... ... пайдаланады
деп көрсеткен. [21.215-б.] Ф.Фиельструп байлардың сабасына 35-40 ... ... деп ... ... ... ... ас, ... қымыз
апарылатынын мәлімет берушілердің жауаптары да айғақтайды.
Мысалы, ... ... ... ... бес биенің терісінен жасалған
сабасын екі түйе көтеріп жүрген. Екі түйенің ортасына керегені жалпағынан
жатқыза ... ... ... ... ... ... озып ... жүруі үшін тізелерін құрмалап байлап, жетелеп отырған. Мұндай
сабаны киіз үйдің жабығынан атқа ... ... ... ... ... осы
сабасын Абайдың арғы атасы Өскенбайдың асына апарған ... ... бес ... саба ... ... Түйе мойнақ, –
деп «Айман-Шолпан» дастанында Маман байдың сабасының үлкендігі, байлығы
дәріптеледі. [22.669-б.]
«Бес биенің сабасы, бес күн ... ... ... мақтасаң, жақсылардай болмайды»
дейді халық мәтелі. Сабаның бұдан үлкен «Тай жүзген» дегені болады, мәлімет
берушілердің көрсетуінше он ... ... ... (LXI) «Тай
жүзгендер» Арқада Найман ішіндегі бағаналыларда жиі кездескен. ... ... қос ... кейінірек төрт доңғалақты арбаға салып,
бірнеше атпен тартқан. (LXI)
Пар ат жегіп күймеге,
Қоңырау байлап доғаға.
Толтырып саба ... тай ... ... [23]
Баян Өлгийде (МХР) Сақы деген байдың ... ... тай ... тай ... ... ... сөз содан қалған. (LXXXXVIII).
М.Леваневский сыйымдылығы 100 ... он ... ... ... жазғанда, жоғарыдағы «тай жүзгендерді» көрген болуы керек. [24.91-
б.] Бір ... ... ... ... өмірде жиі қолданылатын сабаға
150-200 л қымыз сыяды. [2] Сабаның түп жағы ... ... ... ... үшін
астына ағаштан жасалған төрт аяқты тұғыр орнатылады, оны сабаяқ деп атайды.
«...Сабаяққа жұмыр, ... өте ... ... ... ... таңдап
алынады. Пішіні тік бұрышты болады, саба орнықты тұру үшін ... ... ағаш ... ... ... 6-7 ... (25–30 см) ... ешқашан шеге қолданылмайды, ағаш біліктер ойық-тіліктер арқылы
жымдасады...» [24].
Піспек – қымыз және іркіт ... ... ... ... пісетін піспек
пен сиыр іркітін пісетін піспекті бір-біріне ... ... ... басы ... безінен, қайыңның топшысынан істеледі. Теректің безі,
қайыңның топшысы, қайсысы болсын өте салмақты, өткір балтаның өзі ... ... тісі ... өте қатты материал. Осындай піспекпен түйіп
піскен қымыздың іртігі тез жазылады. «Сақалына ... ... ... ... ... ... ... сабаның көлеміне байланысты.
Піспектің сабы сабаның, не күбінің аузынан кемінде 20–25 см шығып тұруға
тиіс. Теректің безінен істеген Ағыбай батырдың ... ... ... алып ... ... ... әлі ... дейді мәлімет
берушілер. (ХХХХІІІ.) Піспектің басы алуан түрлі оймышты геометриялық
пішінде жасалады. Піспектің бір түрінің басы ... ... ... ... ... келеді. Басы дөңгелек, тікбұрышты, крест, сүйір бұрышты крест,
т.б. оннан аса түрі болады. Піспектің ... ... жуан ... ... үкі ... ... ... Дулығаның жалының пошымы садақ
оғының жебесіне ұқсас ұшқырланып келеді, оның сыртын түрлі түсті бояумен
бояп, ... ... ... ... ... ... ... темірмен
қаптап күміс шаптырып әшекейлеген. Баян Өлгийде (МХР) піспектің ұшын әлі
күнге дейін жылқының басы іспеттес етіп ... ... ... ... Шәріпхан( төренің сабасының піспегінің басына таза ақ
күмістен аттың басы ... ... (LXVII.) ... ... ... ... ... тывалар мен торғауыттарда кездеседі. Қазақта және басқа түркі
халықтары піспекті жай ... ... ... деп ... оны ... сән ... ... және үйдің құт берекесі ретінде ардақтайды.
«Көк өгізім ... ағаш ... – деп, ... саба мен ... жұмбақтай айтқан.
(СХV). Көнек, сүйретпе, торсық, бұлқыншақ , т.б. жылқы терісінен жасаған
ыдыстар, саба сияқты бір ... ... алып ... ... көшпенді
тұрмысқа ыңғайлы.
Көнек – бие саууға, торсық – атпен жолаушы жүргенде, қанжығаға байлап қымыз
құюға арналған. Қырғыз халқында ... ... ... ... бітеу сойылып, қымыз тасуға арналған ... ... деп ... [27] ... көлеміне байланысты 30-50 л қымыз сыяды.
Сүйретпе – ... кіші бір ... ... ... ... ... өте ... жылқының, сиырдың, түйенің мойын терісінен істеген. Солтүстік
Қазақстанда сүйретпелерді екі шелек қымыз сыятындай шағын етіп ... Тері ... ... оның ... ... сабаға қымыз
құйып қойса екі-үш күннен соң тері былқылдап и ... ... ... үшін ... 12-15 күнде жуып, жел қақтырып кептіріп қояды. (LXX)
Қымызды тасымалдайтын ыдыстардың ішіндегі сыйымдылығы жағынан ең
кішісі 5-10 л, сонымен қатар ең әдемісі – ... ... ... ... ... деп бөлінеді. Шимайторсықтың пішіні табақ сияқты дөңгелек, екі
бүйіріне мүйіз шапқымен әртүрлі ою-өрнек салады. Мүйіз торсық-тың ... ... ... мүйіз оюы, екі жағы екі иық түрінде түбі ... Екі ... та ең ... теріден тігіледі. Мүйізторсықтың екі
жағына ою салып өрнектеп, тігіс жиектеріне күміс жүргізсе, өте ... ...... екі ... ... ... ашық жағын екі
терінің арасына шүберек салып, біздің көмегімен тарамыс таспамен тігеді.
Түйенің екі ... ... ... ... құйғанда томпиып тұрады, мінген
аттың арқасына келтіріп теңдеуге өте ыңғайлы. Өркешторсықты көбінесе
малшылар мал ... ... ... ... алады. Бір өркешті нар түйенің
өркешінен жасалған торсық сопақша, өркештің жалпақ жағы ... ... жағы аузы ... ... Жанторсық – қарапайым, терінің жұмсақ
түрінен тігіледі, ешқандай ою-өрнегі болмайды, қойшылар жаяу және көлікпен
жүргенде белдеріне байлап ... ... ... бүктеп салып алуға
ыңғайлы. Ішіне шалап, айран немесе өрісте сауып алған қой-ешкінің сүтін
құйып қояды. Мүйізторсық пен шимай торсыққа тек ... ғана ... ... ... ... ... бір ... үйінде күні кешеге ... ... ... ... ... өріп ... «өрмелі торсық»
болғанын, оны шетел туристері сатып алып ... ... ... ... ертеде шебер өрмешілер қамшы өрген сияқты торсықтан
бастап сабаға дейін өріп ... ... ... ... ... ... бір тамшы қымыз ақпайтын болған. (СХХІХ).
Сабада пісіліп дайындалған қымызды қонақтарға сән-салтанатпен беретін
ыдыс – тегене. Тегенеге ... ... қос ... ... ожау, он-
он бес тостағандар болады. Тегене тұтас ... ... ойып ... ... ... ... ... қалдырады, бұл өте әдемі көрінеді.
Ауқатты бай адамдар тегенені сүйектен, күмістен, асыл ... ... бір ... мен ожауды жасау ақысына 5-10 жылқы ... ... ... ... ... ең көне және мүлдем зерттеуден тыс ... шара мен ... Шара ... өмірде айтылып та, жазылып та жүр,
бірақ шара сөзінің түп-төркіні өте ерте ... ... ... ... ... ... топшысынан істеледі, 8-10 л қымыз
сыяды, ыдыстың әдемісі осы болады». (LXХХV). Якуттарда «чорон» – тек ... ... ... ... ... ... ... «чаркасы» «шара»
сөзінен шыққаны көрініп тұр. Самар – ... ... ... ... әлі күнге дейін қымыз құюға ... ... деп, ... үш аяғы бар алып ыдыс деп, ... ет ... ... ... береді. Бірақ мәлімет берушілердің басым көпшілігі 70-80% самардың
қымыз құюға арналған кең, үлкен ыдыс екенін тілге тиек ... ... ... ...... ... арналған көне ритуалдық
ыдысы. Самарқанд, ... ... ... ... ... ... Қазақстанда жиі кездесетін «Самарқан», ... ... ... сияқты адам аттарының түп-төркіні бір деп топшылаймыз,
мұны келешектегі зерттеулер нақты ... ... ... ... шығу ... қазақтың «тостаған» сөзінен шыққанын В. Дальдан бастап,
барлық орыстың тілші ғалымдары мойындаған.
Көнекті – ... жон ... ... ... ... ... ... алқымы мен бауыздауына дейінгі бітеу сыпырып алған мойын терісі.
А.Т.) Көнекпен бие сауғанда бауын ... іліп ... ... ... ... ... шыны ыдыстай сынбайды, темір ыдыстай даңғырламайды. «Көнектен
шошынған бие оңбас, ... ... үй ... ... ... сай айтылады. Көнек пен торсықтың сыртына бедерлеп ою-өрнек
салу ... ... ... ... ... құм ... қалпына келген соң
құмды төгіп ... ... ... ... ... ... батыра
отырып өрнек салады. Тері көнектің сыртына ою-өрнек салып, шүмегін шығарып
әдемілеген кезде алыстан қарағанда шүмегі ұзын ... қара ... ... жас ... ... ... салынады, тобылғының екі ұшын бір-
біріне ... ... де ... ... ... ... тігіп тастайды.
Ернеудің екі жағынан темір шығырық орнатып, оған өрмелі қайыстан бау ... ... ... ... ... ағаштан шауып, шүмегін де ағаштан
жонып шығарғанына таңғаласың.
Қасқырдың ақсияды күрек тісі,
Көнектің сұлу ... ... үйге ... ... (СХХХ).
Бұлқыншақты бірінші рет 1985 жылы халық шебері Дәркембай ... ... ... ... қазақтары арасынан тапқан. Жылқының
артқы ... ... ... ... бітеу сойып алып, шаша жағын
қымыз құятын жағына қаратып, ағаштан ... ... сан ... ... ... ... терімен тігеді. Бұлқыншақты салт аттың қанжығасына
байлағаннан гөрі, жаяу ... ... асып ... ... ... ... жылқы терісінен құдықтан су алу үшін қауға, тұз
сақтау үшін – тұзбастық, ірімшік сақтау үшін – ... ...... ... ... ... ... ыдыстар Батыс
Қазақстанда ХІХ ғасырда кең тараған. ... ... ... ... ... аймақтарында аталуы, жасалу пішіні
бірдей, сонымен қатар сол ... ... ғана тән ... ... ... ... бойы 2,20 м алып адам ... Шыңжаңның (ҚХР) Алтай
аймағының губернаторы, қазақтың Қытайға қарсы ұлт-азаттық қозғалысының
басшыларының бірі 1940 ж ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Болат құю4 бет
Бетонды тасымалдауға және құюға арналған машиналар4 бет
Биені қымыз өндіру кезінде азықтандыру21 бет
Жалпы мақсатта қолданылатын зертханалық ыдыстар6 бет
Керамикалық материалдар-құрылыс кірпіш және ыдыстар пайда болуы, дамуы және өндірісі19 бет
Техникалық препарат құрамындағы қымыздық қышқылдың мөлшерін потенциометриялық анықтау20 бет
Қымыз15 бет
Қымыз дайындау технологиясы, гигиенасы және вет.сан. сараптау 6 бет
Қымыз өндіру технологиясында қолданатын ашытқы құрамын меңгеру. Ірімшік технологиясын меңгеру4 бет
Қымыз,шұбат өндіру технологиясы, санитариясы және ветсансараптау7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь