Хафиздің өмірі мен шығармашылығы

I. Кіріспе
II. Негізгі бөлім
А) Хафиздің өмірі мен шығармашылығы
ә) Хафиздің ғазалдары мен софылық сарыны
б) Шет ел ақын . жазушыларының Хафизді тануы мен бағалауы
в) Хафиз қазақ тіліне аударылуы.
( Хафиз . Абай, Шәкәрім, Ә.Жәмішев еңбектерінде)
г) Хафиз өлеңдерінің тәрбиелік, адамгершілік мақсатындағы өлең
жолдары мен идеясы.
III. Қорытынды бөлім.
IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Қай халық болмасын басқа халықтардың әдебиетімен, мәдениетімен қарым –қатынаста болып, бір-біріне ықпал тигізу арқылы байып, алға басып отырады. Сан ғасырлық тарихы бар қазақ әдебиетінің өн бойына әлем әдебиетімен байланысты да байқаймыз. Сондықтан төл әдебиетімізді тереңдеп, түстеп танимыз десек, әлем әдебиетінен бөліп жарып қарау мүмкін емес.
Иран – түркі халықтарының мәдени-әдеби қарым-қатынасы өте көне дәуірден басталады. Фердоусидің «Шаһнамасы», Низамидің, Сағдидің дастандары қазақ жұртына етене таныс. Әдебиетіміздің үлкен тұлғалары – Абай мен Шәкәрім «Ескендір», «Ләйлі-Мәжнүн» дастандарында ақындық сайысқа түсіп, нәзирагөйлік дәстүрді өз өлеңдерінде барынша ұштаған.
Абай:

«Физули, Шәмси, Сәйхали
Науаи, Сағди, Фердауси,
Қожа Хафиз – бу һәммасы
Мәдет бер шағири фердияд»,- деп шығыс ақындарын пір тұтса, оның ақындық мектебін жалғастырушы інісі Шәкәрім:
«Науаи, Сағди, Шәмси, Физули бар,
Сәйхарли, Қожа Хафиз, Фердоусилер...
Бәйітші елден асқан шешен болып,
Әлемге сөздің нұрын жайған солар»,- деп парсы ақындарының әлем әдебиеті тарихында елеулі із қалдырған.
Кеңес үкіметі тұсында парсының классикалық туындыларын ана тілімізге тәржімалап, көпшілікке танытуда көп іс тындырылды. Фердоусидің, Сағди Ширазидің, Низамидің, Жәмидің көлемді дастандары қазақша сөйлетіліп, Рудаки, Омар Хайям, Руми, Хафиз т.б шайырлардың лирикалық туындылары республика ақындарының рухани қазынасына айналды. Парсы шайырларын қазақша тәржімалау жұмыстарымен Т.Ізтлеуов, Қ.Бекхожин, Қ.Шаңғытбаев, Ә.Жәмішев т.б тәрізді белгілі қаламгерлер айналысты. Қазақ ақындары, Т.Ізтлеуовтен басқасы, парсы тілін білмегендіктен орыс тіліндегі мәтіндерге табан тіреді.
Бір халықтың әдебиетін жұртқа танытатын дәнекер, рухани пікір-аударма екені белгілі. Аудармашылық- бейнеті мол, үлкен шеберлікті талап ететін қасиетті өнер.Парсы халқының поэзиясы – көркемдік жағынан аса биікке көтерілген, тұспалды, жұмбаққа, поэтикалық нақыш өрнектерге айрықша бай мұра болып танылады. Осы туралы шығыс әдебиетінің білгірі И.Брагинский «... В поэзий Востока воцарились пафос намека, игра иносказаниями и аллегориями, двумысленность полутонов и светотени, сбивающие с толку комментаторов и порождающие множество споров вокруг каждого бейта и стихоотворения. Это сложнее ребуса, который в конечном счете имеет одно – единственное решение. Это хитрее шифра, который в конечном счете может быть однозначно расшифрован. Это «лисан ал - ғайб»- сокровенный язык, который каждая эпоха, а внутри неё разные читательские группы, истолковывает по-своему» - деп жазды. Сол себепті парсы шайырларының софылық діни түсініктен нәр алатын тылсым сырлы поэтикалық тілін арнаулы дайындықсыз ұғыну оңайға соқпайды, ал осындай туындыларды екінші тілге тәржімалау біраз қиындық тудырады.
        
        Жоспар
I. Кіріспе
II. Негізгі бөлім
А) Хафиздің ... мен ... ... ... мен ... сарыны
б) Шет ел ақын – жазушыларының Хафизді тануы мен ... ... ... ... ... Хафиз – Абай, Шәкәрім, Ә.Жәмішев еңбектерінде)
г) Хафиз өлеңдерінің тәрбиелік, адамгершілік мақсатындағы өлең
жолдары мен идеясы.
III. Қорытынды бөлім.
IV. Пайдаланылған ... ... ... ... ... халықтардың әдебиетімен, мәдениетімен қарым
–қатынаста болып, бір-біріне ықпал тигізу ... ... алға ... отырады.
Сан ғасырлық тарихы бар қазақ әдебиетінің өн бойына әлем ... да ... ... төл ... ... ... ... әлем әдебиетінен бөліп жарып қарау мүмкін емес.
Иран – ... ... ... ... өте ... ... Фердоусидің «Шаһнамасы», Низамидің, Сағдидің дастандары
қазақ жұртына етене таныс. ... ... ... – Абай мен
Шәкәрім «Ескендір», «Ләйлі-Мәжнүн» дастандарында ... ... ... ... өз өлеңдерінде барынша ұштаған.
Абай:
«Физули, Шәмси, Сәйхали
Науаи, Сағди, Фердауси,
Қожа Хафиз – бу һәммасы
Мәдет бер шағири фердияд»,- деп шығыс ... пір ... ... ... ... ... ... Сағди, Шәмси, Физули бар,
Сәйхарли, Қожа Хафиз, Фердоусилер...
Бәйітші елден асқан шешен болып,
Әлемге сөздің нұрын ... ... деп ... ... ... ... елеулі із қалдырған.
Кеңес үкіметі тұсында парсының классикалық ... ... ... ... танытуда көп іс тындырылды. Фердоусидің,
Сағди Ширазидің, Низамидің, Жәмидің көлемді дастандары қазақша ... Омар ... ... Хафиз т.б шайырлардың лирикалық ... ... ... ... ... Парсы шайырларын қазақша
тәржімалау жұмыстарымен Т.Ізтлеуов, Қ.Бекхожин, Қ.Шаңғытбаев, ... ... ... ... айналысты. Қазақ ақындары, ... ... ... ... орыс ... мәтіндерге табан тіреді.
Бір халықтың әдебиетін жұртқа танытатын дәнекер, рухани пікір-
аударма екені ... ... ... мол, үлкен шеберлікті талап
ететін қасиетті өнер.Парсы халқының поэзиясы – көркемдік жағынан аса ... ... ... ... нақыш өрнектерге айрықша бай
мұра болып танылады. Осы туралы шығыс әдебиетінің білгірі И.Брагинский «...
В поэзий ... ... ... ... игра иносказаниями и аллегориями,
двумысленность полутонов и светотени, сбивающие с ... ... ... ... ... вокруг каждого бейта и стихоотворения. Это
сложнее ребуса, который в конечном счете имеет одно – ... ... ... шифра, который в конечном счете может быть ... Это ... ал - ... сокровенный язык, который каждая эпоха,
а внутри неё ... ... ... истолковывает по-своему» - деп
жазды. Сол себепті парсы шайырларының софылық діни түсініктен нәр ... ... ... ... арнаулы дайындықсыз ұғыну оңайға соқпайды, ал
осындай ... ... ... ... ... қиындық тудырады.
Данышпан жазушы М.Әуезов Абай хақында жазған зерттеулерінде ақынның
көп өнеге алған мектебі ретінде Шығысты ... өлең ... ... ... Низами, Физули, Сағди, Хафиз, ... ... ... көп ... баса ... ... ақындық әлемін шығыс
дүниесінен бөле жара қарау мүмкін емес. Парсы ... мен ... сан ... ... ұзақ ... бері табан аудармай зерттеп
жүрген ғалым - Өтеген Күмісбаев. Ол өз ... ... ... ... ... топырағында танылып, тәржімалану тарихы, Низами,
Науаи, Сағди дастандарының ықпалындағы ... ... сөз ... ... ... ... ... орыс тілінде бірнеше мәрте жеке
жинақ болып шықты. 1935 жылы ... ... ... ... ... 1955 жылы ... 50 ... атты кітап
Тәжікстанның ... ... 1956 және 1970 ... ... ... 1963 жылы, «12 минитюр»
И.С.Брагинскийдің ... ... 1970 жылы ... Қазақ
тілінде 1966 «Қазақстан» баспасынан Сағынали Сейітовтің құрастырумен шығыс
ақындары туралы «Сөз зергерлері» ... ... ... 1970 жылы ... «Гүлстан бұлбұлдары», ал Қайрат Жұмағалиевтің құрастыруымен
«Шығыс жұлдыздары» деген жинақ 1973 жылы ... ... ... жылы ... Жәмішев Хафиз ғазалдарының орыс, өзбек, тәжік тіліндегі
аудармалары мен ... ... ... ... ... жинақтады.
Қазіргі кезде ұлы шайырдың туындылары ... ... аса ... ... ... ... тәжік, түрік, грузин, украин, армян, кавказ,
чех, курд, дания, голланд, ... ... ... ... ... араб,
алман, ағылшын, француз тілдерінде кітаптары жарық ... ... өзі ... ... ... керек.
Шәкәрімнің өлеңдерін баспаға дайындаған жазушы Мұхтар Мағауин
Хафиз бен Шәкәрімнің шығармашылық байланысына тоқталып, ... ... ... сол ... ... ... ... өрісі, игерген
аумағы туралы нақты ... ... ... ... шығыстық жырлары
көркемдік ойдың жаңа бір ... ... ... ... ... ... ... тіл мәдениеті – ұлттық поэзиямыздың Абай ... ... ... ... - деп ... ақынның шығыс ықпалында да өлеңдер
жазғанын баса көрсетеді.
Аударма тілі басқа әр ... ... ... ... ... ... пәрменді құрал екені аян. Парсы әдебиетінің аса көрнекті
өкілі Қожа Хафиздің тамаша ғазалдары ата-жұртымызда ... ... ... ... ... белгілі болды деген сауалдар ... ... ... ... үлгілері ұзақ уақыт жабулы күйінде қалып,
тексерулердің өзегіне ... ... ... ... ... ... жұмбақ
сырға толыпоэзиямыздың атаулы ... Қожа ... ... ... ... болады. Шығыс әдебиетінің білімпазы ұлы
Абай шәкірт шағында Қожа Хафизді пір ... Осы екі ұлы ... ... ... ... ... ... Әдебиетіміздің
тағы бір ірі қайраткері – Шәкәрім. Қожа ... ... ... одан ... ... шайырының ғазалдарын қазақша сөйлеткен.Хафиздің туындылары
Әбіреш Жәмішев жасаған аудармалары арқылы да қазақ ... ...... жанрын биік шыңына көтерген шайыр. Иран топырағында
Хафизтану саласында біршама жұмыстар жүргізіліп, ... ... ... ... ... оның ... ... туралы салмақты
зерттеулер дүниеге келді.
Әр халықтың мәдениеті мен әдебиетінде қайталанбас тұлғалар болады.
Мысалы орыс әдебиетінде – ... ... ... – Абай. Парсы
әдебиетіндегі Хафиз де осндай ... ... ұлы ... ... құбылыс десек
те болады.Қазақ әдебиетінде ... ... ... ... ... оның қыр-сырын тереңірек тану жолында жұмыс атқарылып, абайтану
ілімі қалыптасып үлгерді. Хафизтану да – ... ... бар, әлі ... ... ғылым саласы.
Хафиз өмір кешкен мерзім қиыншылығы мол дәуір, яғни ((( ғасыр ... Азия мен Иран үшін ... ... өте ауыр жылдар ... ... яғни ... ... ... ханзадалар қысымына шыдай
алмаған қара бұқараның етегі жасқа толып, ... ... ... ... ...... ... аса ірі өкілі, дүние жүзі әдебиетіндегі
асқан лириктердің бірі болған. Шамсаддин ... ... ... ... ... ... қаласында, кедейленген саудагердің семьясында
дүниеге келеді. Ақынның дәл туған жылы ... ... 1300 жыл ... ал ... ... 1325 жылы ... Дегенмен оның ((( ғасырдың
алғашқы ширегінде туғаны анық. Ақынның өз аты – ... ... аты – ... Ал ... – оның ... аты. ... деп ... Шираз қаласында туып - өскендігін білдіреді. Хафиздің әкесі оның
өте жас кезінде қайтыс болады да, ақын тым ... ... ... ... оның ... мен азабын ерте тартады. Ақынның жастық,
жігіттік шағы да ... пен ... ... Тек ... ... қайраты,еңбек сүйгіштігі және өте ... ... ... сай ... ... ... «Хафиз» днген ақынның лақап аты дедік. Хафих деп ол
кезде ... ...... ... ... ... ... айтады екен.
Болашақ ақын Шамсаддин Мұхаммед те құранды түгелдей ... ... да ол ... ... ... ие ... Ал ... кезде халықтың
ертегі,өлең-жырларын білетін жыршыларды, халық ақандарын да «Хафиз» деп
атайтын болған. Мысалы, ... мен ... ... ... «Хафиз»
деп атау әдеті әлі де бар. Сөйтіп «Хафиз» деген сөз алғашқы кезде ... ... ... ... ... ... алады.
Ақын жырларын сол кездің өзінде-ақ әркімдер тамсана тыңдаған.Оны
«Шираз ... деп ... ... ... ... мен ... ... сәнін келтіру үшін Шираз бұлбұлы – Хафизді сарай
сандуғашы ретінде орда маңында ... ... Оны ... ... мен ... ... да, Бағдаттан да, тағы басқа көптеген
хандықтар мен әмірлерден келген. ... ақын ... ... де мән ... ... жері – ... ... ұзап ешқайда кетпеген. Осында тұрып, ол
Шахнабад деген қызға үйленген. Одан бір ұл көрген. ... ... бұл ... ... ... болғанға ұқсайды, өйкені ол «Ұлымның өліміне» деген
ғазал жазған.
Хафиз өз заманының аса жоғары білімді ... ... Хан ... ... өзін ... ... ... Сопылық жолға түсуді де
ойлаған. Ол ... ...... ... сүйген. Көп уақытын өлең
жазумен, өз тұсындағы ... ... ... ... ... ... үстінде өткізген. Сол арқылы ақын ой-өрісін ... ... ... ... ... Осы ... ... нәтижесі – ақын өзінің тамаша ғазалдарын тудырады. Кейде қала
сыртындағы Мусалла бағына барып дем ... ... ... ... ... ... Рукнабад өзені, Мусалла бағы – Хафиздің өмір бойы
жақсы көріп өткен жерлері. Ақын оларды өзінің ... ... ... 1389 жылы ... ... – Ширазда қайтыс болады. Сүйегі қала маңындағы
Мусалла бағына қойылады.
Шын талант иесі – ... ... де өз ... ұлы ... оның
шығармалары өз заманының үні болмақ. Хафиз ((( ғасырда өмір ... ... ... Бұл ... Орта Азия мен Иран үшін өте ауыр ... Өйткені осы кезде бұл ... ... ... ... алып,
жергілікті елдің тұрғын халқын ауыр азап, қайғы-қасыретке ... ... (((( ... ... ... хан ... Орта Азия мен Иранның
сәулетті қалаларын қиратып, жайнаған бау-бақтарын өртеп, бас ... ... ... ... ... ... қмір сүрген ((( ғасырда
осы жараның аузы әлі жазылып ... ... ... ... қалпына
келіп, оңалмаған, қайғысы ұмыт бола қоймаған кез еді. Дәл ... ... ... оның ... ... ... ұсақ феодалдық мемлекеттердің
басшылары билікке, жерге таласып, өзара қырғын соғыстар жүргізіп жатты.
Алайда ... ... ... ... ... ... жөніндегі үміт-
арманы үзілмеді. Жергілікті халық монғол басқыншыларына қарсы сан рет
кқтеріліске ... Бұл ... ... ... ... сол тұстағы
интеллигенцияның көптеген алдыңғы қатарлы өкілдері де қатысты. Халық
көтерілістері ... ... ... ... ... ... отырды.
Халық қаны тағы да төгілді, қайғыға қайғы қосылды.
Міне, Орта Азия мен Иран ... ... осы ... ... ... мен үстем тап өкілдерінің озбырлығы, оған ... ... ел ... ... ... ... мен қасірет-қайғысы,
өкініші мен түңілісі – барлығы да өз ... ... мен ... ... ... өз ... тапқан. Хафиз де ... ... өзі өмір ... ... ... разы ... толмады. Ол өз дәуірін «аласапыран заман»деп атады. Өлеңдерінің ... ... мына ... ... ... деген атамен өшті, халық өаны
суша ақты» деген пікірді сан рет қайталап айтады.
Ақын өз дәуіріне деген наразылығы мен ... ... ашық ... ... өз ... тұспалдау, мысалдау, бейнелеу тәсілдерімен
жеткізеді. Хандар мен әмірлердің қатаң тәртібі, дін ... ... ... озат ... ашық ... ... ... өз дәуіріне, өзін қоршаған ортаға наразы екенін, ... әр кез әзір ... оның ... анық көруге болады.
Біріншіден, Хафизден бұрын және сол ... өмір ... ... ... көбінесе патшалар мен ... ... ... жорықтарын
мадақтайтын жырлар – дастандар, панегирик, қасыда сияқты әдеби жанрларды
кейінірек ... ... Омар ... ... Хафиз сияқты ақындар көбінесе
өлеңді ғазалдар, рубаяттар, бәйіттер түрінде жазады. Бұл тегін емес. Хафиз
патшалар мен ... ... ... бас ... оларға арнап қасыда
жазбаған, олардың шапқыншылық жорықтарын жырлайтын дастандар тудырмаған. Ол
оның ... ... ... жан ... ішкі ... сүйініші мен
күйінішін, махаббаты мен достығын, ұлылығы мен осалдығын көрсетуге ... ... ... патшалар мен әмірлерді жырламауының өзі-ақ, оның
оларға наразылығын, үстем тап өкілдеріне іштей қарсылығын ... ... ... ішкі жан сезімін жырлап, олардың адамгершілік
қасиеттарін көрсету – оның ... ... ... ... иелері еңбекші халықты, жердегі тіршілікті ұмытып, бақытты ... ... күт ... ... адамдарды махаббатты жоғары ұстауға, масаңдық
күйге (өзге дүниені ұмытуға) шақырады. Дін – ... ... ... ... ... істеуге уағыздаса, Хафиз әйелдерді сүюге, арақ-шарап
ішуге, сөйтіп, құдайды да, ... да ... ... Сқйтіп, Хафиз
ғазалдары өз тұсында, өз жағдайында еркіндік манифесті, ... ... ... ... ... ... ішіне Гете, А.С.Пушкин, А.Құнанбаев
т.б. Хафиз шығармаларына ерекше мән беріп, оларды ... ... ... ... ... өлең ... ... емес. Хафиз сияқты бұлар да һөз дәуіріне,
өз ортасына разы болмаған, оған наразылық білдірген, ... ... ... ... ... ... белгілі. Олай болса, Хафиз ғазалдарында өзі
өмір сүрген ортаға батыл наразылық ... ... ... ... бар.
Хафиз шығармалары түрлі тақырыпқа жазылған. Дегенмен, соның ішінде
оның творчествосында өз дәуіріне разы ... өз ... ... ... және арақ-шарап, масаңдық күйді мадақтау кеңінен
орын алады. Оның ғазалдары негізінен осы үш ... ... Бұл ... жарлағанда, ақын ең алдымен адам өміріне,оның
тағдырына көбірек көңіл бөледі. Өзі өмір ... ... мен ... ... не ... не рухани жағына қанағаттандыра алмай отырғанын
айта келіп, адамдардың асыл ... мен ... ... жүзеге асуынын
талап етеді. Кейде осы ... ... мен ... ... жатқанын
көзі көріп, ашыналы, іштей наразы болады. Ол ... деп ... ... ішін еңіретті,
Кімнен болсын, бұл күнде сенім кетті.
Ақымақтың алдында қолын жайып,
Ойлы, ... ... сәні ... ... ада болмай,
Ең асыл жан дегеннің әлі бітті.
Міне, осы ... ... – ақ ... өз ... разы емес екенін
айқын аңғаруға болады. Ақын бұдан былайғы жырларында ... ... өмір ... ... ... ... ... төзбейтінін айта
келіп былай дейді:
Жан емеспін бойсұнатын,тәлкегіне тағдырдың,
Қарсы келсе тағдыр маған, дей бер оны қан қылдым.
Жыртық тонды бермеспін мен қам ... ... ... ... арым – таза, ақ жаным,
Мына заман бұл қалпымен кете бермес ұзаққа.
Ойланар бір.Тозақ дүние айналар бір жұмбаққа.
Бұл өлең ... ... ... ... ... талқысына көнгісі
келмей, оған қарсы бас көтерген ақын болғанын ... ... ... қиын емес. Демек, тұрмыс ауыртпалығына наразылық, ... ...... ... ... өзегі деп білу ... ... ... ... сарындар, оның ішінде қыз-келіншек, арақ-
шарап жайындағы ... де ... ... ... ... ... ... жөнінде ақынның:
«Ароыз емен, ей, мухтасиб, құдай куә сөзіме,
Бар жазығым – қыз, ... ... ... ... деп басталатын
өлеңі оның нақты ... бола ... ... ... ... ... болса да
әкімдер ұсынған сыйлықты алмайтындығын, өзінің ... ... ақ ... ... ... кқк тәңірісі – алладан еш ... ... уәде ... жеті қабат аспан үстіндегі жұмақтан да
дәметпейтінін айтады.
Хафиз өзіне ... ... тап ... кейде ашық түрде
әшкерелейді. Оның жинағындағы ғазалдардан мұндай жайларды жиі ... Ақын ... ... ... мен пара ... ... әшкерелесе,
екінші жерде екі жүзді молдалар мен сопыларды сықақ етеді. Енді бір ... бас ... ғана ... ... ... екінші бір жерде
алдамыш әулелерді айыптайды. Ол ... ... ... ... ... ... оқыған намаздары мен жасаған жауыздықтары
әшкереленеді.
1. Көкірек керген әкімдерден ... ... ол тас ... ... жан ... Кеше ғана біздің шейх шықтыдағы мешіттен,
Кірді шарап дүкеніне адамдай-ақ ... ... ... ... оқи ... жақта шарап ішіп тұрса шейх ағамыз?!
3. Асханаға барып, достым, ... ... ... ... қой, ол ... ... Ей ... толтыра құй бізге ащы шараптан,
Емеспіз ғой біздер сопы, ... қор ғып ... ... үзінділерден Хафиздің ел билеген әкімдерді, дін
иелері - әулелер мен ... ... жек ... және ... ... анық көруге болады.
Хафиз ғазалдары сүйіспеншілік жайындағы ең сұлц сыр ... ... ол ... ... бір ... ретінде көрсетпей, өз басынан
өткізген сүйініш пен күйініштің ... ... ... ... ... ... да осы махаббат тақырыбына байланысты туады. Оның ойынша,
шарап ішу күнә ... ... ... ... мен ... ... табиғаттың
тәттілігі мен сұлулығын сезіну, оның ... ... алу ... Оның ... ... ішу, ақынның ойынша шариғаттың тыйым салған
жөнсіз істеріне ... ... ... мухтасиб - әкімдерге
көрсеткен қарсылық деп түсіну керек.
Хафиз өзі өмір сүрген дәуірге наразы, өзін қоршаған ... мен ... ... болды, олардың өздерін де, істерін де ... ... ... ... ... ... өзі белсене араласқан жоқ,
одан аулақ болды. Ол орта ... ауыр ... өмір ... ал ... ... ашық ... қарсы шығу немесе оған ашық наразылық білдіру
қиын еді. Осы кезде оның жан ... ... ... ...... ақын
алып қайрат иесі, өміт сүрген дәуіріне наразы, оған қарсы болып көрінсе,
екіншіде – Хафмз әлсіздік ... ... ... кеңесіп, жағдайымен
санасып, ымыраға келеді, өз ортасына бейімделмек болады. Хафиз өз заманының
ұлы ақыны, дүние ... ... ... бірі ... қала ... ... мен ... туралы мағлұматтар оның көзі
тірісінде жүйеленбеген, тіпті ақынның ғазалдары да ол тұста ... ... ... ... іріктелмеген. Көбіне ақынның алғашқы ...... ... ... ... ... ... отыз-қырық жылдан соң
құрастырған делінеді. Хафиздің ... мен ... ... ... ... зерттеу жұмыстары ғасырлар бойы толастар ... ... ... ... ... оның мұрасын толық танып, ... ... дей ... ең ... ... мұрасы - ғазалдары. Бірақ бір өкініштісі
– оның түпнұсқасы ... ... ... ... ... ... ... қолжазбаларының нұсқасы – 43. Бұл мұралар әлемнің түкпір-
түкпірінде: Тәжікстан, Түркия, ... ... ... ... ... АҚШ, ... Иран т.б ... сақтаулы.Хафиз
туындылары Төңкеріске дейін-ақ қазақ даласында кең тараған, бұл ... ... ... ғана ... ... тілдеріндегі тәржімалар арқылы
мәлім болды.
Күні бүгінге ... ... ... өз ... 500-ден астам рет
түзетіліп, толықтырылып, түсініктерімен ... ... ... өзіне жат
өлең жолдарынан тазартып, әуелгі қалпына келтіруде түрік филологы Суди
елеулі ... ... ... ... ... яғни түсінік жазған алғашқы
ғадымдар тек түрікткр жағынан болды. Біріншісі – ... ... ... ... 1000 ... жылында қайтыс болған суди еді,
екіншісі, Мұстафа «Ибн Шаһбан» ... ... (969 ... жылы ... ... – Шәмһи (1000 хижра жылы қайтыс болған).
1928 жылы иран әдебиетшісі Абдрахим Хальхали ... ... жылы ... көне ... яғни ақын болғаннан 35 жыл соң хатқа
түскен ғазалдар жинағын тапты. Халбхали жариялаған нұсқада 637 ... ... ... ... ... ... әдебиетін жетік білетін академик-
жазушы Садриддин Айни де елеулі еңбек етті. Ол ғазалдардың текстологиясын
дұрыстап жөнген ... оған ... ... ... ... тер төкті. Хафиз
шығармашылығын көркемдік тұрғыдан ғылыми түрде талдады.
Ұлы Абайдың немере інісі, шәкірті Шәкірім Құдайбердіұлы да ... да ... ... Қожа ... атын ... сөзі ... – ем, ... – құмар,
Тауып айтқыш тәтті тіл сайраушылар
Байрон, Пушкин, Лермонтов, Некрасов,
Қожа Хафиз, Науаи,Физули бар.
Әлеинің ұлы ақындары Гете мен Пушкиннің де ... ... ... ... оның ... ... ... ақыны В.Гете «Батыс-Шығыс диуаны» атты он
екі кітаптан тұратын ... ... 12-ші ... түгелдей Хафизге
арнап, оны «Хафизнаме» деп атады. Гетеге 1812-1813 жылдары ... ... ... ... ... еңбек көп әсер етеді. Хафиз және
парсының бас ... ... ... ... «Батыс-Шығыс диуанын»
жазуға көп көмегі тиді.
Хафиз туралы Гетенің мына сөздері А.А.Фет ... ... ... ... слово назовем,
Новобранный – дух:
С этим браком тот ... ... ... Хафизді әлемдік әдебиетке әкеледі де, оны ... ... арқа ... ағасы» деп атайды.А.А.Феттің Қ.Хафиз сиқты негізгі
тақырыбы махаббат пен ... ... – Фет үшін ... ... Фет
Хафмздің бірнеше ғазалдарын орыс тіліне аударып, орыс жұртшылығын Хафизбен
таныстырады. Фет аударған ... ... В ... розы и вина – приди!
В эту рощу, в царство сна – приди!
Утеши ты песен тоски мои,
Камнями это ... ... ... оның ... сүйіп оқып, ғазалдарының әсерімен
өлеңдер жазады. «Из ... ... - ... ... өлеңдерінде ақынның
талантына сүйсініп құрмет тұтады. (( ғасыр басында орыс әдебиетінде ... ... , ... ... ... ... Хафизтану
саласындағы елеулі әрі бағалы еңбектер – шархтар, яғни түсініктер. Мұсылман
елдері ғылымында түсінік жазу ... ... , әрі ... ... жолы ... ... Шарх кез келген еңбекке байланысты ... ол - ... не ... ... ... деп саналған, сұранымға
ие болған туындыға арналады.
Түрік тілінде жазылған Сорури ... мен ... ... өзіндік салмағы
бар әрі танымал бола тұрса да, Суди ... ... ... ... болып табылады. Күні бүгінге ... ... және ... Хафиз жайындағы зерттеулер, көбінесе, Суди шархына сүйенеді. ... ... ақын ... ... тура лексикалық мағынасына тоқталып,
ал астарлы әрі құпиялы жолдарына аса үңіле бермеуіне байланысты.
Хафиз ғазалдарының басым көбі ... ... ... ... ... ... ... Хафиз жалпы оқырманға жақындап, түсінікті болуымен ұлттық
мақтанышқа айналып отыр. Хафиз бірде өмірдің күнделікті күйбеңіне үн қосса,
бірде рухани ... ала ... таза ... ... киеді. Тағы бірде
аңқау болып кқрінсе, келесі долы ... ... ... екі жүзді
адамдардан безеді.
Суди де Хафиз туындыларының аталғандай ерекшеліктерін баяедау арқылы
зерттеушілердің назарын аударып, ... ие ... ... аты ... ... ... ... дүниеге келген, парсы, араб, ... ... ... ... ... ... көп ... Стамбулда
өткізіп, Османиялар сарайындағы шенеуніктердің балаларына сабақ берген һәм
кітаптарын жазған. Хафиз диуанына урду ... Юсуф ... ... ... ғалым 1307 хижра жылы шархты дүниеге келтірген.
Кейінгі уақыттағы Хафизге төрт ... шарх ... ... Әли Һерауи:
«Мен егер Суди және Казваниден ... жаза ... ... ... бағалы
екеніне көзім жеткен болар еді»,- дейді.
Хафиз ғазалдары илаһи сарында ... деп ... ... ... 14-18 жол немесе 20-24 өлең жолдарынан тұратын лирикалық
өлеңді ... ... ... тек ... жағынан ғана емес, түр жағынан
байытып жаңғырып, жаңа бір белеске ... ... ... мен ... ... ... ... сонатаға немесе ... ... ... туған міне, осы ғазалдар ақынның даңқын
көзі тірісінде – ақ өз еліне, тіпті одан сыртқы ... де ... ... тың ... ... ... да басқа ақындар оның сұлу ғазалдарын
өздеріне қол жетпес үлгі, құдіретті құрал деп таныды.
Хафиздің алғашқы өлеңдері, ... ... ... ... ... ... ... болды. Шайырдың бұл шығармаларының
идеялық маңызы, көркемдік шеберлігі айтарлықтай ... ... ... жалпақ әлемге әйгілеп, өнерін жарқырата көрсеткен лирикалық
сипаттағы ғазалдары. Ғазал – ақынның ішкі халі мен ... ... ... ... кең ... ... ... жерде дүниеге келмеген. Ол алдыңғы өтіп кеткен дәстүрдің
ықпалында болып, осы дәстүрді ұштап кеңейткен. Хафиздің үлгі - ... ... ... ... ... ... Хафизден кейінгі шайырлар
ғазал жанрында оның биігінен әрі көтеріле алмады деген ойды әдебиеттанушы
ғалымдар тұжырымдайды. ... ... ... ... ... ... ... Браун, А.Арберри, Мұхаммед Моин ғазалды кемеліне жеткізген Хафиз деп
тұжырымдайды.
Шығыста қызғылықты әдеби ... ... Ол ... бір ақын
басып кеткен жолды екіншісінің қайта ... ... ... Осы ... ... ... «жауаптың» «назира» дәстүрінен өзгешелігі де бар.
Жауап кейде ақынның көркем туындысына еліктеу, соның үлгі өрнегі ... ... ... ... ... жазған шайырлардың бірі
Нураддин Абу ар – Рахман ибн ... ... ... Жами ... ... жұмбаұ тіл иесі «оның өлеңдерінде жасандылық жоқ, ... ...... ғайыб» деп атаған. Жами «Бахирстан» атты ... ... ... ... ... ... ... Хафиз Ширазидің көптеген ... хош ... ... аса ... деңгейде, оның ғазалдары
басқалардікімен салыстырғанда ұнамды, тартымды, адамның жан ... ... ... дей келе, «Хафиз диуанына теңесер диуан жоқ»
деген жоғары баға берген.
«Жауаптасу» тек ... ... ізін ... ғана ... ... ... сайысы. Парсы әдебиетіндегі «патша» деген мағынадағы «шаһ»
сөзі ... не ... ... ... «Шаһ ... не «шаһ ... деген
бір шайырдың жинағында ғазал не ... ең ... ең ... ... өз ... ... «шаһ бәйітпен» «шаһ
ғазалдарға» жауап ... ... өз ... ... ... ғазалға тың бояу қосып, соны
нақыштармен байытты. Хафиздің жеткен ... одан ... ... шайырларға
тамаша өрнек өнегесіне айналды.
Парсы ғазалдарының ықпалы қазақ поэзиясына да әсер еткен. ... ... ... ... парсы тілі, шағатай тіліне ... ... ... ... Осы ... ... ... Әбділда Тәжібаевтың Ақан
сері Қорамсаұлы шығармашылығының шығысқа қатысын айта келіп, ... ... ... бар:
«... Көп «өлеңдерінде жаңағыдай шығыс классиктерінің ғашықтар
поэмалары мен хикаяларын ... ... ... ... ... өзінің идеялы, ақындық үрдістерімен де шығыс классиктерінің
лирикаларымен ... ... ... тағы ... лирик-ақындардакездесетін
ғашықтық лирикалардың ең ғажайып ғазалдарын діндарлар жылап отырып ... Мен бала ... ... ақындарының да (ескіше ақындарды) ғазал
мақамдарын түнгі намаз соңынан әндетіп отырғанын көргенім бар».
Хафиз өз ... ... ... ... ...... көп қолданған:
«Ай» - сүйікті , оның жүзі ай тәріздес дөңгелек және жарық «шырақ»,
«Раушан гүл және ... - екі ... ... ... - сұлудың шашы
т.б. символдарын білдіреді.
«Таң сәріде жаңа ашылған гүлге бұлбұл:
Көп назданба бұл бақшада ... ... ... ... ... де:ренжімеймін сенің әділ сөзіңе,
Ал қатты сөз ешбір ғашық айтпас болар сүйгенінің көзіне»
Орта ғасыр ... жиі ... ...... Хафизде де
ұшырасады.
- Сенің қамыңды жеймін,- дедім ... ... ... деді ... Айым болшы,- дедім мен
- Қолымнан келсе егер,- деді ол.
- Әлемге сергелдең етті
Хош иісті ... ... ... Ол ... ... ... ... сен,- деді ол.
Хафизге байланысты ренд сөзі қолданылады. Ренд сөзі ... ... ... ... ... ... мынадай анықтама беріледі:
1. Зеректік, айлакерлік.
2. Бейжайлық, селқостық.
Хафиз дәуірінде биліктегі ең күшті адам – патша болса, одан ... бас ... ... ... ... деп атайды. Бұдан кейінгі ... ... мен ... иеленеді. Егер қалулар ымдаса, палуандар
мен рендтер қаланы күл -талқан етіп, жауларын ... ... ... ... ... ... ... олардың соққысына
ұшыраған.
Рендтер дінді де ... ... ... мен ... да ... ... араларынан ер мінезді, мәрт кісілер де табылған. Олар екі
түрлі болған: базар ренд және медресе ренд. ... ренд - ... ... ... істеген.Медресе ренд – оған қарсы әрекет етеді. Хафиз
екіншісіне жатады. ... ... ... ойлы софы ешқашан алдамшы шейтарға,
қара күштерге бас ... ол ... үшін ... жақындамайтын, елді алдап
зікір салып, уағыз айтпайтын. Ол бұл дүниеден тыныштық іздеп, ... ... Бұл ұғыс ... фәлсафалық, софылық, ақлақтық (моральдық)
көзқарасын білдіреді.
Ұлы шайыр өмір сүрген кезеңде софылықтың атын ... жүн ... ... ... софы ... өріп ... нағыз шын софылар
аз болған. Айлакерлікпен софы киімінде дәруіш ... ... ... ... арбаған масылдарды Хафиз жек көрген, оларға қарсы өткір улы тілімен
«соғыс ... ... ... ... күреске шыққан шайыр ... ... ... ... ... ... жаратқан.
«Ренд» дегенде Хафиздің ишараларымен (символдар), тұспалмен сөйлеу
тәсілінде ұғамыз. Мысалы ол:
«Әй, Хафиз, шарап іш ... ет, ... ... ... ... алдама» дегенде «Құранды» айлакерлікпен
пайдаланып, арамза молда болғаннан гөрі, шарап ішіп, мәрт ... ... ... ... ... ... пен жан ... үйлесімін
насихаттайды. Аълохан Афсахзод:
«Ренд образы (-(( ғасырдағы бүкіл парсы-тәжік поэзиясында бедерленген,
алайда бірде-бір ақында ... ... ... ... ... жан-жақтылыққа иеленген емес» деп жазады.
Хафиз ғазалдарының қаһарманы ... ... ... ... ой еркіндігін мадақтаушы, кейде әдет заңдарына мойын ұсына
бермейтін тәкаппар, өжет адам. Хафиз ойшыл, философ ақын, ол бұл ... ... ... ... ... тіршіліктің рахаты мен қызығынан
бас тартуды уағыздайды.
Хафиз парсы ... ... ... алты ... бері ... тәтті
тілімен тамсандыруда, заман өзгеріп, ұрпақ ауысып жатса да ... ... жаңа ... ие ... жасарып отыр.Мұның сыры – Хафиз
поэзиясының тереңдігінде, о дүние, бұ дүние хақындағы ... ... ... ... сыршылдығында, Хафиз қоғамындағы тәртіпсіздік,
зұлымдық жайлы жаза отырып, оның адам жаны үшін ауыр ... ... улы ... түйрейді. Өмірдегі ұсақ, майда әрекеттерді
айта келіп, адам одан жоғары болуын, өмір қанша қиын болса, ... ... жыр ... ... ... ... өмірдегі азабы мен
қайғы-қасіреті көбейген сайын оны қастерлеп, ... ... ... ... ... ... ... бастау көзі ертерек
басталғанымен кемел биігінем жетіп, шарықтай ... ... ... ... Әр ... пайда болуы, дамуы, өздігінен болатын құбылыс
емес, ол ең ... ... ... тікелей байланысты. Кез келген
әдеби жанрдың қоғамда көтерер жүгі ауыр.Ғазал сол дәуірдегі адамгершілік,
фәлсапалық ... ... ішкі ... әділетсіздікке қарсылықты
бейнелеуде икемділік танытты, жанрлық мол мүмкіндігін ... ... ... ... – оның ... ... сопылық ағымының айрықша өркендегені тарихтан мәлім.Оның үстіне
сол кездегі поэзияға жанама түрде болсын, ... ... ... ... ... ... софылық таныммен астасып, сабақтасып
кеткендіктен бөле жара қару да қиын.
Хафиздің ... ... ... ... ... ... Ол ... жолымен жүрмеген, оның ұстазы жөнінде деректерді
де кездестірмейміз. Софы, тақуаларға тән ерекше киім де ... ... ... тобында жүргендігі туралы да ешбір де құжаттар жоқ. Ол
практик софы деңгейінде қалмай, софы ... ... ... ... «Бір адам ... болу үшін пірі болуы керек » ... ... ... ... ... дүниетанымын оның туындыларын зерделеу арқылы
айқындаймыз.
Хафиз поэзиясында ұшырасатын софылық терминдер, ұғымдар ... Бұл ... білу тек Иран ... үшін ғана ... ... тарихы үшіе де маңызы бар. Өйткені ... ... ... ... ... ... де қайталанады. Арасы екі ғасырдан
астам уақыт айырмашылық бар, ... ... ... екі ... өмір
сүрген ұлы шайырлардың поэзиясында үндестік болуының сыры ... ... бен ... ... ... ... тұстарға
тоқталайық. Қожа Ахмет Яссауи мен Қожа Хафиздің поэзиясындағы ... ... ... ... ... кім? ... софы әрі ақын ... ал-Халладж (857-922) Иранның
Фарс өлкесінде дүниеге келген. Аңызға ... оның арғы тегі ... ... ... ... Жастайынан «Құран» сүрелерінің
астарына үңілген, софылық шейхтарға жақын болған. Жиырма жасында Басраға,
сонан соң Бағдатқа ... ... ... ... ... жиырма
жылдай тарихат жолын ұстайды. Меккеден қажылықтан оралған ол ... ... ... дін жолына беріліп, аллламен бірігу жолын іздеуге
шақырады.
Ал-Халадж практик деңгейінде қалмаған, өз ... ... ... ... ... ... ... алғаш
рет қолданған жан.
Хафиздің ойынша, софылық – шариғаттың кейбір ережелеріне сыймайтын
белгілі қалыпқа салуға ... ... ... ... ... деген шексіз
сүйіспеншілік. Хафиз бен Яссауиде жиі ауызға ... атау – ... ... әмір етсе ... ... пір ... ... жайнамазға қызыл шарап төгуді.
Ә.Жәмішев.
Ал, Шәкәрім оны төмендегідей етіп аударады:
Жайнамазыңды арақпен
Боя десе мұңғыл пір,
Таза ... жол ... ... істе, жүр.
Алайда, жинақты әзірлеушілер Шәкәрім аудармасындағы ... ... ... ... қателікке ұрынған. Пірмұған тіркесінің
құрамындағы мұған ... мұғ ... ... мағынасы бар. Мұған Хафизде
пір сөзімен тіркесіп те, жеке ... де ... ... ... ... тәржімалаған Ә.Жәмішев орыс тіліндегі
аудармаға сүйене отырып, қазақшасында ... деп қате ... әу ... иран тектес мад тайпасының бір руы болған, ал бұл рудың
тайпаларының ішінде діни және ... орны ... елі ... ... ... батыс және оңтүстігіне тарап, мад және басқа иран тайпаларының
сенімі бір болған кезде жаңа діни ... мұғ деп ... ...
зоратустра дінімен байланысты шыққан ұғым. Хафизде ... пір – ... жол ... дана ... ... ... ... Ахмет Яссауиде пірмұған – ... жан, ... ... суы ... ... шарап ұсынушы, жақсылық атаулының бастаушысы.
Софылық ілімінде ұстаз бен шәкірттің арақатынасында жол ... орны ... ... ... ... ... адам ұстазға, пірге
шексіз берілуі қажет. Қожа Ахмет хикметтерінде жолбасшы – Пірмұған, әрі
шарап ... Қожа ... ... мен Қожа ... ... ... ... бар. Мысалы, (пақыр) сөзі біз үшін кедей, бейшара деген мағынада .
Ал Хафизде аллаға мұқтаж болу және ... ... ... ... ... ... жолаушы, дәруіш деген мағынада ... 63 ... ... ... хилует қаздырып, соған түсіп басқа
жұрттан аулақтанған.Хафизде хилует – сарай.
Анау ... ... ... ... деп
Жиһанда бекер қайғыланбайық,
Көнерген шарапты кесеге құяйық.
Хафизде де, Яссауиде де жиі ... – мей, ... ... Мей ... ... ... ... білдіреді.Хафиз ғазалдарында жиі қолданылатын
“шарап”, “мей” сөздерін жай оқырман теріс түсінуі мүмкін. Бұл ... ... бар. ... ... ... ... де ... қабыдап, оны мұсылман заңына қарсы адам болған деп түсіндіреді.
Мұндай адасушылық Хафиз өлеңдерінің шиырларын жақсы білмеуден, ... ... ... отыр. Хафиз ешуақытта шариғатқа қарсы шықпаған,
Алланың бар екендігіне, Құранға шәк келтірмеген.
Хафиз бен ... ... ... ... софылық ұғым – «фана».
Хафиз ғазалынан:
Әркімнің өмірі саған арналып айналымда бола ... ... ... ... ... ... ... жолына пана болар құдай бар,
Не қылсаң да ғашық қылғыл, пәһруардегар.
Фана – жойылу, із-түссіз жоқ ... ... жоқ ... ... ... ... ғайып болуды мәңгілік қалу деп есептеген.
Мәңгілік өмір тек Аллада деп ... ... ... ... будда
дініндегі нирауанамен байланыстырады.
Нируана – сансрит сөзі, үнді түбіріндегі осы сөз ... ... ... оның ... ... өшіру, жою. Будда ұғымында өз қалауымен ... төрт ұлы ... ... ...... ...... – тіршілік. Осы тіршілікті өз ... жою, ... ... ... тірлікпен ауыстыру, төртінші – нирауанаға жету үшін толық
тақуалық және ... ... ... өзіңді азат ету, осылайша ... ... ... ... софыларында «фана» - жеке басыңның
қалауын, ықтиярын жою, сөйтіп жоғалып кету ... ... ... ... ... ... тұсы мынадай: жолаушы
мақсатқа жетуі үшін бір ... ... ... ... отырып, фана
мақамына, яғни аялдамаға жетеді, буддалардың ... ... ... ... ... ... Алланың сұлулығына беріліп, сонда жойылып,
Алламен мәңгі бақи ... ... ... ... Хадис арқылы орныққан тіркес, ұғымдар көп-ақ.
Қожа Ахметте : «Фардус атты жәнаттан хабар келді» деген жол бар. ... де ... ... ... ... сарайына барғанда
Дәруіштердің сұхбаттасатын әсем бағындай көрініс табады.
Фардус – жұмақ сарайы. Хафиз дәруіштердің таза ақ пейілін, ... ... ... ... ... ынтазарлығы, сол машұққа жетуге құмар. Ол күндіз-
түні шарх ұшырып, тынбай, тіпті ... ... ... дәстүрмен Хафиз
ғашық жүрегін көбелек пен ... ... ... көз жоқ, өзі ... ... ... өледі. Ақын да ғашықтықтан көзсіз күйіп өлуге де даяр.
Софылық поэзиядағы дәстүрлі нақышШәкәрім өлеңдерінде де ... ... ... асық ... ... ... ... те шамды аламын деп
Отқа түсті боп құмар.
Яссауи мен Хафиздің поэзиясындағы рухани ... ... ... ... бұл ... сезімді тамаша ишараттар (символдар)
тілімен меңзеулермен құбылта бейнелеуінде. Екі ұлы ... ... әр ... ... ... шариғат, мақам, пір хақындағы
иланымдары тектес, ... ... ... ... атты өлеңінде Хафизде және Яссауи
туындалырындағы Аллаға деген махаббатты жырлау сезіледі. Сондықтан да ... ... сөзі аз ... үлгі ... ... ... ішкі ... түгел деген пікірдің айрықшы бөлек
айтамыз... Ғашықтың өзін құдайды тану жолындағы жан ... ... ... ... деп ... ... тарихы мен дәстүрі бай елдің елдігін, мемлекеттік
бейнесін жоғалтпай сақтауында поэзияның ... орны бар. ... ... ... екі тұлғаның ғұмыр кешіп, қолдарына қалам ұстаған ... ... ... ... ... ... ... заманында жалған діндарлар көбейіп, алдау-арбау көбейген кезде
Хафиз өз отандастарын ар тазалығына ... жаңа рух, жаңа ... Бұл ... әрі сенім – имандылық, ақын илаһи махаббат жолымен
кісілікке, ұлттық келбетті ... ... ... ... өмір ... кезеңде түркілердің азабы Хафиз заманындағы Иран
мемлекетінің ... ... ... Жат жерліктер елге тыным бермей,
жергілікті билеушілер қарапайым ... ... ... түскен кез еді. Бұл
кезеңде дағдарыс рухани өмірде де айқын ... ... қиын ... ... дүние –байлыққа қызықпауға, кісі ... ... күш ... қанағатшылдыққа шақырып, ал кедейді істен
арланбауға, төзімді болу ... ... мен ... ... өз ... ... өмірге қозғау салған, сілкініс әкелген
құбылыс болды деп бағалауға лайық.
((( ... аяғы мен (( ... ... өмір ... ... зор мұра ... ... бірі – Шәкәрім Құдайбердіұлы.
Шәкәрім шығыста – Хафиз Шамсуддин, Физули, Низами, ал батыста – ... ... ... ... ... ... қаламгер. Жазушы
М.Мағауин Шәпәрімнің өмірі мен ... шолу ... келе ... ... Осы жұлдыздай жыпырлаған көп ақын ішінде Шәкірім, ... ... ... ... ... Гетені де, Ресейдегі Пушкинді де
баураған, жаңа дәуірдегі Европа ... ... ... жасаған Хафизді
Шәкәрім өзінің ең ұлағатты ұстаздарының бірі ... ... ... отырады. Тіпті өмрінің ең соңғы күндерінде де Хафизді ... оны ... ... ... бұл – ... таусылғаны, фәнилік
жарықтан бақилық даңққа өтудің белгісі деп біледі.
Шәкәрім ... ... ... ... ... ... «Ей,
жарымыз, ай нұры», «Тұр, аяқшы бер қымыз», «Көңіл жібі қолымнан», ... ұл ... ... ерге ... ... «Кешегі басшы піріміз» деп
басталатын өлеңді шығыстың әйгілі ақыны Хафизден аударған.
Қожа Хафиз ғазалдарын ... ... ... ... алшақ кетпей, мүмкіндігінше сөзбе-сөз, дәлме-дәл аударуы, өлең
мазмұгыгсақтап, қаз - қалпында беруге айрықша зер салған.
Аударма теориясын жан-жақты зерттеп жүрген ... ... ... үш түрі ... айтады. Олар: еркін аударма, сөзбе-сөз аударма,
балама немесе реалистік аударма. ... ... ... ... ... ... әрлеп өзгерткені болмаса, негізінен түпнұсқадағы
мағынасын толық сақтап отыру принципін ұстанып ... ... ... ... деп ... ... ... 1956 жылы басылап шыққан
орысша бір томдығында:
Вчера из мечети вышел наш шейх
И попал в ... мои, ... ... же в этом ... повернуться ль к Кабе,
Нам, ... ... наш ... ... глядит кабачек?- деп берілген өлең жолдарын Шәкірім:
Кешегі басшы піріміз,
Мешіттен ... ... ... жүреміз,
Түсеміз қандай сабаққа?
Пірдің беті қарайды
Есек қора жағына.
Біздікі неге жарайды.
Құбылаға бақсақ тағы да,- деп ... мне твой лик ... ... чудо ... ... ... и ... Писании не вижу я страх.
Из камня пускай твое ... не ... ... не ... ... ... мой сон изнемог,-
Деген өлең жолдарын Шәкәрім:
Нұрлы жүзін есіркеп,
Ашты бізге анық сыр.
Жазылмайды сол себеп,
Жазуымда – басқа жыр.
Тас ... ... ... ... ... сөнер ме,
Жүректегі ыстық шоғымыз,- депті.
Осы «Кешегі басшы піріміз» өлең шумақтарының ең сәтті шыққаны соңғы
шумақтары тәрізді.
Кудрей твоих ветер ... мир ... ... ... ... ... что из ... ялюбимых извлек!
Стрелою стенаний пронзаю
Я небо – замолкни, ... свою ... ... тебя этот стрелок! –
Деген өлең жолдарын Шәкәрім:
Кекіліңді жел қозғап,
Жарық күнім болды түн.
Зарлағанда сені ойлап,-
Бар пайдам сол, сезім шын.
Біздің улы оқ, ... ... ... рақым қылыңыз,
Сізге тиіп кетпесін,- деп дәлме-дәл аударған.
Шәкәрім өлең соңындағы қорытынды жолдарда өз аты, яғни ... ... ... түрде қайталап отыратын. Ал енді келесі бір ғазаоды ... ... ... етпепті де. Ол бұл ғазалдың өзі 9 бәйіттен тұратын
болса, соның ... және ... ... яғни бар ... 3 ... ... аяқшы, бер қымыз.
Қайғыларға топырақ ат.
Шын сұлуды көр мінсіз,
Неге керек өзге жат.
Пәлесіне дүниенің
Күні-түні сабыр қыл.
Таза ... ... ... ... ... осы екі ... өлең жолында кейбір сөздерді алмастырып беріп
отыр. Мұнда: сақи, яғни шарап құюшыны – аяқшы, яғни қымыз құюшы, ... ... ... - ... ... – мақсат деп береді. Ол шығыстық
стльді мынга аудармасында қолданады.
Кел, аяқшы, ... ... бер де, ... ... салды ауыр күй,
Жан қысылып, ақты тер.
Жаз таңның нұр желі
Жар кекілін ... ... қан ... тұр ... ... ... ... тың қайда.
Қоңыраулатып күн-түнде,
Деп тұр: «айда, жүк байла».
Қараңғы толқын, қанды оқпын
Қорқыныш қатты, жүк ... ... не ... ... жат ... ... ... ұшыратты.
Сауық, думан, көрнеу іс
Жасырын қашан тек жатты
Жайнамазыңды арақпен
Боя десе ... ... ... жол білген,
Болса айтқаны істе жүр.
Ақ тілегін іздесе,
Ақ жолыңнан айрылма,
Ақ жүрекке кез келсең,
Өзге адамға ... ... ... аудармасы:
Чашу полную, о кравчий,
Ты вручи мне, как бывало.
Мне любовь касалось легкой,
Да беда все прибывало.
Бұл жолы ... ... ... ... ... ... Екі ... бір-бірінен айырмашылығы айтарлықтай көп емес.
Шәкәрім парсыша жетік білген, софылықтан хабары бар сезімтал ... ... ... ... «шарап» сөздері софылық астарға ие, «сағи»
сөзінің шарап құюшы дегеннен ... ... ... ... бар ... мәлім. Алайда, Шәкәрім өмір сүрген ... ... ... ... еді, ... ақын “мей“ сөзін – шарап, «сағиды» -
шарап құюшы дерп тәржімалау себебі, ол ... ... ... ... ... ... қарсы қағида ретінде ... ... ... ... ... аударған.
«Қорқамын қиямет күні артық болмас сұрағанда
Шейхтың адал наны біздің арам судан » ... ... ... ... ... еп
Бұза ма деп қорқамын
Арақпен тең болар деп
Жалған сопы ... деп ... ... ... ... ... ... сақталмаған. Ол
оны қазақы өлеңнің қалыбына салып, таза ... ... ... ... ... ... ... – түсінікке қабысатындай
ұғымдылығымен ерекшеленеді. Ол қабылдаушының ұлттық ерекшелігін ескерген.
Сонымен бірге эстетикалық ... ... ... төрт ... тең ... болуын назарда ұстанған.
Хафиздің ғазалдарында екіұштылық тұспал мол болуына байланысты ... ... ... ... ... өзін де ... жүр. ... оны софы деп санамайды, себебі, оның ғазалдарын оқи отырып, шарап
ішіп, ән-күй тыңдап, той-думан, қызық қуған жан ретінде ... ... ... айнымаған, таза рухқа, зікір айтуға үндеген ақын.
Хафиз ойының күрделілігі тұспалды ... ... ... ... ... ... ... махаббат тақырыбындағы ғазалдарында
көбірек көрініс тапқан. Махаббат – ұлы сезім. Махаббат сезімі ... ... ... осы бір ... ... кімге бағытталып отырғанын тап
басудың өзі қиын. Ол жаратушысына , не қызға арнап отыр ма?! ... ... пәк ... ... ... ... бар ... өзінің сүйіктісі, шарап туралы жиі ... ... ... ... ... бекер өткізбей, рахатта, тамаша өткізуге шақырғандай.
Бірақ бұны тура сол ... ... ... ... ... ойы мүлдем
басқаша.
Хафиздің осы ғазалын орыс тіліне бірнеше ақындар тәржімалаған.
Дам тюрчане из Шираза
Самарканд, а если надо – ... а ... ... и ... ... О ... в раю не ... садов раскошных
И потоков Рукнабада.
Из сердец умчал терпенье –
Так с ... ... ... ... причуднец тот, с которой
Больше нет Ширазцу слада.
В нашем жалком восхищенье
Красоте твоей нет нужды
Красату ль твою ... ... и ... ... ... ... бы сердце приняла –
За родинку навной щечке
Я бы отдал царство без ... ... лей, что там ... ... сыще мы в долинах рая.
Счатливый берег Рукнабада
Иль сад такой, как Мусалла!
Г.Плисецкийдің аудармасы:
1. Ради родинки смуглой одной, ... ... ... ... Самарканд сБухарой и в придпчу – богатство Багдада!
2. Виночерпий, мне чарку налей! Ибо нет ... ... ... Мусаллы, нет враю берегов Рукнабада.
3. Озорное дрожане ... этих ... дел» ... ... из ... ... спелую гроздь винограда.
Кез келген поэзиялық туындыға саз дарытар, адам жанын ұйытар күш-
қуат берер күш - өлшем.Әр халықтың ... ... ... ... ... ... парсы поэзиясы арузға негізделген. Әлемдік өлеңтануды
аруз жүйеге жатқызылып жүр. Бұнда ең ... ...... ... ... Ал аруз өлең һрнегіндегі қалам тартқан ақын дауысты
дыбыстардың осы ... ... ... ... ... өлеңдерін орыс ақындары өздерінің төл тоникалық өлшеміне
бағындыра сөйлеткен, орыс поэзиясында басты пәрмен – екпінде, ... ...... ... ... Ал ... ... ең
шешуші орын – буынның үлесінде, ырғақ пен шумақ, тармақ пен бунақ буынның
ырқына бейімділеді. ... ... ... тек жеті буынды шалыс
ұйқаспен ... ал жеті ... ... ... ... танымал
әуезді, жетіліп, ұстарған, кең таралған түр. ... ... ... ... сөйлеткенде еркін көсіліп, он бес буынды өрнек ... осы ... ... ... ... ... отырып, былай
аударады:
Егер сүйікті ол бала
Көңілімді алса мен ... мен ... қара меңі ... ... әкел ... ... жеміс, талды өзен
Табылмайды бейіштен.
Шала асықпыз жағалап,
Жар көңілі бір бөлек.
Қастауыш, иіс, мең, далап
Нұрлы жүзге не керек.
Мастық, қымыз әм сөйлес,
Дүние сырын сөз ... ... жан ... да ... мың ... сұлу ... ... жайғызған.
Зылиханы білеміз,
Ар-ұяттан тайғызған.
Мінімді айттың, разы біл,
Мен сондайды ұнайым.
Тәтті ерінге ащы тіл
Жарасады әрдайым.
Осы өлеңдегі Шәкәрімнің кейбір сөздерді өз ... ... ... ... ... сөз ... қолдануы. Алайда, қойылған сөз ... ... ... қайта қазақ тілінде сөйлейтін адамға түсінікті
түрде беріледі. Ал Хафиз бен ... ... ... ... ... ... бұл ғазалын сөзбе-сөз аударған.
Шәкәрімнің аудармасында 18 ... өлең 24 ... ... яғни бір шумақ
артық берілген. Шәкірімнің қазақы ұғымға ыңғайлаған тұстары:
Қалған қымызды әкел сен,
Бер, ... ... ... ... ... ... – деп Шәкәрім аударса, орысша варианты мынадай:
Дай вина! До дна! О кравчий!
Ведь в раю уже не ... ... ... ... Рукнабада.
Мұнда Шәкәрім біраз сөзді қазақтың түсінік – нанымына лайықтап
берген.Ол ...... деп – ... ... сақи адамды, Мусалла
атты Шираздағы бақты – ... ... ... ... өзенін – талды өзен деп
берді. Егер Шәкәрім сөзбе-сөз бәрін бере ... ... ... ... бұл
ғазал түсініксіз болып қалар еді.
Ә.Жәмішев аудармасы:
Мен Шираздың пәк сұлуын тәңіріме теңер ем,
Бір меңіне Самарқант пен Бұқараны берер ем.
О сақи, дос, ... ... қой ... ... ... ... ... кең өзен!
Ақыл-естен тандырды ғой қараторы сұлулар:
Бойдағы бар тағатымды талап ала жөнелген.
Қайисін менің іңкәрімді хаса сұлу ... ме оған ... ... ... қызулы отын көрдім Жүсіп көркінен
Ғашық болып Зылиқа оған, ұят қалды бһгеген.
Сөксең де сен ... ... - ... етіп өзіңе,
Гүл ерніңнен бал шырынан құшырлана өбер ем!
Досым менің, тыңда саған ... ... ... қарттың сөзі жастарға үлгі демек ем.
Шарап пенен әнге мас боп, дүние қамын ... қу ...... ... оны шешер мен емен!
Қане, Хафиз, ғазалыңды тасфиқ ет те айта бер,
Құптан мезгіл шоқ жұлдыз боп тұрсын жайнап төбеден!
Бұл ғазалдың ... ... ... ... ауытқуы бар. Өйткені
парсыша-орысша варианттарында: «Шираздың түрір қызына Самарқант ... ... ем, ... оның ... мен ... ... ... десе,
оны Жәмішев:
Мен Шираздың пәк сұлуын тәңірімен теңер ем,
Бір ... ... пен ... ... ... ... ... мұнда құдайға теңеп жіберген.Ал одан кейінгі үшінші
бәйітте өзгешеліктер бар: Мұнда тағы да Жәмішев түрік қыздары деп ... ... ... ... ... ... артық Шираздыққа
тәтті не бар» деген сөз тіркесі ... ол: ... мені ... деп ... ... мең – сұлулықтың белгісі ғана емес, екіұшта ... бар ... ... «Түркі аруы» дегенді баса көрсетеді.
Алғашқыда 3 жолды еркін аударса, кейін ... ... ғой ... Бойдағы бар тағатымды талап ала ... деп ... ... ... ... «гүл ... бал шырнын құшырлана
өбер ем» дегенді «Ащы айтсаң да, әр сөзіңді бал-рындай ... ем» ... ... жолдарды ә.Жәмішев екінші мәрте қайта қарап, түпнұсқаға
жақындатып әрі көркем түрде былайша аударады:
«Кәне, Хафиз, ғазалыңды ақ маржандай тізе ... ... шашу ... ... ... төбеден»
Хафиз ғазалдарында үлкен орын алатын сарын – фахр, яғни ... ... ... ... ... ... ... көрікті теңеулерді аямауында.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаев (1845-1904)10 бет
Абай Құнанбаев жайлы7 бет
Абай Құнанбаев: балалық және жастық шағы7 бет
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Абай Құнанбаевтың педагогикалық көзқарасы7 бет
Абай құнанбайұлы туралы14 бет
Абай Құнанбайұлының өлеңдерінің тәрбиелік мәні8 бет
Абайдың көркем аудармалары 8 бет
Абайдың өмірі мен шығармашылығы26 бет
Академик Қ.И.Сәтбаевтың өмірі мен қызметінің негізгі кезендері9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь