Саяси билік туралы ақпарат

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
НЕГІЗГІ БӨЛІМ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1. Биліктің анықтамасы. Саяси биліктің негізгі белгілері ... ... ... ...4
2. Саяси биліктің механизмі, көздері мен ресурстары ... ... ... ... 10
3. Биліктердің бөлінуі . саясаттың теориясы мен принциптері (негізі) ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 15
4. Саяси биліктің легитимділігі (заңдылығы) және оның түрлері. 21
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 27
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 28
Саяси билік ғылыми әдебиетте әлі де жете қаралмай, зерттелмей келе жатқан саясаттанудың негізгі бір проблемасы болып табылады. Ол саясаттың мәнін ашу және қоғамның саяси жүйесінің мазмұны мен мақсаттарын түсінуге жол ашады.
Билік – дегеніміз бір орталықтан ұйымдастырылған реттеушілік-бақылау басатамасы. Сондықтан билік үшін, оны игеру мен ұстап тұру үшін күрес – саясаттың басты мазмұны мен міндеті.
«Билік» ұғымы топтасқан адамдардың, қоғамдық ұйымдар мен бөлімдердің, яғни субъектілердің арасындағы қатынастардан туады.сондықтан да билік – қоғамдық қатынастың ерекше бір түрі. Билік шешімдерді міндеттеу мен өмірге енгізу арқылы, яғни өздерін дұрыс ұстайтын және талапқа сай жүретін адамдарға жасалатын ықпал екенін айту жөн. Билік ең әуелі қоғамдық өндірісті ұйымдастыру үшін қажет, ал мұны билік субъектісі мен объектісінсіз түсіндіруге болмайды. Билік субъектісі (бұл тұтас бір халық, мемлекеттік ұйым, билікке ие жеке тұлға да болуы мүмкін) деп басқаларға ықпал ету және алдына қойған мақсатқа жету қабілетіне иелерді айтады.
Ал билік объектісі (тұтас алғандағы қоғам, яғни халық және жеке алғандағы әр азамат болуы мүмкін) деп өзінің мінезін билік мазмұнына, яғни билік субъектісінің оған қоятын талапына сәйкестеушілерді айтады. Осыған байланысты адамдарды биліктің субъектісі мен объектісіне, бастықтар мен бағынушыларға бөлу көп ретте ықтималды және өзгермелі екенін баса айту керек, яғни бір жерде адам бастық ретінде, ал екінші бір жердебағынышты ретінде көрінгенімен, кей уақытта олар өзара орын алмастыруы да мүмкін.
Саяси билік жөнінде айтсақ, оның өкілдерінің өзара ықпалы құралдар мен сол құрал көздерінің тұтас кешенімен жанама түрде іске асып, билікті жүргізудің барысын тұрақтандырып және реттеп отырудың арнайы қондырымдық тетігін шеңберінде жүзеге асады. Билік табиғатын айқындау оңай емес саясаттағы табиғатының ашылуы қиын, ең құпия құбылыс болып табылады. өзінің сондай құпиялығы мен белгісіздігіне қарамастан билік өзіне ешкімді де немқұрайлы қалдыра алмайды: яғни адамдар кейде билікке мақтанса, кейде лағынет айтады, оны бірде көкке көтерсе, бірде аяққа таптайды, я болмаса, оны «жын отына», т.б. ұқсатады. Сондықтан да, барлық саяси мәселелердің шешілуі билікті қалай түсінуге байланысты. Оны дұрыс түсіну үшін ең әуелі биліктің ғылыми анықтамасын беру қажет.
1. Вебер М. «Избранные произведения».

2. Қазақстан Республикасының Конституциясы – Алматы: Жеті жарғы, 1998-16б.

3. Қазақстан Республикасының Конституциясы – Алматы: Жеті жарғы, 1998-22б.
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ…………………………………………………………………. 3
НЕГІЗГІ ... 4
1. ... ... ... ... ... белгілері………......4
2. Саяси биліктің механизмі, көздері мен ресурстары……………. 10
3. Биліктердің бөлінуі – саясаттың теориясы мен ... ... ... ... ... ... және оның ... 21
ҚОРЫТЫНДЫ..............................................................
............................ 27
Қолданылған
әдебиеттер..................................................................
....... 28
Кіріспе
Саяси билік ғылыми ... әлі де жете ... ... келе
жатқан саясаттанудың негізгі бір проблемасы болып табылады. Ол саясаттың
мәнін ашу және қоғамның саяси жүйесінің ... мен ... ... ...... бір ... ұйымдастырылған реттеушілік-бақылау
басатамасы. Сондықтан билік үшін, оны игеру мен ұстап тұру үшін ... ... ... мазмұны мен міндеті.
«Билік» ұғымы топтасқан адамдардың, қоғамдық ұйымдар мен бөлімдердің,
яғни субъектілердің арасындағы қатынастардан ... да ... ... ... ерекше бір түрі. Билік шешімдерді міндеттеу мен өмірге
енгізу арқылы, яғни ... ... ... және ... сай ... ... ... екенін айту жөн. ... ең ... ... ... үшін ... ал мұны ... ... мен
объектісінсіз түсіндіруге болмайды. Билік субъектісі (бұл тұтас бір халық,
мемлекеттік ұйым, билікке ие жеке тұлға да ... ... деп ... ету және ... ... ... жету қабілетіне иелерді айтады.
Ал билік объектісі (тұтас алғандағы қоғам, яғни ... және ... әр ... ... ... деп ... мінезін билік мазмұнына, яғни
билік субъектісінің оған ... ... ... айтады. Осыған
байланысты адамдарды биліктің субъектісі мен объектісіне, ... ... бөлу көп ... ықтималды және өзгермелі екенін баса айту
керек, яғни бір жерде адам бастық ретінде, ал ... бір ... ... кей уақытта олар өзара орын алмастыруы да мүмкін.
Саяси билік жөнінде айтсақ, оның ... ... ... ... мен
сол құрал көздерінің тұтас кешенімен жанама түрде іске ... ... ... ... және ... ... ... қондырымдық
тетігін шеңберінде жүзеге ... ... ... ... оңай ... ... ... қиын, ең құпия құбылыс болып табылады. өзінің
сондай құпиялығы мен белгісіздігіне қарамастан билік ... ... ... ... ... яғни ... кейде билікке мақтанса, ... ... оны ... көкке көтерсе, бірде аяққа таптайды, я болмаса,
оны «жын отына», т.б. ұқсатады. Сондықтан да, ... ... ... ... ... түсінуге байланысты. Оны дұрыс түсіну үшін ең ... ... ... беру ... ... ... ... биліктің негізгі белгілері
«Билік» ұғымы күнделікті өмірде, сол сияқты ... ... де ... ... және сөз ... ... ... Мысалы, философтар
қоғамның объективті заңдылықтарының үстемдігі жөнінде, психологтар адамның
ақыл-ойының биіктігі жөнінде, ... ... ... ... сот ... ... мафиозниктер билік, ақша билігі жөнінде
айтады, т.б. ... ... ... ... жоғарыдағыдай әр түрлі
мағынада қарастыру жағдайында оған ғылыми анықтама беруге бола ма деген
сұрақ ... ... ... ... ... ... ... Кейбір ғалымдар билік дегеніміз өмірсүруші жүйе элементтерінің ... ... осы жүйе ... іске асырудағы нақты қабілеті және
осы ... ... жүйе ... ... ... ... ... іске асуы
болып табылады днп санайды. Басқа ғалымдар ... – деп, ... ... ... ... ... санайды. Үшінші біреулері билік
– деп, адамдар мен топ ... ... мәні ... ... ... ... жетуге ұмтылыс жолындағы өзара қатынастар деп түсінеді.
Билікті кейде оның қаруы – мемлекетпен, ... ... ... ... ... пен ... шатастыратындар да бар, ... ... ... ... ... ... одан түбірімен
өзгеше. Билік жөнінде ең көп таралған түсініктердің бірі оны басқару құралы
деп қарау. Бірақ та ... пен ... ... негіз жоқ. Әрине,
басқарусыз билікті жүзеге асыру мүмкін емес. Алайда ... ... ... ... өзі ... ... ... ал басқару билік түрінде
болатындығын айту керек. Алайда ... ...... жүргізілуі
емес. Басқару ұғымы билікке қарағанда кеңірек. Билік ...... ... күшінің көзі. Басқару процесі билік жүргізушінің
мақсатына жетуі үшін ... ... ... іске ... ... болып
табылады деп ойлау орынды.
Сонымен, басқару ... ... ... ... ... ... айналдырылған құрал болып табылады.
Билікті күштеумен, көз жеткізумен, сендірумен де шатастыруға негіз
жоқ. ... ... ... ... ... ... бір саяси
ұйым (партия) үкіметті көнуге мәжбүр ете алады, алайда бұдан ол ұйым ... бола ... ... тек қана ... ... әкеліп тіреу бұл – біржақты
қарау және қате ... ... ... ... билік пен биліктің
қатынастардың сипаты мен ... ... ... Одан әрі ... ... ... түсіну ол біле тұра ... ...... ... ... таңу, құлық-жымысқы жолмен әрекет елу, бақылау мен
қаталды, т.б. сияқтылардың қолданылуына меңзейді.
Мұндай түсіну тұрғысынан билік – ... ... ... нәрсенің жауы деп пікір қалыптастыруы мүмкін. Ал мұның өзі ... ... ... Билікті бұлай түсіну тауар-ақша қатынастарынан безу
әрекеті сияқты қате бағыт деп ойлау керек. ... ... ... ... әмір ... бұйрық етуге, басқаруға деген құқығы мен
мүмкіндігі, біреулердің басқалар жөнінде дегенін іске ... және ... мен ... ... бір ықпал ету қабілеті мен мүмкіндігі. Бұл
жерде бағыну мәселесін жай ... ... білу ... ... егер ... көрген және сізге ұнамаған спектакльге досыңыздың ... ... ... кейін ол сіздің айтқаныңызға көніп спектакльге ... бұл ... ... ... болғаны. Міне, бұл қатынастарда
бұйрық пен ... да, ... де ... ... жоқ.
Басқа бір мысал алайық. Кейбір жол белгілері жолдың ... ... болу ... ... нұсқаулар сипатында болады. Ал тиым ... ... ... ... нұсқауларды жазалау жолдарымен
орындатуды талап ... ... ... ... осындай қызмет орны бөлек
құқыққа ие. Бұл мысалда егер ... ... ... ... ... хабарлама ретінде әсер етсе, ал екіншіжағдай олпрдың
тәртібін ... ... ... ... Ал одан әрі
бұйрықтың орындалуы үшін оның негізі болуы тиіс. Демек, билік қатынастарына
алғышарты ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты
айтар жәйт – ... мен еркі бар ... ... адамдар, олардың
ұжымдары, әлеуметтік қауымдастықтары) ... ... ... ... ерікті сипаты биліктің сипаты белгісі екендігі.
Бірақ та адамдардың кез келген қатынасы әлеуметтік ... ... ... ... негізінде біреулерлің біреуге жай ғана тәуелділігі жатқан
жоқ, керісінше, ... бір ... мен ... ... өмір сүруі жатыр. Ерікті түрде мәжбүр етудің элементі ұжымның,
қоғамның ... өмір ... , ... қажеттілігінде жатыр. Осыған
байланысты мынаны атап айту керек, біріншіден – билік азаматтардың заңды
құқықтары мен ... ... ... ... және ... ... ... тиіс, екіншіден, құқықты қоғамдық қатынастардың түйіні
ретінде бекітіп, биліктің өзі де ... ... ... ... тиіс,
үшіншіден, билік шаруашылық-жасампаздық міндеттерді орындауға міндетті.
Жоғарыдағы айтылғандарды ескере отырып, биліктің мынандай анықтамасын
беруге ... ... ...... ... бұл – ... бедел, құқық,
күштеу сияқты қандайда құралдардың көмегімен адамдардың қызметі ... ... бір әсер ... ... пен ... ... ... мағынаға ие болатындығын және мемлекеттің,
партиялардың, қоғамдық ... ... т.б. ... баса айту ... ... ... саяси үстемдік және
мемлекеттік органдардың ... ... ... ... ... ...... әмір ету мен бағыныштылық қатынастарды ... ... ... ... фактісін ұйымдық және заңдық түрде
қалыптастыру болып табылады. Саяси үстемдік қашан билік жүйеленіп, ... ... ... ұйымда шешімдерді қабылдауға, бұйрық беруге,
рұхсат ету мен тыйым салуға ... ... ... ие ... ... сол уақытта пайда болады. Саяси ... ... ... ... ... қажеттілігінен туындайды да өзінің қызмет етуі ... ... ... Қалай дегенде де тәртіп дегеніміз – ол ... ... оның ... ... нәтижелерін бекітудің, саяси
билікті нығайтудың өте ... ... ... табылады.
Саяси билік болмаса қоғамдық байланыстарды өзара сәйкестендіру, әр
түрлі ... ... ... мен ... ... ... ұйымдардың арасында өзара келісімді ымырашылыққа жету және
қоғам мен мемлекеттік өкіметтің тұтастығын, тұрақтылығын қолдау ... ... ... ... ... бұл ... саяси және мемлекеттік ... ... зор ... бар. ... ... ... ... билік ұғымынан
кеңірек.
Алайда саяси биліктің беделін ... оған ... ... ... беру ... ... бөлігінің құндылықтарына, дәстүрлеріне,
артықшылықтары мен ... ... ... ғана ... ... ... тек ... шеңберінде ғана емес, ... ... ... ... да ... кәсіподақтар, халықаралық
ұйымдар, т.б. сияқты құрамды бөлімдері де іскеасырылатындығы ... ... ... Еж Вятр ... деп ... «Кез келген
мемлекеттік билік ... саяси билік болып табылады. Алайда саяси ... ... ... ... бола ... ... ... бұл – үлкен
әлеуметтік топтар арасындағықатынастар жағы да, ал ... ... бұл ... және бөлек аппарат арқылы іске асырылатын билік».
Саяси билік қоғамның әлеуметтік тұтастығын сақтау, үстемдік етуші
әлеуметтік ... мен ... ... іске ... ... ... жасауын қамтамасыз ету, қоғамда тепе-теңдікті, өндіріс пен
өнімді бөлу шамаластығын сақтау сияқты ... ... ... асыру
қабілетіне ие болуының арқасында өмір сүреді. ... ... ... көрсетілген міндеттердің бәрі бір-бірімен өзара ... мен ... ... ықпал ететіндігінде. ... ғана ... ... ... ... ыдырауына әкеліп
соқтырады. Саяси биліктің негізгі түрі мемлекеттік билік болып табылды. ... ... ... ... – оның басқару органдары бар және
заң шығару мәселесінде бір өзі шексіз түрдегі құқыққа ие.
Мемлекеттік ... ... ... ... үшін ... мәжбүр ету амалына бір өзі ғана ие. Мұның өзі тең ... бір ... да, сол ... сол ... ... мен міндеттерін
іске асыру жолындағы іске де тең мөлшерде қызмет ... ... сөз. ... мемлекеттік биліктің айырмашылығы – ол бұл ... ... жету үшін ... міндетті түрде қолданбайды. Оның ... ... ... ... және ... әдістерін қолданады. Ал
мемлекеттік болса билік мақсаттарын орындату үшін қоғам мүшелерін ... бір өзі ғана ... ... – бүкіл халық үшін ... ... ... бір өзі қожа және ... мен ... ... ... ретіндегі арнаулы қүштеу аппаратына сүйенетін, саяси биліктің ... ... әр ... әр ... ... ... ... өздерінің құықтары, дәстүрлері мен мекемелері болатындығын айту
қажет. ... да ... ... ... әр елде тек осы елге ... ... пен ... тәртіп арқылы өзінше іске асырылады.
Сонымен, саяси билік – белгілі бір ... ... ... ... мен ... ... де басқа құралдардың көмегімен ... ... ... ... ... бағындыру жолындағы қабілетімен ... ... ... ... ...... ... ең әуелі
өздерінің қажеттері мен мүдделеріне сәйкес өз дегендерін саясатта ... ... ... ... нақтылы қабілеті мен мүмкіндігі.
Саяси билік мына төмендегідей ерекше өзгешіліктермен сипатталады:
1. Үстемдік, саяси билік шешімдерінің бүкіл ... үшін ... ... ... да ... де ... кез-
келген қоғамдық процестер ішіне ену қабілеттілігі. Бұл билік
биліктің басқа түрлерінің ықпалын оларды ақылға ... ... ... ... ... ... тіпті
аластай да алады.
2. Жалпылық, яғни көпшілік. Бұл – саяси билік құқық негізінде
бүкіл қоғам атынан әрекет ете ... ... ... Мемлекет көлемінде билік жүргізудің күші мен ... ... ... ... Бір ... яғни ... ... жалпы-мемлекеттік
орталықтың болуы.
Билікті жеңіп алу, ұстап тұру және ... ... ... ... көздердің кең жиынтығы.
Саяси билік еркін демократиялық ... ... де, ... пен ... төңкеріс нәтижесінде де қалыптаса алады. Алайда мұндай
соңғы жағдайда халықтың көп бөлігі үшін ... ... ... ... болып, елдің шаруашылығын тас-талқан етеді.
Меніңше, саяси билік құбылысын талдауға ғылыми көзқарас бұл биліктің
негізгі ... ... және оның ... ерекше
өзгешіліктерін ашып көрсетуді талап етеді.
Саяси биліктің ең ... ... ... ... ... ерік, бедел, зорлау сияқтылар есептеледі.
Еркіндік – бұл белгілі бір әлеуметтік ... ... да ... күштерге, жағдайлар мен адамдарға тәуелсіздігі жағынан ... ... ... XVI ... ... ... ... Боден өзінің «Саяси қауымдастық туралы алты кітабының» (1576 ... ... ... ... ... белгілі. Оның
тұжырымдауынша ... ... ...... ... мен оның ... ... адамдар үстінен жүргізілетін жоғарғы,
шексіз және тұрақты билік».
Саяси биліктің ... – тек қана ... ... ... ... ... қорғану құқығы емес, сонымен бірге басқару
мен бұйыруға деген құқығы, саяси шешімдер ... ... ... ... іске ... ... бостандығы деп түсінеміз.
Саяси билік еркіндігінің тәуелсіздігі мен бөлінбейтінідігінің көрінісі
– саяси билікке қатысты әр түрлі ... ... ... ... ... бөліне алмайды деген сөз.
Тіпті, елде көппартиялық парламент пен коалициялық бірлескен үкімет
бола тұрса да, саяси ... ... ... саяси күштердің ымыраласуы
негізінде бір тұрғыда іске асырылады. Осы ... айта ... бір ... қос ... ... кездерінің ұшырасатыны, бірақ та мұның өзі
елдегі саяси күштердің шиеленіскен күресімен сипатталатын қоғамның ... халі ... ... ... ескеруіміз керек. Қоғамның мұндай
халі ұзақ уақытқа ... ... көп ... ол ... ... ... ал ... бір жағдайда ол тобырдың билікке шығуына немесе
биліктегілер бірінің диктатурасына ұласады. Тек ... ... ... мұндай шиеленіс қантөгіссіз жолмен, яғни биліктің бәрі толығымен
бір саяси күштің қолына көшуімен шешімін табады.
Ал, енді ерік ... ... сөз. Ерік ... - әлеуметтік
субъектінің жете түсінілген саяси мақсаттың және оны дәйекті түрде ... ... ... ... пен бостандықтың болуы. ... ерік ... ... ... ... ... өзі бұл құбылыстың
күрделілігін, көпқырлығын көрсетеді. Бұл ... ... ... бір ... я болмаса көріністеріне аударады да, оны талдауда
белгілі бір көзқараспен байланыстыруға ... Ерік ... үшін ... ... деп ... ... ... керісінше, «керек», «мен тиістімін»
деп ойлану сипатты.
Кісі еркі қалаған әрекетте іске асыра ... адам ... ... қимылдардың өктемдігіне қарсы тұрады.
Ерік ұғымы өзінің құрылымы бойынша шешімді ... және оны ... ... ... Тұрақты түрде ерік күшін жұмсамайынша ... өмір сүре ... және ... ... ... саяси ерік-
күшін жоғалтып алса, онда биліктің өзі де жоғалатынын айту керек.
Ал енді бедел жөнінде ... сөз. ... ...... елде де ... ... да ... билік субъектісінің жалпының мойындаған ықпалы.
Алайда саяси биліктің беделін ... оған ... ... бағынуға келісім
беру, халықтың басым бөлігінің құндылықтарына, дәстүрлеріне, ... ... ... ... ғана ... болады.
Бедел дегеніміз – адамның, я болмаса адамдар тобының (беделге ие) күш
көрсетпей, басқа адамның (я ... ... ... мен ойларын
бағыттай алу қабілетінен білінеді. Беделдің өмір ... ... ... ... қиын ... ... ... бағалауда оның
мүмкіндіктерінің шектеулілігімен байланысты, ал бұл өз ... ... ... ... ... ... бедел саяси биліктің
іске асырылуының негізгі формаларының бірі деп табылады да, ... ... ... бақылау мен олардың ортақ және жеке
мүдделеріндегі келісімі қамтамасыз етіледі. ... ... ... объектісі
мен сұбъектісінің ортақ мүдделестері мен бағынушылар тарапынан басшының
ерекше қабілетіне деген сенімділігінің негізінде қалыптасады.
Бедел ...... ... бойынан табатын, жоғары
бағаланатын және олардың жүгінушілігін айттырмай-ақ және ... ... ... ... ... ... ... де,
басшы тұлғаға я болмаса мекемеге деген сыйлаушылық пен сенімді білдіреді.
Егер, басшы бағынушылардың оның бойынан табатын ... ие ... ... ... ... Егер де ... басшының жеке сапалары жөніндегі
адасушылыққа негізделсе, онда ол жалған бедел болады.
Бедел қоғамдық қатынастар субъектілерінің саяси ... ... ... ... бағынуға дайындығынан көрініс
табады деп ойлау жөн. Бағынуға деген мұндай дайындықтың шарты өмір ... осы ... ... билік деп аталатын саяси биліктің шарттарына
бағынушының табынуы болып табылады.
Енді зорлау немесе мәжбүр ету жөнінде ... сөз. ... ... ету ... ... субъектінің өз өктемдігін күш қолдану мүмкіндігін пайдалана
отырып іске асырылуы. Әрине, саяси биліктің мәнін тек қана ... ... мен ... ... ... ... ... еді. Зорлауды, мәжбүр етуді
саяси биліктің елеулі белгісі ... ... ... ... ... ... де шатастыруға болмайды. Алайда, зорлау мәжбүр ету
саяси биліктің бірден-бір құралы болмаса да ... ... ... ... ... ... да осы ... негізгі белгілеріне кіреді.
Басқаша айтқанда, мәжбүрлеу, зорлау, күш қолдану, турасын ... ... ... қасиетті бөлігі болып табылады. Ал бұл қасиет саяси
билікке сапалы айқындық береді. «Мемлекет дегеніміз – деп ... ... - ... ... күштеуге бір өзі қохалыққа ие ортақ болып табылады.
Оны басқаша анықтауға болмайды».
Сонымен, егер жоғарыдағы ... ... ... ... ... ғана қоғамда саяси биліктің орнайтыны айтуға болады.
Осыған байланысты ескертетін жайт, егер билік жүргізуші субъект өзінің
беделін, еркіе, еріктілігін, я ... ... ... етуге деген
қабілетін жоғалтса, бұл саяси биліктің дағдарысына әкеліп соғады. Ал мұның
өзі, әдетте, ... ... ... ... ... ... ... Енді,
саяси биліктің негізгі белгілері мен мәнін анықтаған соң, оның механизмін,
көздерін және ресурстарын қарастыруға мүмкіндік ... ... ... механизмі, көздері мен ресурстары
Саяси билік қызметінің табысты болуы көптеген факторларға, сырларға
байланысты. Бұлардың арасында аса маңызды орын ... ... ... және ресурстарына беріледі. Саяси биліктің сыртқы затталған
белгілері – мекемелердің, ... ... және ... ... ... ережелердің, бұйрықтардың, нұсқаулардың) әр түрлі
формадағы жиынтығы оның механизмін құрайды.
Өз кезегінде саяси биліктің механизмі ... ... ... ... бөлігі болып табылады. Ал жалпы механизмінің көмегімен ... ... іске ... ... ... жалпы жүйені қоғамның
саяси жүйесі деп атайды.
Саяси биліктің дамыған механизмі өте күрделі де көп мағыналы құрылым
екені анық. Оның ... ... ... ... тұрады, ал негізге жақын
жерде үстемдік етуші саяси күштер мен олардың ұйымдары, ең ... ... ... үкімет, мемлекет басшысы, басқа да дәрежедегі басшылар,
соттар, бақылау органдары сияқты өзіне тән ... ... ... ... және ... ... ... көптеген
нәрселерден – элементтерден тұратынын айту керек. Бұл ... біз ... ... ... тек ... және ... ... кейбір жақтарына
аударғымыз келеді.
Басшылық дегеніміз – басқарушы топ тарапынан қоғам үшін ... ... ... ... оның ... ... ... анықтаудан тұрады. Мұндай шешімдер үстемдік етуші әлеуметтік
күштер еркінің мазмұндық жағын құрайды. Бұл, ... ... ... ... ұйымдардың жоғарғы ... ... ... ... мақұлдаған құжаттарында бекітіледі. Кейіннен
бұл шешімдер ... ... ... ... жасақталады да,
осыдан кейін олар қоғамның барлық ... үшін ... ... ...... ... іс ... қызмет ету қабілетінің
өмірлік тәжірибедегі көрінісі болып табылады. Әдетте, ... ... ... ... ... ... мен ... қамтамасыз ету мақсатындағы оған
жасалатын саналы түрдегі ықпал ... ... Бұл, ... ... ... анықтама басқарудың тереңде жатқан мәнін аша алмайды. Ал бұл
мән. Басқару дегеніміз – биліктің іс-жүзіндегі қолданылуы, ... ... әр ... ... ... ... топ тарапынан белгілі
бір талаптардың қойылуы және субъектілерді алға қойылған ... ... осы ... ... ... ... дегенде жатыр.
Бұл жердегі қолданылатын құралдар мен әдістер тым жан-жақты. Олардың
көлемі билік ... ... әр ... ... күштердің ерікті түрдегі
ынтымақтастығын пайдаланудан бастап, осы топ тарапынан күш ... ... ... ... созылады.
Басқаша сөзбен айтқанда, басқару дегеніміз – қабылданған саяси
шешімдерінің іске ... ... ... ... ... ... түрімен билік құрылымы үшін құрылатын, көбіне-көп мемлекеттік басқару
органдары деп, аталатын әкімшілік аппарат ең бірінші кезекте шұғылданады.
Сонымен, ... ... ... ... ... ... жасақталған
құрылымы нәтижесінде басқарушы топтың үлкенді-кішілі саяси проблемалардың
зор саны бойынша ... ... ... ... әлеуметтік-саяси
күштерге тәуелділігі жоққа тән болып шығады. Яғни, басқарушы топ бұл ... дара ... ... де, ... әлеуметтік-саяси күштер билік жүйесі арқылы
басқарушы топты белгілі бір ... ... ... ете ... ... ... кету ... топ пен үстемдік етуші әлеуметтік күштер
арасындағы өзара қатынастардың шиеленісуіне әкеліп соғады.
Үстемдік етуші ... ... ... ... ... нақтылы
қауіп төнген кезде бұзылған қалыпты жағдайды қалпына келтіру үшін ... ... ... ... ... ... шаралар қолданады. Осыған
байланысты айтар жайт, саяси билік механизмі осы ... ... ... ... ... Бұл ... әрқилы. Мысалы, олар дене
күштері, байлық, білім, лауазым жағдайы, ұйым т.б.
Дене күштері биліктің бастапқы негізі болып ... ... ... ... етілген тәртіпке жету жолындағы күш ретіндегі қорқыту тәсіліне
сүйенеді.
Алғашқы кездегі «кімнің кім ... ... ... ... кім көп күшке ие болған болса, оның үстемдік құруға қолы жетеді, осы
күштің көмегімен ол ... ... ... ... ... Алайда,
дене күші қазіргі кезде, саяси билік негіздерінің бірі ретінде көрініс
табуда.
Қазіргі кездегі ... ... ... ... ... мен
механизмдерінің революциялық, я болмаса басқа зорлық ... ... ... ... ... ... ... күресте ақыр аяғында
көбінесе дәл ресми күш көрсету құрылымдары басшыларының ұстанған ... ... ... ... ... берілетіндігін анықтайды.
Өте ерте кезден бастап-ақ, билік көзінің бірі бойлық ... ... ең ... ... байлық иелерінің басқа адамдардың тіршілік етуі үшін
керек ... ... бере ... ... ... қайтарымы ретінде
байлық иелері керек-жарақ заттар жөнінде өздерінетәуелді адамдарды өз
дегендеріне жүгіндіреді.
Демек, ... ... көзі ... ... ... ... ... сүйенеді. Қазіргі дүниеде байлықтың тек өзі ғана ... ... ... көзі бола алмауы да мүмкін. Алайда, сірә, бұрынғы уақытпен
салыстырғанда өте зор. ... ... ... тиісті
жұмыстарына үлкен ақы төлеу белгілі бір ... ... ... құру ... ... шешуші күш бола алады.
Саяси биліктің тағы бір көзі болып қызмет еткен және ететін білім ... ... ... ... ... ... ... ықпалға ие болған мысалдары тарихта өте көп.
Саяси биліктің көзі ретінде ... мен іс ... ... ... ... ... өркениет жағдайында артуда. Себебі, бұлардың өмір
сүруі әр түрлі және кең ауқымда ... ... ... ... ... шеберлік пен дағдылардың үлкен санын иеленуді талап етеді.
Тиісінше билік жүргізуші құрылымдарда білім мен қоғамдық тәжірибенің
әр түрлі салалары бойынша ... ... ... да ... ... ... маңызды көзі болып ерте кездерден бастап ... ... орны ... айту ... ... ... ... топтың қатарында болу билікке жету жолындағы міндетті шарт болып
табылады. Қазіргі қоғамдардың көпшілігінде ... ... ... ... ... ... оның саяси билікке ... ... ... бірі ... ... Мысалы, президент, я болмаса министр
өздерінің осы ... ... ... ... ғана белгілі бір
кеңістікте билікке ие. Ал егер ... ... ... қызмет орнынан
түсірілген жағдайда билік иелері өздерінің билік жүргізу өкілдерінен
айырылады. ... ... ... ... ... ... болудың, срндай-ақ адамның әлеуметтік жағдайының да ... ... ... ... ... ... неғұрлым жоғары лауазымға
жетсе, оның саяси билік құру саласына енуіне мүмкіндікткер соғұрлым көбірек
болады.
Көріп отырғанымыздай, қазіргі ... ... ұйым ... ең ... ... ... бірі болып табылады. Әлеуметтік-саяси
ұйым ерте кезден ... ... және ... мүмкіндіктерді
ұйымдастыруға, жұмылдыруға ғана қызмет етіп қойған жоқ, сонымен бірге
қабылданатын билік басындағылар ... де ... іске ... ... ... ... қызмет орны саяси биліктің көзі есебінде
әлеуметтік-саяси ұйымның бөлігі ... ғана ... ие ... ... ... дәл ... ... мемлекеттік те, қоғамдық та, я болмаса жеке
ұйымдардың да құрылу және қызмет жасау жүйесіне енуінен ... ... да ... бір ... ... және ... мақсаттарға жетудің
құралы ретінде көрінеді. Әлеуметтік-саяси ... ... ... ең
алдымен олардың өзара ... ... ... ... ... төмен қарайғы баспалдақты құрылысында
жатыр. Бұл ұйым ... ... өз ... бір ... беруі әлеуметтік-саяси ұйым құрылымының ... ... ... ... үшін жағдай жасайды. Оның есесіне,
әлеуметтік-саяси ұйым өзін ... ... ... ... ... ... қол жеткізе алмайтын мақсаттар қойып, ... ... ... бір ... күш жетпейтін мақсат ортақ күштің
арқасында орындалады.
Бір индивидтің ... ... ... ... ... саяси билік
субъектісінде мүмкіндіктердің бар болуымен байланысты ... ... ... Осыған байланысты ғылыми әдебиетте саяси билік
ресурстарының әр ... ... ... ... жөн. ... ресурстары дегеніміз – олардың үстінен бағынушыларға ... ... ... ... іске асыруға бағытталған әдістер мен ... ... ... ... ... ресурстары ретінде экономикалық,
күшке ие (зорлаушылық), әлеуметтік, мәдени-ақпараттық және басқа ... ... ... ... ... қоғамдық және өзіндік өндіріс пен
тұтыну үшін қажетті керек-жарақ құндылықтары, ... ... ... ... ... ... ... техника, құнарлы жерлер, пайдалы
қазбалар, т.б.
Саяси билік экономикалық ресурстары көптеген ... ... ... ... шешу үшін ... ... атап айтқанда, қоғамдық процестерді ... ... ... ... билік көп нәрсені жүзеге асыра алады. Мысалы,
өте үлкен жылдамдықтағы экономикалық ... ... ... ... ... ... ... де істей алады):
- ғылыми техникалық революция жетістіктерін іс жүзінде игеру
мақсатында ... ... ... қайта құрулуына
дем бере алады;
- ұлттық эконмикаға қаржды жұмсауды жанды түрде қолдайды;
- шаруашылық салаларына бір, не ... екі ... ... жол ... ел ... күрделі қаржының аса зор көлемде қордалануғатойтарыс
беріп, оны шетелдерге шығаруға қолдаушылық жасайды;
- ақша ... ... ... ... ... ... қысқарта алады, т.б.
Күш қолдану (зорлаушылық) ресурстарына күш көрсету арқылы көндіру
қондырымдары (секмелер) және бұл үшін арнайы ... ... ... бәрі елдің қорғанысын, ішкі тәртіпті сақтауды қамтамасыз етеді.
Әрбір мемлекетте ... ие ... ... ... ... ... ... органдары және сот пен ... ... ... ... ... т.б. ... дәжірибе көрсеткендей, саяси билік органдары күшке ... ... ... өте-мөте жиі ... ... ... ... ... ... қатарына жатады да, үрей
туғыза алады. Ал ... ... ... ... ... ... тіпті, біраз жағдайларда құрбандықтарға да
соқтырады.
Саяси ... ... ие ... ... ... ... қуатының
және қоғамға деген ықпалының әлсіреген кездерінде экономикалық және ... етек ... ... жиі қолданады.
Ал енді әлеуметтік ресурстар жөнінде аздап сөз ... ... деп - ... ... я ... ... ... стратификацияда (жікке бөлінушілікке) көтерудің, я ... ... ... ... ... қызмет орнын, дәрежені,
білім, дәрігерлік қызмет, ... ... ету, т.б. ... ... ... ... өмір сүруші елдер саяси билікті сақтауға
халықтың көпшілігінің ... ... ... ... ... әлеуметтік қорғаудың кең жүйесі жұмыс жасайды, ... ету ... ... ... мөлшері бұрын алған еңбек ақының
90 пайызына дейінгі мөлшерін құрайды), қайырымдылық ... ... ... ... т.б.
Ал, енді мәдени-ақпараттық ресурстар жөнінде айтсақ, бұған жататындар
білім мен ақпарат, ... ... ... мен ... ... мен білім мекемелері, бұқаралық ақпарат құралдары, т.б. Қазіргі кезде
және ... мен ... ... ... ең маңызды көздеріне
айналуда және айнала ... мен ... ... ... ... билікті орнату кезеңінде
де өте-мөте маңызды орын берілетінін айту керек. Өз кезегінде бұқаралық
ақпарат құралдары ... ... ... ... билік ресурстарының басқа
түрлерінен айырмашылығын көрсететін өзіндік ерекшелікке ие. Көп ... ... ... ... ... деп ... Бұл ... қоғамдық
пікірге жасайтын ықпалының шын мүмкіндіктері мен күшін көрсетеді.
Тұтас алғанда, тәжірибе көрсеткеніндей, ... ... ... ... ... ... үшін қажетті, тұрақты қимыл жасаушы
мүмкіндіктерге жатады.
Ал, енді саяси биліктің өзіндік ... ... ... өзі ... ... ... Адам - ... көп міндетті және басқа
ресурстарды өндіретін мүмкіндік көзі. Адам – ... ... ... мен ақпаратқа ие және оны таратушы. Бұл жерде саяси биліктің ... ... мен ... ... ... ... мен
тиімділігінің шегі барлығын, өздерінің қимыл-әрекеттерінің ең ... мен ... бар ... атап ... орынды. Осы байланыста
маңызды орынды биліктердің бөліну мәселесі алады.
3. Биліктің бөлінуі – ... ... мен ... ... ретінде
Биліктерді бөлу саясаты дүниежүзіелдеріндегі билік құрылымын одан әрі
жетілдірудің бірінші кезектегі мәселелерінің қатарында ... ... ... де, ... де ... іске ... ... тікелей бөлінуі
дегеніміз – биліктің әр түрлі деңгейдегі мемлекеттік басқару субъектілері
арасындағы бәрінен ... ... ... (орталық) және жергілікті басқару
деңгейлері арасындағы бөлінуді айтады.
Орталық пен биліктің ... ... ... ... ... ... ... сияқтылар болуы мүмкін. Мұндай
жағдайда аймақ (облыс, ... ... ... ... ... ... ... билікпен қамтамасыз етіледі. Биліктің мұндай ... ... жүйе деп ... Егер де ... ... жоқ ... я болмаса орталыққа тәуелді болса, онда биліктің бұл
жүйесі унитарлық (біріңғайлық) жүйе деп ататалады. Мысалы, АҚШ-та, ... ... ... ... ал Англияда унитарлық жүйесі орнаған.
Ал, биліктің көлденең жолмен бөлінуі бірдей ... ... ... ... арасында жүргізіледі. Бұл жағдайда билік
заң жығару, атқару және сот сияқты үш билік тарамдары ... ... ... ... жайт – ... ... жол ... болмайды.
Мысалы, заң шығарушы және атқарушы билік тарамдарының бірігуі Заңның
жоғарлығын бұзады. Егерде соттар соттап қана қоймай, ... ... ... ... онда ... ... ... әрекеттердің құрбаны болады.
Демократиялық, өркениетті елдердің саяси тәжірибесі биліктердің
бөлінуінің ... ... ... Ал ... өзі мына ... ...... әрбір тармағының, әрбір мемлекеттік
органның міндеттері мен қызмет бабын және жауапкершілігін анық ... ... іске ... ... ... ... ... бірлігіне жетуге және қайшылықтарды жеңу процесінде қоғамдағы
өскелең тең ... ... ... ... ... мен ... ... құру қажеттілігімен; екіншіден – билікті ... ... ... мен ... ... ... болдырмау қажеттілігмен; үшіншіден – биліктерді бөлу принципін ... ... жеке ... ... ... ... ... бостандық, заң, құқық, мемлекет және ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігімен шартталған.
Биліктерді бөлу идеясының өте ертеде пайда болғанын айту ... XVIII ... ... ... мен ... шексіз билігін
шектеу тәсілдерін ойластырып, билікті негізгі белгілері бойынша: ... ... және сот ... ... үш ... бөлуді дәл ұсынған
болатын және бұл тарамдар тең ... ие ... ... ... ... Биліктің бір адамның (органның) қолына шоғырлануы адам бостандығына
қайшы ... ... ... ... апарады да, Заңның жоғарылық
мәртебесін бұзады.
Егер соттар тек ... қана ... ... бірге заң шығарушы да
болса, онда «адамдар өмірі ... ... ... айналады да»,
биліктің үш тарамының біртұтас болып бірігуі «жантүршігерлік ... еді деп ... ... ... ... ... мен ... теріс
пайдаланудан қауіпсіз болудың кепілін көрді. Ш.Монтескье прогрестің ... оны ... ... ... байланыстырды. Біздіңше, ол Ұлы
Сәуегей болып ... ... ... - деп ... ... ... ... сауданың дамуына ықпал жасайды». Ол сөз,
баспасөз, ... ... ... ... Біздің ойымызша,
билікті бөлудің монтескьелік теориясы ... ... ... жоғары дін иелерінің, т.б. ... ... роль ... ... бөлу ... ең ... ... көрінісін АҚШ Конституциясында, Ұлы Француз революциясының
конституциялық құжаттарында тапқанын айту керек. Қазіргі ... ... ... ... ... бөлінуі заңды түрде бекітілген.
Бұған қоса айтар жайт, биліктің бөлудің және ... ... әр ... ... ... ерекшеліктерінің болуы.
Алайда, билік тарамдарының әрқайсы өзінің өкілеттіліктерін өз
бетіншетиімді түрде іске ... ... ал ... ... ... ... ... жеке адамдардың, халықтың мүдделерін, қоғамдық
прогресін, әділеттікті қамтамасыз ету ... ... ... әр ... ... өкілеттіліктерді
іске асыруындағы міндеті мен орны қандай деген ... ... ... ... – заң шығарушы билік. Бұл тарам конституция мен ... ... ... де, ... ... ... шығарушы билік тарамы Конституцияға ... ... ішкі және ... ... ... белгілейді, мемлекеттік
бюджетті бекітеді, барлық атқырушы органдар мен азаматтар үшін міндетті
заңдар ... ... ... ... Заң шығарушы билік
тарамының жоғарлылығы құқық принциптерімен, ... ... ... Заң ... ... мен ... және ... халық өкілеттері мен еркін демократиялық сайлау жүйесі ... ... ... ... ... заң ... алып жүрушісі екі немесе бір ... ... ... ... Республикасының Конституциясы бойынша да Заң шығарушы орган
Сенат және Мәжіліс деп аталатын және тұрақты жұмыс ... екі ... ... ... ... ... әр облыстан, республикалық маңызы
бар қалалардан, мемлекет астанасынан екі адамнан сайланатын ... жеті ... ... Президенті тағайындайды. Ал
мәжіліс палатасы кәсіби ... ... ... 67 депутаттан тұрады.
Биліктің екіншші ...... ... ... Бұл ... ... қоғамдық өмірге деген көтеріңкі зеректігімен үкімет арқылы
жұмыс жасау керек. ... ... ... ... оның тек ... ғана ... ... бірге оның өзінің де мөлшерлік құжаттарды
шығаруға, я болмаса, заң ... ... ... ... ... де бұл билік тарамының өз қызметінің ... ... ... ... онда ол ... ... болмаған жағдайда заң шығарушы
және сот ... ... ... өз ... салып, дегенін істетуге
тырысуы мүмкін.
Ал осындай жағдайды болдырмау үшін ерекше кепілдіктерді қамтамасыз
ету керек. Атқарушы – ... ... ... ... заң шеңберінде
орындалуы тиіс. Бұл тарамның заңға қайшы іс-әрекеттерді азаматтардың
орындауын талап ... ... ... ... ... ... жоқ. Оның мазмұны атқарушы билік қызметіне бақылау құқығына ие халық
уәкілдігінің алдына есеп беріп отыруы мен жауапкершілігі ... ... ... ... тыйым қою мен қарсы қоюдың
жүйесі көзделген. Президентке үлкен өкілеттіктер берілген (ол мемлекет
басшысы, халық пен ... ... ... мемлекеттік-
аумақтық тұтастықтың мызғымастығының белгісі мен ... ... ... ... басшылыққа ала отырып, президент – парламент –
үкімет тізбегі құрылған. Президент парламент келісімімен ... ... ... ... оның жаңа сайлауын өткізуге
құқықты. Президент үкіметтің жұмыстан ... ... ... ... ... бойынша Үкіметтің құрылымын белгілейді, оның
мүшелерін тағайындап, орындарынан босатады, ... және ... ... ... ... Жоғары соттың төрағасы ... бас ... ... ... ... ... ... кандидатураларды ұсынады. Өз кезегінде Парламент те, оның ... ... ... ... үшін ... ... ие. Президенттің қызметі
мен ісінде қылмыстық белгілердің бар екендігі жөнінде Жоғары соттың және
бұл туралы белгіленген ... ... ... ... ... ... дәлелденіп, Президент мемлекетке
опасыздық жасады деп мәжіліс оған айып ... онда ... ... Президентті қызметінен босата алады.
Парламент үкіметке сенімсіздік білдіру ... да ие. ... ... ... ... ... ... түсіруге де, сонымен қатар
үкіметтің орнынан түсуіне келісім бермесе, онда ... ... ... ... өзін ... да құқығы бар.
Президент – үкімет конституциялық ... ... ... ... ... үшін ... екендігін айтқан жөн.
Биліктің үшінші тармағы – сот билігі. Бұл мемлекеттік ұымның дербес
құрылымы болып табылатын ... ... Сот ...... ... ... пен заңдар ережелеріне негізделген әділеттілікті жүзеге
асыруға ... ... ... Сот ... халі, оған қоғамдағы көзқарас,
оның дамуының бағыты қоғам өмірінің – экономикалық, ... ... ... оның құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету мен қорғау
сияқты ... ... ... ... адам сот ... ... белгілі бір арызбен барған кезде ол бұл
талабының әділетті түрде шешілетіндігіне толық сенімді болу ... ... ... мен бостандықтарын қозғау, қақтығыстар мен
жанжалдардың мәдениетті түрде шешілуі – ... ... ... Сот
құқық бұзушылықтырды тойтара отырып, құқықтың қорғаушысы болуға тиісті.
Жалпы айтқанда, сот билігі қабылданатын ... мен ... ... ел конституциясының талаптарына сай келушілігін қамтамасыз
етуге, заңдарды жекелеген адамдар мен ұйымдардың, ... ... ... ... органдардыңқатал орындауына жетуді, қоғамдық-
саяси құрылысты, шаруашылық жүйесін, азаматтардың, ұжымдардың, ... ... жеке ... және ... ... ... белгілеген қылмыстық жазалау шараларын қолдануды қамтамасыз етуге
тиісті.
Бұдан басқа, сот билігі заң шығарушы және ... ... ... да ... алады. Заң шығарушы билік органдары соттар жүйесі арқылы
бақыланады. Мысалы, ... ... я ... ... көмегімен
демократиялық елде тек қана заңды істердің емес, сонымен бірге заңдардың
өздерінің де ... ... ... ... ... сот ... ... тармағы деп атап көрсетілген. Бұл ереже Заң шығарушы мен атқарушы
биліктердің іске ... ... ... ... ... ... бірге, сот билігі тармағының өзінің өмір сүруі ... ... ие. Бұл ... ... қызметінің:
судьялардың тәуелсіздігі мен конституцияға және заңға бағынатындығы,
судьялардың ... мен ... ... болмайтындық сияқты
негізгі принциптерінде көрсетілген. ... ... ... ... ... ... ... тек республикалық бюджеттен
жүргізілуімен қамтамасыз етіледі.
Елеулі маңызға сот билігінің жоғарғы органдарының ... ... ие. ... республиканың Жоғарғы Сот Кеңесінің сипаттамасына
негізделген Қазақстан ... ... ... бойынша Сенат
сайлайды. Конституцияның Жаңа ережесі бойынша биліктің басқа тарамдары да
сот билігін ... ... ... алғанда саяси ... ... ... ... да, ұйымдасқан мемлекет те саяси билік және
оның тармағы билікке ... ... ... адамдарға жасайтын тиімді
әлеуметтік бақылауына тең.
Бұл билік мемлекетте, оның заң шығарушы, әкімшілік пен ... ... ету ... ... ... ... етеді.
Биліктің әр тармағы және жалпы саяси биліктің мақсаты дегеніміз –
басқа ... ... ... ол ... ... екі ... мағынада
болып табылады. Алайда, билікке «тәртіптілік» тұрғы да тән. Себебі, ол бір
адам тәртібінің екінші бір адамның ... ... ... тұрғысынан ғана
болатын әрекет жасаушы екі адам арасындағы қатынасқа негізделеді.
Бұдан ... ... жіне оның әр ... ... «жағдайлық»
(ситуациялық) тұрғыға да ие, яғни биліктің және оның ... ... үшін ... ... ... я ... оның ... міндетімен
бір ара қатынаста қарау қажет.
Қазақстанда биліктерді жіктеу проблемалары және жалпы саяси ... ... ... ... ... ... түрде талқылануда.
Осыған байланысты, бүгінде Қазақстанда заң ... ... және ... ... ... бастан кешіруде деген сұрақ туады.
Бірінші проблема – биліктің әрбір ... ... ... - деп ... ... ... ... жаңа жүйені
жасау әлі алдыда. Бүгінгі өмір сүруші жүйені аз ғана әдемілік реформасы
негіздерінде ... жүйе деп ... ... еді. ... ... ұрып ... бытыраңқылық, жедел байланыстардың ... ... кері ... осалдығы, биліктерді дәл бөлудің
жоқтығы сияқты әлсіздіктері ... ...... ... ... ... ... бұл проблеманы шешкен жоқ. Жұмысқа ұсынылған ... ... ... өздерін орындарын таба алмай жүр. ... ... жаңа ... ... ... ... әлде де жүзеге асқан жоқ.
Демек, қазіргі заң шығарушы, атқарушы, сот ... ... ... ... ... ... Демократиялық күш өте аз. Кәсіпкершілік
әлде де дамыған жоқ. Сондықтан да ескі кадрларды ... ... ... ... ... да ... да ... өте-мөте мардымсыз.
Өркениетті нарықтық экономиканың екі тегі бар. Олар: демократиялық басқару
және ерікті кәсіпкершілік. Бұларды ... да ... ... ал бұның
өзі біраз уақытты талап етеді.
Үшінші проблема – қабылданған шешімдердің іске ... ... ... шешімдердің орындалысы абақтыға жабумен, тіпті, атумен
қорқытуға, кейіннен бартбилеттен, тиімді ... ... және ... ... айырумен қорқытуға негізделіп іске ... ... ... мұндай қорқытулар жоқ, алайда, заң шығарушы, атқарушы және
сот биліктері шешімдерінің орындалысын қамтамасыз ... ... ... де ... ... шешімдер өзінің көп бөлігінде экономикалық
ынталандыруға сүйенбейді, сондықтан да орындалмайды.
Төртінші проблема – заң ... ... және сот ... ... ... жүйе ... лауазымды
қызметкерлер «мынаны істеуге болады, тіпті, жарап та ... ал ... ... бұл ... ... ... керек» дейтін шек қоюшыларды
сезінетін. Ал, бүгінде билік ... ... шара ... жаза ... я болмаса, жеңіл жаза берушілік көп ... ... ... олар ... ... істейді. Баспасөз
беттерінде биліктің және оның тарамдарының жемқорлығы, жоғары ... ... ... мекемелерінде өздерін еркін ұстайтын
қылмыскерлер жөнінде біраз мәселе көтерілуде. ... ... ... ... ... билік иелерінің мінез-құлық, тәртібіне қоғамдық ықпал
жасаудың тиімді тәсілдері бар. Ол – ... ... ... мен омір салты
жөнінде жариялылық әдістерді қолдану. Алайда, Қазақстанда қазіргі ... ... ... не ... соны ... ... ... бұл тұрғыда
әзір өте әлсіз жағдайда кү кешуде. Билік ... ... ... ... басшылыққа алуға қабілетсіздігінен, я ... ... ... ... ... олар заңнан қалай алыстаса, халықтан да солай ... ... ... ... әр ... ... ... тиіс деген сұрақ
туады.
Біздіңше, Қазақстанда биліктің әрбір тармағы халықтық, заңды, тәуелсіз
және күшті болуы ... ... ...... пен ... ... билік емес,
керісінше, әділетті және днмократиялық ... ... ... ... ... тиіс ... құдіреттілік пен диктатураны
және жеке басқа табынуды көксемейтін күшті демократиялық билік қажет. Олай
болмаған ... ... ... өзін ... әшкере етіп, барлық беделінен
айырылады. әрбір билік тарамы өзінің ... ... ... құдіреттілігімен және халықтың қолдаушылығымен, яғни
оның заңды басшылыққа алынуымен, сондай-ақ, билікке ... ... ... ... ... ... дайындығымен күшті.
4. Саяси биліктің легитимділігі(заңдылығы) және оның түрлері
Саяси билік егер, оны бұқара ерікті келісім бойынша қабылдап, ... ... онда ол ... ... деп ... ... ... берік сипаттамаларының қатарына жататыны деп тұжырымдауға болады.
«Легитимділік» термині алғашында XIX ғасырдың басында Францияда пайда
болды. Ал «биліктің легитимділігі» (заңдылығы) ... ... ... ... неміс саясаттанушысы Макс Вебер енгізді. Қазірде саясаттану ... ... алға баса ... ... және ... ... легитимация (заңды деп тану)
деген сөз өзінің бастамасын латынның (заңды және ... ... ... алған. Бұл сөздің түбірімен байланысты легальность ... ... ... күнделікті өмірде жиі қолданылатын ұғымдардың біршама
басқаша мағынасы бар.
Егер, тек саяси мекемелер мен ұйымдар ғана ... ... ... ... мекемелер мен ұйымдар өздерінің заңды түрде жұмыс жасау ... ... ... бола ... ... ... ие ... онда олар ашық емес
(нелегально) түрде жұмыс жасауына мәжбүр ... ... ... бір ... ... ... шығару, шекарадан
жасырын түрде өту, т.б. жөнінде айтуға болады.
Саясаттану бойынша әдебиетте легитимділігінің (заңдылықтың) ... ... ... (заңкүштілік) деген ұғым қолданылады. Саяси
биліктің заңдылығының және заңды деп танылуының ... ... ... ... ... бөлігінің ол билікті қолдауы негізінде оның
тиімді қызмет жасауын қамтамасыз етуі болып ... ... ... саяси
биліктің заңдылығын азаматтардың белгілеген (құқықтық, әлеуметтік, үлгі-
өнегелік, т.б.) ережелері негізінде ... ... және ... халі ... ... болады. Билікті қоғамның қолдауы, оған
сенім көрсетуі оның тиімділігінің маңызды шарты екендігін өмір тәжірибесі
көрсетуде. ... ... ... ... ... ... осал болс, онда мұның өзі оның билік халықтың сеніміне ие болып, оны
қолдануға және дем ... ... ... Саяси билік тұрақтылығы
көрсеткіштерінің бірі ... ... ... ... оның баяндылығы болып
табылады.
Алайда, саяси жүйнің жоғары тұрақтылығы барлық ... ... ... я болмаса тәртіптің тұрақтылығы шынайы ... ... де ... етіле алады.
Саяси биліктің заңдылығын тануды екі тұрғыда: біріншіден, заңдылық
принциптеріне саяси жүйенің өзгеру процесі ретінде де, ... осы ... ... әр ... құралдар көмегімен негіздеу ... ... ... ... ... ... анық ... – ресми және ресми
емес пішіндері бар екенін айту керек. Кез келген мемлекеттік билік өзін ... ... және ... ұмтылып қоймайды, сонымен бірге өзінің қызметін
белгілі құралдардың ... ... да ... Осы ... алғанда,
заңдылықты тану мемлекеттің өзінің қорғасыны мен өзінің ... ... ... білдіреді.
Осыған байланысты айтылатын жағдай – бұл саясат ресми ... ... ... ... - заңдық актілердің, жарлықтардың,
қаулылардың көмегімен де, сол сияқты ресми емес, ... ... ... ... ... мен ... көмегімен де іске асырыла алады.
Бұларға әр түрлі саяси қозғалыстар, мемлекеттік емес ұйымдар, т.б. ... ... ... ... ... ... да ... бар. Ол билікті
мақұлдай да, сонымен бірге оған теріс қарай да алады. Бұл жерде ... ... әр ... ... мен ... ... ... биліктің
заңдылығын танудың ең кең таралған формаларына жататындығын ескеру керек.
Тағы бір ... жайт – егер ... ... көпшілігі өмір сүруші
құрылымды заңсыз деп тапса, онда оның өте қиынболмақ.
Саяси биліктің ресми заңдылығы реыерендумдар мен ... ... ... ... бекітіледі. Әйтсе де бұлардың әділетті, заңды биліктің
орнауын қамтамасыз етуі барлық уақытта іске аса ... ... ... ... ... ... ... болған жағдайда халық өзінің бастамасымен референдумдарды өзі
өткізуге құқықты ... ... ғана ... ... ... тану ... заңдылығы мен сенімділігінің
нығаюы ретінде, мысалы, мемлекеттік символика ... ... ... насихаттау, дәстүрлерді қолдану, т.б.с.с. құралдар көмегімен
қамтамасыз етіледі. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... елдерінде Құранға, ал христиан
елдерінде Библияға сүйене ант берулері енуде.
Биліктің заңдылығын тану үшін заңдылықтың кепілі ... ... ... үлкен маңыз алады. Қазақстанның жаңа
Конституциясында бұл Конституцияның кепілі, ... оның ... ... ... табылады деп белгіленген. Саяси ... ... ... ... мемлекет, оның органдары, қоғамдық құбылыс, саяси
тәртіптер, ... ... т.б. ... ... ... ... ... кепілі ретінде тек қана билік пен оның басындағы өкілдері ғана
айтпау керек, сонымен бірге жеке адамдардың міндетін де ... ... ... егер ... ... халық мүдделерімен қайшы келетін
болса, онда ол өз ... үшін ... ... ... әр ... ... демократиялық қоғамда саяси билік заңдарды бұзып,
заңдылықты жоғалтатын ... онда ... ... ... шығудағы
азаматтардың құқығы заңды түрде бекітілуі тиіс. Өкінішке орай, мұндай құқық
біздің жаңа ... ... ... ... ... беруді тоқтатқан және осының
нәтижесінде өзінің заңдылығын жоғалтқан саяси тәртіптерді ... ... ... ... ... заңдылық принципі адамдардың құқықтарымен тығыз
байланысты екенін айту керек. ... ... ... ... ... үш бөліктен тұрады: әр ... ... ... ... және ... ... құралады.
Сонымен, саяси биліктің заңдылығының болу негізі, қалай дегенде де, әр
адам және оның табиғи құқықтары болуға ... ... ... ... ... кең ... ... меншік концепциясынан туындайды. Ал
бұл концепция Д.Локктың (1632-1704 жж.) ... ... және ... ... ... береді.
«Меншіктің, - деп жазды американ саясаттанушысы Р.Пилен, - адамның
өзінің өміріне, әуел бастан, я болмаса шарт ... ... ... заттары
жөніндегі еркі мен істеріне байланысты, меншік ұғымы дегеніміз ... ... ... меншікті жеке өмір саласының іргетасы деп атауға
болады».
Саяси биліктің ... ... бір ... ие адамдар мен өз
кезегінде мемлекет қызметтерін реттеп отыратын конституцияны ... ... ... ... мен билік арасындағы келісімніңорнауы
ретінде түсініле алатындығын айту жөн. Мұндай жағдайда, көпшілік билігінің
өз заңдылығ жағынан ... ... ... бола тұрса да, айналып келгенде
көпшіліктің пікіріне жугінуге тура ... ... ... ... ... кейде адамдар жөнінде
әділетсіз, күшке негізделген және заңсыз бола алатындығын тарихи тәжірибе
көрсетуде.
Менің пікірімше, қоғамдық ... ... ... нығайту үшін
көпшілікке арқа сүйейтін бір ғана ... ... ... ... үшін ... міндеттерін ең аз мөлшерге түсіру және
адамдар арасындағы азаматтық ... ... ... ... ... заңдылығын тану үшін үлкен маңызға конституция ие. ... ... беру ... ... ... концепциясын
тұжырымдайды. Ал бұл концепцияны мемлекет қамтамасыз етуге тиісті.
Конституция әр ... ... ... ... ... және оның ... ... айтуға негіз бар. Мұндай өлшем
адамның өз ... мен оның ... өмір сүру ... ... ... табылады.
Бұл арада адамның «табиғаты» дегеннің ұғымы адамдардың жай ғана жеке
алғандағы, я болмаса қоғамдастықтағы жүріс-тұрыс салтын ... ... ... ... ... ... ... құқықты басшылыққа алатын, әділетті билік
ретінде қабыл алады. Керісінше, егер ... топ ... ... ... ... мен күштеуге тұрақты түрде баруға мәжбүр болып отырса, онда
мұндай топтың билігін заңсыз деп ... ... ... заңдылығын мойындау оны одан әрі жетілдіру үшін өте-
мөте маңызды. Испан ... ... ... ... кітапта
«заңдылықтың қазіргі қызмет жасау принциптері басқарушы топ пен ... ... ... ... ең аз ... белгілейді.
Билік құрушылар мұндай жағдайларда мұны заңдылық негізде істеудеміз деп
сезінеді де, ал ... ... ... ... ... деп қарайды», -
деп атап көрсетеді.
Әрине, басқарушы топтар, тіпті, ... ең ... ... ... ... саяси биліктің де белгілі бір жағдайларда
құлатыла алатындығын түсінеді. Бұл мағынада кез келген ... ... ... ... ... болып табылады. Сырттай көзге мықты ... ... ... ... ... біршама қысқа мерзім ішінде
құлатылғанының ... ... ... ... биліктің заңдылығының құлдырауының белгілері: ... ... ... ... ... ... екіншіден – құқық пен бостандықты
шектеу, үшіншіден – ... ... мен ... баспасөзге тиым салу,
төртіншіден – ... ... ... ... олардың қылмыстық құрылымдармен қосылып кетуі, бесіншіден – биліктің
төмен экономикалық тиімділігі болып табылады.
Саяси биліктің заңдылығы ... – ел ... оның ... тиісті шешімдер қабылдау құқығына ие деген халық сенімі мен
қолдауын қамтамасыз ете ... ... ... ... ел мен ... кезеңдерде қалыптасқан саяси қатынастарға
талдау жасаудың көрсеткеніндей, саяси биліктің заңдылығының негізінен үш
түрі болатыны:
1. ... ... Бұл түр ... ... ... ... арқасында ертеден келе ... ... және ... ... ... ... пайда болды.
Ережесі үстемдік пен бағынушылық қатынастың негізі ретінде көрінетін
дәстүрлік ... ... үшін тән. ... ... бұл ... ... билікке құқығы барлығын, ал кімнің оған
бағынуға міндетті екендігін ... ... ... ... ... ... нақ осы топқа беріліп отыр?» деген сұраққа: «осылай
барлық уақытта да болған» деп жауап беру ... ... ... ... ... ... ... де, сондай-
ақ, бүкіл халық жөнінде де міндеттеу күшіне ие.
Көсемдердің ... ... ... ... ... олардың билігі
заңдылығының жоғалуына әкеліп соқтырды. Қазіргі кезде ... ... ... түрі ... ... ... ... Сауд
Аравиясы, Иордания т.б.) және артта қалған қоғамдарда сақталған.
2. Харизматикалық (шапағаттылық) заңдылық. Бұл – ... ... ... және оған ... ... мен ... ... танылады,
яғни тіпті кейде басшыға табынып, оның жеке басын көкке ... - ... атау грек ... аударғанда «Құдай берген сый»
дегенді білдіреді. Әуел баста бұл атау діни ... ... ... ... енгізушілері дін қайраткерлері Моисей, Давид, Мұхаммед, Будда және
т.б. болды. Алайда, кейіннен бұл атауды азаматтық көсемдерге де ... ... ... Осыған байланысты, биліктің осы заңдылықты түрі
көсемнің үздік сапаларына байланысты оның халық алдына ... ... ... сипатталатын атап айтқан жөн. Демек, бұл түрдегі заңдылық халықтың
көсемдері мен басшыларының ерекше қабілеттеріне деген ... ... ... ... оны ... ... ретінде қабылдаған
халықтың көпшілігінің оның алдында бас июмен ақталады. Көсем мен ... ... және ... мен халық арасында екінші жағынан күшті сенім билеген,
өзіндік байланыстар орнығады. Мұндай ... мен ... ... мен ... ... ... Бұлар өздерінің саяси қызметінде
өмір сүруші әдет-ғұрыптарды, іс-қимылдағы заңдылық ережелерді басшылыққа
алмай, керісінше, шабытын ... ала ... ... ... мен ... ... сәтсіздіктер
олардың халық алдындағы беделдердің ... ... өз ... айырылуына әкеліп соқтырады. Әдетте, саяси биліктің
харизматикалық түрі ... ... ... мен ... ... қоғамдарда пайда болады.
3. Тиімділік-құқықтық заңдылық. Мұның шығу көзі көпшілік таныған
ережелер, яғни ... ... ... ... ... ... ... түрткі болатын тиімді түрде түсініоген
мүдде болып табылады.
Тиімділік-құқықтылық заңдылық саяси ... ... ... ... ... билік пен азаматтардың заң ... ... т.б. ... сырт ... ... ... ... негізделеді. Заңдылықтың бұл түрі демократиялық мемлекеттерге тән.
Бұл түрінің неғұрлым дамыған формасы ... ... ... ... ... ... ... жауабы мен және
онан ауысуыеың тәртіптерін дәл ... ... ... ережелерді
белгілейтінін айту керек. Сонымен бірге бұл ережелер заңмен белгіленген
тәртіптер мен ... де ... ... ... ... ... түрге айналған оның негізгі үш
түрімен шектеліп қана қоймайды деп ойлау жөн. Саяси билік ... ... ... ... ... үш түр ... ... болмайтын, жетілген түрлер
болып табылатындығын атап көрсету керек. әр елдің нақтылы жағдайларында бұл
үш түр ... ... ... ... араласып жатады. Міне,
мұның өзі белгілі бір елдегі саяси билікті, оның ... ... ... түрі ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Әр түрлі қоғамдар мен мемлекеттерді салыстырмалы талдау саяси биліктің
(оның түріне байланыссыз) ... ең кең ... ... ... ... ... созылатындығын көрсетеді.
Әр елде халықтың әрқилы топтар өмір сүруші саяси биліктің ... емес ... ... ... ... ... еш ... да
бірауыздан мойындалмайтынын айту керек. Сонымен бірге, зерттеуші ғалымдар
бақарушы топтардың өте аз саны ғана ... тек қана ... ... ... ... ... табылатынына келіседі.
Саяси биліктің заңдылық дәрежесін, яғни оны ... ... ... белгілеу өте қиын, алайда бұл тұрғыда қолдануға болатын
белгілі көрсеткіштер баршылық. Бұлардың ... ең ... ... ... ... бір ... жүргізу үшін қажетті зорлау деңгейін;
2. Үкімет, я болмаса ... ... ... сан және сапа ... ... ... ... көтерілістер, т.б.)
Саяси билік заңдылығының дәрежесі туралы сайлаулардың нәтижелері,
көпшілік демонстрациялары, өмір сүруші өкіметті қолдау, болмаса, ... ... ... ... ... ... болады.
Мемлекеттік саясатты іске асыру кезіңде зорлаушылықтың болмауы басқару
заңдылығының дәрежесін ... ... ... ... жайт – ... қалай ие болса, солай оның жоғала алатындығы. Заңдылық ... ... ... ... ... пайда бола алады, ал оның
жоғалуы да ... ... ... мүмкін.
Сондықтан барлық кездерде де, басқарушы топтардың тұрақты түрдегі ... ... - ... ... мен саясатының заңдылықтарын таныту,
яғни оларды бағынушылар, халық тарапынан танып, ... ... ... ... таңқаларлық жайт емес.өздерін бұқара халықтың қолдауды
күшейту үшін ... ... ... санасына ықпал жасауда –
идеологиялық, ғылыми, ... ... ... ... бәрі ... ... ... ұмтылады. Осымен бірге билік
басындағылар өздерінің басқару заңдылығын күмәнға саятындарға батыл түрде
қарсы әрекет ... ... ... ... заңдылық мәселесі және оның түрлері
саясат теориясында да және ... да, ... ... да ... ... ... да ең маңыздылардың бірі болып
табылатындығын айту қажет.
Қоытынды
Қорытындысында мынадай түйін ... ... ...... бір ... әмір ... қабілеті, құқығы мен мүмкіндігі;
екіншіден – адамдардың тағдырларына, мінез-құлық және қызметіне ... ... ... т.б. ... әр түрлі құрал көмегімен шешуші
түрдегі ықпал етудің қабілеті, құқығы мен ... ...... ... ... ... төртіншіден – мемлекеттік органдардың
жүйесі; бесіншіден – тиісті мемлекеттік, әкімшілік өкілеттіктерге ... ... ...... мен ... ... туралы ілімнің)
бастау бұлақ ұғымы. Саяси биліктің мақсат-міндеті адамдар мен ... ... ... ... ... ... арасындағы
қатынастарды реттеу, қоғамдағы тәртіп қажеттілігі мен қақтығыстарға бейім
қоғам мүшелері мүдделерінің көпқырлылығы ... ... ... ... қайшылықты шешу болып табылады.
Саяси биліктің міндеті – ... ... ... ... ... қатынастарын осы жүйенің тең салмақты, келісімді
халіне және қоғамда тұрақтылық пен халықтың ... ... ... құруы болып табылады.
Қолданылған әдебиеттер:
1. Вебер М. «Избранные произведения».
2. ... ... ...... Жеті ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясы – Алматы: Жеті жарғы, 1998-
22б.

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Билік саяси феномен ретінде3 бет
Наполеон саяси билікке жету жолында13 бет
Саяси билік5 бет
Саяси билік жайлы16 бет
Саяси билік жайлы мәлімет12 бет
Саяси билік және саяси жүйе8 бет
Саяси билік туралы10 бет
Саяси билік туралы мәлімет14 бет
Саяси билік түсінігі және оның ерекшеліктері7 бет
Қазақстан Республикасындағы саяси биліктің ерекшілігі19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь