Сөзжасамдық жұп және оның семантикасы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
1.Сөзжасамның зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1. Түркологияда зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2. Қазақ тіл білімінде зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
2. Сөзжасамдық жұптың өзіндік ерекшеліктері
мен парадигмалық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
3. Сөзжасамдық жұптың семантикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Пайдаланған сөздіктер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Сөзжасамдық жұп дегеніміз сөзжасамдық ұядағы негіздеуші сөз бен негізделетін сөздің синтагматикалық қатысы. Яғни сөзжасамдық жұпта екі ғана мүше қатысады. Себепші негіз бен соған негізделіп жасалатын туынды сөздің жұбы. Сөзжасамдық жұпты жеке алып зерттеген жұмыстар жоқтың қасы. Ал сөзжасамның зерттелуін айтар болсақ, түркологияда сөзжасамның зерттелуі бастауын тереңнен алады. Орта ғасырда өмір сүрген, түркі тілдерінің алғашқы грамматикасы мен сөздігін, лингвистикалық картасын жасаушы Махмұт Қашқаридың «Дивани лұғат-ит турк» еңбегінде сөзжасам туралы алғашқы қисындар айтылады. Түркі тілдеріндегі дыбыстық алмасулардың ерекшеліктері, грамматикалық категориялардың мағынасы мен қызметі айқындалады. Қашқари орта ғасырда қалыптасқан түбір сөздердің құрамының тұрақты әрі қалыпты мағынасы болатындығын айтқан. Түркі тілінің грамматикасын зерттеушілер тек XIX ғасырдан бастап, батыстық және орыстық дәстүр негізінде шыға бастады. Бұл кезеңдері түркі тілдеріндегі сөз тұлғалары мен сөз таптарын саралап жіктеу проблемасын тікелей байланыста алып, сөзжасамның басты-басты жолдары мен тәсілдерін ғылыми тұрғыда анықтау революциядан бұрынғы орыс түркологтары А.Казембек, О.Бетлинг, В.В.Радлов, Н.И.Ильминский, П.М.Мелиоранский, Н.Ф.Катанов, М.Терентьев, В.В.Катаринский, Э.К.Пекарский, Н.И.Ашмарин жазған еңбектерден басталып, кеңес дәуірінде В.А.Богородицкий, А.Н.Смайлович, В.А.Гордлевский, С.Е.Малов, Н.К.Дмитриев, А.Н.Кононов, Н.А.Баскаков, В.М.Насилов, А.К.Боровков, Е.И.Убрятова, И.А.Батманов, Э.С.Севортян, Э.Р.Тенишев, А.М.Щербак, Ю.Д.Дешериев еңбектерінде онан әрі жетілдіріп отырды.
Түркі тілдерінің сөзжасамдық жүйесі кеңес өкіметі тұсында терең әрі ауқымды зерттеле бастады. Бұл зерттеушілерді шартты түрде екіге бөліп қарастыруға болады:
1) Түркі тілдерінің грамматикасын жазу барысында, морфология құрамында сөзжасамдық тәсілдерге талдау жасайтын зерттеулер Н.А.Баскаков, И.А.Батманов, А.К.Коровков, Н.К.Дмитриев, Ф.Г.Исхаков, А.А.Пальмбах, А.Н.Кононов, С.Е.Малов; К.М.Мусаев, А.М.Щербак т.б. ғалымдар түркі тілдерінің әр түрлі салалары бойынша жан-жақт зерттеу еңбектерін жазған. Н.А.Баскаков «Каракалпакский язык», «Историко-типологическая морфология тюркских языков» т.б. еңбектерінде сөз таптарының сөзжасамдық тәсілдеріне толық талдау жасап, әсіресе морфологиялық тәсіл арқылы жасалатын туынды сөздердің тұлғалық қырларын сараптайды. Н.К.Дмитриев «Строй тюркских языков», «Грамматика современного якутского литературного» т.б. зерттеулерінде тілдегі қалыптасқан сөзжасамдық аффикстерді сөз таптарын жасау қызметіне қарай топтастырып, сөз таптарының морфологиясымен бірге қарастырады.
1. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. – Алматы: Ғылым, 1989. – 368 б.
2. Салқынбай А. Тарихи сөзжасам (семантикалық аспект). Монография. – Алматы: Қазақ университеті. 1999. -309 б.
3. Салқынбай А. Қазақ тілі сөзжасамы: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 271 б.
4. Салқынбай А. Қазақ тілі сөзжасамы: Оқу - әдістемелік кешен. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. -192 б.
5. Есімсейітов Б. Қазақ тіліндегі сөзжасамдық тізбектердің құрылысын синхронды тұрғыдан сипаттау. – Шымкент: Ордабасы, 2003. – 80 б.
6. Оралбаева Н. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімнің сөзжасам жүйесі. - Алматы: Ғылым, 1988. - 104 б.
7. Қалиев Ғ. Қазақ тіліндегі сөзжасам мәселелері (Оқу құралы). – Алматы: Ғылым, 2002. -190 б.
8. Қазақ тілі: Сөзжасам. Морфология. Оразахынова Н.А., Исаева Ж.Т., Сүлеева Г.С.- Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. – 176 б.
9. Қазақ тілі: Анықтамалық. – Алматы, 2004. – 120 б.
10. Бейсембаева З. Сөзжасамның зерттелу аспектісі // Қазақ тілі мен әдебиеті, 2003, №9. 34-б.
11. Есімсейітов Б. Сөзжасамдық ұяның қарапайым құрылымдық бірліктері. // Қазақ тілі мен әдебиеті
12. Шанский Н.М. Очерки по русскому словообразованию. Изд. 2-е, доп. –Москва: КомКнига, 2005. – 336 с.
13. Карпов А.К. Современный русский язык. Словообразование. Морфология. – Москва: 2002. – б.
14. Улуханов И.С. Словообразовательная семантика в русском языке и принципы ее описания. 2-е изд., стереотипное – Москва: Эдиториал УРСС, 2001. – 256 с.
15. Тихонов А.Н. Современный русский язык. (Морфемика. Словообразование. Морфология). – Москва: Цитадель – трейд, 2002. – 464 б.
16. Земская Е.А. Словообразование как деятельность. – Москва, 1992.
24.Земская Е.А. Современный русский язык: Словообразование.
Шанский Н.М. Очерки по русскому словообразованию. – Москва 200519
17. Лопатин В.В. Современный русский язык. Теоретический курс. Словообразование. Морфология / под ред. Иванова В.В. – Москва: Русский язык, 1989, - 261 с.
18. Зенков Г.С. Вопросы теории словообразования. – Фрунзе, 1969. - 165 с.
19. Араева Л.А. Парадигматические отношения на словообразовательном уровне. Учебное пособие. – Кемерово, 1990. – 78 с.
20. Абжанова Т.А. Отражение «смысловой заряженности» производящих в значениях поизводных./ Проблемы словообразовательной семантики

Пайдаланған сөздіктер тізімі

1. Ибатов А. Қазақ тілінің туынды сөздер сөздігі. – Алматы: Мектеп, 1988. – 136 б.
2. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 1-том. – Алматы: Ғылым, 1974.
3. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 2-том. – Алматы: Ғылым, 1974.
4. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 5-том. – Алматы: Ғылым, 1974.
5. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 6-том. – Алматы: Ғылым, 1974.
6. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 7-том. – Алматы: Ғылым, 1974.
7. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 2-том. – Алматы: Ғылым, 1974.
        
        әл – Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Филология факультеті
Қазақ филологиясы кафедрасы
Бітіру жұмысы
«Сөзжасамдық жұп және оның семантикасы»
Орындаған
4-курс студенті ... ... ... ... ... ... ... профессор ... ... ... ... ... ... ... ... ... профессор ... ... - ... тақырыбы: Сөзжасамдық жұп және оның семантикасы
Жұмыстың құрылымы: Бітіру жұмысы ... үш ... ... ... ... тізімінен және сөздіктер тізімінен тұрады.
Жұмыстың көлемі:
Пайдаланған әдебиеттер саны:
Тірек ... ... ... ұя, ... тізбек, сөзжасамдық
жұп, негіз сөз, негізді сөз, сөзжасамдық тәсілдер.
Бітіру жұмысының нысаны: жұмысымыздың ... ... ... мен ... ... қазақ тілі сөзжасам жүйесінде негізгі зерттеу нысаны бола
қоймаған сөзжасамдық жұпты семантикалық аспектіде қарастыру. Сөзжасамдық
жұптарға ... ... ... ... сөзжасамдық жұптың өзіндік
қасиеттері мен семантикасына қатысты ғылыми тұжырымдарды нақтылау, қорыту.
Жұмыстың мазмұны: ... ... ... ... мен ... ... жайында мәлімет берілді. Негізгі бөлімі үш тарауды қамтиды. Мұнда
сөзжасамның соның ішінде сөзжасамдық ... ... шолу ... мен ... ... ... ... өзіндік қасиеттері
мен парадигмалық қасиеті туралы сөз қозғалды. Ең ... ... ... ... ... ... ... дәлелді тұжырым
жасалды. Қорытынды бөлімде жалпы жұмыс барысы жүйеленіп, нақтыланды.
Жұмыста қолданылған дерек ... ... ... және ... ... ... түсіндірме сөздігі» алынды.
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
................................................4
1.Сөзжасамның
зерттелуі...................................................................
.................6
1.1. ... ... тіл ... ... ... ... ерекшеліктері
мен ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... жұмысының материалдары:
Зерттеудің жаңашылдығы:
Жұмыстың ғылыми нәтижесі:
1.Сөзжасамның зерттелуі.
1.1. Сөзжасамның түркологияда зерттелуі
Сөзжасамдық жұп дегеніміз ... ... ... сөз ... ... ... ... Яғни сөзжасамдық жұпта екі ғана
мүше қатысады. Себепші негіз бен соған негізделіп жасалатын туынды сөздің
жұбы. Сөзжасамдық ... жеке алып ... ... ... ... Ал
сөзжасамның зерттелуін айтар болсақ, ... ... ... ... ... Орта ғасырда өмір сүрген, түркі тілдерінің алғашқы
грамматикасы мен сөздігін, лингвистикалық картасын ... ... ... лұғат-ит турк» еңбегінде сөзжасам туралы алғашқы
қисындар айтылады. Түркі тілдеріндегі дыбыстық алмасулардың ... ... ... мен ... айқындалады. Қашқари
орта ғасырда қалыптасқан түбір ... ... ... әрі ... болатындығын айтқан. Түркі тілінің грамматикасын зерттеушілер тек
XIX ғасырдан бастап, батыстық және орыстық дәстүр негізінде шыға ... ... ... ... сөз тұлғалары мен сөз таптарын саралап
жіктеу проблемасын тікелей ... ... ... ... ... тәсілдерін ғылыми тұрғыда анықтау революциядан бұрынғы ... ... ... ... Н.И.Ильминский,
П.М.Мелиоранский, Н.Ф.Катанов, М.Терентьев, В.В.Катаринский, Э.К.Пекарский,
Н.И.Ашмарин жазған еңбектерден ... ... ... ... ... С.Е.Малов, Н.К.Дмитриев, А.Н.Кононов,
Н.А.Баскаков, В.М.Насилов, ... ... ... ... ... ... еңбектерінде онан әрі
жетілдіріп отырды.
Түркі тілдерінің сөзжасамдық жүйесі кеңес өкіметі тұсында терең ... ... ... Бұл ... ... түрде екіге бөліп
қарастыруға болады:
1) ... ... ... жазу барысында, морфология құрамында
сөзжасамдық тәсілдерге ... ... ... ... А.К.Коровков, Н.К.Дмитриев, ... ... ... ... ... т.б. ... түркі
тілдерінің әр түрлі салалары бойынша ... ... ... ... «Каракалпакский язык», «Историко-типологическая морфология
тюркских языков» т.б. ... сөз ... ... ... ... ... ... морфологиялық тәсіл арқылы жасалатын ... ... ... ... ... «Строй тюркских
языков», «Грамматика современного якутского ... ... ... ... ... аффикстерді сөз таптарын
жасау қызметіне қарай топтастырып, сөз ... ... ... ... «Сравнительно-историческая грамматика
тюркских языков» атты зерттеулерінде ... ... ... даму, қалыптасу тарихын салыстыра зерттеуге күш салады.
А.Н.Кононов «Грамматика современного узбекского ... ... ... ... ... ... ... Ал
«Грамматика языка тюрксих рунических памятников» атты ... ... жеке ... Автор бес түрлі сөзжасамдық тәсілді көрсеткен:
морфологиялық, синтаксистік, синтаксистік-морфологиялық, фонетикалық және
калькалау тәсілі.
А.Щербак «Очерки по ... ... ... ... ... по сравнительной морфологии тюркских ... ... ... ... ... ... X-XIII вв. Из ... атты еңбектерінде түркі тілдеріндегі сөз таптарының жасалу жолы
мен сөз ... ... ... ... ... ... әдіс
негізінде зерттеледі. Көптеген сөз тудырушы тұлғалардың түп негізі – қимыл
есімге алып баратыны туралы ... ... ... ... тіл ... жеке ... ретінде бөліп қарастыратын
зерттеулер. Түркологияда сөзжасамды жеке сала ... ... ... туынды сөздердің мағынасын айқындаған А.А.Юлдашев еді. «Система
словообразования и спряжения глагола в ... ... ... башқұрт тілінде бір буынды түбір сөздердің жалпы саны 200,
етістік түбірлердің саны 800 деп ... ... ... ... құралы
ретіндегі негізгі қызметі туынды сөздер арқылы ... ... ... исторического словообразования узбекского языка»
атты зерттеуінде, негезенен, ... ... ... ... ... ... айқындап, сөз тудырушы тұлғалардың тарихи тұлғасын
қалыптастыруға күш ... ... ... именное
словообразование» еңбегінде башқұрт тіліндегі есімді сөзжасамды ... ... ... қарастырып, жаңа сөз жасаудағы ... ... ... ... в ... ... ... қырғыз тіліндегі сөзжасамды анықтаған, оның жасалу тәсілдерін
көрсетіп берген. Э.В.Севортянның «Аффиксы глагольного ... ... ... ... именного словообразования в
азербайджанском языке» еңбектері тек ... тілі ... ... ... іргелі еңбектер болды. Зерттеуші туынды сөздің
мағыналық құрылымының қалыптасуы мен сыңарларының ... ... ... ... ... ... ... аталған еңбектері жалпы
түркологиядағы сөзжасамның әр түрлі ... ... ... ... ... «Суффиксальное словообразование в современном атарском
литературном языке» атты еңбегінде ... ... ... бөлудегі
әркелкі пікірлерге тоқтала отырып, кірме сөздер мен калька әдісі ... ... ... ... ... ... деп ... сөзжасамды морфологияның құрамында қарастыруға қарсы болады, оны
жеке сала ретінде бөліп қарастыруды батыл ұстанады. ... ... и ... в ... языках» атты еңбегінде
негізінен морфологиялық сөзжасамға көп көңіл бөліп, ... ... ... ... ... ... қырларын көрсетеді.
Осындай іргелі еңбектерден басқа да, сөзжасам мәселесіне ... ... ... ... : ... ... ... Ғ.С.Садвакасов; В.П.Гузев, К.Мелиев, А.Шибаев,
Н.Демичян, Л.С.Гадельшин, А.А.Аймурзаева, С.И.Бекмурзаева, В.В.Андреев т.б.
1.2. ... тіл ... ... тілі ... ... ... ... тарихына келер
болсақ, қазақ тілі ғылымының корифейлері ... ... ... ... тіл ... айналысқан ғалымдардың бәрі дерлік әр
түрлі ... ... ... және ... ... ... қозғаған. Сөзжасамның негізгі мәселелері – туынды сөз туралы түсінік,
оның жасалу жолдары мен тәсілдері, қос сөз, ... сөз ... ... ... 1914 жылы ... ... «Тіл – ... атты
еңбегінде баяндалады. Сөзжасамдық негізгі терминдер де осы ... ... 1936 жылы ... ... ... ... зерттеуінің бірінші бөлімінде сөздің жалпы құрылысы сөз
болады, ал «Заметки о ... и ... ... ... ... біріккен сөздер» атты мақалаларында сөзжасам тәсілдеріне арнайы
талдау жасайды. Н.Т.Сауранбаев, С.Аманжолов , ... ... ... ... ... да, сөз ... ... мақалалар жазды.
Сөзжасамды негізгі зерттеу обьектісі етіп, жеке сала ретінде қарастыра
бастау, біздіңше Ә.Төлеухановтың ... ... имен ... ... ... атты кандидаттық диссертациясынан басталады.
Мұнда алғаш рет есімдердің сөзжасамдық ... жеке ... ... «Қазақ тіліндегі зат есім мен сын есім ... ... ... сын есім мен сан есім категориясы», «Проблемы
синтетического словообразования имен существительных и прилагательных ... ... ... ... түркологияда қалыптасқан дәстүрлі принцип
негізінде, сол қалыпқа түсіріліп ... ... ... зат ... сын
есім, сан есімдерге тән сөз тудырушы тұлғаларды сұрыптап, саралап беруінде
(1. 32).
А.Хасенова (Қалыбаева) «Қазақ тіліндегі ... ... атты ... етістік жасайтын аффикстердің мағыналық топтары мен түрлеріне
жекелей тоқталып, теориялық ... ... ... ... ... есім ... ... атты еңбегінде
қазіргі қазақ тіліндегі ең өнімді тәсіл болып ... ... есім ... ... ... ... аффиксы в языке памятников тюркоязычной литературы
XIV в.» деген еңбегінде XIV ... ... ... ... зерттеген. А.Ысқақов «Қазіргі қазақ тілі. ... ... ... ... сөзжасамдық мәселелер жүйелі зерттелген.
Сөз тудырудың тілдің өзімен бірге жасап келе жатқан көне ... ... ... еңбек - А.Есенқұловтың «Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі
қосымшалар» атты зерттеуі. ... ... ... ... ескерткіштеріндегі
қосымшалардығ тұлғалық және мағыналық ерекшеліктері мен қалыптасу, ... ... ... «Сөздің морфологиялық ... XVI ... ... Орда мен ... ... ескерткіштер
тіліндегі түбір сөздер мен ... ... ... сөз ... ... жүйесі айқындалады. Автор «Қазақ тіліндегі туынды
сөздер сөздігін» (1988) шығарды. Бұл еңбектің сөзжасамның ... ... ... ... ... ... ... VIII века» деген еңбегінде жазба ескерткіштер тіліндегі
сөзжасам тәсілдерінің түрлері мен ... ... даму ... ... ... ... ... сөзжасамдық мәселелер негізінен морфологияның
құрамында қарастырылғандықтан, сөзжасамның ... ... ... қалыбы, типі, мағыналық қырлары туралы сөз ... ... ... оның ішінде қазақ тілі білімінде ... ... - ... тәсілді тексеру мен сөз жасушы суффикстерді
түгелдеумен шектелді.
Сөзжасам - лингвистика ғылымында жеке сала ... кеш ... ... ... ... ... тіл білімінде ол жеке сала ретінде соңғы 80, 90-
жылдардан бері ... ... ... ... жеке сала ... мән беріле
қоймаған сөзжасам ... ... ... ... кейбір
мәселелері лексикология саласында қарастырылып келгенін атап өттік. Бұдан
сөзжасам жүйесінің теориялық мәселелерінің назардан тыс ... ... Бұл ... яғни ... жеке сала ... ... жеке сөз
таптарының құрамында қаралып жүргенде, барлық назар сөз ... ... ... бұл сөзжасамның жеке проблемаларының
зерттеліп, ... ... ... ... ... әкелгені жөнінде
профессор Н.Оралбаева сөз қозғаған.\ \
Қазіргі таңда сөзжасам – тіл ... жеке бір ... ... сала ретінде танылып, теориялық дәлелдеулері белгілі бір ... 1989- ... ... ... ... ... жүйесі» - атты
монографияға байланысты. Аталған монографияда ғалымдар сөзжасамды қазақ тіл
білімінің ... ... ... ... сөзжасамның негізгі обьектісіне
сөз жасаушы тәсілдерді, сөз жасаушы тілдік нұсқаларды, сөзжасамдық ... ... ... ... ... ... ... мен олардың түрлерін,
сөзжасамдық заңдылықтар мен сөзжасамның сөз таптарына ... ... ... тілдегі сөзжасау процесімен байланысты барлық құбылыстар
мен заңдылықтарды зерттейтінін көрсетті. Осы мәселелер төңірегінде алғаш
мағлұматтар ... ... ... ... ... ... ... ретінде қалыптасуына ғалымдардың кейінгі екі он жылдықта жазылған
еңбектерінің де қосқан ... көп. ... ... Н.Оралбаеваның «Қазіргі
қазақ тіліндегі сан есімнің жүйесі» А., 1988-ж., С.Исаевтың «Қазіргі қазақ
тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты» А., 1998-ж. атты ... ... ... ... ... и ... А., 1998-ж., З.Бейсембаеваның «Сөзжасамды ... ... ... А., 1998-ж. ... ... ... ... қазақ тіліндегі сан есімнің сөзжасам жүйесі» атты
еңбегінде сөзжасам жүйесінен жалпы ... бере ... сан ... ... жан-жақты қарастырады. Сан есім сөзжасамның негізгі жасалу
тәсілдері көрсетіліп, олардың сөзжасам жүйесінен алатын орны сипатталады.
Кейінгі кезде ... ... ... ... ... бірқатар зерттеу жұмыстары қорғалды. Сөзжасамның жеке ... ... оның ... ... айқындауда бұл зерттеу
жұмыстарының орны ерекше. Бұл ... ... ... ... ... ... зерттеу
жұмыстарын атауға болады. А.Салқынбайдың «Тарихи сөзжасам» атты докторлық
диссертациясында ... ... ... ... ... сөзжасам жүйесінің түркологияда, соның ішінде қазақ тіл ... ... ... сөзжасам жүйесімен байланысты бірнеше
мәселелерді ... ... ... зат ... ... және ... ... атты еңбегінде күрделі зат атауларының
даму ... ... ... өзгеріске ұшырауын ... ... ... ... теориясы тұрғысынан зерттеледі. Күрделі зат
атауларының сөзжасам үрдісіндегі семантикалық аспектісі қарастырылады.
Г.Е.Жексембаеваның «Қазақ тіліндегі кірме сөздердің сөзжасам ... кан ... ... ... қазақ тіліндегі кірме сөздердің
сөзжасам қызметі, тілде орнығуы, сөз тудыру ерекшеліктері ... ... ... орыс тілдерінің қазақ тіліндегі сөзжасамдық сипаты
айқындалып, аталған тілдердің қазақ тілінің дамуына ... ... ... кандидаттық диссертациясында сан есім негізінде жасалған
туынды сөздердің құрамы, өзіндік ... ... ... ... ... сан есім сөздердің ... ... ... ... ... (лексика-семантикалық),
синтетикалық (морфологиялық), аналитикалық (синтаксистік) тәсілдері арқылы
жүзеге асатындығы туралы айтылады. Ал, ... ... ... ... (1602) ... жазба мәдениетінің тамаша үлгісі
Қадырғали Қосымұлы Жалайырдың ... ... атты ... ... өз ... ... тіліндегі сөзжасамды қазіргі қазақ
тіліндегі сөзжасам процесімен салыстыра қараған. Шежіредегі ... ... даму ... ... ... ... ... еткен.
Аталған еңбектерде сөзжасамның теориялық мәселелері қарастырылған болса,
енді бір ... өз ... әр ... ... ... ... жатқан асыл қазына, төл туынды сөздерді жинақтап, басын біріктіріп,
жүйеге ... ... ... ... Қандай да бір сөздік белгілі бір
мақсат ... ... ... пен ... ... үшін жасалатындығы
белгілі. Олай болса, мына ғалымдарды атап айтсақ, ... ... ... ... ... А., 1988, ... «Қазақ
лексикасындағы жаңа қолданыстар» А., 1990, ... ... ... ... А., 1992, О.Тоққожаеваның «Қазақ тіліндегі
сөзжасамдық ұялар ... А., 1996, ... ... зат ... А., 1999 ... еңбектердің сөзжасамдық ұя жасауда пайдасы мол.
А.Ибатовтың сөздігі қазақ тіліндегі туынды сөздердің жүйелі жиынтығын,
сөздердің сөз ... ... ... ... жасалан еңбек болып
табылады. Сөздікте 14 мыңға жуық сөз қамтылған. Автор туынды ... ... ... ... ... түбірден қосымшаға қарай және
керісінше қосымшадан түбір тұлғаға ... ... ... ... жасау амалын
қолданған. Р.Сыздықованың 1985-жылы жарық көрген сөздігі толықтырылып, 1990-
жылы баспадан ... ... ... ... 1973-1983-жылдар арасындағы
жаңа қолданыстар қамтылса, екінші басылымда 1984-1988- жылдар ... ... жаңа ... ... ... ... сөздігіне сөзжасам тәсілдері арқылы жасалған жаңа сөздер,
жаңа мағынада ... ... ... қазіргі қоғам өмірі тудырған
жаңа құбылыс, зат, іс-әрекет, т.б. атаулары болып келетін, ... ... ... ... ... ... Ал, О.Тоққожаеваның сөздігі ... ... ... ... ... негізінде жасалған алғашқы
еңбек. Бұнда бір буынды есім негізден тараған 511 ұяға кіретін 9 мың ... сөз ... ... ... зат ... ... ... аналитикалық амал-тәсілдері арқылы жасалған зат
есімдерді қамтыған.
Әр жылдары жарияланып, ... тілі ... ... ... ... ... Е.Жанпейісов пен С.Нұрханов, Ә.Ағманова,
Е.Ағманов, Қ.Есенов, Ж.Отарбекова, А.Салқынбай, ... ... ... ... ... да айта кеткен орынды. Аталған
авторлардың ғылыми мақалаларында ... ... ... жеке ... ... ... ... басқа салалармен, әсіресе,
морфология, лексикологиямен ... ... ... ... ... жұп, т.б. ... ... бірліктерін зерттеу, олардың
зерттелу тарихына шолу жасау мәселелері қарастырылған.
Сонымен, сөзжасам ... ... ... дами ... талай даму
сатыларынан өтіп, әбден толығып, күрделеніп, қазіргі өте ... ... ... ұзақ даму жолы бар сала ... ... түрліше
қарастырылып, зерттеліп келгендігі белгілі. Сөзжасам жүйесін ... ... ... ... ... ... көреміз.
А.Н.Тихонов сөзжасамдық ұяларға қатысты жарық көрген еңбектерінде сөздерді
ұялау теориясымен байланысты бірнеше мәселелерді талқылай ... ... ... ұялардың жиынтығы ретінде қарастырады.
Тілдің сөзжасамдық жүйесін сөзжасамдық ұялар тұрғысынан зерттеуде өз
теориялық үлесін Е.Л.Гинзбург, ... ... ... ... және т.б. ... ғылыми еңбектері қосты.
Е.Л.Гинзбург, П.А.Соболевалар өз еңбектерінде сөздерді ... ... ... ... ... ... олардың
сөзжасам жүйесіндегі орнын, ... ... ... ... ... ... ұяны ... жіне диахронды
аспектілер ... ... ... ... сөзжасам жүйесінің
құрамды «комплексный) бірліктерін зерттейді. Ал профессор ... ... және ... ... ... ... ... сөзжасамдық қатынастар, семантиканың негізгі бірлігі
– сөзжасамдық мағына , т.б. ... ... ... ... ... ұя міселесіне арналған әр жылғы құнды еңбектерінің
негізінде ғалым А.Н.Тихонов 1985-жылы ... ... ... ... Бұл сөзжасамдық ұя жайлы жазылған ең алғашқы әрі ... ... ... ... ең ... мәселелері қарастырылып, 126690-нан
астам туынды сөздер жүйелі түрде сөзжасамдық ұяларға біріктірілген.
Қазіргі ... тіл ... ... ұяға ... ... ... қазақ тілінің сөзжасам жүйесі» атты ... ... ... ұя деп бір негізгі түбірден ... ... ... ... ... /1,51/. Сонымен, сөзжасамдық ұя қарапайым
құрылымдық бірліктері күрделі бірліктер құрамына кіретін жүйелі ... ... ... Яғни, сөзжасамдық жұп сөзжасамдық тізбек,
тарам құрамына кірсе. ... екі ... ... ... пен ... бірі ... ... бірі парадигматикалық тұрғыдан өзара
байланысқан түрде сөзжасамдық ұя ... ... Ола ... ... ... ... ... арқылы сипаттау, сөзжасамдық ұяның
құрылымдық бірліктерін жан-жақты ... ... ... Бұл ... ... не ... создана типология всех единиц словообразования,
вряд ли возможно дать полное ... ... ... ... ... ... бұл тұжырымынан ... ... ... ... ... ұяның өзіндік ерекшеліктерін толық
сипаттау мүмкін еместігін ... ... ... тіл білімінде сөзжасамдық жұп (кейбір еңбектерде
«қосақ») , сөзжасамдық тарам, сөзжасамдық ... ... ... ... деп танылып, жоғарыда аталған монографиялар мен
ғылыми мақалалардатазды-көпті мәліметтер беріліп жүр. Ғалым ... ... ... ... ... ... атты мақалаларында
«Қазір зат есім жасайтын жұрнақтарды ... ... ... ... қажеттігі туып отыр. Ол ұғымдар, атап айтсақ мыналар:
сөзжасамдық тип «словообразовательный тип), ... ... ... ... ... ... ... сөзжасамдық ұя (словообразовательное ... ... ... ... ... қатынас
(словообразовательное отношение), т.б.» - ... / ... жұп өз ... жеке ... нысаны ретінде қаралмаған,
десек те кейбір еңбектерде сөзжасамдық жұпқа анықтамалар беріліп, ... Бұл ... ... ... ... ... мен ... көрсетуге болады.
Сөзжасамдық жұп негізінен сөзжасамдық ұя, сөзжасамдық ... ... ... ... еңбектерінде сөз болады. Бұл
еңбектерде сөзжасамдық жұп сөзжасамдық ұя, ... ... ... ... ... Сөзжасамдық жұпты сөзжасамдық ... ... ... ... ғалымдар ретінде С.А.Тихонов,
К.Я.Хурамшина, А.С.Какаев, ... ... ... ... ... Л.К.Жаналина, т.б. өздерінің ... ... ... ... ... ... жұпты көрсетеді.
Сөзжасамдық жұп туралы ... сөз ... ... Е.С.Кубрякова,
О.П.Ермакова, П.А.Соболева, Н.Д.Голев, М.М.Гинатулин, Е.А.Земская және т.б.
көптеген ғалымдарды атауға болады.
2. Сөзжасамдық жұптың өзіндік ерекшеліктері мен
парадигматикалық сипаты.
Сөзжасамдық жұп ... ... ... ... ол туралы ғалымдар
анықтама, сипаттама бергені туралы белгілі. Осы ... ... ... ... ... атап ... А.И.Моисеев, Л.К.Жаналина, т.б.
өздерінің еңбектерінде сөзжасам жүйесінің ... ... ... жұпты көрсетеді.
А.И.Моисеев ғылыми еңбектерінде «основная единица ... в ... ... пар; ... все ... явления
словообразования можно обнаружить в этих ... ... ... ... ... и ... словообразования,
словообразовательное значение; а словообразовательные ... и типы ... ... ... т.е. ... быть ... ей ... в миниатюре» - деген ой тұжырым жасайды.
Ал, ғалым ... ... ... ... ... жұпты
сөзжасамның негізгі бірлігі деп танып, оған мынадай сипаттама ... ... ... ... ... ... ... отношения формально-семантической ... ... ... с ... ... пара ... ... единицей словообразовательной
системы, так как она отвечает всем требованиям языковой единицы. Сомнение
сожет вызвать ее ... / ... ... ... ... ... ... модуль негізінде
оқыту» деген еңбегінен кездестіруге болады. Онда: «Негізгі сөзжасамдық
құбылыстардың бәрі осы ... ... ... ... ... ... сөзжасам» деп те ... ... ... ... да ... ... – сөзжасамдық қосақ ... - ... ... ... ... атты еңбегінде сөзжасамдық жұпқа
мынадай анықтама береді: «Сөзжасамдық жұп – ... ... ең ... Сөзжасамдық жұпта екі ғана мүше қатысады. Себепші негіз бен соған
негізделіп жасалатын ... ... ... ... жұпты құраушы тұлғалар
өзара ұғымдық, тұлғалық және мағыналық байланыста болады» /3, 119/.
Б.Есімсейітов «Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... сөзжасамдық жұпты: «Сөзжасамдық
тізбектегі синтагматикалық қатынас негізінде сөзжасамдық жұп жасалады.
Сөзжасамдық жұп – негіз сөз бен одан ... ... ... ... екі
құрамды сөзжасамдық құбылыс» - деп түсіндіреді. Яғни ғалымның ... жұп ... ... ... бірлігі ретінде
қарастырылады.
Ғылыми еңбектерде сөзжасамдық ... ... ... ... ... ... тарам, сөзжасамдық саты, сөзжасамдық ... жүр. ... бұл ... ... осы ... ... ... құрамында орналасады. Сөзіміз дәлелді болу үшін түс
етістігі негізінде жасалған сөзжасамдық ұяны ...... ... ... ... ... ... |2-саты ... ... | | ... ( ... ( ... ... ( ... ( ... ... ( ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | ... ... ұя ... тек синтетикалық тәсіл арқылы жасалған туынды түбір
сөздер ... Ұя ... 10 ... ... 2 ... тарам,
3 сөзжасамдық саты, 14 сөзжасамдық жұп бар. Олардың бәрі де бір сөзжасамдық
ұя құрамынжа орналасқан.
Сөзжасамдық жұп пен сөзжасамдық ... ... ... ... ... пен сөзжасамдық тарамға қарағанда ерекше, өзгеше. Себебі
сөзжасамдық жұп пен сөзжасамдық саты сөзжасамдық ұяға ... ... ... ... ... ... жұп алдымен сөзжасамдық ұяның
құрамына тән болса, оның ішінде ол ... ... ... - ... ... Оралбаева.
Тіл білімінде сөзжасамдық ұяны зерттеп жүрген ғалымдар сөзжасамдық жұп
пен саты тізбек пен тарамның құрылымды ... ... ... ... осы ... жөнінде: «Кез-келген сөзжасамдық тізбек
құрамы ... ... ... сөзжасамдық жұптан тұрады – дейді. / ,
55/ ғалым Л.Жаналина «Сөзжасамдық жұп пен ... ... ... ... қарапайымдылығы» деп түсіндіреді. Сөзжасамдық ұядағы
түбірлес туынды сөздер ұя құрамындағы негізгі бірліктер сөзжасамдық тізбек
пен тарам ... ... ... жұп ... пен ... ... негізінде бірі жасалған туынды түбір сөздердің өзара жұптасуын, ... ... ... ... ... көрсетілген сөзжасамдық ұяда 10
сөзжасамдық ... бар ... ... ... Түс ( ... екі ... ... бір жұп бар. Ол: түс (( түсік сөздерінің ... ( ... ( ... үш ... ... тізбегінде екі жұп бар. Олар:
түс (( түсір, түсір (( ... ... ... ... Түс ( түсім
( түсімді ( түсімділік төрт мүшелі сөзжасамдық тізбегінде үш жұп бар. ... ... ... (( ... ... (( түсімділік.
Берілген сөзжасамдық ұяда екі сөзжасамдық тарам бар дедік. ... төрт ... ... ... алты ... Түс - ... 2. ... - ... ... ... ... ... ... сөздер, алғашқыда, түс етістігі мен одан
тікелей жасалған төрт туынды түбір ... ... ... ... ... сөздер түсір туынды сөзінен тікелей жасалған алты туытнды ... ... ... ... түс (( ... түс (( түсім, түс (( түсіңкіре,
түс (( түсір; түсір (( түсірт, ... (( ... ... (( ... ... ... ... (( түсіріңкіре, түсір (( түсіріс.
Тарам мүшелері алдындағы бір негіз ... ... ... Яғни ... екі немесе одан да көп бірнеше сөздермен бір тік сызық бойында тікелей
жұптасады. Ал тізбек мүшелерінің ... ... ... жоқ. ... мүшелері бірінің негізінде бірі жасалған бір сызық бойындағы бірнеше
сөздің өзара жұптасуын қамтиды.
Сонымен, осы талдаудан ... ... ұяда бір ... түбірлес сөздер топтасады. Сөзжасамдық ұядағы түбірлес ... ұя ... ... құрылымдық бірліктер сөзжасамдық тізбек пен
сөзжасамдық тарам бойында орналасады. ... жұп пен ... ... ... ... пен ... тікелей қатысты. Яғни,
сөзжасамдық саты тізбек пен ... ... ... ... ... жұп ... пен ... бойындағы бірінің негізінде бірі жасалған
туынды сөздердің өзара жұптасуын, екі жақты қатысын білдіреді.
Сөзжасамдық жұптың сөзжасамдық тізбектің ... ... ... ... қасиеттерін атап өтейік. Бір түп негізден тараған,
бірінен-бірі тікелей туындаған сөздер үнемі бір бағытта ... ... ... Әр ... ... ... жұп саны
түрліше. Қазақ тіліндегі сөзжасамдық тізбектердің ... ең кемі ... ... ең көбі бес сөзжасамдық жұптан құралады. Сөзжасамдық
тізбек құрамындағы туынды сөздің морфонологиялық ... ... ... анық көрінеді.
Сөзжасамдық жұптың мүшелері – негіз сөз, негізді, яғни туынды сөз –
үнемі өзара ұғымдық, тұлғалық және ... ... ... ... Олай болуының ішкі себебі бар. Сөзжасамдық жұпқа ... ішкі ... ... мен тұлғалық жағында ортақ ... ... ... ... ... тұрған зат немесе
құбылыс әр түрлі болып, белгіленетін ұғымның ... ... жаңа ...... ... айырмашылығын көрсетеді. Ал тұлғалық сипаты
кейде бірдей, кейде әр ... ... ... ол ... ... ... ... Егер сөз мағынасы семантикалық дамудың нәтижесінде
өзгерсе, онда тұлғалық сипаты еш өзгеріске ... де, өзге ... ... ... туынды сөз тұлғасында да ерекшеліктер болады.
Мысалы: фонетикалық тәсіл арқылы жасалған сөзжасамдық жұптар: ауа-әуе, ... ... ... ... ... тарс-тұрс, тіре-
шіре, айыр-ажыра, құдық-құйық, қазық-қада, қырыл-сырыл, қыру-сыру, құла-
сұла, тоқ-той, соқ-сой, соғыс-сайыс, сыйысу-сығысу, ... ... ... ... ... ... ... Көз (адамның
көзі) – көз (иненің көзі), бай (бай адам) – бай (әйелдің күйеуі), той ... – той ... тою), жаз ... жаз) – жаз (жаз ... бақ
(баққа бару) – бақ (малды бағу), тақ (тақ сан) – тақ (ханның ... ... бен ... ...... (екі ... айтысы), тартыс (әңгіме тартысты
өтті) – тартыс (термин), сабау (жүн сабайтын құрал) – сабау (баланы сабау),
т.б.(Бұл сөздердің семантикалық ... ... ... ... ... ... тәсіл арқылы жасалған сөзжасамдық жұптар: Бал – балшы,
балшы – балшылық, өс - ... өсім ... өсім - ... өсім - ... - өсер, өс -өскін, өскін - өскіндеу, т.б. Бала – ... бала ... бала – ... бала – балала, балала – балалат, балалат ... т.б. Оқы – оқу, оқу – ... ... – оқушылық, оқыр – оқырман,
оқы – оқығыш, оқығыш – оқығыштық, т.б.
Көріп отырғанымыздай, сөзжасамдық жұп ... ... ... айқындала алады. Сөзжасамдық жұптардың құрамындағы туынды сөздер
мағыналық жағынан бір - бірін негіздейтіндіктен, соңғы сыңардағы туынды ... ... ... уәжделіп тұрады екен.
Парадигматические связи в словообразовании – это ... в ... ... ... ... ... имеют как общие, так и различные
свойства (семантические, формальные и др) улуханов.
әзілкеш сын. Қалжыңбас, әзілқой, қуақы.
Әзілқой Қалжыңқой, ... ... ... зат. ... ... адам, аспазшы. Аспаздың қарны асқанына ... ... ет. ... әлі ... зат. күш-қуаты, қайрат –жігері кемдік, әлеуетсіздік.
Әлсіре ет. Бойдағы күш ... ... ... ... ар.сын. бір нәрсеге үйір, соған құмар, құштар. Бұл маңайдағы ... ... ... ... өте әуес ... ... ... сын. Әр нәрсеге құмартып қызыққыш. Уайымсыз адам әуесқой болады
ғой, ханның бар ермегі құс салып, аң ... екен ... ... зат. ... ... ... құмарлық. Сақаға әуестікпен де,
табалап та, тағы бірі ... та ... ... ... ... ... жұптың өзіндік ерекшелігі ретінде мыналарды
танысақ: 1) Сөзжасамдық жұп негізді сөздің лексикасына арқау ... ... және одан ... ... сөзден тұратын болғандықтан, сөзжасамдық
жұптың арасындағы мағыналық байланыс – ең мықты мағыналық байланыс.
2) Сөзжасамдық ... ... ... құрамы жағынан тең болмайды,
жұптың бірінші мүшесінен екінші мүшесінің құрамы ... ... ... жұп ... ... ... ... Бір сөзжасамдық тізбектегі жұп мүшелерінің құрамындағы жұрнақтар әр
түрлі ... бір ... ... болмайды. Бұл ... ... ... ... ... ... байқалатын ерекшелік.
3. Сөзжасамдық жұптың семантикасы
Біз жоғарыда сөзжасамдық жұп – негіз сөз бен одан ... ... ... екі ... құбылыс дедік, яғни сөзжасамдық жұп сөз жасау
процесінің негізінде туады. ... ... ... ... ... олар туралы да сөз қозғаған жөн. Тілде сөз ... ... ... бар. Сөз ... ... ... бар ... негізінде ғана
болады. Тілдік элементтерге сүйенбей, жоқтан ... сөз ... ... ... пікірі бойынша да және түрлі тілдердің сөз ... де ... сөз ... ... Сол ... түркі тілдерінің,
қазақ тілінің сөз жасау тарихы жаңа сөз тілде бар элементтердің ... ... ... процесінде түбір сөздің, яғни негіз сөзсіз ешбір жаңа сөз
туындамайны тайға таңба басқандай айқын болды. ... ... ... ... ... бір ... негізгі сыңары ретінде қарастырылады.
Негіз сөздің сөзжасамдық жұп құрауда өзіндік белгілі қызметі бар. ... ... ... ... ... бірі ... танылуы оның
жаңа сөздің мағынасын белгілеуде атқаратын қызметіне байланысты. Сөзжасам
процесіндегі түбір сөздің негізгі ... ... ... себебі түбір сөздің
лексикалық мағынасы жаңа сөздің лексикалық мағынасына арқау болады, өйткені
тілде бір ... ... ... ... мағынаның негізінде
жасалатыны белгілі. Негіз сөздің мағынасының негізінде ... сөз, ... ... жаңа ... ... Мысалы: бала - балалы, бала -
балалық, бала - балаң, бала - балажан, бала - ... т.б. ... ... ... бәрінің мағынасында жақындық бар, ... ... ... ... бала ... бір сөз ... болып тұр. Осылайша, бес
туынды сөздің мағынасына арқау ... ... ... ... бар, ... мағына байланысы көрініп тұр. Сөйтіп, түбір сөздің
мағынасы мен ол ... ... ... ... ... өте ... ... ол кездейсоқ құбылыс емес, сөз жасауда үнемі сақталатын заңдылық
екенін байқаймыз. Оның ... рөлі өте ... ... ... сөз
ретінде қатысатын сөздердің бәрі лексикалық ... ... ... ... дербес сөз түрінде қолданылып жүрген ... ... ... сөз ... ... ... ... жеке қолданылмайтын сөздер де
кездеседі. Ондай сөздер қазіргі қазақ ... ... ... ... ... сөздер, тіпті сөздік қорда кездеспейді.
Бұл туралы «Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі» атты монографияда:
«Өте сирек жағдайда ... ... ... ... жеке ... ... де кездеседі. Мұндайда негіз сөздің лексикалық мағынасы анық
байқалмайды. Бірақ бұл ... ... ... ... ... Мысалы: ұял, ұят, оян, ... ... ... ... момын, момақан сияқты туынды түбірлерге негіз болып ... ... ... мом ... ... ... ... анық көрінбейді.
Олар қазір тілде жеке лексикалық единица ретінде ... ... ол ... ... ... шығып қалған. Сондықтан олардың
лексикалық мағынасы байқалмайды, бірақ осы туынды ... ... ... ... ... болған. Лексикалық мағынасы ... ... ... ... еді» - деп ... /1, ... жұп құрауда тілдің сөздік құрамындағы сөздердің қатысы да
бірдей дәрежеде ... ... ... ... ... ... ... енген
сөздер де өте көп. Осы екі топтағы сөздердің ... жұп ... да ... бар. ... сөздердің сөзжасам процесіне қатысы актив
түрде болса, басқа ... ... ... одан ... ... ... ... тілден енген негіз сөзден жасалған сөзжасамдық ... ... әуес - ... әуес - әуестік, әуре - әуреле, ғарыш –
ғарышта, т.б. Алла қаласа, ... ... ... ... ... сөз атаулының мағынасына негіз сөздің мағынасы арқау болады,
сондықтан туынды сөз негізді сөзге жатады. Мысалы жер, су, тау, көл, ... ал, же ... ... ... ... ... ... көрсететін
дәлел, айғақ жоқ, олардың морфемдік, дыбыстық құрамы ол жөнінен ешбір дерек
бермейді. Ал негізді сөздер олай ... ... неге ... ... ... түсіндіруге, дәлелдеуге болады. Өйткені негізді сөздердің
мағыналарының негізі бар. ... ... ... ... сөздің
мағынасы арқылы уәжделіп туады. Мысалы, жасар, көгер, бөлме, әсерлі ... ... ... жас, көк, бол, әсер деген негіз сөздердің
мағынасының негізінде туған.
Сонымен, сөзжасам ... ... ... сөз бен ... ... ... ... Ондай туынды сөз мағынасы негіз сөздің
мағынасына ыңғайлас, екеуінің өзара лексико-семантикалық ... ... ... ... ... тілінің сөзжасам жүйесі» атты
монографияда: «Сөзжасам процесіндегі түбірдің ... ... ... ... ... сөздің лексикалық мағынасы жаңа сөздің лексикалық мағынасына
арқау болады, ... ... бір ... ... ... ... ... жасалады. Түбір сөздің мағынасы мен ол арқылы жасалған
туынды сөздің мағынасы өте тығыз байланыста және ол ... ... ... ... үнемі сақталатын заңдылық» - дейді /1, 14, 15/.
Профессор Б.Қалиев осы мәселе жөнінде өз ойын: «Под мотивированностью
мы ... ... ... ... ... из другого.
Мотивированность лексических единиц определяется на основе их соотношения ... ... ... ... ... содержащие
корневую морфему мотивирующего слова» - деп білдіреді / ... өз ... ... ... ... ... ... жасаушы түбір сөздің семасы барлық туынды сөздер мағынасына
дифференциалды түрде сақталады, ... ... жаңа ... ... сөздің
мағынасында себепші негіздің бір семалық қыры ... ... ... ... ... ғана ... ... ішкі семантикалық жағынан да ұқсас,
сабақтас ... ... - ... / , ... ... ... мен ... негіз сөздің мағынасы
мен ол арқылы жасалған туынды сөздің мағынасы өте тығыз байланысты және ... ... ... ... ... ... Осы ... дәлелді
болу үшін сөзжасамдық жұптардың семантикасына назар аударып ... жұп ... ... ... арқылы жасалады дегенді
айттық. Сөзжасамдық тәсілдің фонетикалық тәсілі ... ... ... ... ... ... ... байланыстарды талдайық:
ауа - әуе, аса – есе, бақ – бау, жаға – ... жаз – жай, жау – ...... құлау – сұлау, ана – ене, ырықтау – іріктеу, айыр ... тоқ – той, соқ – сой, ...... сыйысу – сығысу, жалаң – желең.
Ауа - әуе ... ... ... семантикасына үңілсек, негіз сөз
ауа зат ... ... ... ... ... ... (ҚТТС) былай
анықталған: «Ауа - жер атмосферасын құрайтын газ тәрізді ... ... ... ... әуе ... сөзіне ҚТТС-де мынадай анықтама берілген: әуе – жер
үстін қоршаған көк күмбезі, аспан. Мысалы,
Жау - дау ... ... ... ... сөз жау сөзіне ҚТТС-де
мынадай анықтама беріледі: «Жау - өштескен, ... ... ... ... ол жолына ел жуаны жау. Олар Абайдың өзін де бұрынғы өтірік
пәле-жала жабумен жарға жықпақ болады ... Әр жыл). Ал ... ... туралы ҚТТС-де былай делінеді: Келіспеушіліктен, қарсы ... ... ... ... ... Ырыс баққан дау бақпас (Мақал).
Аса – есе деген ... жұп ... ... сөз аса ... ... ... ... ерекше, тым» - деп беріледі. Мысалы, Тауда
жүріп үйренген аттар аяғын аса ... ... ... ... ... Ал есе ... ... ҚТТс-де мынадай анықтама беріледі: Бастапқы
қалпымен салыстырғандағы артық, кем мөлшері. Мысалы, Бұл айдың сүт ... есе ... ... ... Қайнар).
Бақ – бау сөзжасамдық жұбының мүшелері негіз сөз бақ ... ... ... Әр түрлі жеміс ағаштары өсірілген көлемді жер, бау-
бақша. Мысалы,
Ал, бау туынды сөзіне ҚТТС-де былай анықтама берілген: Жеміс ... ... ... ... ... бақ. ... – саға ... жұбының мүшелері негіз сөз жаға сөзіне
ҚТТС-де мынадай анықтама берілген: Су арнасының ... ... ... да көлді жақсы білетін. Бала кезінде оның жағасында талай асырды
салған-ды (Ө.Қанахин, Мұрагер). Ал, саға ... ... ... мынадай
анықтама берілген: Саға
Жаз – жай деген ... ... ... ... сөз жаз етістігіне
ҚТТС-де мынадай анықтама беріледі: Жаймалап, тегістеу. Мысалы, ... сиыр ... үш ... ... ... қыртысын жазып, Доскейдің
алдына қойды (Д.Досжанов, Зауал). Ал, туынды сөз жай туралы былай делінген:
Таратып, ыдырату, жазу. ... ... ... соң ... ... ... ... жайып тұрды (А.Жақсыбаев, Қайырлы таң).
Қалыңдық – келін деген сөзжасамдық жұптың мүшелері ... ... ... ... анықтама берілген: Біреуге атастырылған,
айттырылған оң жақтағы қыз. ... Ал, ... ... сөзі ... ...... ... жұптың мүшелері негіз сөз құлауды ҚТТС-
де былай түсіндіреді: Жығылу, мұрттай ұшу. ... ... ... ат ... құлаудан өгізден құлау жаман. Ал негізді сөз сұлау аталған ... ... ... сөздер мен негізді сөздерге «Қазақ
тілінің түсіндірме сөздігінде» ... ... ... ... анық ... ... ... показали, что
«смысловая заряженность» производящих находит свое отражение в значениях
производных. Это происходит ... ... Так, в ... ... ... ... ... актуализироваться целое ... а в ...... ... его сем или одна сема» - деп
жазады /20, 10/. ... ... ... тәсіл арқылы жасалған
сөзжасамдық жұптардың негіз сөздерінің мағыналары негізді ... ... ... Ал ... және аналитикалық сөзжасамдық тәсілдер
арқылы ... ... ... ... ... ... ... болса, болашақта зерттеп көреміз.
Сөзжасамның синтетикалық тәсілі арқылы жасалған сөзжасамдық ... ... ... ... көрелік.
Адас – адасу сөзжасамдық жұбының мүшелері адас негіз ... ... ... ... Бағыттан айрылып, жол таба алмау. Мысалы,Ал,
негізді сөз ... ... ... ... ... қимыл атауы» - деп
түсіндіреді. Мысалы,
Айт – ... ... ... ... ... айт ... сөзіне ҚТТС-де
анықтаманы: «Сөйлеу, сөзбен ой пікірін білдіру» - деп береді. Мысалы, Біз
әділдігімізді, бүтіндігімізді ... ... сырт ... не қылар дейсің
(Б.Майлин, Шығ.). Негізді сөз айтысқа көрсетілген ... «Екі ... ... ... ... суырып салма өлеңмен кезектесіп айтылатын сөз жарысы,
өнер сынасу» - деген анықтама беріледі. Мысалы,
Айтыс - ... ... ... ... негіз сөз айтыс айтып
өткеніміздей, Сөйлеу, сөзбен ой пікірін білдіру ... ... ... сөз ... ... ... анықтама берілген: Айтысқа шебер,
айтыс құмар. Мысалы,Айтысқыш – айтысқыштық ... ... ... ... негіз сөзі «Айтысқа шебер, айтыс құмар» - деген мағынасы
білдіреді де, негізді сөз ... ... ... ... ... ... өлең ... жарысқа төселгендік. Мысалы,
Айтыс – айтысушы жұбының мүшелері ... ... ... ой ... деген мағынаны білдіретін негіз сөз, ал айтысушы негізді сөзі
«Айтысқа, сөз жарысына түсуші» - ... ... ... ... ... – асқазан деген сөзжасамдық жұптың мүшелері ас негіз сөзіне ҚТТС-
де анықтаманы: Адам баласының қоректік ... ... ... ... Ас – ... ... (Мақал). Ал, негізді сөз асқазанды сөздікте
«Тамақ қорытатын мүше» - деп түсіндіреді. Мысалы, ... ... ... ... же. Әйтпесе асқазаныңа зәбір келгелі тұр (Қ.Тайқышев, ...... ... ... ... негіз сөз ас айтып
өткеніміздей, Адам баласының қоректік ... ... ... ... ... білдіреді. Ал, негізді сөз аспаз ... ... ... ... ... ... ... Аспаздың қарны асқанына тояды
( Мақал).
Аспаз – аспазшылық деген сөзжасамдық жұптың ... ... ... ... ... ... ... деген мағынаны білдіретіні
анықталды, негізді сөз аспазшылық туралы ҚТТС-де былай ... Әр ... ...... баласының сөзжасамдық жұбының мүшелері негіз сөз ... ... Адам ... ... ... ішім-жем, тағам деген
мағынаны білдіреді. Сөзжасамдық жұптың негізді сөзі асхана туралы ҚТТС-де
былай делінген: Көпшілік ... ... ... ... күніне екі
мезгіл мектеп асханасында тамақтанады.
Аса – асау сөзжасамдық жұбының ... аса ... ... ҚТТС-де
мынадай анықтама беріледі: Жан-жануарлардың ауызға толтыра тамақ салуы,
жеуі. Мысалы, Асап тоймаған жеп тоймайды ... Ал, асау ... ... ... ... ... Аса ... қимыл атауы.
Атта – аттам деген сөзжасамдық жұптың мүшелері атта етістігіне ... ... ... ... Бір нәрсенің үстінен адымды кере, секіріңкіреп
өтіп кету; баспау. Мысалы, Бақтығұл үндемей жай ... есік ... ... ... ... ... ... қарай шықты (М.Әуезов, Қараш-Қараш).
Ал, негізді сөз аттамға сөздікте ... « ... 1 м-ге тең ... деп беріледі. Мысалы, Екі аттам жердегі қаруларына , қолдары ... ... ... тұр ғой ... Ауыр ... - ... сөзжасамдық жұбының мүшелері әзіл негіз сөзіне ҚТТС-де
мынадай анықтама беріледі: Әзіл зат. Зілсіз қалжың. Мысалы,
Әзілде негізді сөзін «зілсіз, ... сөз ... ... ... ... ... сөздікте. Мысалы,
Әзіл - әзілдес сөзжасамдық жұбының мүшелері негіз сөз әзіл ... ... ... ... ... берсе, туынды сөз әзілдес ҚТТС-
де: ... ... ... тұтатын көңілдес адамдар» деген мағынаны
білдіретіні жазылған. ... - ... ... ... ... мүшелері әзілде «зілсіз,
қалжың сөз айту, ойнап-күлу, қалжыңдау» мағынасын ... ... ... ... ... ... сөз ... сөзі туралы ҚТТС-де былай делінген:
Әзілде етістігінің қимыл атауы.
Әл - ... ... ... ... ... сөз әл ... ҚТТС-де
былай делінген: Күш, қуат, шама. Мысалы, Ал негізді сөз ... ... ... Күші кем, мықты емес. Мысалы,
Әсем - әсемде деген сөзжасамдық жұптың мүшелері әсем ... ... ... алатындай әдемі, көрікті, көркем» деген ... ... ... әсем ... ... рет ... әсерленіп, Аяжан рахаттанып
тұра берді (Б.Соқпақбаев, Аяжан). Негізді сөз әсемде туралы ҚТТС-де былай
делінген: Келісті етіп әдемілеу, ... ... ... Осынша нығыздап,
осынша әсемдеп хат жазып отырған кім? (Б.Майлин, Шығ.).
Әсем - әсемдік сөзжасамдық жұбының мүшелері негіз сөз әсем ... ... ... көрікті, көркем» деген мағынасын беретінін білдік.
Ал, әсемдік негізді сөзінің ... ... ... ... ... мағынаны беретіндігі туралы айтылған. Мысалы, Ақбоз аттың
әсемдігі көз ... ... аққу иіп, ... ... ... ... - ... деген сөзжасамдық жұптың мүшелері әсем негіз сөзі
«Көздің жауын ... ... ... - ... ... ... де,
негізді сөз әсемпаз туралы ҚТТС-де былай делінген: Кербездікке, ... ... ... ... ... Өнерпаз болсаң, арқалан, Сен де бір
кірпіш дүниеге Кетігін тап та, бар ... ... ... - әсемпаздық сөзжасамдық жұбының мүшелері негіз сөз әсемпаз,
жоғарыда айтып ... ... ... әуес ... мағынаны
білдіреді. Сөзжасамдық жұптың әсемпаздық негізді сөзі ... ... ... ... - сәнқойлыққа әуестік». Мысалы, Үстіндегі киімі,
әсемпаздығы оның көптен бері әскер ... ... ... еді
(А.Бек, Арпалыс).
Келесі талданатын сөзжасамдық жұп мүшелері негіз сөз әуейі сөздікте:
Селтеңдеген желікпе – деп түсіндіріледі. ... ... ... ... ... ... Болып жүрме әуейі, Ойынға артық берілме! ... Ал, бұл ... ... ... әуейілен туралы ҚТТС-де: «Есерленіп,
селтеңдеп желігу» делінген. Мысалы, Парсының бір ... аң ... ... әбден әуейіленіп біткен екен (Мың бір ... ... ... жұп – «әуейі - әуейілен» деген жұп
болған.
Әуейі - әуейілік деген сөзжасамдық ... ... ... ... сөзі
«Селтеңдеген желікпе» мағынасын білдіретінін білдік. ... сөз ... ... былай делінген: Желікпемен сенделіп, селтеңдеушілік. Мысалы,
Ат жараттық, Сән тараттық, Әуейілік күйлестік. Көңілге келер, Кім ... ... ... ... – балалық сөзжасамдық жұбының негіз мүшесі баланы ҚТТС-де былай
түсіндіреді: Нәресте, сәби, бөбек. ... Бала - ... ... ... Осы жұптың негізді, яғни туынды мүшесі балалық ... ... ... ... ... шақ» ... ... Он жеті-он
сегіз жас балалық пен жігіттіктің аралығы (Т.Ахтанов, Махаббат).
Бала – балапан жұбының мүшелері бала ... ... ... ... береді: Ата-ананың перзенті, ұрпақ; тұқым. Мысалы, ... ... ... ... біздің де өшіміз бар - деді ... ... Ал, ... ... ... ... ... анықтама
берілген: Құс атаулының баласы, қанаты қатаймаған кезі. ... Бұл ... үкі ... Сәменге әкесі ұстап әкеп бергенін кеше естігенбіз
(З.Шүкіров, ... ...... ... ... жұптың мүшелері бауыр негіз сөзіне
ҚТТС-де анықтама былай берілген: Бірге туған қандас, ... ... Ал, ... сөз ... ... былай түсіндіреді: Бірге туған,
туыстас. Мысалы, Күш берген, атақ берген, әлпештеген, Туысқан өздеріңсің
бауырласым (С.Мұқанов, ...... ... ... ... негіз сөз бауыр
жоғарыда айтылғандай, «Бірге туған, туыстас» деген мағынаны берсе, ... ... ... «Туыстастық, жақындық, достық.» деген мағынаны
білдіретіні жазылған. Мысалы, Интернационалдық қарым-қатынас ... ... ... мен ... ... ... (Қазіргі
қаз.тілі).
Бауыр –бауырмал сөзжасамдық жұбының мүшелері негіз сөз бауыр жоғарыда
айтылғандай, Бірге туған қандас, ағайындас ... ... ... ... сөз ... ... «Басқаны жатсынбай, өзіне бауыр санайтын,
туысқаншыл, ағайыншыл» - деп түсіріндіріледі. Мысалы, Ерекше ... бар, өте ... және кең ... ... мен ары зор, ... иесі адам ... ... Әр жыл.).
Бауырмал – бауырмалдық деген ... ... ... ... сөзі «басқаны жатсынбай, өзіне бауыр санайтын, туысқаншыл, ағайыншыл»
мағынасын беретінін атап ... енді ... ... ... ... ... ... ағайыншылдық, туысқаншылдық. Мысалы, Қазақтың
бауырмалдық салтынша, кейде бір еңбек ... ... ... ... (Ғ.Мүсірепов, Оянған өлке).
Безе - безен ... ... ... сөзі безе етістігіне
сөздікте: Өрнектеу, нақыштау, әшекейлеп сәндеу мағынасын беретіні жазылған.
Мысалы, Алтынмен ішін безеген ... ... ақ ... ... ... сайланды (Қобыланды батыр). Жұптың негізді сөзі ... ... ... ... әдемілену, жасану, нақыштану, әсем түрге еніп
әшекейлену» - ... ... ... ... де түрлі әшекейлермен
әрленіп безенетін (Х.Арғынбаев, Археология).
Безенді сын. Сәнді, әшекейлі, өрнекті. Зергерлер білезік, сырға, түйме, ер-
тұрман безенді бқйымдарын ... ... ... зат. ... сымбат, пішін. Беттем жазулары бар үй салу, тас ... ... ... текстерінде жиі кездеседі (Қаз ССР тарихы).
Бейнеле ет. Өмір ... ... ... ... ... Мынау ғажап
суретті өлеңмен бейнелеп, ... өріп ... ма? ... ... зат. Тұлға, кекін-келбет, тұрпат. Бегімшенің бейнесі көзіме елестеп
кетер емес (Б.Момышұлы, Жауынг. тұлғасы).
Бейнелес сын. ... ... ... ... Жүрек бейнелес қызыл
ерініанда-санда жұқара түсіп күледі (Қ.Исабаев, Соңғы.).
Бейне зат. Тұлға, кекін-келбет, ... ... ... ... ... емес ... ... тұлғасы).
Бейнелік сын. Келбеттік, сыртқы тұлғалық.
Ғарыш зат. Аспан ... ... ет. ... ... ... самғау.
Дағдар ет. Қайтерін білмей дал болу, аңыру. Назым не ... ... ... ... ерерін білмей дағдарды (М.Иманжанов, Адам туралы).
Дағдарыс зат. ... не ... ... ... ... ... болудан туатын егес, керіс, жанжал.
Даугер дау иесі, дау ... – дау ... ... дау құмарлық.
Даула ет. Біреуден кеткен ақысын, аласасын талап ету, ... зат. ... ... даула етістігінің қимыл атауы.
Даулаушы дау иесі, дау қуушы.
Даулы дауға, таласқа түскен.
Даусыз сөзсіз, күмәнсіз.
Даушар жанжал, талас- ... ... зат. ... ... ... өмірінен дәйектер жинаған ... ... 1898 жылы ... уезінің бастығынан Мойынқұм болысынан
қалаға үш бала орысша оқуға жіберілсін деген бұйрық ... ... ... зат. ... ... тұжырым. Ресми төрешілер дәйектемесі
қолда: бір профессор, бір ... , - ... де мұны ... ... ... ... байыптаған тың зерттеу деп, тым биік ... ... ет. ... ... ... Ол ... ... қайта қарап, дәйектілеп шықты (Е.Қалығұлов, Жарық).
Дәлел зат. Себеп, сылтау; ... Мен ... егер ... ... болсам, одан бұрын оқуымды аяқтап алғаным жөн ғой деген сөзді
дәлелдеріммен айта бастадым (С.Мұқанов, Есею ... ет. Бір ... ... көз ... Егер керек десеңіздер, үкімет
алдында өзімнің тіпті кінәсіз екенімді ... ... ... ... зат. ... істің ақиқаттығына көз жеткізетін дерек,
түсініктеме. Ғаббастың ... ... ... ара ... ... дәлелдемелері бар деседі (І.Омаров, Серпін).
Дәлелқор сын. Себеп тапқыш, дәлелшіл. Сөйлегенде дәлелқор, ... ... ... ... мен\мен деп, Жағасын да ... ... сын. ... ... ... үст. ... елден ерек.
Езу зат. Астыңғы ерін мен үстіңгі ... ... ... ... екі ... ... ... сүт тамызса, оны да түгел жұта алмай, жарым-
жартысын езуінен ағызып жіберді ... ... ... зат. ... ... түйіскен екі шеті. Оның ... оң жақ ... ... қара мең бар екен ... Ақша ... ет. ... құлдықта ұстау: біреудің еңбегін пайдалану. Ол ауылды езген
ескілікке, әр түрлі өсек-аяңдарға, ... ... ... ... ез ... ... атауы.
Езгі зат. Қанаушылық, құлдықта ұстаушылық. Корей халқы ұзақ ... ... ... ... ... ... («Халық мұғ.»).
Езуші зат. Қанаушы, құлдықта ұстаушы, өзгенің еңбегін жеуші. Ал ... ... ... езушілеріне қарсы ашықтан\ашық қарсыласып
отырды (Қаз ССР тарихы).
Ез ет. Бір нәрсені мыжу, мыжғылау. Дәу ... ... ... ... езіп ... ... (О.Сәрсенбаев, Жалғыз күрке).
Езбе сын. Езіліп жатқан, миы шыққан жер. Жуық ... ... ... ... көктемгі езбе жауын (С.Мұратбеков, Отау үй).
Егін зат. Егістің (дәндә дақылдардың) өсіп шыққан, пісіп тұрған күйі. Егін
қол орақпен, шалғымен ... ... ... ... зат. Егін ... ... ... егін егілген жер, егістік. ... келе ... ... ... ... көп үйлі селоға тіреледі
(Т.Ахтанов, Боран).
Егінші зат. Егін ... егін ... ... адам; дихан.
Егіншілердің өз ісіне деген жауапкершілігі ... ... ... зат. Егін ... айналысушылық, егін егушілік. Мал
шаруашылығын жан-жақты дамыту үшін ең ... ... ... қою ... (С.Ақтаев, Дала).
Ес зат. Адамның естіген, көрген-білгенін ойда сақтау қабілеті; ақыл-ой. ... ... ... ... мен құбылыстарының бейнесі адам миында ... ... ... ... ... ... ... ет. Еске алу, елеу, қадірлеу, құрметтеу. Ғанидың ісін ескереміз,
ісінен үлгі ... ... ... зат. Естен шығармау, ұмытпау мақсатымен берілетін белгі - сый.
Таң нұрымен күлімдеп Аттандырып жатып сен, ... ... ... Ескерткішке
беріп ең (Қ.Ұябаев, Шығыс.).
Еш ес. Ешбір, түк, ешқандай. Сонда да сол жол ... ... ойға ... қай ... жақсы жол Болмайтын енді еш міні (Қ.Ұяқбаев, Тағдыр.).
Ешбір ес. Ешқандай, бірде-бір.
Бауыржан ешбір кемшілікті кешірмейтін, әр нәрсені өз атымен ... ... ... адам болып көрінді (С.Бақбергенов, Қарға там.).
Ешкім ес. ... еш ... ... ... ... ... ешкімге
бермеспін (С.Мыңжасарова, Қыр қыз.).
Ешқайда ес. Еш жерде, еш ... Байы да ... ... туған өлкем, Ешқайда
болмай шықты оған жер тең. ... ... ... майы ... ... түгі ... (С.Мұқанов, Шыңнан шыңға).
Ешқайсысы ес. Ешбірі, ешкім, ешқайсы. Бибі тақылдап күлді, оның ... ... ... ... ... ... ... (М.Гумеров,
Хазірет).
Ешқандай ес. Ешбір, бірде-бір. Ашық мінез, ақ маңдай, Менмендік ... ... ... ... наз, жайдары жүз еркем-ай (Қаз. әндері).
Ешқашан ес. Еш уақытта, ... ... ... оның ... ... ... ... қаратып ойнап оқтама (Ш.Айманов, Қыран.).
Ештеме ес. Ештеңе, еш ... ... түк те. ... ғана өзін ... ... ... отыр деп, ... араласқан жоқ (Қ.Жұмаділов,
Қаздар.).
Жабағы зат. қой менмалының жазғытұрымғы ұйысқан ... ... ... ... ... ... ... құрттап, жабағысығ қырқып жатыр (Б.Майлин,
шығ.).
Жабағыдай сын. Тұтасып, ұйысып қалған. ... ... ... ... ... бетеге (С.Мұқанов, Есею жылдары)
Жабағылан ет. Кірігіп, ұйысып қалу.
Жабағылану жабағылан етістігінің қимыл атауы.
Жабағылау сын. ... ... сын. ... ... ... Шет ... ... жүрген
жабағылы көк биенің, ешкі\лақ араласаз ғана ... ... ... ... үст. ... ... ет. ... босап жабығу, қамығып ... ... ... ... ... су сепкендей, қатты жабырқап қалған шағы еді (З.Жакенов,
Таң самалы).
Жабырқағыш сын. Көңілі жасып, қамыққыш.
Жабырқаңқылық зат. Көңілі босаңқылық, ... \ сын. ... ... ... сын. ... ... ренішті.
Жабырқаулық зат. \ еңсесі түсіп, мойып ... ... ... бір ... аяныштыжабырқаулық сезіліп тұрды (Ө.Қанахин)
Жабырқаушылық зат. Көңіл\күйі босаңдап мұңаюшылық, қамығушылық.
Жаз ет. Кінәлі, айыпты болу; ... Адам ... ... Сиыр ... ... ... ет. ... деп кінңлау, зеку. - Сен мені бүгін ШІслімнан ... ... ... тұрсың ғой, не қылса да - деді (М.Әуезов, Қараш.).
Жазғыру жазғыр ... ... ... зат. ... ... ... ... сын. Ешбір айып-кінәсіз, бейкүнә, пәк. Бүгінге дейін талай
жазықсыз тірі жандының тіршілік ... ... ... ... сұлап жатыр
(Р.Рахманқұлов, Бұрылыс)
Жаза зат. Қылмыстылығы, кінәлілігі үшін тартатын айып. ... ... сол бір ... кескінін кқруден артық жаза жоқ еді ... зат. ... ... ... ... Қылмысты Бәкен болып,
жазагер Қараменді ... ... елге ... (Ж.Молдағалиев, Торғай).
Жазала ет. Жауапқа тарту.
Жазалау жазала етістігінің қимыл ... ... да ... тиген жоқ
(М.Әуезов, Абай).
Жазалы Айыпкер, қылмысты.
Жазала ет. Айыпқа жығу, соққыға душар ... зат. ... ... ... көрсетуші. Жазалаушылар
ауыл-ауылды тағы да қылыштың жүзі, найзаның ... ... ... ... үст. ... ғана, ақырын, баяу. Ұлжанның жай, салқын айтқан сөзі бұған
ұрысқаннан да, ұрғаннан да жеңіл тиген жоқ (М.Әуезов, Абай).
Жайбасар сын. ... ... ... ... Қара ... ... әр кез
көңілді жүретін пысық Маргарита өзінің жайбасар ақ құба ... ... сын. ... ... сылбырлау, шабандау.
Жайбасарлық зат. Ақырын, баяу қимылдайтын шабандық, сылбырлық.
Жайлау сын. Екпіні ақырындау, баяулау.
Жайма\қоңыр сын. ... ... ... үст. Ақырын, жайымен ғана, баяу. Жаздың күні шілдеде ... ... ... аспай, жұп-жуас момақансып ағып жатқан лайсағ ... ... ... ... үст. ... қана, баяу. Байқайын деген оймен біршама уақыт
өтті. Екеуі терезені ... аша ... ет. ... жан\жануардың, т.б. үстін жамылғымен бастыру. Таласбайды
төсегіне ... ... ... да, есік ... ... (Т.Дәуренбеков,
Біз.кездес.).
Жабу зат. Ат-көліктің үстін суық тигізбеу үшін бүркеп қоятын жамылғы. ... ... ... ... ... алып, бурыл атты жабулап мініп алды
(Ғ.Мүсірепов, Оянған өлке).
Жорға сын. ... төрт ... тең ... ырғытыла, тайпала басқан жайлы
жүрісі. Оған қырдың қызыл түлкісі, жорғасы жүйрік жылқысы, жымда ... ақ ... көк ... да түгел ағылады (Р.Тоқтаров, Ертіс).
Жорға-жортаң зат. Бірде жайлы, ... ... ... Сәду өзіне тән жорға-
жортаңмен жыр сапарының ұзақ та жауапты ... ... ... ... зат. ... да, ... де, бәрі аралас. Көрмеде мырзаның
ғана мінетін жорға-жүйріктері ... ... ... зат. ... ... ... ... жорықта оқ даусына үйренген ат
ышқынып, шаба жөнелді (С.Жүнісов, Жапанда).
Жорықтас сын. Жорыққа ... ... ... ... ... бірі Әбжан Құндызбаевтың жасы тоқсан жетіде («Қаз.әдеб.»).
Жорықты сын. Шабуылы, жорығы көп, аттанысты. Есімханның ... ... ... бес атар ... ... (Ж.Жұмаханов, Соқпақ.).
Жорықтық зат. Жорыққа қажетті, керекті. Павлов жорықтық ... ... адам еді ... ... жұлдыз).
Жорықшы зат. Жорыққа, сапарға аттанушы. Семсерімді ... ... ... ... ... ... бол да еріңдер (Б.Күлеев,
Таңд.шығ.).
Жорықшылық зат. ... ... ... ... ... төсек, жеңін
жастық етіп жүретін - жорықшылық, етек-жеңін түрініп, ықшам ... ... тағы ... ... ... ... түрлеріне зор ықпал
жасап отырған (С.Қасиманов, Қаз. Қолөнері).
Кеуде зат. дененің қарыннан мойынға ... ... ... ... ет. Кеудемен итеру, омыраулау.
Кеуделі сын. Сом денелі, иықты.
Кеуделік кеуденің алдыңғы жағы, көкірек.
Кеудеше зат. кеудеге киюге арналып істелген сырма, жылы ... зат. Адам ... ... ... ... ... киім боларлық, киюге жарайтын.
Киім-кешек зат. Әр түрлі киім.
Киім –салым зат. Әр түрлі киім.
Киімсымақ киімге ұқсаған.
Киімшең киім киген күйінде, киіммен, ... ... сын. ... көмірдің түсіндей (түс, бояу). Оюлап кестеленетін
тұскиіз бірыңғай не шымқай ақ, не ... қара ... ... ... зат. Жапырағы жалпақ, бұтағы тікенекті бұта және оның қара түсті
жемісі. ... ... ... ... ... да ... ... Алмас.).
Қарақұс зат. Түсі көбіне қара қоңыр, өлексеге, жемтікке үйір, ірі жыртқыш
құс. Қарақұс басып жейді, Сұңқар ... ... (Қаз. ... ет. Қара ... бояу, қара ету. Тас көмірдің топырағы Денені басып
қаралап, Тас көмірдің түтіні Өкпені қауып аралап ... ... зат. ... ... ... мешкей. Шортан көлге шыдамсыз, Балықтан
шыққан бір ... ... ... ... деп, ... шықпас деп (Алдаспан).
Қарақшы зат. Жол торып, ел тонаушы. Қайсар әлі күнге мұхитта кезіп жүрген
қарақшылар туралы сөйледі ... зат. ... ... ... ... қара жолға шығып,
қарақшылық істейміз, жүргіншілерді тонаймыз (Б.Соқпақбаев, Менің атым.).
Қол зат. көне . Әскер, ... ... ... қолы ... ... ... ... шығ.).
Қолбасшы зат. Қалың қолға басшылық етуші, бастаушы; әскербасы; командир.
Әскерлер сапта. Мінбеге Калинин майданының ... ... ... там.).
Қол зат. адамның бір нәрсені ұстайтын, жұмыс істейтін дене мүшесі. ... ... ... дұрыс дейді (М.Әуезов, Абай).
Қолтаңба зат. автордың кітап бетіне өз қолымен жазған жазуы, қойған қолы;
афтограф. Міне, Тегераннан ... ... ... ал ... – Делиден
келген жазушының қолтаңбасы (Ә.Әлімжанов, Отырар.).
Қолғанат зат. көмекші, жәрдемші, бір ... ... ... ... ұлың бар емес пе, шай-суларыңды іше беріңдер (Қ.Нұрғалиев,
Екінші.).
Қорға ет. Бір ... ... аман алып ... ... ... ... ... балапанын қорғайды, бұршақ жауса басын ... ... сын. ... қорғап, сақтап жүретін.
Қос сын. Екі пар, егіз. Қалсақ та қос балдақты Қасым болып, ... та ... ... ... ... қуантар ек асыл болып (Қ. Мүсірепов, Алау).
Қосақ бірге қатар жүрген екі нәрсе; жұп, пар. Мен ... Күн ... ... Мен ... ... таза жар ... ... Қаһарман.).
Қос ет. Бір нәрсені екінші бір нәрсемен біріктіру. Құбылмалы көктем оған
тағы да бір он күн қос деп ... ... ... сын. ... ... ... ... колхоздар қосалқы ауыл
шаруашылығына мән бермей келген еді (Х.Ермұратов, Октябрь.).
Қосымша сын. Қосалқы, жанама. ... ... ... ... сақтауға
байланысты қосымша шаралар белгіледі (Ж.Жанарыстанов, Бұзаылық.).
Қосынды зат. Әр түрлі нәрседен құралған ... ... ... ... пен ... құяды (Ж.Жұмақанов, Мен жұмысшы).
Қу ет. Қашқан нәрсеге жету үшін соңына түсі, жүгіру. Салпаң құйрық қара ... алып ... үйір ... ... қуып ... ... Ойсыл қара).
Қуғын зат. Қуып келе жатқан адам. – ... ... ... ... ... ... ешкім келе қоймас (М.Әуезов, Қараш.).
Қуғыншы қуып келе жатқан адам; ізге түсуші, ... ... ... ... ... жоқ, ... қуғыншы жетті (З.Шүкіров, Қиын түйін).
Қу ет. Қашқан нәрсеге жету үшін соңына түсі, жүгіру. Салпаң құйрық қара бір
киікті алып ... үйір ... ... қуып келеді (С.Елубаев, Ойсыл қара).
Қуғын Біреудің соңына түсушілік, қудалаушылық. Ол түрмеден ... соң ... ... ... ... ... ... елдерге (Е.Ысмайлов,
Ақындар).
Қуғын-сүргін зат. қуғындауы, қыспағы көп кез, ала-сапыран ... Ол ... ... ... ... ... осы ... сағалаған
(Т.Әлімқұлов, Кертолғау).
Құбыл ет. Әлденеше түске ену, сан ... ... ... ... ... ашық ... ... қоңыр түске дейінгі, тіпті ашық жасыл түске
дейінгі аралықта құбылып отырады ... ... сын. Тез ... жиі-жиі құбыла беретін; өзгергіш, айнымалы.
Алматының ауа райы бала ... ... та ... ... сын. Құбыла бергіштік, айнығыштық (қасиет). Ол ... ... ... неше түрлі сұрқиялық, аярлық, құбылғыштық мінездерін
жарыққа ... ... Әр ... ... ... ... ... болып өзгеріп тұратын, өзгергіш. ... ... ... ауа райы ... ғой ... Махамбет.).
Құбылмалылық зат. жиі өзгеріп тұратындық, құбылғыштық. Ауа райының
құбылмалылығы адам ... ... жаңа ... ... ... кісілерге әр
алуан әсер ететіні айтпаса да түсінікті.
Қыс ет. Бір ... екі ... ... ... ... ... Ержанға ығысып,
есік алдындағы ең бір таңдаулы жерден орын беріп еді, енді оны да ... ... ... ... зат. Бір ... ... қысып ұстап тұратын құрал.
Қыс зат. Күзден кейін келетін, ең суық жыл ... Күз, қыс, ... ... адам жиі ... ... ... үст. Қыс ... қыс өткенше. Қар түскен соң қайдан алғандарын
білмеймін, қыстай осында астық тасыды ... Қыр ... зат. ... кейін келетін, ең суық жыл мезгілі. Күз, қыс, ... ... адам жиі ... ... ... ет. Қыс бойы бір ... ... тебу, қыстап шығу. Қыста үш -төрт отар
бір жерге қыстайтын болып жүрміз ... ... зат. ... мал ... ... қысқы мекен-жайы. Әлгі кісі
ең алыс түкпірлерде жатқан шопандар қыстауын көргісі ... ... зат. ... ... ... ең суық жыл мезгілі. Биыл қыс ... ... мал ... болған (З.Шүкіров, Қиын.).
Қыстық сын. Қысқа арналған, қыста пайдаланатын. Қазақ ол уақытта шөп шауып,
қыстық ... ... ... ... ... ет. Бір ... екі ... арасына салып сығу, жаншу. Техник жігіт
папиросын ... ... ... ... қырын қарап қалыпты
(К.Оразалин, Ақ жазық).
Қыстыр ет. Бір нәрсені ... ілу, ... қою. Мен ... ... ... ... ... Жорық.).
Қыстырма сын. Бір нәрсенің арасына қосылған, қыстырылған. Оның ... ... «бұл ... ... ғой» ... ... ... де қағыта берді
(Қ.Тұрсынқұлов, Есіңде ме.).
Қыс ет. Бір нәрсені екі заттың арасына салып сығу, жаншу. Ержанға ығысып,
есік ... ең бір ... ... орын ... еді, енді оны да ... (Т.Ахтанов, Қаһарлы күндер).
Қысым Біреуге қөрсетілген күш, қорлық, зорлық, қиянат. Фашистер ... ... ... әр ... жолмен еркіндікке, бостандыққа қол бұлғап жатты
(С.Қирабаев, Октябрь.).
Қысымшылық зат. Біреу тарапынан көрсетілген жәбір-жапа, зорлық. Оларды ... ... жаңа ... ... ... ... еді
(Ш.Өтепов, Ғани.).
Қытық зат. Қолтыққа, табанға не тамақ астына біреудің қолы тигенде болатын
жайсыз сезім. Сақал\мұрты жыбыр\жыбыр еткізіп, ... ... ... ... сын. ... тез келетін. Қытықшыл Балым сығыраңдай күліп,
қымсынған боп, ... алып қаша ... ... ... ... зат. ... ... зат. Қолтыққа, табанға не тамақ астына біреудің қолы тигенде ... ... ... соң әлгі қол қытығын келтіріп, жоғары-төмен
сумаңдап, қыдыра бастады ... ... ет. ... ... ... қолмен жыбырлату; қытығын келтіру.
Көктемнің саумал самалы жүзін ... өн ... ... ... ... зат. ... алты айға дейінгі төлі. Ешкі сүйеді баласын «лағым», -
деп, Тастан тасқа секірген ... - деп ... ... ет. Ешкі малының, тауешкінің төлдеуі.
Лақтық сын. Лаққа ... ... ... үст. Лақ ... лақ сияқты.
Майыс ет. Бір заттың бір жері қабысып, бір жақа қисаюы, жапырылуы. Қабырғаң
сынбапты, сәл ұшы ішіне қарай майысыпты ... ... сын. ... ... жұмсақ. Шеңгел мен жыңғылдай емес,
майысқақ тобылғы бірденсынбай бұратыла береді (Т.Ахтанов, Боран).
Майысқыш сын. ... ... ... ... өзі ... ... сынғыш, майысқыш еді (Х.Ерғалиев, Октябрь.).
Мін зат. бір нәрсенің бойындағы кемшілік, кем-кетік.
Маза зат. тыныштық, дамыл. Домбыраға күндіз де маза жоқ, ... де маза ... де маза жоқ ... ... ет. ... таптырмау, тыныштық бермеу. Мен әжемнің мойнына асылып,
мазалап ойнай бердім ... ... ... зат. ... бір ... айтылмақ ой, пікір. Шоқан кей хаттың
мазмұнын ... ... ... ... ... зат. ... шығарма мазмұнын жазбаша түрде баяндап, жазып
шығатын жазба жұмысы. ... беру ... ... ... ... ... ... жазба жұмысынан жіберетін қателері әр
алуан болып келеді.
Мақта зат. Басында қауашақтар өсетін техникалық ... зат. ... ... ... ... ... Сол сәтте оның
сөзінде кәдімгі мақташы ... ... ... ... ... ... жатқан-ды (Ш.Есмұрзаев, Мәртебе).
Маман зат. Ғылым мен техниканың, мәдениет пен ... ... ... ... еткен қызметкер. Колхоз жанынан түрлі мамандардайындайтын курс
ашады да, жұмысқа жарайтын ... ... ... ... ... ... зат. Еңбек қызметіндегі белгілі бір кәсіптің түрі. Мәнерлі сөйлей
білудің мұғалімдік мамандық үшін маңызы зор.
Маңыз зат. Бір нәрсенің өмірдегі ... ... ... ... ... кен
орнының Ұлы Отан соғысы жылдарында маңызы зор ... ... ... сын. Аса ... ... маңызы зор. Тұтқынға түскен үш неміс офицері
осы маңызды мәліметтерді ... ... ... зат. Маңызы зорлық, мәнділік. Көркем әдебиет неғұрлым күнбе-күн
алдымызда тұрған ұлы құрылысқа ат салыса алса, ... оның ... ... ... ... сын. Жұртқа аян, белгілі, анық. Үнді діні бойынша ... ... ғой. Біз соны ... көрдік (Т.Ахтанов, Үндістан.).
Мәлімде ет. Болған уақиғаны толық айтып жеткізу, хабарлау, баяндау. Әрбір
жаңа қоздаған қойдың, әрбәр жүре ... ... ... қай ... ... кездесіп келіп, Айгүлге мәлімдеп кетеді (Ғ.Мүсірепов, Кезд. кет.).
Мәлімдеме зат. ... бір ... ... ... ... ояз ... ... адамдар атынан Соколовтың жасаған мәлімдемесі өз
көңілінің қалауынан туған ... еді ... ... зат. жаңа үйленген адамдардың ерлі-зайыпты болғандығын ресми түрде
заңдандыру ісі. Жаңа үйленіскен жастар осы ... ... ... ... ... болған. Некелері содан кейін ғана ... ... ... ... ... ... зат. ... құрып, үйленушілердің біріне-бірі қосылғандығын
ресмилендіруші адамға берілетін жоралғы, ... ... ... емес, өмір
бойы мені зарлауға қалдырып, Қалдыбек байдан некеқиярға ... ... ... ... ... ... сұм! (М.Мырзақұлов, Ақық).
Некелі сын. Ресми түрде үйленген. Катюша тек өзінікі, некелі жары. Мұндай
сұлу жан бүкіл қазақ жерінде жоқ ... ... сын. ... ... ... ... 25 және 50 жылдығы,
яғни күміс, алтын тойлары адам өміріндегі маңызды оқиға, мейрам.
Ой зат. ойпаң, ойыс, ... жер. ... күн ... ... тобы ... түсіп, ұлық үйлеріне өзгелерден жақынырақ келіп тұр еді (М.Әуезов,
Қилы.).
Ойдым сын. ... ... ... ... ... ауыл күн қыза құм
арасындағы ойдым ... ... ... Жер ... сын. Ойқы-шойқы, ойлы-қырлы, шұңқырлы; тегіс емес. Тасты, ойдым-
ойдым жол шұқанақтары автомашиналарды қиралаңдатып, шиқылдатып, ... ... ... Ақын ізі).
Ойқы сын. Кедір-бұдыр, қисық; тегіс емес. ... ... ... ... ойқысын. Ілгері аяқ басыпсың, Өңшең түзе шопқысын (І.Жансүгіров,
Шығ.).
Ойқыл сын. Ойдым, ойыс ... Онда ... ... ... Ойқыл жерлер кей
жерде («Қазақ»).
Ойқы-шойқы сын. Кедір-бұдыр, дөңдеу, ойыстау. Көлдің сол қабағы ... ... ... ... ... зат. Тегіс емес, ойлы-қырлы, кедір-бұдырлы жер. Кедір-бұдыры, ой-
шұқыры көп, ... тұяқ ... тың ... ... арбадан, жолаушылар
жылдам қажиды да, жиі қонады (С.Мұқанов, Аққан жұлдыз).
Ойыс зат. Қозғалыстар әсерінен төмен түскен, ойлау келген же, ... ... ... ... асты сыз. ... Алтын.).
Ора ет. Қағазға не матаға екінші бір затты қымтап бекіту, көрінбестей етіп
орналастыру. Мәликеге деп қағазға ... ... ... да ала шықты
(Р.Тоқтаров, Ертіс.).
Орам зат. Заттың сыртын ораған бума, байлам. Ол ... ... ... ... ... ... байлауға кірісті (С.Санбаев, Аруана).
Әуре - әуреле сөзжасамдық жұбының негіз мүшесі әурені ҚТТС-де былай
түсіндіреді: «ир. Зат. ... мол, бос ... ... әуресі кейінгі
күндері мұртын басуға мұршасын келтірмегені сөзіледі (Б.Момышұлы, Москва
үшін.).
Әуреле ет. Мазасын ... ... ... ... ... ... ... бір
ашылып, бір бітіп, көп әуреледі (М.Әуезов, Шығ.).
Айтыс-талас зат. Дау-жанжал, керіс.
Айтыс-тартыс зат. пікір таласы, дау жанжал.
Айтысып-тартыс ет. ... ... ... ... ... ... әдебиеттер:
1. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. – Алматы: Ғылым, 1989. – 368 б.
2. Салқынбай А. ... ... ... аспект). Монография. –
Алматы: Қазақ университеті. 1999. -309 б.
3. Салқынбай А. Қазақ тілі ... Оқу ...... Қазақ
университеті, 2003. – 271 б.
4. Салқынбай А. ... тілі ... Оқу - ... ...... ... 2007. -192 ... Есімсейітов Б. Қазақ тіліндегі ... ... ... тұрғыдан сипаттау. – Шымкент: Ордабасы, 2003. – 80 ... ... Н. ... ... ... сан ... ... жүйесі. -
Алматы: Ғылым, 1988. - 104 б.
7. Қалиев Ғ. Қазақ тіліндегі сөзжасам мәселелері (Оқу құралы). – ... 2002. -190 ... ... ... ... ... Оразахынова Н.А., Исаева Ж.Т., Сүлеева
Г.С.- Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. – 176 ... ... ... ...... 2004. – 120 б.
10. Бейсембаева З. ... ... ... // ... тілі ... 2003, №9. 34-б.
11. Есімсейітов Б. Сөзжасамдық ұяның қарапайым ... ... ... тілі мен ... Шанский Н.М. Очерки по русскому словообразованию. Изд. 2-е, ... ... 2005. – 336 ... ... А.К. ... русский язык. Словообразование. Морфология. –
Москва: 2002. – б.
14. Улуханов И.С. ... ... в ... ... и ... описания. 2-е изд., стереотипное – Москва: Эдиториал УРСС, 2001. – ... ... А.Н. ... ... язык. (Морфемика. Словообразование.
Морфология). – Москва: Цитадель – трейд, 2002. – 464 ... ... Е.А. ... как ...... 1992.
24.Земская Е.А. Современный русский язык: Словообразование.
Шанский Н.М. Очерки по русскому словообразованию. – ... ... ... В.В. ... ... язык. Теоретический курс.
Словообразование. ... / под ред. ... В.В. – ... ... 1989, - 261 ... Зенков Г.С. Вопросы теории словообразования. – Фрунзе, 1969. - 165 с.
19. Араева Л.А. Парадигматические отношения на словообразовательном ... ...... 1990. – 78 ... ... Т.А. Отражение «смысловой заряженности» производящих в
значениях ... ... ... семантики
Пайдаланған сөздіктер тізімі
1. Ибатов А. Қазақ тілінің туынды сөздер ...... ... 1988. ... ... ... тілінің түсіндірме сөздігі. 1-том. – Алматы: Ғылым, 1974.
3. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 2-том. – Алматы: Ғылым, 1974.
4. ... ... ... ... ... – Алматы: Ғылым, 1974.
5. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. ...... ... ... ... ... ... сөздігі. 7-том. – Алматы: Ғылым, 1974.
7. Қазақ ... ... ... ...... ... ... Кейбір еңбектерде сөзжасамдық жұпты «қосақ» дейді.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөзжасамдық жұп және оның мағынасы54 бет
«Асыл тұқымды көк түсті қаракөл қой шаруашылығында жұптау түріне байланысты селекциялық белгілерінің көрсеткіші»30 бет
Арбашалар және доңғалақ жұптар жөндеу бөлімшелері15 бет
Аңшылық пен саятшылыққа (АС) қатысты атаулардың семантикасы151 бет
Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы32 бет
Ескі қазақ жазба тілі үлгілеріндегі лексика-семантикалық және сөзжасамдық ерекшеліктер57 бет
Жалаң түбір тұлғалы салт етістіктердің семантикасы53 бет
Жұп таңдау қаракөл тұқымын әр текті жұптау ерекшеліктері36 бет
Жұпсыз жібек көбелегі: зияндылығы, биологиясы, морфологиясы, анықтау әдістемесі және күресу шаралары7 бет
Жұпсыз жібек көбелегі: зияндылығы, биологиясы, морфологиясы, анықтау әдістемесі мен күресу шаралары3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь