Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының қола дәуірін зерттеу тарихы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І . тарау. ХVІІ ғасырдың екінші жартысы мен
1945 жылға дейінгі зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8

ІІ . тарау. Орталық Қазақстан археологиялық
экспедициясының зерттеулері (1946.2003) ... ... ... ... ... ..23

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36
Еліміз бодандықтың бұғауынан шығып, тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін, ата-бабамыздың мұрасын қалпына келтіріп, оны жаңа қырларынан зерттеуге мүмкіндік алып отырмыз.
Шу мен Сырдария өзендерінің солтүстігін алып жатқан, ата-бабаларымыз Сарыарқа деп атаған үлкен далалы аймақ ертедегі жазба деректерде аз сипатталған. Көп ғасырлар бойы үлкен ғылыми жұмбақ болып келді. Өкінішке орай, Орталық Қазақстан территориясының зерттелмегендігінен тарихи - археологиялық жағынан, аз мекендеген Қазақстанның солтүстік далаларында ертеде өркениет ошақтары дамуы мүмкін емес деген пікір қалыптасқан. Орта Азияның ерте кезеңінің көрнекті тарихшысы В.В.Бартольдтің болжамы бойынша, “Сырдария жағасы мен Қаратау тауы мәдени қоныстың соңғысы, ал солтүстікке қарай мекенсіз дала”. Бұл концепцияны Қазақстанның ерте дәуір тарихын зерттеуші М.П.Грязнов қате деп дәлелдеген./3,13-14/
Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының зерттеулері көрсеткендей, Орталық Қазақстан территориясында мыңдаған жылдар бойы этникалық өзара туыс дала тайпаларының мәдениетінің дамуы мен ауысуының күрделі процесі жүрген.
Қола дәуірінің ескерткіштерін зерттеу Орталық Қазақстаннның сол дәуірде мекендеген тайпалардың тарихының жарқын көрінісі айқындап, өлкенің көптеген бізге белгісіз тарих беттерін ашып берді.
Ғасырлар бойы Орталық Қазақстан аумағында өзіндік мәдениеті бар тайпалар мекендеп , шалғынды шөбі мен пайдалы қазбалары бар ауқымды тау шатқалдары мен ойпаңдарында, өзен алқаптарының жағалауларында орналасқан керемет ескерткіштерін бізге мұраға қалдырған. Көбінесе, ерте тас пен қола дәуіріне жататын ескерткіштері ерекше қызықтырады.
Өткен ғасырда ұлттық көне тарих зерттеу саласында өздерінің зерттеулерімен, еңбегімен, талантымен зор үлес қосқан ғалымдардың шоғыры шықты. Олардың ғылыми еңбектерінің құндылығы мен негізіне ғылыми тұрғыдан талдау жүргізбей тұрып, болашақта тарихи зерттеулерді айтарлықтай деңгейде жүргізу мүмкін емес. Сондықтан да Қазақстан тарих ғылымын қалыптастырған ғалымдардың мәдени мұрасын дұрыс түсініп, оны жан-жақты талдап игеру білудің маңызы зор. Ұлттық көне тарихымызды, мәдениетімізді, оның құрамдас бөліктерін жеке-дара талдап зерттеу ұлттық төл тарихымыз бен мәдениетіміздің қырларын терең саралауда жол ашатыны сөзсіз.
1. Археологическая карта Казахстана А., 1960.
2. Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев.А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. А.1966 .
3. Маргулан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана. А., 1979 .
4. Валиханов Ч.Ч. Собраниий сочений. В. 5-и томах. 3т. А.,1964. .
5. Маргулан А.Х. Археологические разведки в Центральном Казахстане. (1946 г.) // Известия АН КазССР. Серия историческая. 1948, вып. 4.
6. Маргулан А.Х. Отчет о работах Центрально-Казахстанской археологической эспедиции 1947 года // Известия АН КазССР. Серия археологическая, 1949. вып. 2.
7. Маргулан А.Х. Основные итоги археологических работ на территории Казахстана в 1955 году //Известия АН КазССР. Серия истории, экономикик, философии, права. 1956, вып. 3.
8. Маргулан А.Х. Главнейшие памятники эпохи бронзы Центрального Казахстана // Вестник АН КазССР., 1956, № 3.
9. Грязнов М.П. Памятники карасукского этапа в Центральном Казахстане // СА. 1952. ХVІ.
10. Маргулан А.Х. Третий сезон археологической работы в Центральном Казахстане // Известия АН КазССР, серия археологическая, 1951, вып. 3.
11. Акишев К.А., Агеева Е.И., Пацевич Г.И., Маргулан А.Х., Основные итоги археологических работ на территории Казахстана в 1955 году // Известия АН казССР., серия истории, экономики, философии и права, 1956, вып. 3.
12. Агеева Е.И. Хроника археологических исследований и находок на территорий КазССР за 1947 г // Известия Ан КазССР., серия археологическая, 1949, вып. 2.
13. Кадырбаев М.К. О некотырых памятниках ранних кочевников Центрального Казахстана // Труды Института истории, археологии и этнографии. АН КазССР, 1959, т.7.,
14. Маргулан А.Х., Агеева Е.И. Археологические работы и находки на территории Казахской ССР ( с 1926 по 1946 г.г.) // Известия АН КазССР, серия археологическая, 1948, вып. 1.
15. Кызласов Л.Р., Маргулан А.Х. Плиточные ограды могиьника Бегазы // КСИИМК, 1950, вып. ХХІІ.
16. Акишев К.А. Байпаков К.М. Вопросы археологии Казахстана. А., 1979.
17. Байпаков К.М., Таймагамбетов Ж.К., Жумаганбетов Т. Археология Казахстана. А., 1994.
18. По следам древних культур Казахстана. Отв.редактор Кадырбаев М.К. А., 1970 .
19. Поиски и раскопки в Казахстане . Отв. Редактор Акишев К.А. А., 1972 .
20. Прошлое Казахстана по археологическим источникам. Отв. редактор Акишев К.А. А., 1976.
21. Курманкулов Ж.К. и др. Обзор археологических раскопок на поселении Талдысай (1994-1996, 1998, 2001 гг.) // Известия АН РК. Серия общественных наук. 2005. № 1.
22. Курманкулов Ж.К., Ишангали С. Изучение могильника Талдысай І в 2002 году // Известия АН РК. Серия общественных наук. 2003. № 3.34-35.
23. Кадырбаев М.К., Курманкулов Ж.К. Культура древних скотоводов и металлургов Сары-Арки. А.1992 .
24. Ахинжанов С.М., Макарова Л.А., Нурумов Т.Н. К истории скотоводства и охоты в Казахстане. А.,1992.
25. Кузнецова Э.Ф., Тепловодская Т.М. Древняя металлургия и гончарство Центрального Казахстана. А., 1994.
26. Зданович Г.Б. Архитектура поселения Аркайым. // Маргулановские чтения. 1990
27. Маргулан А.Х. Сочинения-Шығармалары. В 14-ти томах, 1-2 т.
28. Сальников К.В. Очерки Древней истории Южного Урала. М., 1967.
29. Федорова-Давыдова Э.А. Проблема археологии Урала и Сибири. М.,1973.
30. Зданович Г.Б. Бронзовый век Урало-Казахстанских степей. Свердловск, 1988.
31. Археологические исследование в Казахстане. А., 1973.
        
        БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТІ
АРХЕОЛОГИЯ ЖӘНЕ ЭТНОЛОГИЯ КАФЕДРАСЫ
Курстық жұмыс
Тақырыбы: Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының қола дәуірін
зерттеу ... ... ... ... ... ... курс ... 2007ж.
Жоспар:
Кіріспе..................................................................
...................3
І – тарау. ХVІІ ғасырдың екінші жартысы мен
1945 ... ... ... – тарау. Орталық Қазақстан археологиялық
экспедициясының зерттеулері (1946-2003)......................23
Қорытынды................................................................
.............33
Пайдаланылған ... ... ... ... шығып, тәуелсіздікке қол жеткізгеннен
кейін, ата-бабамыздың мұрасын қалпына келтіріп, оны жаңа ... ... алып ... мен Сырдария өзендерінің солтүстігін алып ... ... ... деп ... ... ... ... ертедегі жазба
деректерде аз сипатталған. Көп ғасырлар бойы ... ... ... ... ... орай, Орталық Қазақстан территориясының
зерттелмегендігінен ... - ... ... аз ... ... ... ... өркениет ошақтары ... емес ... ... ... Орта ... ерте кезеңінің көрнекті
тарихшысы В.В.Бартольдтің болжамы бойынша, “Сырдария ... ... тауы ... ... ... ал ... ... мекенсіз дала”.
Бұл концепцияны Қазақстанның ерте ... ... ... қате деп дәлелдеген./3,13-14/
Орталық ... ... ... ... ... Қазақстан территориясында мыңдаған жылдар ... ... туыс дала ... ... ... ... күрделі процесі жүрген.
Қола дәуірінің ескерткіштерін ... ... ... сол
дәуірде мекендеген тайпалардың ... ... ... ... ... бізге белгісіз тарих беттерін ашып берді.
Ғасырлар бойы Орталық ... ... ... ... ... ... , шалғынды шөбі мен пайдалы қазбалары бар ... ... мен ... өзен ... ... орналасқан
керемет ескерткіштерін бізге мұраға қалдырған. Көбінесе, ерте тас ... ... ... ... ... қызықтырады.
Өткен ғасырда ұлттық көне тарих зерттеу ... ... ... ... зор үлес ... ғалымдардың шоғыры
шықты. Олардың ғылыми еңбектерінің құндылығы мен негізіне ғылыми тұрғыдан
талдау жүргізбей тұрып, болашақта ... ... ... ... мүмкін емес. Сондықтан да Қазақстан тарих ғылымын қалыптастырған
ғалымдардың ... ... ... ... оны ... талдап игеру
білудің маңызы зор. Ұлттық көне тарихымызды, мәдениетімізді, оның құрамдас
бөліктерін жеке-дара ... ... ... төл ... ... ... ... саралауда жол ашатыны сөзсіз.
Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының ... ... ... ... ... оның ... ... орнын көрсету
және теориялық болжамдық жағынан өзекті мәселердің бірі болып ... ... мен ... жұмыстың алдына қойған мақсаты мен міндеттері ... және оның ... ... ... ... Мақсат –
Орталық Қазақстан өңіріндегі қола дәуірінің ескерткіштерінде жүргізілген
ізденістер негізінде алынған деректерді жинақтап, ... ... ... ... ... ... төмендегідей міндеттер туындайды:
• Орталық Қазақстанның қола ғасырының патшалық Ресей кезіндегі
зерттеу жұмыстарына ... ... ... ... ... экспедициясының ғылыми – зерттеу
жұмыстарын сараптау;
• Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының зерттеу тарихының
қазақ халқы үшін маңыздылығын көрсету.
Методологиялық және ... ... ... өзгерістерді негізге ала отырып, ... ...... ... ... таным принциптерін
негізге алдым. Сондай-ақ, осы тақырып төңірегіндегі соңғы ... жаңа ... ... , ... мен ... нақты басшылыққа алынып, зерртеу барысында зерттеу, талдау,
сараптау әдістерін қолдандым.
Тарихнамасы:
Патшалық Ресей кезінде ... ... ... ... ... мен ... , ... мен
саяхатшылардың еңбектерінде кездеседі. Атап айтсақ, С.Ремезов, Г.Ф.Миллер,
И.Фишер, П.С.Паллас, И.П.Фальк, И.Георги, П.ИРычков, ... /1, ... 2, 17-20б/ ... ... Орталық және солтүстік-шығыс
Қазақстанның археология мен этнографиясы жайлы ... ... ... Ф.Страленберг (1676-1747ж.ж.) жинастырған /14, 128-132б / .
ХVІІ ғ. соңынан бастап Орталық ... ... келе ... ... ... Телятников және Безносиков (1796), шенеунік
Поспелов пен ... (1800), ... (1811), ... ... (1829) және т.б. маршруттары белгілі. Олар ... ... ... ... ... ... ... 1785 жылы құралған капитан ... ... ... ... және ... ... ... Семей,
Шыңғыс, Қарқаралы аудандарымен қатар, Жетісу жерлерінің археология ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың жиырмасыншы жылдарынан бастап, Қазақстан мен Сібірдің
археологиясымен ... ... ... бастады: Х.М.Френ,
Г.И.Спаский, П.С.Савельев, А.Ремюза және ... Олар ... ... ... ... және оны сақтау мәселесін көтерді. /2, 28-30/
ХІХ ғасырдың екінші жартысында Қазақстанды археологиялық зерттеу ғылыми
негізделе ... ... ... ... ... ...... Ш.Ш.Уәлиханов, Н.М.Ядринцев, академик
В.В.Радлов және П.И.Лерхтің ... ... зор. 1910 ... қола ... ... ... салды. Ол Ертісте кең
археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. В.И.Каменский қола дәуірінің ... ... ... Ол ... көп ... ... сынықтарын
табады. Кейбір ыдыстар әртүрлі оюлармен шебер өрнектелген.
В.И.Каменскийдің қазба жұмыстарынң ... ... ... ... С.С.Черников жариялаған болатын. Бірақ оның
материалдары – ... ... ... ... ... және этнография мұражайының қорында сақтаулы. /14, 133-135б/
1927 жылдан ... ... ... ... ... ... Л.Ф. Семенов айналысты. Соғысқа ... ... ... ... ... ... ... ал кейіннен тек қола
дәуірін зерттей бастады.
Орталық Қазақстандағы алғашқы археологиялық жұмыстар Қазан социалистік
революциясынан кейін ... ... ... Мемлекеттік
Академиясының (ГАИМК) 1933 жылы құрылған Нұра экспедициясы жүргізді.
Нұра экспедициясының жұмыстарының нәтижелері 1935 жылы ... есеп ... ... ... ... қола ... ... әсіресе,
Дәндібай 11 қорғанынан алған мәліметтерді М.П.Грязнов еңбегінде айтып
өтеді.
Орталық Қазақстанды ... ... ... ... А.В.Формозов, Ю.А.Орлов, Г.Н.Щерба және т.б. ... да ... ... ... ... ... ... археологиялық экспедициясы Орталық
Қазақстан экспедициясы болды, оны сол кезде академик Ә.Х.Марғұлан басқарды.
Бұл экспедиция осы ... ... ... ... ... ... ... келеді./1,13 б/
Осы зерттеулердің нәтижесінде 1966 жылы ... ... К.А ... , М.Қ.Қадырбаев ,А.М. Оразбаевтың “Древняя
культура Центрального Казахстана”/2/ атты ... ... ... ... ... ... жайлы монографиялар көп жыл
бойы ... ... ... ... ... беғазы - дәндібай
мәдениетіне арналған жұмысы іргелілігімен ерекешеленеді./3/
Солтүстік Бетпақдала қоныстары мен обаларынан ... ... ... ... айналымға енгізілді. М.Қ Қадырбаевпен ... ... –1, ... Ақ ... ... ескерткіштерінің
материалдары жүйеленіп, оларға талдау жасалған, олардың ... ... ... ... ... көзі 1946-2003 жыл аралығында жүргізген Орталық
Қазақстан архелогиялық ... ... ... ... ... ... ... негізгі бөлім, қорытынды және ... ...... ХVІІ ... ... жартысы мен 1945 ... ... ... бойы ... ... ... ... мәдениеті бар
тайпалар мекендеп , шалғынды шөбі мен ... ... бар ... тау
шатқалдары мен ойпаңдарында, өзен алқаптарының жағалауларында орналасқан
керемет ... ... ... ... Көбінесе, ерте тас пен
қола дәуіріне жататын ... ... ... пен ... Қазақстан археологиясы жайлы ХVІ-ХІХ ғ.ғ.
Сібір деректерінде, ең алдымен ... ... ... ... ашқан адамдардың, сібір воеводаларының қазақ ордасындағы адамдар
мен жерлері жайлы сұраунамаларда, сондай-ақ 16-17 ғ.ғ. ... ... ... зор. ... көптеген
еңбектерінің бірі 1701 жылы жазылған ... ... ... ... ... ... всей ... и малопроходной каменной степи” бізге
біраз деректік мәлімет береді. Ол Петр І ... ... 1698 ... ... ... ... ... мен М.Трошиннен алған ... ... Бұл ... Есіл ... ... ерте ... мен ... көрсетілген. /2,11-12б/
Кейіннен Г.Н. Потанин “Ремезовтың атласында” Қаратал ... ... ... оң жақ саласында, Тылқара мен Тесир-гор өзендерінің
арасындағы “тас қала”, ... ... ... ерте кездегі қалалар мен
құрылыстан атап өтілген деп жазған.
Орталық Қазақстанның бай археологиялық ескерткіштері ерте ... ... ... ... Алғаш рет осы ... ... ... ... ... қоғам қайраткері Юрий
Крижанич (ХVІ ғ) хабар береді. Оның мәлімдемесі бойынша , осы ... ... ... бір ... ... ... табылған қазынаны
Тобольскіде сатқан./2,13б/
Орталық және ... ... ... мен ... ... ... швед ... Ф.Страленберг (1676-1747ж.ж.)
жинастырған. Ол 1711 жылы жер ... ... ... ... ... және ... ... 12 жылы осы жақта өмір
сүреді. Ғалым көрген Есіл мен ... ... ... ... ... ... тас құрылыстардың, кен орындарының, тастағы
таңбалар мен жазулардың суретін салған./3, ... ... ... ... де қызығушылығын
тудырды. Әсіресе, оны ол кезде бүтіндей сақталған ерте ... кен ... ... ... тас ... қызықтырды. Бірақта сол
кездегі хан ... бұл ... ... ... ... келтірді.
Миллердің тек шеткі аудандарда саяхат жасауға ғана мүмкіндігі болды./3,34-
35б/
Солтүстік-шығыс Қазақстанның археологиясы жайлы мәліметтер ... және ... ... Витзеннің кітаптарында да кездеседі. ХVІ
ғ. ... ... ... бай ... және ... ... 1692 жылы ... Ф.А.Головин Петр І берген алтын және күміс
ыдыстар, жабайы аңдар мен үй ... ... ... ... жайлы
“ Солтүстік-шығыс Татария” атты бірінші кітабын жазады. Ол коллекциясы
ылғида толықтырылып тұрды. 1705 жылы ... ... ... ... Бірақта
1785 жылы Петр І арнап шығарған үшінші кітабы ең жақсысы деп саналады.
Кестелер және ... ... ... ... Бұл ... қазірде маңызын
жоғалтқан жоқ. Сібір мен Қазақстанның ... ... ... академик В.В.Радлов аударған Н.Витзеннің кестелерін археологтар мен
өнертанушылар қолданады./2,13б/
ХVІІІ ғ. ... ... ... Азия мен ... Петр І
қызығушылығы арта бастады. Ол қазақ далаларын “Азияның есігі” деп ... ... ... ... ... ... ұйымдыстырылады:
Хиуаға А. Бекович-Черкасский (1714-1717), Бұхараға Ф.Беневени (1719-1725),
Ертіс ... ... ... және ... ... Алатауларына И.С.Унковский (1723) және т.б. Алтын кен орнын табу ... ... ... ... Перт І ерте ... бұйымдарды
зерттеу және жинауға да ерекше мән берген. Табылған алтын, ... ... ... ... ... немесе Мосвка мен Ленинградқа
тапсыруды бұйырады. 1718 жылы Петр І ... ... бір ... – мың ... ал бас ... – бес жүз рубль көлемінде ... ... ... ... ... І ... мен ... мәдениеттері ескерткіштерінің зерттелуінің
негізін салады. 1719 жылы ғалым Мессершмидті Сібірге әртүрлі бұйымдарды
зерттеуге жібереді. Ол ... ... ... ... ... ... өмір сүреді. Ол бұл жерде Таберт деген швед ... ... ... ... ... ... ... әйгілі болады.
Тобольскіде болған ... ... ... және ... ... ... Сібір және солтүстік-шығыс Қазақстанның тарихи
топографиясымен танысып, Есіл мен ... ... ... ... ... ... алған мәлеметтері жайлы
Петербургке жазып отыр. Осы мәліметтерді пайдаланып Көкшетау мен ... ... ... ... ... ... ... жақсы қызметкерінің бірі Ф.Страленберг,
қазба жұмыстарын жасауға көмектесе жүре, ескерткіштердің сызбасын жазып,
өзіне қажетті ... ... ... Ол Тобольскіде 1711-1721 жылдары
өмір сүріп, Солтүстік, Орталық Қазақстан және Батыс ... ... ... ... және ... ... ... жинайды.
1723 жылы отаны Швецияға оралғанан кейін оларды өз кітабында жариялайды.
Бұл еңбекте Солтүстік және ... ... ... ... көп
мәліметтер алуға болады.
Мессершмидт, Ф.Страленберг, Н.Витзеннің еңбектері Петр І ... ... ... ... ... ... Оның осы ... ерте кездегі ескерткіштердің өнері мен мәдениетінің Сібір
коллекциясы Мемлекеттік Эрмитажда ... мен ... ... ... және ... ... жинаумен орыстың белгілі тарихшысы В.Н. Татищевте айналысқан.
Көрнекті ғалым В.Н. Татищевтің ... 1733 жылы Г.Ф. ... ... ... Бұл екінші Камчаткалық деп аталған
экспедицияның жинаған мәліметтері Қазақстан мен ... ... ... ... береді. Экспедицияның құрамында белгілі ...... ... ... ... ... ... М.Ушаков, суретшілер И.Беркан,
И.Лоресениус, студент ... және т.б. ... ... оларға
Сібірдің белгілі тарихшысы И.Фишерде қосылады. ... ... ... Екатеринбург, Тобольск, Тара, Железинский, Ямышевский, Семей арқылы
Өскемен, ал ол жерден Барнауыл, Сібір, Кузнецк.
1740 жылы И.Гмелин Солтүстік Қазақстанға, Жайықтың жоғарғы ... ... ... В.В. ... ... ... археологиялық
ескерткіштері жайлы мәліметтері оның төрт томдық еңбектерінде шашыраңқы
жазылған. /3,18-19/
Сібір мен Қазақстанның ескерткіштерін академик ... де ... ... ... ... ... ... карталар мен
сызбалар, этнография мен ерте дәуірдегі өнер шығармаларын, археологиялық
мәліметтер жинастырады. ... ... ... ... ... ... Сол жұмыстардың нәтижесінде, Петербургке Сібір ... ... ... көп мәліметтер алып келеді. Бірақта
,өкінішке қарай, бұл мәліметтер бір ... ... ... бөлігі
жарияланбай, әртүрлі архивтарда сақталуда.
Қазақстан археологиясын зерттеуде : «Исторические замечание», ... ... ... ... ... «Изъяснения о
некоторых древностях» деген ... ... ... ... ... 18 ғ ... жартысынан бастап екінші
академиялық экспедициясының қызметкерлері, соның ... осы ... ... ... ... танытқан И.Г.Георги (1729-
1802), П.С.Паллас (1741-1811), П.И.Рычков Х.Барданес, және т.б. П.С.Паллас
Волга далаларымен, ... және ... ... ұзақ саяхатшылап, тарих,
география және халықтардың этнографиясынан еңбек жазған.
1768-1773 жылдары И.П.Фальк Солтүстік және Орталық ... ... ... жасайды. Оның архивінде тарихи топография, археология мен
Қазақстанның архитектурасына тарихына қатысты мәліметтер бар.
И.П.Фальк және ... ... ... ... Қазақстанның топографиясының тарихына ... ... бар. Ол ... ... ... ... ... мен Алтай
жерлерінде болған. Сондай-ақ, И.П.Фальктың ... ... бірі ... ... Ол ... ... ... дейін жүріп өткен. Қазақ даласында қирағанына көп болмаған біраз
қалалардың орны қалған деп атап кеткен. Елек ... ... ... ... қорғандардың қирандыларын көрген. Х.Барданес Ембі ... ... ... ... қоныстардың қалдықтары ... ... ... ... ... ... ... топография және археологиясын зерттеуде
керемет ғалым П.И.Рычковтың да үлесі зор. П.И.Рычковты тарих-экономист
ретінде кен ... ... ... ғ. ... бастап Орталық Қазақстанға саяхатшылар келе бастады. Бізге
капитан И.Г.Андреев, Телятников және Безносиков (1796), шенеунік Поспелов
пен Бурнашев (1800), ... (1811), ... (1813), ... ... т.б. ... ... Олар өздерінің жазбаларында Орталық
Қазақстанның далалары ... ... ... кездеседі. 1785 жылы
құралған капитан И.Г.Андреевтің қолжазбасында Қазақстанның этнография,
география және саяси ... ... ... ... ... аудандарымен
қатар, Жетісу жерлерінің археология және тарихи топографиясы жайлы маңызды
мәліметтер алуға болады./20, 135-137б/
Орталық ... ... ... ... ... ... ... Сібір корпусының тілмашы Филипп Назаров та хабар береді.
Ол ... ... ... және ... ... арқылы, Петропавлдан
Ташкентке қарай жол жүреді. Ол Орталық ... ... ... ... және ... ... жағалауларымен жүріп өтіп, ол жердегі кен
орындарын байқаған.
Семейден Созаққа Қарқаралы ... және ... ... арқылы өткен
Н.И.Потаниннің бақылаулары да ерекше қызығушылық ... Осы ... ... ... ... Темірші мен Қызыларай тауларындағы
тас және қола ... ... мен тас ... ... ... ... жартысында Қазақстан мен Алтайды археологиялық
зерттеулер осы аудандарды геологиялық зерттеумен ... ... ... тау ... ... И.П, ... ... В.Ледебур,
А.Гумбольттің жұмыстарнынан Орталық ... ... ... ... ... ... ... инженері И.П.Шангиннің Орталық Қазақстан ескерткіштерін суреттегені
үлкен қызығушылық тудырады. Ол Петропавлдан ... ... ... және ... ... меридиан бойынша кесіп өтіп, солтүстік
Балқашқа дейін ... Осы ... ... ... ... ... ... Орталық Қазақстанның ескерткіштері еркше үлкен
грагит тастардан ... деп ... рет ... ... /2, ... Көкшетау облысындағы Байқошқар тауында көп шоғырланған қола дәуірінің
ескерткіштерінің тауып алады. Сонымен қатар, көптеген кен орындарын ... ... ... ... ... Орталық Қазақстан территорясына саяхаттағы жазбалары
бірнеше рет “Вестник Европы”, “Сибирский ... және ... ... ... басылып шыққан. Бірақта, оның да қолжазбаларының маңызды
бөліктері мұрағат қорларында ... ... ... ... ... ... мен ... шығыстанушы ғалымдар айналыса бастады: Х.М.Френ,
Г.И.Спаский, П.С.Савельев, ... және ... Олар ... ... ғылыми зерттеу және оны сақтау мәселесін көтерді.
Г.И.Спаский Сібір мен Қазақстан археологиясы жайлы көптеген ... ... ... “ Путешествие по Сибири”, “Записки о
сибирских древностях”, “О древних ... ... және т.б. ... ... ... ... мен ... өзенінің алқаптарына біраз
жұмыстарын арнаған. “Древности ... ... ... ... мен ... ... маңызын атап өтеді. Сонымен қатар, Г.И.Спасский
ертедегі ескерткіштерді қорғау мақсатын алға ... ... ... қола дәуірі мен ерте көшпелілер жайлы өзінің осы
өлкедегі үш ... ... ... ... ... ... құнды
болып табылады. Ол ... Шу ... ... ... ... ... ... А.И.Шренктің жинаған мәліметтері СССР Ғылым
Академиясының ... және ... ... ... ... сыртында “Заттар табылған жері Қырғыз даласына (яғни, Орталық
Қазақстан), ... ... мен ... ... деп ... ... барлығын Шығыс Қазақстанға жатқызады. Бірақта
А.И.Шренктің ... ... ... ... еш ... ... Сол
кездегі Батыс Сібірдің генерал-губернататоры Горчаков оған тек Алакөл көлі
арқылы ... ғана ... ... /27, ... ... қола ... саны басым. Мұндай көп
бұйымдар жер бетінен ғана алынуы ... ... ... ... ... ... болады.
Орталық Қазақстанда жүргізген үш жылдық ... ... ... ... ... ... ... ішінде бізге
“Путешествие и исследования по Зоонгарским Киргизским степям ... ... ... ... в ... ... ... по топографии и этнографии”./27, 55б/
Орталық Қазақстанның археологиялық ескерткіштері ... ... ... жартысы мен ХХ ғ. ... ... ... ... ... болды. Ғалымдардың арасында Е.М.Ядринцев,
Г.Н.Потанин, С.Н.Гуляев, ... ... ... ... ... ... В.В.Радловтан басқасының бәрі материалдық жағынан
қамтылмағандықтан ... ... ... ... ... Олардың
жұмыстары археологиялық ескерткіштерді есепке алумен және тіркеумен ғана
шектелді. Сондай-ақ, есепке алудың ... ... деп ... мен ... ... ... ... басқармаларына жіберуді санады./2,38-38б/
ХІХ ғасырдың екінші жартысында Қазақстанды археологиялық зерттеу ... ... ... ... ... ... ... – П.П.Семенов-Тянь-Шанский, Ш.Ш.Уәлиханов, Н.М.Ядринцев, академик
В.В.Радлов және П.И.Лерхтің еңбектерінің маңызы зор. Бұл ... жаңа ... ғана ... ... тарих, география, тарихи
топографиядан терең ... ... ... Олар ... және ... жұмыстары нәтижесінде ескерткіштерді кезеңдерге
бөлуге тырысты./2,39-40/
Осыған байланысты жас ғалым Ш.Уәлихановтың жазбаларының маңызы зор. ... ... мен ... ... ... сондай-ақ осы
тақырыпқа байланысты еңбек ... ... Оның ... ... ... ... ... Заилийского края”, “Дневник
поездки на Иссыккуль” және “Очерки Джунгарии” атты жұмыстарында қысқаша
баяндаған. Ол ... ... ... ... анықтауға
тырысқан. Оның пікірі бойынша, Орталық Қазақстанда мынадай ескерткіштер
кешендері:
1) ескі кен орындары;
2) жыртылған жерлер;
3) тас ... ... ... ... ... ерте орта ... ... құрылыстары бар. /4. 277-279/
Орталық Қазақстанның ескерткіштері жайлы ... ... ... ... географиялық сөздігінде ... ... Ол ... ... ... ... Уәлиханов
еңбектерін талай келе, Орталық Қазақстанның ескерткіштері жайлы ... ... ... ... ... қоғамның экспедицияларын құру туралы үлкен мәселені көтерді.
Осыған байланысты Орталық және Солтүстік-шығыс Қазақстанның ерте ... ... арта ... Орыс ... ... ... ... маңызы зор болды. Осы ұйымдарда ірі ғалымдар ... ... ... ... ... ... ... 36-38/
1862 жылы В.В.Радлов алғаш рет Қарқаралы округінен ... ... ... зерттеп, оған ғылыми сипаттама берді.
Қазақстан археологиясын зерттеуде, орыс ғалымдары Н.М.Ядринцев, Н.И
Веселовский, В.В.Бартольд, ... ... ... және
Дудиннің де үлестері зор. Орынбор мен Торғай ... осы ... ... ... және т.б. қола ғасырының
ескерткіштерін ... ... ... ... ... 1910 жылы ... өз
еңбектерінде жинақтап, Орынбор ғылыми архив комиссиясында басып шығарды.
Бұл жинаққа П.С.Паллас, П.И.Рычков, ... ... ... ... ... Н.Я.Коншиннің және т.б. жинаған
мәліметтері кірді. Мәліметтер ... ... ал оның ... қорғандар,
қалалар, ертедегі кен орындары, тастағы жазулар мен суреттерді ... ... ... ... ... ... зерттеуді қорытып айтатын болсақ, бұл үлкен аймақ әлі де
толық зерттелмеген еді. ... ... ... ... шеткі
аймақтарының кең және жүйелі түрде зерттелуі ... емес ... ХІХ мен ... ... бұл ... ... іздеушілер ғалымдардан бұрын барғанына
байланысты, олар көптеген ... ... ... қиратты.
Ескерткіштерді корғау дұрыс ұйымдастырылмады.
Неолит дәуірінде-ақ ... ... ... ... ... ... ... мен жоғары дамыған
металлургияның қалыптасуына жеткізді. Өндіруші тұрпаттағы экономикаға ... ... ... жағдайды түбірімен өзгертті. Қоныстарын жиі
өзгертетін, жігерлі, ... ... ... ... және ... ... бұлардың қалыптасуында соғыс қақтығыстарында едәуір
рөл атқарды. Қару енді жабайы ... ... үшін ғана ... ... ... арасындағы қақтығыстарында жиі пайдаланылатын ... ... ... ... ... ... саласына айналды.
Археологиялық материалдар бойынша, андронов тұрпатты ескерткіштер
қалдырған ... ... ... ... ... ... ... жергілікті өзгешіліктерге қарамастан, ұлан-байтақ аумаққа тараған
бұл тайпалар неолит дәуіріндегі тайпалық ала-құлалықты ... ... ... ... ... ... зерттеу тек кеңес үкіметі ... ғана ... ... ... мәдениеттің, ғылымның қарқынды өсуінің
әсерінен кең ... ... ... Археология отанымыздың ерте
дәуірдегі тарихын тереңірек танып-білуге көмектесті.
ХХ ғасырдың 30 жылдарынан ... ... ... ... ... құрылыс жұмыстары жүргізілді. Осыны ескере отырып,
еліміздің ғылыми ... ... ... ... ... ... /20, ... жылы В.И.Каменский қола дәуірін зерттеудің ... ... ... кең ... ... ... жүргізді. В.И.Каменский қола
дәуірінің Кіші Қойтас қонысын ... Ол ... көп ... сынықтарын табады. Кейбір ыдыстар әртүрлі оюлармен ... ... ... ... мәліметтерінің біраз бөлігін
С.А.Теплоухов, М.П.Грязнов, С.С.Черников ... ... ... ...... ... есептері, фотографиялар, суреттері
антропология және этнография мұражайының қорында сақтаулы.
Андронов мәдениетінің алғашқы ескерткіштерін 1914 жылы А.Я. ... ... бері ... ... ... орасан зор археологиялық материал
жиналды./2, 58-59б/
Қазақстанның ерте кезеңінің, әсіресе қола ... ... ... ... тек ... ... ғана басталды. С.А.Теплоуховтың
Енисейде көп жылдық зерттеу жүргізуінің (1922-1925 ж.ж.) нәтижесінде ... ... ... қола ... ... ... ... 1914 жылы Ачинск маңында, Андрон деревнясында осы ... ... ... ... ... ... терминін
енгізді. Бірақта, С.А.Теплоухов андрон мәдениеті батыс Сібір ... ... ... қола ... ... ... ... неміс әдебиеттерінде Минусинск қола мәдениетіні жалғыз
деген ескірген көзқарасты аттап өте алмады./2,61-62/
Бұл мәселеге ... 1926 жылы ... ... далалары мен Оңтүстік
Оралда зерттеу жұмыстарын жүргізді. Ол Қазақстанның қола ... ... ... ... Минусинскден тыс андрон
мәдениетінің батыс шекарасын белгіледі. Ол ... ... ... ... ... болжамдар жасауға мүмкіндік берді.
М.П.Грязнов: “ ... ... ... жайт, Қазақстанның зерттелмеген
палеонтропологиялық жағынан, болашақта жақсы нәтижелер күтуге болады.
Біздің қола ... ... ... ... ... ... Қазақ
даласындағы қоныстар мен тұрақтарда қазба жұмыстарын жүргізу, Қазақстанның
өткенінің көп ... ... ... ... ерте ... ... көзбен қарау мүмкіндігі туындауы мүмкін” деп өз ойын ... ... Орал ... андронов мәдениетіне хронологиялық
топтама жасады; оны бірінің орнын бірі ... үш ... ... ... түрде мынадай аттар берді: федеров кезеңі – б.з.б. 18-17 ғасырлар,
алакөл ... - ... 15-12 ... замараев кезеңі - б.з.б. ... ... ... К.В.Сальников кезеңдерге бөлуі ... ... деп ... және ... қола ... ... осы мәдениеттің тараған аудандарының бәрінде қолданылды./28,105-
106б/
Кейіннен К.В.Сальниковтың кезеңдерге бөлуі қайта ... ... Г.Б. ... пен басқа да ... ... ... мәдениетін кезеңдерге бөлуге байланысты бұл ... ... ... ... бұл ... федоров кезеңі
мен алакөл кезеңінің хронологиялық шеңберлерін бағалау жөнінде болып отыр.
Ең көп тараған көзқарас мынадай: бұл кезеңдер ... соң бірі ... ... ... ... ... ... ретіндегі федеров кезеңінен
кейін алакөл кезеңі келеді, ал алакөл ... ... ... мен ... ең ... шағы ... табылады. Екінші
көзқарас бойынша, федоров пен алакөл уақытындағы ескерткіштер бір ... ... өлке ... әр ... топтарынан қалған.
Алакөлдік тайпалар Жайық өңірін, Батыс және солтүстік Қазақстанды
мекендеген және Еділ ... қима ... ... Орта Азияның
далалық тұрғындарымен тығыз байланыс жасаған, ал федоровтық тайпалар Шығыс
Қазақстанды, ішінара Орталық Қазақстанды мекендеген және ... ... ... Батыс Сібірдің орманды-далалық аймағы халқының тобына
жақын болған. /27, 133-136б/
Бұл дәуірдегі ежелгі евразиялық дала туралы ... ... ... Синташт және Арқайым бекіністі қоныстарының ашылуы мен ... ... ... ... бұл терминнің кең тараған – мәдени мағынасында
алғанда, қола ... ... ... ( б.з.б 18-17 ғасырлар) ... ... ( ... 15 – 12 ғасырлар) ... ... ... ... ... ... ... тайпаларының экономикасында,
тұрмысы мен мәдениетінде өзгерістер болды; бұ ... ... ... ... байланысты, әуелі жайлауда, кейін көше ... ... ... ... 68-70б/
Соңғы қола дәуірі деп аталған бұл кезеңде ( б.з.б 12 ... мен ... ... , ... ... көрсетуінше, шаруашылық пен
мәдениеттегі андроновтық дәстүрлердің орнына ерте ... ... ... мен ... ... ... прогресшіл
түрлері келді.
Орталық Қазақстандағы мәдениеттерді зерттеудің нәтижесінде ... ... ... ... ... берілген жаңа
мәліметтермен толықтырды.
М.П.Грязнов, С.В. ... ... ... ... мен
қорытындылары кейіннен Қазақстанның қола ғасыры мен ерте көшпелілердің
мәдениетін зерттеген ... ... ... ... ... ... зерттеуде Академик Қ.И.Сәтпаевта өз
үлесін қосты. Қ.И.Сәтпаев негізгі геологиялық мәселерімен айналыса жүріп,
оны ... ... ... ... және ... ... Ол ... Ұлытау тауының маңында, Арғанаты тауы, Торғай
өзенінің жағалауларында көптеген ескерткіштер ашып, Жетіқыз ... ... ... ... архитектуралық ескерткіштерді , Бұланты
өзені оң жақ жағалуындағы тастағы таңбаларды зерттеді. /2, ... ... ... ... ... ... ... жазбасы
бар тасты табуы маңызды оқиғаның бірі болды. Бұл тау ... ... ... 30-40 км ... орналасқан. Осы жер Орталық Азиядан
Оңтүстік Оралға қарай өтетін керуен жолы ... ... ... ... ол тас Ленинградқа әкелініп, Эрмитаждың көрме ... ... ... жазу 1391 жылы Темірдің алғашқы шабуылы Дешті-
Қыпшаққа барарда ойып жазылған.
Геологиялық ... ... ... тоттанған мыс рудаларын өндіріп,
балқыту ісінің зор мөлшерге жеткенін аңғартады. Ең жұпыны ... ... ... ... ... көлемі шамамен 100 мың тонна болғанын
көрсетеді. Успенск мыс руднигінен 200 мың тонна руда шығарылған, ал Имантау
кен орнынан ... ... 48 мың ... мыс ... ... ... Ежелгі
заманда кассетерит шығарылған кеніштердің барлық зерттелген орындары
бойынша жүргізілген есепиің көрсетуінше, мұнда 130 ... ... ... ... ... ... ... мен шығарылған руданың көлемі мыс,
қалайы және алтын кеніштерінің талай ғасырлар бойы ... ... ... мен ... мол, ... руда ғана ... азурит,
кассетерит) өндірілді. Өндірудің түрі мен ... ... ... ... байланысты болды. Ұңғып алу жұмысы тек рудалы өзектердің бойымен
жүргізілді, ал бос топырақ қозғалмай қала берді./8, ... ... ... ... ... ... ... ғалым-өлкетанушы Л.Ф. Семенов айналысты. Соғысқа дейін осы
ауданның белгілі ескеркіштерін ... ... ... ал ... тек ... ... ... Қазақстандағы алғашқы археологиялық жұмыстар Қазан социалистік
революциясынан ... ... ... ... ... ... 1933 жылы ... Нұра экспедициясы жүргізді. Оның
құрамында еліміздің белгілі археологтары П.С.Рыков ... ... ... ... И.В.Синицын және т.б. жұмыс істеді.
Бұл экспедиция Қарағанды қаласынан оңтүстік-батысынан және батысқа ... км ... ... ... ... Төрт ... барлау жұмыстарын
жасады: Нұра өзені бойынша - екеу, Шерубай-Нұраға – бір және ... ... ... бір рет. 1500 км ... ... ... ... мен Шерубай-Нұра өзендірнің жағалауларындағы, әсіресе, “Гигант”
кеңшарының ... ... ... ... алды. Олар жойылып кетуі
мүмкін деген ескерткіштерді зерттеді. Экспедиция бұл жерлерде қола ғасыры
мен “мұртты обаларды” ... ... Нұра ... андрон мәдениетінің Қазақстандағы ... ... ... 11 ... зерттеді. Осы қорғаннан ерте скифтік
жебелерінің прототипі болған қола жебе ұштары табылды.
Нұра экспедициясының ... ... 1935 жылы ... есеп ... ... Қазақстанның кейінгі қола дәуірінің ескерткіштерінің, әсіресе,
Дәндібай 11 қорғанынан ... ... ... ... ... ... археологиялық зерттеуде, П.Л.Драверт, К.И.Сәтпаев,
В.А.Слевин, А.В.Формозов, Ю.А.Орлов, Г.Н.Щерба және т.б. геологтардың
жұмыстары да құнды ... Осы ... ... ... ... және ... ... өлкетанушылар да өз үлестерін қосты: Ақмола
мен ... ... ... ... ауданында В.Е.Яснецкий.
Олардың коллекциялары Қарағанды және біраз бөлігі Целиноград мұражайларында
сақталуда./14,134-135б/ Бірақта ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... кең ... және ... қазба жұмыстары жүргізілбеген, терең ғылыми ... ... ...... ... ... археологиялық экспедициясының
зерттеулері.
Ұлы Отан соғысынан кейін, еліміз есін ... ... ... ... ... ... ... Орталық Қазақстанды тарихи
өткенін зерттеудің жаңа ... ... Жаңа ... ... ... құру, ауданның көптеген, әсіресе , қола мен ерте темір
дәуірінің ... ... ... кету ... болғандықтан Орталық
Қазақстанның құнды ескерткіштерін кең және ... ... ... Осы ... ... ... ... Тарих,
Археология және Этнография институтының жүйесінде Орталық Қазақстан
археологиялық ... ... ... ... ... ... мекемелерімен, көбінесе, Жезқазған геологиялық -
зерттеу басқармасымен бірігіп жүргізді. /23, 97-99б/
Орталық Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... келеді. Ғылыми-зерттеу маршрутын ... ... ... дейін Орталық Қазақстанның ерте ... ... ... неолитен темір дәуіріне ... ... ... ... зерттеді. Әсіресі, қола дәуіріне байлынысты
мәліметтер көп ... ... ... ... ... ... ... Археологиялық қазба жұмыстар ... ең ... ... да жүргізілді./3,86б/
1946 жылы Мойынты, Сарысу, өзендері және олардың ... ... ... тауларына дейін, Торғай, Жыланшық өзендерінің
жоғарғы ағыстарында, Кеңгір, Жезді, ... және ... ... кең ... ... жүргізілді. Орталық
Қазақстанның қола ескерткіштерінің батыс шекарасын ... ... ... қола ... ... ... Айбас-Дарасы,
Едіге (Қорғантас) ескерткіштері, Ұлытау, Жанғабыл қоныстары ... жылы ... ... Бетпақдала, Қарағанды облысының
оңтүстік-шығыс аудандарында, ... ... Нұра және ... ... ... қатар, солтүстік Балқаш маңы, Жаңаарқа,
Шет, Ақтоғай, ... ... ... ... ... жалғастырды./12,166б/
Барлау нәтижесінде Орталық Қазақстанның негізгі ... ... ... ... және олардың көптеген салаларында қола дәуірінің
ескерткіштерінің үлкен ... ... ... ... зерттелген
ескерткіштердің тамаша кешендері Қызыл-арай І, ІІ, Беғазы, ... ... ІІІ, ... І, ІІ, ІІІ, Айбас-Дарас, Ақсу-Аюлы І, ... І, ІІ, ... І, ІІ, ІІІ, ... І, ІІ, ІІІ, ІV,V, VІ
және т.б. ... ... ... тау ... ... мен
жазықтықтарда біраз тас қорғандар Беласар І, ІІ, Егізек І, ІІ, Қараөзек
және т.б. ... ... ... ... Қазақстанның зерттеушілер білмеген малшылары мен
металлургтарының қоныстары мен тұрақтарын зерттеудің де маңызы зор.
Әсіресе, атасу тобының ... ... І, ІІ, ... Бұғылы І, ІІ,
Карқаралы І, ІІ, ІІІ, (Суықбұлақ), Баянауыл тобы (Тағыбай-бұлақ, ... ... ... ... ... ... ... Шортанды-Бұлақ, Сенкебай), Нұра өзенінің төменгі ағысындағы
Ахметауыл, Құндызды қоныстары ерекше болып ... ... жылы ... тауы мен ... ... ... Соқыр өзенінің
алқабында қола дәуірінің ерте ... ... тобы ... ... жылдары А.Х.Марғұлан (экспедиция басшысы), ... ... ... ... кең ... ... жұмыстары жүргізілген. 1951 жылы Былқылдақ І, ІІ,
ІІІ, ... ... ... “37 ... ... ... ... алғашқы рет зерттеу обьектсі болған Атасу мен Шерубай-Нұра ... ... ... ... ... екі ... ... (атасу
және өтпелі кезең) Айшырақ тобы ... ... ... ... ... ... 120 км жерде орналасқан Ақсу-Аюлы,
Бұғылы І, ІІ топтарында қазба жұмыстары ... жылы М.П. ... ... ... ... ... ... андрон және карасук мәдениет деп екіге бөлді. /9,130б/
1953 жылы К.А.Акишев андрон мәдениетінің екі ... ... ... ... ... қоланың мәдениетін дәндібай деп атады. Кейіннен,
қола дәуірінің ескерткіштерін зерттей келе осы ... екі келе ... екі ... ... : нұра және ... ... ... берілген), ал
кейінгі қола мәденитеін Дәндібай және Беғазы ... ... ... ... ... ұсынды./11, 97/
Орталық Қазақстанның андрон мәдениетінің нұра және ... ... ... Орал ... ... федоров және
алакөл кезеңдеріне жақын келеді, ал ...... ... ... ... сәйкес келеді.
Орталық Қазақстандағы андронов мәдениеті тайпалары өз дамуында бірінен
соң бірі келетін екі кезеңнен өтті: оның ... – Нұра ... ... ... ... қола ... олар ... мәдениетімен салыстырғанда
анағұрлым жоғары, көрнекті Беғазы – Дәндібай мәдениетін құрды./16, 14-15б/
Мәдениеттің ... Нұра ... ... ... зерттелмеген, бейіт
құрылыстарының материалдары бойынша ғана мәлім.
Нұра кезеңінің ... ... ... ... ... тән. Өлік
қазалып қойған молаға жақын жерде өртеліп, одан соң күлі молаға қойылған,
ал ... ... тас ... үйілген.
Нұра кезеңіндегі ... ... онша ... емес, әдетте
аласа төмпешік болды, оны ... ... ... ... ... ... ... дөңгелетіп немесе тік бұрышты етіп қоршайтын
болды. Қабір қоршаудың ішінен ... Өлік ... ... ... ... жасалған тас жәшіктерге салынып, тік бұрышты етіп
қазылған ... ... ... ... жасалғаннан кейін тас
тақталармен жабылды./19, 133-136б/
Нұра кезеңіндегі ... ... қыш ... ... ... Ыдыстардың жиегі сыртқа қара иіліп, мойны мен бүйірі
иіліп барып жалғасатын құмыралар болып келеді. Түбі ... ... ... ... вазаға ұқсас. Ыдыстардың көбінің көлемі мен сыйымдылығы бірдей.
Нұра заманындағы бейіттерде қол бұйымдары аз табылған./19, 138б/
Ал атасу кезеңіндегі андронов мәдениетінің ... ... ... қола мәдениетінің жалғасы мен мәдени дамуы. Сонымен бірге бұл
қоғамның, оның экономикасыны мен ... ... ... ... кезең; бұл кезең қола дәуірінің ортаңғы кезеңіне жатады.
Шаруашылық жағынан алғанда бұл ... мал ... ... ... ... және ... ... егіншілік көлемінің өсуімен
сипатталады. Бұл кезеңде жылқы мен ... ... ... ... жұмыстарының көлемі өсті, мыс пен қалайы табу, демек өндіру артты.
Мыс пен қоладан еңбек ... ... және ... ... ... ... андроновтық тайпаларда жерлеу ғұрпы тұрақты сипат алды.
Өлгендер ... ... ... сол ... ... ... басы ... қаратылып, кейде аздап солтүстікке немесе
оңтүстікке бағыттап жатқызады.
Атасу кезеңінде иіні ... ... ... ... ... ... бүйірінің арасы ойық құмыралар, қарапайым құты сияқты ыдыстар, аралық
түрлер басым болады. /2,159б/
Атасу заманында қола құю ... ... ... ... ... ... бәрі ... құю, ою, және қақтау арқылы жасалған.
Қорымдардан көптеген қыш ыдыстар, бұранды бұрамалары түйісіп ... ... ... тағылатын алтын жалатылған ... ... ... және ... ... бұйымдар жиналды. /2, 163б/
Беғазы-Дәндібай заманындағы тайпалар мәдениетінің дамуы бірінен соң бірі
келетін үш ... ... ... және ... ... бөлінеді. /3,
225б/
Соңғы қола дәуірі тайпаларының шаруашылықта ілгері басуы және ... ... ... ... мал ... ... ... мал
санының ұдайы көбеюі жерлеу ғүрпынан да көруге болады: бұл ... ... қоса ол ... деп ет ... ... ... үй ... көп. Құрбанға шалынған малдар үшін ... ... тас ... жылы ... ... ... ... өзендері алқаптарында
және Атасу ... оң ... ... І, ІІ, ... ... ... ... дәуірінің құрбандық шолу орындары зерттелді. Қоныстармен үлкен
кешендердің ... ... ... ... ... ... атасу және қола дәуірінің кезеңдеріне жататын Байбала тобында кең
қөлемді зерттеу жұмыстары ... ... ... ... ... ... Бұғылы І, ІІ
қонысын алдын-ала ... ... ... ... ... ... ... Бұғылы жүргізілді. 1957 жылы ... және ... ... ... қатар, Беласар үлкен кешені және атасу мен
өтпелі кезең ескерткіштерінің тобы алдын-ала зерттелді./31, 113б/
1961 жылы ... ... қола ... ... ... соның
ішінде Ұлытау қонысы мен Жанайдар тобы , ал 1962 жылы ... ІІ, ІІІ ... ... ... ... Сондай-ақ, Қарқаралының
шығыс және ... ... ... ... ... таулы жазықтықтарында және Талды, Түндік, ... ... ... ... ... ... ... оң жақ
сағасы Түркей өзенінің алқабында Орталық ... орта ... ... ... ... ... бассейінінде, Аққойтас,
Қарақойтас, ... ... ... ... Көкшетау тауларында әр кезеңнің ескерткіштерінің көп шоғырын
ашты. ... ... көп ... ... ... І ... мен ... археологиялық құрылысы толықтай зерттелді. Сангру І сипаты жағынан
ерте сақ ... ... ... ... ... қорған
түгелдей дерлік тоналған. Шашылған қыштың ... ... ... ... ... ... ... жағынан Сангрудан батысқа
қарай 40 км ... ... ... ... ... ... сәйкес келеді. /3, 196-199б/
1968 жылы Беласар мен ... ... ... жақсы нәтижелер
берді. Ол кешендерде орта ... ... ... ... ... әр ... ... қыш мәліметтер табылды.
Ал 1969 жылы ... ... әр ... ... ескерткіштері
бар ең үлкен Балақұлболды кешені зерттелді. ... ... ... ... ерте беғазы кезеңіне жатады.
Келесі жылдары қола ... ... ... ... тың ... байытты. 1972 жылы зерттеу жұмыстары да
жақсы ... ... Осы жылы ... тауының солтүстік-батыс
баурайында, Айбас-Дарасы тау шатқалының ... ... ... ашылған беғазы-дәндібай кезеңінің ең батыс тобын ... ... ... ... ... 60-70 ... ... Жаңа
ескерткіштерді анықтап, оларды алғаш ... ... ... қана ... көп ... бойы ... ... ұйымдастырыу жолымен
тереңдете зерттей түсу үрдісі жүріп жатты.
Ә.Х.Марғұлан, ал одан кейін М.Қ.Қадырбаев, С.М.Ақынжанов ... ... ... ... ... қола және ерте
темір дәуірлерінің ескерткіштерін зерттеуді өзінің басты міндеті ... ... ... обалары, Тасмола және Нұрманбай шатқалдарында
андронов ескерткіштері және қола ... 30 ... ... ... Атасу, Ортау, Бұғылы, Ақсу-Аюлы, Байбала, Жамантас, Тағыбай-бұлақ
қоныстарына жан-жақты археологиялық сипаттама жасалынды.
Солтүстік Бетпақдалада – Ақсай, Сртабан обалары, ... ... ... ... ... кен ... зерттеліп жатты. Қарқаралы ... ... ... ... ... ескерткіштері табылып зерттелді.
Орталық Қазақстанның ежелгі мәдениеттері туралы монографиялар Шағалалы
қонысын көп жыл бойы қазу ... ... ... ... мәдениетіне арналған жұмысы іргелілігімен ерекшеленеді, ал
ол мәдениетті ғалым андрон мәдениетінің жалғасы деп санаған еді. ... ... ... жаңа зерттеу кезеңі 80-жылдардан басталды.
Бұл кезең археологиядағы ұйымдық өзгерістермен, ... ... ... ... ... ... кеңеюімен және ең
бастысы – монографиялық ірі таңдамалардың пайда болуымен сипатталады.
Қазақтардың этногенезін, археологиялық деректер бойынша ... атап ... мал ... ... ... болу ... ... байланысты ірі проблемалар талдап шешіле
бастайды. Қазақстан ... мен ... ... ... ... ... ... біріне айналады.
Мұндай энциклопедиялық басылым археология саласында стратегиялық
зерттеулер үшін база ... ... ... ... ... ісін ... еді.
80-жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы Атасу қонысын
қазуды жалғастырып. ... ... ... ертедегі металлургиялық
пештердің орнын тапты.
Жаңа деректерге сәйкес, соның ... ... ... қола ... ... ... бойынша мал шаруашылығы, кен ісі және
ертедегі металлургия, қыш өндірісі ... ... ... ... ... Бетпақдала қоныстары мен обаларынан алынған көптеген жаңа
деректер ғылыми айналымға енгізілді.
М.Қ. Қадырбаевпен Ж.Қ.Құрманқұловтың монографиясында Атасу – І, ... ... ... ескерткіштерінің материалдары жүйеленіп, олрға ... ... ... ... ... 15 мың шаршы метрден астам қола балқыту мен қола ... ... ірі ...... І ... ... ... маңызы бар. Қоныс аумағында мыс балқытылатын 7 кешен және 14 шұңқыр-
пеш зерттелген. Металл өндіретін көптеген ... ... ... ... ... ... ғұрпы мен обалардың ... ... ... үшін ... ... мен керамика
бойынша типтендіру әдістері қолданылған. Ескерткіштердің уақытын ... ... екі ... бөле ... ... ... ... – б.зб. ХV– ХІІІ ғ.ғ. және соңғы кезең б.з.б. ХІІ - VІІІ ғ.ғ., бұл
орайда біріншісі ... екі ... ... ХV –ХІV ғ.ғ. және ... ... палеоэкономикасын зерттеуде ілгері басқандық байқалды.
Қазақстанның Евразияда, соның ... ... және қола ... ... қалыптасып, дамыған ежелгі аймақтардың бірі болғаны анықталды.
Өндіруші шаруашылықтың пайда болуына, жануарларды қолға ... ... ... ... қатысты проблемалар ең алдымен
қоныстарды қазғандағы ... ... ... ... және ... ... ... үшін көптеген бойы осындай
жұмыс жүргізілді. Энеолиттік заманның қоныстары Тұздыкөл мен Ботайдан, қола
дәуірінің ...... ... ... мен ... ... басқа қоныстардан табылған орасан көп материал электронды-есептеу
машинасының көмегімен талданып, ... ... ... жаңа ... атап ... ... қоныстарды, сондай-
ақ ертедегі қола дәуірі қоныстарында жылқы сүйектерінің көп екендігі, мұның
өзі бұл ... ... ... ... ... деп ... мүмкіндік
беретіндігі туралы тұжырымдар жасалды.
Қола дәуірінде мал шаруашылығының дамыған түрі ... ірі қара мен ... және ... өсіргендігі жайлы анықталды.
Жабайы жануарлардың сүйектерін зерттеу энеолит және қола дәуірінде аң
аулаудың дамығандығы жөнінде мәліметтер ... ... ең ... ... ... ... ... тарихнамасында ірі аймақ – Сарыарқадағы
(Орталық Қазақстан) қола және ертедегі темір ... ... ... ... ... ... іргелі еңбек тұңғыш рет жазылды./25/. Осы заманғы
талдау әдістерін пайдалану ... ... ... химиялық және
минералдық құрамын анықтауға, мыстан, қоладан, алтын мен күмістен бұйымдар
жасап шығару ... ... ... анықтауға мүмкіндік
береді.
Ертедегі металлургтердің мүмкіндігі жөнінде маңызды бақылау жасалды, ол
Евразиядағы жетекші метеллургиялық орталықтардың озық технологияларнан кем
түспеген. ... ... ... өндіріспен және нақты
обьектілерменбайланыстырк мәселелері шешілген.
Ертедегі (б.з.б. VІІ-ІІІ ғғ.) ... ... ... ... ... байқалды. Бұл ең алдымен металл ... ... мен кен ... ... технологиялық ерекшеліктері
мен құрамын кешенді ... ... ... ... 7 ... ... анықталды.
Керамика кешендеріне техникалық-технологиялық зертеулер жүргізу ... ... ... қыш ... ... даму ... туралы,
әртүрлі халық топтарының байланыстары туралы, тайпалардың көшіп-қонуы
туралы қорытындылар жасауға мүмкіндік ... ... ... бері Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының зерттеу
обьектісі Талдысай қонысы болып табылады. Бұл ... ... мен ... ... ... жері ... ... өзі аттас аймағында
орналасқан.
Талдысай қонысы қазіргі кездегі жер бетінде ешқандай белгісі көрінбеген,
кездейсоқ ашылған болатын. 90-жылдары көктемде өзен ... ... ... ... ... жол ... ... Судың мөлшері азайғаннан
кейін, жағалауда мәдени қабаттар мен тас құрылыстардың қалдықтары байқалып
қалады. Сол кезден бастап ... ... өзен ... әсерінен шайылып
жатыр./21/
Талдысай алқабында Талдысай І, ІІ, ІІІ, Сарыбұлақ І, ІІ, ІІІ, Талдыбұлақ
І, ІІ, ІІІ және ... ... ... ... ... ... жұмыстары жүргізілуде.
Қазба жұмыстарының нәтижесінде Талдысайда екі қоныстың қабаты және шығыс
жағында қорым табылған. /22/
Орталық ... ... ... ... Орталық Қазақстан территориясында мыңдаған жылдар бойы
этникалық өзара туыс дала ... ... ... мен ауысуының
күрделі процесі жүрген.
Қола дәуірінің ескерткіштерін зерттеу Орталық Қазақстанның сол ... ... ... ... ... айқындап, өлкенің
көптеген бізге белгісіз тарих ... ашып ... ... – қола ... сан алуан ғажайып ескерткіштер
көп кездесетін өлке. Археологиялық зерттеулер Орталық Қазақстанның ... ... ... мен ... ... ... ... Оны
негізінен үш кезеңге топтастыруға болады. Алғашқы пайда болған ... ІІІ ... аяғы мен ... ХVІІ ғ. ... : ... өркендеп
дамыған кезеңі; екі сатыдан – Нұра ( б.з.б. ХVІІ – ХV ғғ.) және ... ... ХІІІ ғғ.), ... кезеңі: ол да екі сатыдан - соңғы кезеңге өтпелі сәт (
б.з.б. ХІІ – ХІ ғғ.) пен ... ... ( ... Х – ... ... Бұл ... әрқайсысының қалған айқын белгілер бізге
таңғажайып мол ескерткіштердің түрінде жетті. Бұл ... ... сол ... ... ... ... ... ескерткіштерге толы Шу мен ... ... алып ... ... Сарыарқа деп атаған үлкен
далалы аймақ ертедегі жазба деректерде аз ... Көп ... ... ... жұмбақ болып келді. Өкінішке орай, Орталық Қазақстан
территориясының зерттелмегендігінен ... - ... ... ... Қазақстанның солтүстік далаларында ертеде ... ... ... емес ... ... ... ... ескерткіштері туралы алғашқы мәліметтер орта
ғасырлардағы ... мен ... ... мен ... ... Олар өз еңбектерінде өздері тікелей көзімен көрген
немесе өздеріне айту бойынша мәлім болған әдеттен тыс заттар, бейнелер, ... көп ... ... ... мен ... ... айтып кеткен.
Қазақстанның өткендігісін ғылыми зерттеуде І Петрдің көне мұраларға
ұқыпты қарауға, ... ... мен ... әмір ... ... ... оның бастамасы бойынша Сібірді және Ресейге жапсарлас жатқан Қазақстан
жерін зерттеу мақсатымен қолданылған шаралар ... рөл ... ... нәтижесінде 1707 жылы Тобыл боярының ұлы С.Ремезов
жазған “Сібірдің сызба ... ... ... Онда ... ... ... ... археологялық ескерткіштері туралы мәліметтер де
келтірілген.
Келесі археологиялық қызықты мәліметтер 1733 жылы ... ... ... ... ... ... экспедицияның
есептері айтылған. Экспедиция құрамында белнілі ғалымдар Л.Делекроер,
И.Фишер ... ... ... ... Еділ ... ... Сібір мен Қазақстанның тарихын,
гегорафиясын және олардағы халықтардың этнографиясын зерттеу мақсатымен
ұйымюастырылған екінші академиялыө ... ... ... ісін ... Экспедицияға сол кездегі аса көрнекті ... ... ... П.И.Рычков, Х.Бардане қатысты.
ХІХ ғасырдың бірінші жартысында Ресейде Орталық және Шығыс Қазақстанның
табиғи ... ... ... ... ... ... ... жол-жөнекей көненің көздеріне де назар аударып, оларды
сипаттап, жазып ... ... бұл ... ескерткіштері туралы
мәліметтер қорын молайта берді.
Октябрь революциясына дейінгі Орталық ... ... әлі де ... ... еді. ... Ресей кезінде
империяның шеткі аймақтарының кең және жүйелі түрде зерттелуі ... ... мен ХХ ... ... бұл аймақта қазына іздеушілер ғалымдардан
бұрын барғанына байланысты, олар көптеген құнды ... ... ... ... ... ... ... алғашқы археологиялық жұмыстар Қазан социалистік
революциясынан кейін Материалдық мәдениет ... ... ... 1933 жылы құрылған Нұра экспедициясы жүргізді. Оның
құрамында еліміздің белгілі археологтары П.С.Рыков (экспедиция ... ... ... ... және т.б. ... істеді.
Бірақта ХХ ғасырдың ... ... ... Қазақстандағы
археологиялық зерттеулер кең ауқымды және ... ... ... жүргізілбеген, терең ғылыми болжамдар ... ... жылы ... ... ... ... ... жұмыстардың көпшілігін Ш.Ш.Уәлиханов ... ... және ... ... ... ... жүргізді. Сол
кезден бастап археологиялық зерттеулер ауыртпалығының ... ... ... ... мектебі қалыптасады. Жалпы 1946 жылы Қазақстан
археологиясының дамуындағы жаңа кезеңнің басы ... ... ... ... ... ... Орталық
Қазақстан экспедициясы болды, оны сол кезде академик Ә.Х.Марғұлан басқарды.
Бұл экспедиция осы кезге дейін ... ... ... ... ... ... ... экспедициясының жер аумағымен ғана емес, сонымен
қатар зерттелетін ... ... ... ... ... Экспедиция неолит және энеолит дәуірлерінің ... және ... ... қоныстары мен зираттарын,
б.зб. VІІ – І ... ... ... ... заманы қорғандарын,
орта ғасырлық қалалар мен қоныстарды тауып, зерттеуді және қазу жұмыстарын
жүргізді.
Орталық Қазақстанның Нұра және ... ... ... ... ... мен егіншіліктің юолған қоныстар мен қалалардың
қалдықтары ... Олар ... ... – мыс, ... ... ... ... ретінде маңызды болды.
Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының зерттеулері
көрсеткендей, ... ... ... ... жылдар бойы
этникалық өзара туыс дала тайпаларының мәдениетінің дамуы мен ... ... ... ... ... зерттеу – Орталық Қазақстанның сол
дәуірде мекендеген тайпаларының ... ... ... ... ... ... белгісіз тарих беттерін ашып берді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Археологическая карта Казахстана А., 1960.
2. ... А.Х., ... К.А., ... М.К., ... ... ... ... А.1966 .
3. Маргулан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура ... А., 1979 .
4. ... Ч.Ч. ... ... В. 5-и ... 3т. ... .
5. ... А.Х. Археологические разведки в Центральном Казахстане.
(1946 г.) // Известия АН КазССР. Серия историческая. 1948, вып. ... ... А.Х. ... о ... ... эспедиции 1947 года // Известия АН ... ... 1949. вып. ... ... А.Х. ... ... археологических работ ... ... в 1955 году ... АН ... Серия
истории, экономикик, философии, права. 1956, вып. 3.
8. ... А.Х. ... ... ... ... ... // ... АН КазССР., 1956, № 3.
9. Грязнов М.П. Памятники карасукского этапа в ... ... СА. 1952. ... ... А.Х. ... ... археологической работы в Центральном
Казахстане // ... АН ... ... ... 1951, ... ... К.А., Агеева Е.И., Пацевич Г.И., Маргулан А.Х., Основные
итоги ... ... на ... Казахстана в 1955
году // Известия АН казССР., ... ... ... ... и
права, 1956, вып. 3.
12. Агеева Е.И. Хроника археологических ... и ... ... ... за 1947 г // ... Ан ... ... 1949, вып. 2.
13. Кадырбаев М.К. О некотырых памятниках ... ... ... // ... ... ... ... и
этнографии. АН КазССР, 1959, т.7.,
14. Маргулан А.Х., Агеева Е.И. Археологические ... и ... ... ... ССР ( с 1926 по 1946 г.г.) // ... АН
КазССР, серия археологическая, 1948, вып. 1.
15. Кызласов Л.Р., Маргулан А.Х. Плиточные ... ... ... ... 1950, вып. ХХІІ.
16. Акишев К.А. Байпаков К.М. Вопросы археологии Казахстана. А., 1979.
17. Байпаков К.М., Таймагамбетов Ж.К., ... Т. ... А., ... По ... ... культур Казахстана. Отв.редактор Кадырбаев М.К.
А., 1970 ... ... и ... в ... . Отв. ... Акишев К.А. А., 1972
.
20. Прошлое Казахстана по археологическим источникам. Отв. ... К.А. А., ... ... Ж.К. и др. ... археологических раскопок на поселении
Талдысай (1994-1996, 1998, 2001 гг.) // ... АН РК. ... ... 2005. № ... ... Ж.К., ... С. Изучение могильника Талдысай І в 2002
году // Известия АН РК. Серия общественных наук. 2003. № 3.34-35.
23. ... М.К., ... Ж.К. ... ... ... и
металлургов Сары-Арки. А.1992 .
24. Ахинжанов С.М., Макарова Л.А., ... Т.Н. К ... ... ... в Казахстане. А.,1992.
25. Кузнецова Э.Ф., Тепловодская Т.М. ... ... и ... ... А., 1994.
26. Зданович Г.Б. Архитектура поселения Аркайым. // ... ... ... А.Х. ... В 14-ти томах, 1-2 т.
28. Сальников К.В. ... ... ... ... ... М., ... ... Э.А. Проблема археологии Урала и Сибири. М.,1973.
30. Зданович Г.Б. Бронзовый век ... ... ... ... ... в ... А., 1973.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орталық Қазақстанның қола дәуірі5 бет
Тарбағатай теріскейінің жаңадан ашылған археологиялық ескерткіштері10 бет
Қазақстан жеріндегі мыс-тас дәуірінің зерттелу тарихы14 бет
"Қола дәуірі."23 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
«Ойын–технологиясы негізінде қолайлы орта туғызу – баланы субъект ретінде дамыту шарты»5 бет
«түрік дәуірінің кезеңделуі»10 бет
«Экологиялық қолайсыз аймақтардың құқықтық режимі»25 бет
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)39 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь