Түйсік пен қабылдау

І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
ІІ.1 Түйсіктің жалпы заңдылықтары
ІІ. 2 Түйсіктердің өзара байланысы мен дамуы
ІІ.3 Түйсік пен қабылдау арақатынасы
ІІ. 4 Түйсік түсінігі
ІІ.5 Түйсіктер жөнінде ғылыми көзқарастар
ІІ. 5 Түйсіктердің физиологиялық негізі
ІІ. 6 Түйсіктер түрлері. Түйсік қасиеттері.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Танымдық іс-әрекетінің дамуы оқытушының оқу материалын шебер ұйымдастыруына және психологиялық дайындығына байланысты.
Қазіргі уақытта психологялық механизмді қалыптастыру және оқу процесін дамыту үшін ең басты танымдық іс-әрекеттің маңызды жақтарына көп көңіл бөлу керек делінген.
Кейінгі кезде дәл танымдық әрекеттей өзінің психологиялық құрылымдық спецификасын таныта білген ешқайсысы жоқтың қасы деп айтуға болады.
Кез-келген ұйымдасқан және ұйымдаспаған білім мен тәрбие негізгі жеке адамның танымдық іс-әрекетіне байланысты. Мінез формаларын қалыптастыру мақсатында баланың нені қажет ететінін білу керек, қалай жетуін түсіндіру, мұның әрекетке жетекшілік барысында жететінін қабылдау. Балаға қандай болмасын мінез-құлық нормаларын талап ету үшін, алдымен ол туралы түсіндіру керек, міне осыны жеке адамдағы танымдық іс-әрекетті ұйымдастыруға жатқызамыз. Егер де осыған дейін бола осындай әрекетке даяр болмаса, оның арнайы берілген жағдайдағы баланың толық психологиялық ерекшеліктерін жинақтауды талап етеді.
Егер тәрбие процесінің қарапайым бір белгілі жеке адамдағы танымдық іс-әрекетті көрсетсе, онда бұл күрделі ұйымдасқан білім мен тәрбие формаларына жатады.
Арнайы мектептер мен жоғары оқу орындарындағы күрделі психологиялық білім негізі оқыту процесі негізінде танымдық әрекетті сипаттайды. Міне, осыдан танымдық іс-әрекеттердің қиындықтарын психологиялық феномен ретінде түсіндіреді.
1. Алдамұратов Ә. Жалпы психолгия Алматы: Білім, 1996
2. Аймауытов Ж. Психология (оқу құралы) Алматы. 1991
3. Бап-Баба Сәбет Жалпы психология. Алматы: Дарын, 2003.
4. Бап-Баба Сәбет. Жантану негіздері. Алматы: Данекер, 2001.
5. Психология дошкольникого возраста /Под ред А.В.Загорожеца Д.Б. Эльконин
6. Венгер А.А., Мухина В.С. Воспитание дошкольника
7. Выготский Л.С. Вопросы детской психологии
8. Психология. Адамзат ақыл-ойының қазынасы. 10 томдық: Психология ғылымындағы іс-әрекет теориясы. 1-2 томдары, Алматы: Таймас, 2005.
9. Намазбаева Ж.И.Психология. Алматы, 2005
10. Венгер Л.В. Развитие восприятия цвета в дошкольном детстве.
11. Муканов М. Педагогикалық және жас ерекшелік психологиясы. Алматы, 1989ж.
12. Педагогикалық және жас ерекшелік психологиясы Ред бас А.В. Петровский. Алматы: Мектеп, 1987
13. Тәжібаев. Жалпы психология. Алматы: Қазақ университеті, 1993
14. Кішібеков Д., Ү.Сыдықов. Философия. Ата-мұра – Қазақстан, Алматы, 1991ж.
15. Белова Е. Размышления перед школой: (Советы родителям)// Дошкольное воспитание, - 1994г., - №8, стр. 80-83.
16. Говорова Р., Дьяченко О, Цеханская Л. Игры и упражнения для развития умственных способностей к детей // Дошкольное воспитания, 1988, №5, стр. 17-25.
17. Готовность детей к школе. Диагностика психического развития и коррекция его неблагоприятных вариантов: Методические разработки для школьного психолого. / Под ред. В.В.Слободчикова, вып.2,- Томск, 1992г.
18. Жарықбаев Қ. Жалпы психология. – ТОО «Эверо», 2004
        
        ЖОСПАР
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
ІІ.1 Түйсіктің жалпы заңдылықтары
ІІ. 2 Түйсіктердің өзара байланысы мен дамуы
ІІ.3 Түйсік пен қабылдау ... 4 ... ... ... ... ғылыми көзқарастар
ІІ. 5 Түйсіктердің физиологиялық негізі
ІІ. 6 Түйсіктер түрлері. Түйсік қасиеттері.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Танымдық іс-әрекетінің дамуы ... оқу ... ... және психологиялық дайындығына байланысты.
Қазіргі уақытта психологялық механизмді ... және оқу ... үшін ең ... ... ... ... жақтарына көп көңіл бөлу
керек делінген.
Кейінгі кезде дәл ... ... ... психологиялық құрылымдық
спецификасын таныта білген ешқайсысы жоқтың қасы деп айтуға болады.
Кез-келген ұйымдасқан және ... ... мен ... негізгі жеке
адамның танымдық іс-әрекетіне байланысты. Мінез формаларын қалыптастыру
мақсатында баланың нені қажет ететінін білу ... ... ... ... ... жетекшілік барысында жететінін қабылдау. ... ... ... ... ... ету ... ... ол туралы түсіндіру
керек, міне осыны жеке ... ... ... ... Егер де осыған дейін бола осындай әрекетке даяр ... ... ... жағдайдағы баланың толық психологиялық ерекшеліктерін
жинақтауды талап етеді.
Егер ... ... ... бір ... жеке адамдағы танымдық іс-
әрекетті көрсетсе, онда бұл күрделі ұйымдасқан білім мен тәрбие формаларына
жатады.
Арнайы мектептер мен жоғары оқу ... ... ... негізі оқыту процесі негізінде танымдық әрекетті сипаттайды. Міне,
осыдан танымдық ... ... ... ... ... ... және ... әдебиеттерде танымдық
процестер туралы түйсіну, қабылдау, есте сақтау, ... ... ... ... ... ... танымдық іс-әрекет, оның ішінде
қабылдау, ес, ойлау оқу процесімен байланысты, ... және ... ... ... – адам санасын дамытудың бірден-бір негізі.
Таным процесінің заңдылықтарын зерттеуді таным теориясы деп атайды.
Түйсік – материалдық ... ... мен ... ... мен ... біздің сезім мүшелерімізге әсер етіп, мимымызда
бейнелеуі. Түйсіну дегеніміз – ... ... ... бейнелеу процесінің
алғашқы баспалдағы. Түйсік себепсіз болмайды. Ол – ... ... ... ... не болып жатқанын хабарлап отыратын қарапайым психикалық
процесс. Түйсік адамды қоршаған ... ... ... ... ... пен ... адам сезім мүшелеріне әсер етіп, мида бейнелеуінен
түйсік туады. Басқаша ... ...... ... сана ... ... дүниенің субъективтік бейнесі. Адамның дүние тануының
алғашқы баспалдағы – осы түйсік. ... ... ... ... мәліметтердің бәрі де адамға осы баспалдақ арқылы ... ... ... мен ... ... білуі – диалектикалық
жолмен дамитын аса күрделі процесс. ... ... елес ... «нақты пайымдау» не «тікелей таным ... деп ... ... ... ... ... процестері сыртқы заттар мен
құбылыстардың ... ... ... ... әсер ... ... болып,
шындықты, ақиқатты бейнелеудің сезімдік сатысы делінеді. Түйсік – ... ... ... ... танып білуінің жоғары сатысына жататын
процестер – ойлау, қиял, ес те ... ... ... ... ... психикалық процесс деп аталғанымен, ол –
адамның шындық пен болмысты дұрыс бейнелеуіне ... ... ... ... Физиологиялық жағынан сезімдік таным процесі ... ... ... ... реттеліп отырады. Сезімдік бейнелеудің
мұндай түрі жануарлар мен адамдарға ... ... ... ...... қабылдау, елес сапа ... ... мен ... ... Егер сезімдік процестер жануарлар дүниесінде олардың қоршаған,
ортаға ... ғана ... ... болса, ал адамдардың сезімдік
таным процестері еңбектену әрекетімен ұштаса отырып, бейне мен сөздің өзара
әрекеті нәтижесінде ... ... ... ... ... түйсіктердің заңдылықтарын мынадай екі түрге ... ...... мен ... арасындағы сандық
қатынасқа байланысты психофизикалық заңдылықтар; екінші – түйсіктер ... ... ... тәуелді психофизиологиялық заңдылықтар.
Сезгіштік және түйсік табалдырығы. Талдағыштардың рецепторларына
әсер ... ... бәрі ... түйсік тудыра бермейді. Түйсік
тудыру үшін тітіркендіргіштің белгілі бір дәрежелік мөлшері және күші ... Бұл ... ... процесіндегі түйсік табалдырығаны байланысты.
Түйсіну табалдырығының шегі – абсолюттік ... ... ... деп өте ... ... ... туған кездегі тітіркендіргіштің
азғана шамасын айтады. Түйсік табалдырығы екіге ... ... ... ... Егер ... ... болып, түйсіктің
төменгі табалдырығына жетпесе, онда әсер еткен тітіркендіргішті ... ... ... ... ... ... алыстау тұрған адам қол
сағаттың тықылын ... ... ... ... болса, онда абсолюттік
сезгіштік соғұрлым жоғары болады.
Түйсіктердің өзара байланысы мен ... ... ...... бір ... ... бір ... сезгіштің сол бойда
сезіліп тұрған басқа тітіркендіргіштерге тәуелділігін түйсіктердің өзара
байланысы дейді. ... ... ... талдағыштардың жеке түрімен ғана
емес, өзара байланысты ... ... ... ... ... ... ... адамның дәм, тактикалық, температуралық, иіскеу талдағыштары
бір мезгілде жұмыс істейді. Түйсіктің бір түрінің басқаларына әсер етуі ... ... ... байланысты.
Түйсіктердің өзара байланысын айқын елестетін жайт – ... ... ... тәтті кәмпит жеп, сонан кейін ізінше алма
жесеңіз, алша қышқыл дәмді ... ... егер ... ... ... ... ... еді. Қарама-қарсыға байланысты көршілес және бірімен-
бірі ... ... ... ... ... дамуын өзге де психикалық процестермен байланысты
түрде қарастыра отырып, оның барлық психикалық ... ... ... ... ... ... ... атқарса, адам
сыртқы ортадан соғұрлым анық хабарлар алып отырады. Белгілі ... ... ... ... ... өмірлік тонусын белгілі дәрежеде
сақтап отыратын процесс екендігін өзінің ... ... ... ... ... оның дүниеге келген күнінен басталады.
Ол туғаннан кейін бірнеше күннен соң қант қосқан судан сүтті айыра ... ... ... ерітіндісін тамызса, ерітінді ыңғайсыз реакция тудырады.
Осы жайттар балада дәм түйсігінің ерте көрінетіндігін ... ... ... ... ... Үш ... бала анасының еркелеткен даусын
естіп көңілденеді, ал жекіріп қатты сөйлесе, ол кемсеңдеп ... ... ... ... ... ... ... байланысты айқын сипатталады.
Түйсіктерді тәрбиелеп жетілдіру адам талдағыштарының рөлін
күшейтіп ... ... ... мен жол ... ... мен ... телеграф, телефон, музыкалық мамандықта бір сөзбен айтқанда, адам
тіршілігінің ... ... ... сезім мүшелерінің қызметін дамытып
отыру – түйсіктердің барынша нәзік, әрі өткір ... ... ... ... ... сезім мүшелерінің жұмысын жоғары ... ... ... ... ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Анатомиялық-физиологиялық дамуы.
Бала жеткіншек жаста анатомиялық-физиологиялық дму ... ... ... жас – бұл ... ... өсуі мен даму кезеңіне жатады.
Жеткіншектің дамуындағы биологиялық ... ... ... нақ осы ... ... ... ... түбегейлі
өзгерістердің болуынан туындайды: дене күшінің дамуында жаңа ... ... ... ... ... Бұлардың бәрінің сыртында
организмнің морфологиялық және физиологиялық қайта құрылу процестері
тұрады.
Жеткіншек ... ... ... ...... ... ... жаста бойдың ұзаруы, салмақтың артуы, кеуде клеткасы
шеңберінің өсуі – ... ... дене ... ... тән ... к.рт өсу ... ... терминмен белгіленеді. Жеткіншек кезеңдегі
организмнің даму ... – қыз ... 11-13, ер ... 13-15 ... жүреді. Қазіргі кездегі зерттеулерде қыз балалар 10-11 жаста, ер
балалар 8-10 ... дене ... ... мен ... ... ... сатысында болады деген.
Баланың пішінімен салыстырғанда жеткіншектердің ... ... ... ... ... тән пропорцияғажақындайды. Бас сүйегінің
бет бөлігінің жедел жетілуі нәтижесінде бет әлпеті де өзгереді. Жеткіншек
жастағы ... ... өсуі ... ... қарқынынан қалып қояды. Сүйек
жүйесінің өсуі жеткіншек организмнің өсуі мен дамуына байланысты. 9 ... ... ... ... әлі ... толы ... ... тыс артық күш түссе омыртқа қисайып кетуге бейім тұрады. Бұл
кезеңде әлі де ... ... ... ... ... пен аяқ-қолдың
сүйектерінің қатаюы біте қоймайды. Бұл ... ... ... ... емес дамуына әкеледі, егерде оқу, еңбек және ойын ... ... ... ... ... мұндай кемшіліктер жүру
кезінде дененің дұрыс деңгейде болмауынан, оқу ... ... ... шектен тыс күш салудан, сонымен ... ... ... да бір ... ... пайда болады. Әр түрлі
жарақаттардан, шұғыл қимылдардан, ми шайқалуынан сақтану ... ... және ... ет күшінің неғұрлым жедел артуы жыныстық
жетілудің аяғында болады.
Бұлшық ет күшінің артуынан ... дене ... ... ... ересектерге қарағанда жеткіншектің бұлшық еттері шаршайды,
сондықтан ұзақ уақыт жұмыс істейтін қабілеті, әлі болмайды, спортпен ... ... ... ... мұны ... ... керек. Мотор
аппаратының ... ... ... ... ... ... өз денесін дұрыс ұстай білмеушілік шығады, яғни, шамадан тыс көп
қозғалу, олардың жете үйлестірілмеуі, жалпы ... ... ... ... ... өзіне сенімсіздік секілді жайлар туындауы
мүмкін. Алайда 5-7 жастан 13-14 –ке ... шақ – ... ... ... ... ... ... бірқатар көрсеткіштері
жедел артып жетілетін кезең. ... ... ... ... де ... ... тез өсуі мен дене ... өсуі арасында
сәйкессіздік байқалады. Жүректің бұлшық еттері, оның көлемі жеткіншек шақта
2 есе өседі, ал дене ... 1,5 есе ... ... ... ... ... артта қалады, қан тамырлары жүрек көлеміне қарағанда
кішірейеді, ал бұл қалқанша бездерінің ... ... ... ... ... және ... жұмысының қысымына әкеледі.
А.А.Кеворкьянаның мәліметтерінде жеткіншек жаста жүйке жүйесінің дамуы
ми жетілуі жалғасады. Жеткіншек миы салмағы мен ... ... ... көп ... жоқ. ... ... мидың салмағы мен көлемінің
өсуңі байқалмайды, бірақ та өмірлік ... ... ... сапалық өзгерістер байқалады. Адам бас миының ... ... ... ... ... және төбе бөлігінің
ерекшеліктері әсіресе маңдай ... ... және төбе ... ... жүйесінің әртүрлі бөліктерінің орнауы жеткіншектерде
интенсивті түрде өтеді.
Н.И.Красногорский мәліметтерінде жеткіншек жаста бас миының ... ... ... ... ... Бас ми қабығы біртіндеп өзгеру
арқылы үлкен адамға тән бас ми ... ... ... Бас ми қабығының
инстинкт пен эмоцияны басқара алу қабілеті артады.
Жеткіншек жаста өкпе ... ... ... ... Кейбір
жағдайларда дем алу тым жиі болып кетеді. Бір дем ... ... 3-4 ... ... ... дем алуы әлі ... емес және ... дем алудың жиілеуі есебінен жүреді. ... ... ... ... және қадағалай алуын тәрбиелеуге назар аударуға болады.
Оны жұмыс, жүру және оқу сабақтары уақытында ... және ... дем ... ... Бұл жеткіншек организмнің күрделі өсуі мен зат алмасудың
интенсивтілігіне байланысты ... ... ... көлемдегі
оттегіне қажет етеді. (И.П.Павлов бойынша).
Жеткіншектердің соматикалық және жыныстық дамуының ерекшеліктері ... оның ... ... ... ... ... олардың
әлеуметтік дамуының құнды бағаларына тікелей байланысты.
Жеткіншектік кезеңде жеткіншектің жыныстық пісіп жетілуі – анатомиялық-
физиологиялық процесс қана емес, ол ... даму ... ... ... жалпы жыныстық жетілу белгісі 5 стадиядан тұрады, соның
ішінде жеткіншектердің ... ... 2 ... ... ... 12-13 жас, 2-ші кезең – 13 ... 17-18 ... ... Жеткіншек қыз балалардың жыныстық жетілуі ер балаларғ қарағанда 1-
1,5 жыл бұрын басталады.
Жеткіншектердің жыныстық ... ... нерв ... ... яғни бұл ... ... ... белсенділігі жоғарылайды.
Организмнің ішкі ортасында белсенді қызмет атқаратын ішкі секреция бездері
жүйесіндегі өзгерістерге күрт ауысулар ... ... ... мен ... ... зат ... ... болып табылады.
Эндокриндік және нерв ... ... ... ... байланыста
болғандықтан, жеткіншектік шақ, бір жағынан, энергияның қауырт өсуімен, ал
екінші жағынан ... ... ... ... ... ... жетілуінің 1-ші кезеңінде эндокринді орталық –
гипоталамуса және гипофизиологиялық белсенділіктің жоғарылауы бірнеше ... ... ... ... ... орталық нерв жүйесінің жағдайымен қарама-
қайшылықта айқын байқалады. Бұл жеткіншектердің өзін-өзі бақылау қабілеті,
қоршаған ортамен критикалық ... және т.б. ... ... Бұл 1-ші ... ... ... ... сипатының бірқалыпты
еместігі байқалады. ... қозу ... тым ... болғандықтан,
жеткіншектердің керексіз қимылды тоқтатып, өзін-өзі ұстауға шамасы
келмейді. Қозу ... ... ... ... және тез ... ... ... жыныстық жетілуінің 1-ші кезеңінде қыз балалардың
эмоциональді бұзылулары ... ... ...... ... ... көңіл-күйі түседі, ал ұлдардың мінезі және
қимыл-қозғалыс реакциясы өзгереді.
Осының барлығы жеткіншектірдің ауытқуының өсуін күшейтеді. Бұл жерде 2
негізгі ... ... 1-ші – ... орган және орган жүйелерінің ... ... ... ... 2-ші организмнің интенсивті өсуі мен дамуына
қажетті әртүрлі заттардың дефицит болуы. 1-ші әрекетке мысал ... ... ... ... және ... ... ұзақ ... 2-ші әрекетке
мысал ретінде: жеткіншектердің келбетінің бұзылуы, омыртқаның майысуы және
т.б.
Жеткіншектер келбетінің бұзылуы минералды тұздар мен әртүрлі ... ... ... ... ... радиациясы жетпеуінен
жеткіншектердің қимыл-қозғалысы аз болады.
Ю.К.Бабанский: «Бір жағынан, жеткіншектердің ... ... өсуі оқу ... ... ... ... болады, яғни есте сақтауы, зейіні, ойлау сапасының өзгеруі әбден
жетіледі, ... ... ... дамиды, өз бетімен жұмыс істеу
белсенділігі өседі, қоршаған ортаға талаптануы кеңейеді және т.б. ... ... ... кейбір психолориялық және физиологиялық жеке ... ... Оқу ... үдей ... интенсифті аз, яғни, оқу
мүмкіндігінің үдей түсу ... аз ... ... Сондықтан
«жеткіншектердің жаңа информацияларды күрделі меңгеруін ... ... Ол ... ... процесінің дамуына мүмкіндік
әкеледі». (Бабанский Ю.К. ... ... ... ... 1977 ... ... 2-ші ... (7-10 сынып жеткіншектері) орталық
нерв жүйесімен эндокринді ... және ... ... ... тұрақты болуын анықтайды. Бұл жыныстық гармондардың және
орталық нерв ... ... өсу ... ... ... ... кезеңінде жеткіншектердің көңіл-күйі өзгереді.
Олардың көңіл-күйі кейде оптимальді болады, өз күштеріне, ... ... ... 2-ші ... жетілу кезеңінде жеткіншектердің өзін-өзі жеке адам
ретінде тануының сыртқы факторлары қалыптасады.
Кейбір психологтар жеткіншектердің жыныстық жетілуінің ... 2 ... ... ... және ... ... 1-ші ... – негативті фазаға жатқызады, ал, позитивті фаза –
жаныстық жетілудің 2-ші кезеңінде болады.
М.В.Андропова және т.б. ... ... ... ... ... ... ... олардың физикалық жұмысқа қабілеттілігі
және ақыл-ойдың жетіспеушілігі, оқуға үлгермеушілігін құрайды деді.
Жеткіншектік жаста эндокриндік және нерв ... ... ... болатын тепе-теңдік бұзылады да, жаңа тепе-теңдік енді ғана
қалыптаса бастайды. Бұл қайта құрылу ... ішкі ... ... ... әсер ... оның жалпы ... ... ... белсенділігінің, мезгіл-мезгіл
селқостануының, енжарлануының негізі болады.
Сонымен, жекіншектердің анатомиялық ... ... ... өзі анық ... ... ... оны объективті тұрғыдан
ересекке айналдырады және өзінің ... ... ... ... 2-ден, жаңа сезімдердің, түйсіктердің, толғаныстардың шығуына
себепші болады.
Түйсік пен қабылдау арақатынасы
Түйсік пен ... ... ... ... жан құбылыстары.
Бұлардың екеуі де біздің санамыздан тәуелсіз жасап, түйсік мүшелеріміздің
әсерленуінен туындайтын объектив ... ... ...... ... ... құбылысты сезімдік ......... орта ... болатын, бірақ толық
жетілмеген, нақты ... ... ... жеке ... ... Бұл тұрғыдан түйсік пен қабылдау сананың екі ... ... ... дүниеге деген екі бір-біріне ұқсамаған қатынастарын
білдіреді. Осыдан түйсік пен қабылдау ... ... ... де, сондай-ақ
өзіндік ерекшеліктеріне ие. Олар психикалық бейнелеудің сізімдік-қабылдау
деңгейін құрайды. Бұл деңгейде ... ... ... ... ... ... ... әсер етуінен пайда болатын ... ... ... ... орта мен өз ... ... ... негізгі көзі –
біздің түйсіктеріміз. Олар қоршаған орта мен ағза ... ... миға ... ... ... дүние ортасы мен өз тәніне
байланысты бағыт-бағдар түзуіне қажетті негізгі өзек, арнаны құрайды.
Көптеген байқаулардың көрсеткеніндей, ерте балалық ... ... ... жеткілікті ақпарат ала алмаудан адамның психикалық дамуы
күрт тоқтайды. Егер соқыр – ... ... ... ... ... ерте ... ... душар болған субъектті арнайы оқытып, кемістірктердің орнын
толтырудың жолдары мен ... ... ... ... дамуы
өрістей алмай, өз бетінше кемелденуі біржола жойлады.
Түйсіктер жөнінде ... ... ... ... орта мен өз ... ... олардың қасиеттері мен белгілерін бейнелеуге мүмкіндік ... ... ... ... байланыстырып, негізгі таным көзі ретінде
қызмет етеді, солар арқасында адамның даму ... ... ... ... ... қарамастан, философия тарихында олар
бір неше рет күмәндікпен сынға алынды. ... ... ... пен ... ... ... сыртқы дүниемен
байланыстыратыны жөніндегі күмәнсіз ережені ... ... ... ... ... бөлектеп, екі араға ажыратқыш дуал болып түседі деген
қисынға келмейтін ... ... ... ... ... кезінде философ-идеалист (Д.Беркли, Д.Юм, Э.Мах)
ұсынып, ал оның ... ... ... ... ... ерекше энергиясы» деген теорияны нақтылады.
Түйсіктердің физиологиялық негізі
Түйсіктің табиғи-физиологиялық ... ... ... ... – талдағыштар арқылы іске асады. Кибернетика ғылымының
анықтауынша, адам өзін-өзі басқаратын аса күрделі жүйе болып саналады.
Сонымен, ...... ... ... барша білімдеріміздің
бастау көзі. Сезім мүшелеріне әсер етуші объектив заттар мен құблыстар
тітіркендіргіштер деп ... да, ал ... ... ... ... ...... деп қабылданған.
Түсіктің физиологиялық механизмі арнайы ... ... ... Әр ... үш ... ... 1) сыртқы энергияны жүйке
процесіне қосушы ... ... ... ... рецепторлар: 2)
қозуды орталық жүйке ... ... ... ... ... 3) ... ... жеткен жүйке импульстарын өңдеуші талдағыштың
ми қабығындағы бөліктер.
Сонымен, түйсіктер тіпті де ... ... ... ... ... Бұл процестердің бәрінің де белсенділігі сипаты
түйсіктердің ... ... ... келу қасиетінен туындап отыр.
Түйсіктер түрлері
Түйсіктер сезім мүшелерімізге байланысты көру түйсігі, ... иіс ... тері ... ... ... ... болып бірнеше түрге бөлінеді. Ежелден-ақ адам өзінің сыртқы
бес сезім мүшесіне орай ... ... ... иіс және дәм ... ... ... сыртқы және ішкі ортаны рецепторда бейнелейтін 20-
дан астам түрлі талдағыштар бары белгілі. ... ... ... екі ... ... жіктеледі: а) жүйелі-генетикалық, б)
құрылым күрделілігі мен деңгейіне байланысты.
Түйсіктердің ең ірі және ... ... үш ... ... ... проприоцептік, экстереоцептік.
Интероцептік – түйсіктер дененің ішкі процестеріне байланысты,
яғни ішек, қарын, жүрек, қан тамырлары мен ... да ішкі ... ... миға ... ... ... бұл тобы
тірі ағзаларға пайда болуы мен олардың жүрісін түсіндіріп білу өте ... ... ... қозу ... ие емес, көңіл-күй қалпына жақындау
келеді.
Проприоцептік ... ... ... ... жөніндегі
ақпараттармен қамтамасыз етіп адам қозғалысының сезімдік негізін қүрап,
оларды реттеп отырады. Бұл түйсіктер ... ... ... ... мен ... ерекше жүйке тәндері формасында берілген.
Экстроцептік түйсіктер ең үлкен түйсіктер тобын құрайды. ... ... ... ... ... адам сезіміне жеткізу және
қоршаған ортамен үздіксіз байланысты ... ... ... дене ... ... ... ... жанасуынан іске қосылады. Мұндай түйсіктердің мысалы
ретінде тері сезуі мен дәм сезуін келтіруге болады.
Аралық ... ... ... ... ... әсер етуінен туындайды. Бұл топқа жататндар: иіс сезу, ... көру ... ... ... ... көру ... ... дәм түйсігі, иіскеу түйсігі, тері түйсігі, ... және ... ... ... ... ... бөлінеді. Ерте
кезден бастап адамның сыртқы бес сезім мүшесіне орай көру, есту, сипау, иіс
және дәм түйсіктерін ... ... ... сыртқы және ішкі ортаны
рецепторда бейнелейтін
-астам түрлі ... бар деп ... ... бірнеше негіз бойынша
жіктеледі.
Түйсік қасиеттері.
Түйсіктердің әрқандай түрі өздерінің жеке ерекшеліктерімен ғана
ажыралып қоймастан, өзара ортақ ... ие. ... ... ... түйсік қарқыны, түйсік ұзақтығы және түйсіктің кеңістік мекендігі.
Түйсік сапасы – нақты түйсік түрінің оны ... ... және сол ... шеңберінде көрініс беретін дара ... ... осы ... көп ... ... ... ... саналуандғын дәлелдейді.
Түйсік қарқыны – түйсіктің сандық сипатын білдіре отырып, өз
кезегінде әсер ... ... күші және ... ... ... ...... уақыт аралығына байланысты сипат.
Бұл қасиет сезім мүшесінің ... ... ... ... ... ... әсерінің уақыт созыңқылығы мен ... ... ... ... ... әсер ... түйсік
пайда бола қалмайды, ол үшін біршама ... ... өтуі ... ... ... ... ... мысалы, сипай сезу түйсіктері үшін 130
мс, ауырсыну түйсіктеріне – 370, ал дәм ... үшін 50 мс өзі ... ... ... ... бірге
туындайтынындай, оның сөнуі де әсер аяғына тура келеді. ... ... ... соң да ... уақыт өз жалғасын тауып жатады. Қарсыда
жарқырап тұрған шам кенеттен сөне ... көз ... шам ... ... уақыт елестеуі осы құбылыстан.
Түйсіктер үшін тітіркендіргіштің кеңістік мекендігі да тән
қаситет.Сондықтан түйісу түйсіктері, ... әсер ... ... тура ... ... Сезімталдық. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мүшелері - өте нәзік қызмет тетіктері. Мысалы адам бір ... ... тең жарқ ... байқайды. Түйсік пайда етуші тітіркендіргіш
әсердің ең аз мөлшері түйсіктің табылдырық шыны деп ... ... ... ... әлсіздеу келсе, яғни түйсік табалдырығы
төмен болса, сезім мүшелдігін бұл ... ... ... ... ... ықпал жасау қасиеті
Түйсіктердің қарқындылығы тек қана ... ... мен ... ... ... ... ... бір уақытта сезім
мүшелдігіне әсер етіп жатқан ... ... ... ... ... ... жатқан әсерлерден түйсік анализаторының өзгеріске
келуі – түйсіктердің өзара ықпал деп аталады. Мысалы, ... ... ... ... арттырады.
Көру түйсігі
Дүние тануда көру түйсігінің маңызы зор. ... ... ... жеті ... түсті және соның негізінде 10 000-нан ... ... ... анықталған. Бұдан біз көру түйсігінің өрісі мен
диапазонының өте кең екендігін айқын ... ... мен ... ... айнытпай толық бейнелеу, ең алдымен, көру түйсігі арқылы
іске асады.
Көру түйсігі біздің ... ... ... ... ... ... болады. Көру түйсігінің ұзындығы – ... ... Есту ... ... ...... Ауа ... деп ауаның белгілі ырғақпен бірде тығыздалып, бірде
селдіреп ыдырауын айтады. Сол ... әр ... ... ... ... ... өте ... түйсігі дыбыс шығаратын заттың периодикалық та, ... ... тууы ... ... ... ... шайқалудан
туған дыбыстарды музыкалық дыбыстар дейді. Мысалы, ән ... ... ... ... ... жағымды дыбыстарға жатады.
Есту түйсігі ауа толқынының дабыл жарғағына әсер етуінен
басталады. ... ... ... ... ... ... күшіне қарай
толқын тудырады. Сол толқындар корти мүшесінің сезімтал нейрондарына
жеткенде қозу ... ... ... ауа толқындары арқылы рецепторлармен түйсінеді.
Бұл процестердің екінші жолы – ... ... ... ... ... ... ... қойып, дірілдеп тұрған камертонды бас сүйегіне тақас аң, дыбыс
айқын естіледі.
Тіл есту талдағышының дамуына күшті әсер ... Ана ... ... ... ... ажырату – адамның жастайынан бергі
негізгі ... Есту ... ... ... жас ... ... ... сөйлеуі мен естуіне мүкістікті болдырмау үшін дәрігерлерге ... ... ... ... ... және терминалдық
сипаттарының теріге әсер етуінен ... Тию мен басу ... ... ... ... де тері түйсіктеріне жатады.
Иіс түйсіктері мұрын кеңсірігіндегі кілегей қабық клеткаларына
түрлі химиялық заттардың әсер ... ... ... ... ... иіскеу
клеткаларының орналасқан аймағы 5 см2 – ден ... ... ... ... ... ... өзінің бойымен ми жарты шарларының
астыңғы жағында орналасқан иіскеу орталығына жеткізеді. Сол ... ... адам иіс ... ... ... ... Дәмді айыратын мүше – тіліміздегі ... Оны ...... дәмі бар, суға ... ... ... Дәм ... тілдің бетінде, жақтың ішінде, ... арт ... ... ... ең көп ... жері – ... ... тәтті, ащы, тұщы, қышқыл деп ажыратады. ... ... ... ... ... төрт түрін түрліше сезеді.
Балада дәм түйсіктері ерте дамиды. Бұлар түрлі тағамдық заттардың
қасиеттерін ... ... ... Дәм ... адам психологиясына
түрліше әсер етіп, дәмді тағамдар – адамның тәбетін ашады.
Кинестетикалық түйсіктер қимыл мүшелері ... ... ... болатын процестерге байланысты. Мұндай түйсіктердің
рецепторлары бұлшық еттерде, сүйектерді бірімен-бірі байланыстырып тұратын,
сіңірлер мен тарамыста, екі ... ... ... буын ... ... ... мидың орталық қатпарында орналасқан.
Кинестетикалық түйсіктің табиғаты күрделі. Өйткені, ол ... ... бар ... ... бір ... ... ... түйсіктер адамның сөйлеу әрекетінде де ерекше
орын алады. Өйткені, ерін, тіл, ... ... ... ... ... мүмкін емес. Жазудың да ...... ... ... шалдыққан адам өзі сөйлеп отырмаса,
жатқа жаза алмайды. Адам өміріндегі толып жатқан дағдыларды ... ... ... ... ... ... барлығына
жуығы кинестетикалық түйсікке сүйене отырып жасалады.
Органикалық түйсіктер адамның ... ... ... ... ... ... ашу, тою, сусау, шаршау,
жүрек ... ... ... ... ... және ... алу ... байланысты туатын сезімдер мен ішкі органдарда ... ... ... Адам тоқ, дені сау ... ... ... үстінде
түйсіктердің бұл түрін байқай бермейді. И.М.Сеченев түйсіктердің бұл ... ... деп ... ... ... ... ... органикалық түйсіктер адамның «хал-күйінің» негізі болып
саналады. Органикалық талдағыштар ... ... ылғи әсер ... Осы ... ... ... тоңған қалтырайды» деген мақал
организмдегі органикалық ... ... ... ... ... тең басу ... деп те атайды.
Бұл түйсіктің рецепторлары ішкі ... ... ... ... түйсік бастың қозғалысын, дененің кеңістіктегі
орнын, адамның тең басуын бейнелейді. ... ... ... ... ... жетілдірудің маңызы ерекше. Мәселен, ғарышкер мамандары
даярлауда олардың вестибулярлық аппаратын ... ... ... ... ... ... отыруға баса мән беріледі.
Вибрациялық түйсіктер деп қозғалған заттардың ауаны ... ... ... ... ... ... – түйсіну
мүшелеріміз. Төрт ... ... дені сау ... бұл ... байқалмайды.
Ауаның толқып тербелуін ол әлдеқайда нәзік түрде, яғни ... ... Ал адам есту ... ... онда вибрациялық түйсіктер онң
тіршілігінде ерекше орын алады. ... ... ... ... әнді күшті
ынта қойып «тыңдайды». Өйткені, олар дыбыстыы вибрациялық сезімі арқылы
түйсінеді.
Соқыр не саңырау ... есік ... ... ... ... ... дыбысын вибрациялық сезімдері ... ... бұл түрі ... ... ... ... Алдамұратов Ә. Жалпы психолгия ... ... ... ... Ж. ... (оқу құралы) Алматы. 1991
3. Бап-Баба Сәбет Жалпы психология. Алматы: ... ... ... Сәбет. Жантану негіздері. Алматы: Данекер, 2001.
5. Психология дошкольникого ... /Под ред ... ... ... А.А., ... В.С. Воспитание дошкольника
7. Выготский Л.С. Вопросы ... ... ... Адамзат ақыл-ойының қазынасы. 10 томдық: Психология
ғылымындағы іс-әрекет теориясы. 1-2 томдары, Алматы: Таймас, 2005.
9. ... ... ... 2005
10. Венгер Л.В. ... ... ... в ... ... М. Педагогикалық және жас ерекшелік психологиясы. Алматы,
1989ж.
12. Педагогикалық және жас ... ... Ред бас ... ... Мектеп, 1987
13. Тәжібаев. Жалпы ... ... ... университеті, 1993
14. Кішібеков Д., Ү.Сыдықов. Философия. Ата-мұра – Қазақстан, Алматы,
1991ж.
15. ... Е. ... ... ... ... ... ... - 1994г., - №8, стр. 80-83.
16. Говорова Р., Дьяченко О, Цеханская Л. Игры и ... ... ... ... к ... // Дошкольное воспитания,
1988, №5, стр. 17-25.
17. Готовность детей к ... ... ... ... ... его ... ... Методические разработки
для школьного психолого. / Под ред. ... ... ... Жарықбаев Қ. Жалпы психология. – ТОО «Эверо», 2004

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Түйсік пен қабылдаудың патологиясы."3 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы3 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы жайлы3 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы жайлы мәлімет4 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы туралы3 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы туралы ақпарат6 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы туралы мәлімет4 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы түсінігі4 бет
Қате және қате сөйлеу мәселелері6 бет
12 жылдық білімге көшу жағдайында балаларды психологиялық тестілеу арқылы дамыту мен түзетудің маңызы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь