Қазақтың салт-дәстүрлері

ЖОСПАР

І.Кіріспе

Қазақтың салт.дәстүрінің қалыптасуы, олардың халық қоғамының саласымен, тарихымен, мәдениетімен байланысы және оны оқыту мақсаттары

ІІ. Негізгі бөлім

Салт.дәстүр, оның түрлерін қарастыру
а) Бала тәрбиесіне байланысты дәстүрлер
ә) Тұрмыстық салт.дәстүрлер
б) Әлеуметтік мәдени салт.дәстүрлер

ІII. Қорытынды бөлім

Қазіргі кезде салт.дәстүрді оқыту туралы ой.пікір
Қазақ халқы – рухани зор байлықтың мұрагері. Ол өзінің өрісі биік сын сапасы өскелең мәдениетке бір күнде жеткен жоқ. Осы мол зор қазынаның түп-төркіні сонау 6-8 ғасырдағы Орхан Енесей ежелгі түрік жазбаларынан басталады. Қазіргі Қазақстан территориясында жүргізілген археологиялық қазбалар біздің ертедегі ата-бабаларымыздың тек мал баққан, жерін шет жаудан қоғаған батыр жауынгер ғана емес, ақын, жыршы, шешен, сонымен қоса сәулетші, мүсінші, ұста, зергерде болған екенін дәлелдеді.
Қай заманда болмасын адамзат алдында тұратын ұлы мұрат міндеттерінің ең бастысы - өзінің ісін өмірін жалғастыратын салауатты саналы ұрпақ тәрбиелеу. Ұрпақ тәрбиесі келешек қоғам қамын ойлау болып табылады. Ал ұрпақты жан-жақты келбетті етіп өсіруде халықтық салт-дәстүрлердің тәлім тәрбиелік, білім танымдылық ролі орасан зор. Өзге халықтар сияқты қазақ елінің ұрпақ тәрбиесі жөнінде атам заманнан бері жиып-терген мол тәжірибесі бар. Аға буын өз бойындағы ізеттілікті, қайырымдылық, кішіпейілділік, әдептілік, елін-жерін, Отанын сүюшілік ең асыл қасиеттерін жас ұрпаққа күнделікті тұрмыста үнемі үйретіп, қаны мен жанына сіңіріп келеді.
Адамның жарық дүниеге келген күнінен бастап оның есейіп, о дүниеге аттанып кеткенге дейінгі өмірі мен іс-әрекеті, басқалармен қарым-қатынас атаулының барлығы салт-дәстүрден өзекті орын алып, адамның дүниеге көзқарасын қалыптастыратын тәрбие мектебі .
Жер жүзінде екі мыңнан астам ұлт пен ұлыс тіршілік етеді десек, солардың әрқайсысының өзіне ғана тән әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері бар. Олар – халық мәдениетінің аса мәнді құрамдас бөлігі, одан ол халыққа жататын адамдар мәдениетінің деңгейі, рухани байлығы, басқа ұлттар мен ұлыстардан, халықтардан айырмашылығының барлық белгілері анық танылады. Сонымен қатар салт-сана, дәстүр қатып-семген, мәңгі өзгермейтін нәрселер емес. Елдің мәдениетіне, экономикасына ілесіп өркендеп отырады.
Дәстүрсіз халық жоқ. Ол тарихи негізінде қалыптасып ұрпақтан-ұрпаққа берілетін әдет-ғұрып жалпыға бірдей әдеп, инабат нормасы болып табылады. Дәстүрлердің жалпыға ортақ ең маңызды қызметі – адамдар арасындағы өркендеп және өзгеріп отыратын тұрақтылықты ретке келтіріп отыру.
Тұрақтылық болмаса даму да болмайды. Соның нәтижесінде әрбір жаңа ұрпақ өткен ғасырлар мұрасының әсеріне ұшырап, оған бойсұнуға әзір. Белгілі француз социологі Э.Дюркгейм “Дәстүр – адамдардың қоғамнан дайын күйінде табатын, өздерінің тәртіптерін жөнге түсіріп және әрекетке келтіріп отыратын тетік. Дәстүрді бұзғаны үшін берілген жаза тайпалардың бірлігін сақтауға көмектесетін қорғаушы құрал болып табылады” – дейді.
Бұл жерде әңгіме Бірлестіктің берік өмір сүруі үшін, оған кіретін адамдарға дәстүр талаптарын орындаудың міндеттілігі жайында болып отыр.
Дәстүрдің тағы бір қызметі – жақындастыру. Мұның тарихтағы айқын көрінісі – рулық қауымдастықтар, олардың ауызбірлігі, тұтастықтарын сақтауға ұмтылушылық “Кімнің жерін жайласаң, соның жырын жырлайсың” деген мақал осыған байланысты айтылған.
Дәстүр ақпараттық қызмет атқарады. Ақпарлар дәстүр арқылы екшеліп, қорытылып, қоғам жадында сақталады, соның арқасында ғасырдан ғасырға жетеді. Соған байланысты адамдардың дүниеге келген жаңа ұрпақтары өзара қарым-қатынас нормаларын қайтадан жасап қалыптастырып әуреленбейді, яғни бұрыннан қалған жол-жосынды басшылыққа алады.
Дәстүрде жиналған ақпарлар арқылы ата-бабадан қалған материалдық және мәдениетке иеғ мұрагер болады. Мысалы халқымыздың “Ата салған жол бар, ене пішкен тон бар”, “Ата көрген – оқ жонар, ана көрген – тон пішер” деуінің мәні бұрынғыдан қалған жөн-жосық, әдеп-салттың басшылыққа алынуға міндеттілігін білдіреді.
“Түбірлі мәселені шешерде, түп атадан келе жатқан жолды ұстар” дейтін мақалдардың бір әулеттен келесі әулетке ұмытылмай жетіп келе жатуының өзі- дәстүр. Халық осындай дәстүр жалғастығын зор мұрат санайды. “Атадан ұл туса – игі, ата жолын қуса игі” деген ұлы арман соған меңзейді.
Сондықтан да жеткіншек ұрпақтың дәстүрге құрметпен, әрі ықтияттылықпен қарауы, яғни оны түсінуі, дәстүрді бұзып алып, адамдардың көңіліне қаяу салудан қатты сақтануы айрықша мәнді қастерлі қасиет саналады. Ондай жастар “көргенді” деп бағаланады, көптің алғысына бөленеді, дәстүрмен сыйыспайтын іс істегендер “тексіз”, “көргенсіз” деген өте жеккөрінішті атқа ие болып, қауымдастық алдында абыройдан айырылып, ауыр айыпқа бұйырылады.
Сонымен қатар дәстүрден, ғұрып-салттан адамдар өзінің жеке басын таниды. Мұнда адамдардың айналадағы заттар – нәрселер мен табиғат құбылыстарына қатынасындағы жеке ұлттың және кәсіби өзгешеліктер көрініс табады. Мысалы, Үндістанда сиыр мен маймылды ерекше құрметтеуі, қытайлардың, жапондардың жыланның етін, италяндықтардың есектің етін аса сый тағамға санауы, қазақта қойдың басын сыйлы қонақ ретінде ер адамға, қырғызда әйелге ұсынуы тағы басқа сияқтылар сондай салт-ғұрыптар өзгешеліктеріне жатады да, соларға байланысты әдептік талаптар келіп шығады. Ел мен ел, ұлыс пен ұлыс шекаралас, аралас-құраласта өмір сүреді. Сондықтан олардың ғұрып- салт ырымдарында ұқсастық та бар. Мысалы Иранда жылдың ақырғы сәрсенбісін киелі күнге балап, ол күнгі барлық тілек қабыл болып, ойлаған ой іске асады деп ырымдайды екен. Ирандықтар бұл сәрсенбіні «қызыл сәрсенбі» деп атайды. Әсіресе ол күнді бойжеткен қыздар асыға күтеді. Олар соңғы сәрсенбіге байланысты шартты орындар, түрлі жоралғы –кәделер жақсы жасалса, тұрмысқа шығуымыздың сәті түседі деп сенеді. Біздің халқымызда бар:
Сәрсенбі сәтті күні той жасапсыз,
Тойыңыз құтты болсын, қыз атасы! – деп «Тойбастар» жырында айтысатын, сол күнгі бастаған ісі сәтті болады деп ұғынылатын «Сәрсенбінің сәттісі» ырымының да иранның «қызыл сәрсенбісімен» бір негізден шығуы да ғажап емес.
Мұның бәрі әр түрлі халықтардың салт-дәстүрлерінде кейде әріден жалғасатын сабақтастық та, діни наным бірлігінен бастау алған ұқсастық та, тарихи аралас құраластық. Ұзақ уақыт іргелес шекаралас өмір кешуден болған ауыс-түйістер де кездесетіні сондай-ақ өздеріне ғана тән, былайғы жұртқа өрескел, ерсі көрінетіндері де болатыны дәлел.
Қазақ - дәстүрі бай және оны қатаң сақтайтын халық. Туған халқының мінез-құлқы, наным-сенімін жете зерделеген ғұлама Ахмет Байтұрсынов қазақтың құдайдан кейінгі қорқатыны дәстүр бұзушылық екенін айтады. Қазақ дәстүрді білмегенді, сыйламағанды надан дейді. Бұл - өте ауыр сөз, ауыр кінә, бірақ әбден орынды баға. Қазақтың туыстық, құда – жекжаттық, той-томалақ өткізу, өлім жөнелту, аруақ сыйлау, үлкенді, ата-ананы құрметтеу, қыз ұзатып, келін түсіру, жүйелі сөзге жығылу, тоқтау, обал-сауап, дастархан, шаңырақ, қонақ сыйлау т.б салт-дәстүрлерінде қаншалық адамгершілік, ізгілік, көргендік жатыр. Осындай дәстүрлерімізді ардақтап, қадір тұтуға ақыл-парасаты, мәдениеті, білім-білігі жетпеген жетесіз надан, көргенсіз болмағанда не болады? Рас, кешегі кеңес заманында халықты ұлттық жадынан, тілінен, төлтума мәдениеті мен діни нанымынан қол үздіруге бағытталған зымиян саясат жүргізілді. Соның салдарынан қазақтың бірнеше ұрпағы, осы күнгі егде, қарт кісілеріміздің көпшілігі әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерімізден бейхабар болып қалады. Оқу-тәрбие орындары болмаса, қазіргі отбасы, ата-аналар салт-дәстүр жөнінен ұл-қыздарына толымды тәрбие беруде білімдері, тілі жағынан қиындық көруде. Қазақты қазақ етіп, ұлтымызды ұлт етіп келген және солай болып қалуға тиісті ата салт, асыл дәстүрімізді, шала, шалағай ортада кездесіп жүргендей, қолжаулық етіп, сөз алдарға ғана қолданып, құнсыздандыруға немесе өңін айналдырып, рухына жат “жаңа замандық” жамаулар жамап боямалауға, әрине болмайды.
Тарихқа көз жүгіртсек, халқымыз ата-бабаларының жинақтаған өмір тәжірибесін, бай рухани қазынасын жас ұрпақты тәрбиелеуде пайдаланған, бала тәрбиесіне ерекше мән бере, үміт арта сергек қараған.
Салт-дәстүр ұлттық тәрбие. Ұлттық тәрбиені оқыту үшін мектепте мұғалім баланың жас дара ерекшеліктеріне сай ұғымына байланысты ертегі, мақал-мәтел және алуан түрлі салт-дәстүрлерді педагогикалық тұрғыдан іріктеп алу керек. Балаға ұлттық тәрбиені дер кезінде меңгерту ұстаздың басты міндеті. Төменгі сынып оқушыларына ізеттілікті, кішіпейілділікті, қайырымдылықты үйрету тәрбиелеу. Оның бастамасы қазақ халқына тән үлкен бір ерекшелік “сәлемдесу” дәстүрі. Сондықтанда қазақ халқында “Сәлем - сөздің атасы”- деген мақал бар.
Ендеше оқушының басты қарым-қатынас жасауының басты әліппесі сәлемдесуден басталады.
Қолданылған әдебиеттер

1. Алтынсарин Ы. Бастауыш мектеп журналы. А; 2000 ж
2. Асылов Ұ, Нұсқабай Ж. Әдептану. А; 2002 ж
3. Әлімқұлов Б, Әбдіраманов Е. Күйеу келтір, қыз ұзат – тойыңды қыл. А; 1994 ж
4. Жарықбаев Қ, Қалиев С. Қазақтың тәлім-тәрбиесі. А; 1994
5. Ерсарыұлы Наурызбай. Еңбекке баулу хрестоматиясы. А; 2000 ж
6. Қалиев С, Оразбаев М, Смаилова М. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. А;1994 ж
7. Омаров Б. Наурыз. А; 1998 ж
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Мемлекеттік университеті
Филология факультеті
Курстық жұмыс
Пән: Мәдениеттану
Тақырыбы: Қазақтың салт-дәстүрлері
Орындаған:
Тексерген: __________________
ЖОСПАР
І.Кіріспе
Қазақтың салт-дәстүрінің ... ... ... қоғамының
саласымен, тарихымен, мәдениетімен байланысы және оны оқыту мақсаттары
ІІ. ... ... оның ... ... Бала тәрбиесіне байланысты дәстүрлер
ә) Тұрмыстық салт-дәстүрлер
б) Әлеуметтік мәдени салт-дәстүрлер
ІII. Қорытынды ... ... ... ... ... ой-пікір
Қазақ халқы – рухани зор байлықтың мұрагері. Ол өзінің өрісі биік сын
сапасы өскелең мәдениетке бір күнде жеткен жоқ. Осы мол зор ... ... ... 6-8 ... ... ... ежелгі түрік ... ... ... ... ... ... ... ертедегі ата-бабаларымыздың тек мал баққан, жерін шет
жаудан қоғаған ... ... ғана ... ... ... ... сонымен қоса
сәулетші, мүсінші, ұста, зергерде болған екенін дәлелдеді.
Қай заманда болмасын адамзат алдында тұратын ұлы мұрат ... ... - ... ісін ... ... салауатты саналы ұрпақ
тәрбиелеу. Ұрпақ тәрбиесі келешек қоғам қамын ... ... ... ... жан-жақты келбетті етіп өсіруде халықтық салт-дәстүрлердің ... ... ... ролі ... зор. Өзге ... ... қазақ
елінің ұрпақ тәрбиесі жөнінде атам заманнан бері ... мол ... Аға буын өз ... ... ... ... ... Отанын сүюшілік ең асыл қасиеттерін жас ұрпаққа
күнделікті тұрмыста үнемі үйретіп, қаны мен жанына сіңіріп ... ... ... ... ... бастап оның есейіп, о дүниеге
аттанып кеткенге дейінгі ... мен ... ... ... ... ... ... орын алып, адамның дүниеге
көзқарасын ... ... ... ... екі мыңнан астам ұлт пен ұлыс ... ... ... әрқайсысының өзіне ғана тән әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері
бар. Олар – ... ... аса ... ... бөлігі, одан ол халыққа
жататын ... ... ... ... ... ... ... мен
ұлыстардан, халықтардан айырмашылығының барлық белгілері анық танылады.
Сонымен қатар салт-сана, ... ... ... өзгермейтін нәрселер
емес. Елдің мәдениетіне, экономикасына ілесіп өркендеп отырады.
Дәстүрсіз халық жоқ. Ол ... ... ... ... ... жалпыға бірдей әдеп, инабат нормасы болып табылады.
Дәстүрлердің жалпыға ортақ ең маңызды қызметі – адамдар ... ... ... отыратын тұрақтылықты ретке келтіріп отыру.
Тұрақтылық болмаса даму да болмайды. Соның нәтижесінде әрбір жаңа
ұрпақ өткен ғасырлар ... ... ... оған ... ... ... ... Э.Дюркгейм “Дәстүр – адамдардың қоғамнан дайын күйінде
табатын, ... ... ... ... және ... келтіріп
отыратын тетік. Дәстүрді бұзғаны үшін берілген жаза тайпалардың бірлігін
сақтауға көмектесетін ... ... ... ... – дейді.
Бұл жерде әңгіме Бірлестіктің берік өмір сүруі үшін, оған ... ... ... ... ... ... болып отыр.
Дәстүрдің тағы бір қызметі – жақындастыру. Мұның тарихтағы ...... ... ... ... тұтастықтарын
сақтауға ұмтылушылық “Кімнің жерін жайласаң, соның жырын жырлайсың” ... ... ... айтылған.
Дәстүр ақпараттық қызмет атқарады. Ақпарлар дәстүр арқылы ... ... ... ... ... ... ғасырдан ғасырға
жетеді. Соған байланысты адамдардың дүниеге келген жаңа ұрпақтары ... ... ... жасап қалыптастырып әуреленбейді, яғни
бұрыннан қалған жол-жосынды басшылыққа алады.
Дәстүрде ... ... ... ... ... ... және
мәдениетке иеғ мұрагер болады. Мысалы халқымыздың “Ата салған жол бар, ене
пішкен тон ... ... ... – оқ ... ана ... – тон пішер” деуінің
мәні бұрынғыдан қалған жөн-жосық, әдеп-салттың ... ... ... ... ... түп атадан келе жатқан жолды ұстар” дейтін
мақалдардың бір әулеттен келесі әулетке ұмытылмай ... келе ... ... ... ... ... жалғастығын зор мұрат санайды. “Атадан ұл
туса – игі, ата жолын қуса игі” деген ұлы ... ... ... да ... ... ... ... әрі ықтияттылықпен
қарауы, яғни оны түсінуі, дәстүрді бұзып ... ... ... ... ... ... айрықша мәнді қастерлі қасиет саналады. Ондай жастар
“көргенді” деп бағаланады, көптің ... ... ... ... істегендер “тексіз”, “көргенсіз” деген өте жеккөрінішті атқа ие ... ... ... айырылып, ауыр айыпқа бұйырылады.
Сонымен қатар дәстүрден, ғұрып-салттан адамдар өзінің жеке ... ... ... ... ...... мен табиғат
құбылыстарына қатынасындағы жеке ұлттың және ... ... ... ... ... сиыр мен ... ... құрметтеуі,
қытайлардың, жапондардың жыланның етін, италяндықтардың есектің етін аса
сый тағамға санауы, қазақта қойдың ... ... ... ... ер ... ... ұсынуы тағы басқа сияқтылар сондай салт-ғұрыптар
өзгешеліктеріне ... да, ... ... әдептік талаптар келіп
шығады. Ел мен ел, ұлыс пен ұлыс шекаралас, аралас-құраласта өмір ... ... ... салт ... ... та бар. Мысалы Иранда
жылдың ақырғы сәрсенбісін киелі күнге балап, ол ... ... ... қабыл
болып, ойлаған ой іске асады деп ырымдайды екен. Ирандықтар бұл ... ... деп ... ... ол ... ... ... асыға
күтеді. Олар соңғы сәрсенбіге байланысты шартты ... ... ... ... жасалса, тұрмысқа шығуымыздың сәті түседі деп сенеді. Біздің
халқымызда бар:
Сәрсенбі сәтті күні той ... ... ... қыз ... – деп «Тойбастар» жырында айтысатын,
сол күнгі бастаған ісі сәтті болады деп ... ... ... да ... ... ... бір негізден шығуы да ғажап емес.
Мұның бәрі әр ... ... ... ... ... ... та, діни ... бірлігінен бастау алған ұқсастық та,
тарихи аралас құраластық. Ұзақ уақыт іргелес шекаралас өмір кешуден болған
ауыс-түйістер де ... ... ... ғана тән, ... ... ерсі ... де болатыны дәлел.
Қазақ - дәстүрі бай және оны ... ... ... ... ... наным-сенімін жете зерделеген ғұлама ... ... ... ... ... ... ... екенін айтады. Қазақ
дәстүрді білмегенді, ... ... ... Бұл - өте ауыр сөз, ауыр
кінә, бірақ әбден орынды ... ... ... құда – ... ... ... өлім жөнелту, аруақ сыйлау, үлкенді, ата-ананы ... ... ... ... ... ... ... тоқтау, обал-сауап,
дастархан, шаңырақ, қонақ сыйлау т.б ... ... ... ... ... ... ... ардақтап,
қадір тұтуға ақыл-парасаты, мәдениеті, білім-білігі жетпеген жетесіз надан,
көргенсіз болмағанда не болады? Рас, кешегі кеңес ... ... ... ... ... мәдениеті мен діни нанымынан қол ... ... ... ... Соның салдарынан қазақтың ... осы ... ... қарт ... ... ... салт-
дәстүрлерімізден бейхабар болып ... ... ... болмаса,
қазіргі отбасы, ата-аналар салт-дәстүр жөнінен ұл-қыздарына толымды ... ... тілі ... ... көруде. Қазақты қазақ етіп,
ұлтымызды ұлт етіп келген және солай болып ... ... ата ... асыл
дәстүрімізді, шала, шалағай ортада кездесіп жүргендей, қолжаулық етіп, сөз
алдарға ғана қолданып, құнсыздандыруға немесе өңін айналдырып, ... ... ... ... жамап боямалауға, әрине болмайды.
Тарихқа көз жүгіртсек, халқымыз ... ... ... бай ... қазынасын жас ұрпақты тәрбиелеуде пайдаланған, бала
тәрбиесіне ерекше мән бере, үміт арта ... ... ... ... ... тәрбиені оқыту үшін мектепте мұғалім
баланың жас дара ерекшеліктеріне сай ... ... ... ... алуан түрлі салт-дәстүрлерді педагогикалық тұрғыдан іріктеп алу ... ... ... дер ... меңгерту ұстаздың басты міндеті. Төменгі
сынып ... ... ... ... ... Оның ... ... халқына тән үлкен бір ерекшелік “сәлемдесу”
дәстүрі. Сондықтанда қазақ ... ... - ... ... ... мақал
бар.
Ендеше оқушының басты қарым-қатынас жасауының ... ... ... ...... ... кіндігі кесіліп, туған халқының әдет-
ғұрпын тасындай қалап, дәстүрін жадына жылудай жинап, асыл тілін ... ... ... ... тағып, салтын санасына сыбағадай сақтап
және олардың бәрін құрандай ... ... ... ... ... ... ата салтымыздың асыл мұрасы мен алтын қазынасын көпшілікке, кейінгі
жас ұрпаққа ұсынып, оны оқып үйренуді өмірге еңгізуді аманат деп ... басы ... ... Бала ... келгеннен 5-6 жасқа
дейін ата-ана немесе ата, әже қарамағында болады.
Қазақ отбасындағы тәрбие ісі ғалым Ш. ... 8 ... ... негізінде қамтыған.
1. Тәрбие басы алдымен әдептілікті үйретуді көздеген.
2. Баланы қайырымды, иманды, мейірімді болуға тәрбиелеген.
3. Тіл ... ... ... ... Адал ... ... ... ұстаз бен көпті көрген қария сөзін тыңдап “ақпа құлақ
болмай, құйма құлақ ... ... ... ... ... ... сыйлауды үлкен және ең басты міндет етіп қойған.
7. Кісі айыбын бетіне баспайтын, біреуге орынсыз тіл тигізбейтін азамат
бол, қаріп-қасірлердің табиғи ... ... ... ... Ел ... батыр бол, халық алдында қызмет ет, бар өнеріңді соған
жұмса деген
Сан ғасырдан бері жинақталған ойшылдардың, даналардың, ... ... ... халықтың өмір тіршілігімен, кәсібімен,
ұлттық тәрбие дәстүрімен қоғамнан қоғамға жалғасып, дамып, ұрпақтан-ұрпаққа
ауысып отырған.
Бұлардың бәрі ... ... ... ... ... ...... кәсібіне сенім нанымына,
тіршілігіне байланысты қалыптасқан, ... ... ... ... Ол ... ... қалыптасады. Жеке адам жаңа салтты
ойлап шығара алмайды. Бүкіл халық ел жұрт уақыт озған сайын ... ... оны ... ... ... ... өзгертіп
отырады. Ал жаңа қоғамдық ... ... ... ... ... жаңа жағдайда ілгері дамиды. Ұлттық салт пен дәстүрдің тууы
ұлттың ұлт ... ... ... ... ... ... ... ұлтының алғаш пайда болуы ХІІІ-ХІV ғасырлардан басталады деп
жүрміз. Олай болса сол дәуірден бері ... ... ... ... қалыптасып дамыды.
Ұлттық салт дәстүрлер – тарихи процесс. ... ... ... ұлт
болып қалыптасуынан бұрын пайда болған. ... ол ... бір ... ... мәнді дәстүр болып келеді. Мысалы: ... ... ... түркмен халықтарына ортақ өте ертеден пайда болған. Ал қазақ
халқында кейбір ... ұмыт ... ... ... ... ... ... жігіттердің ұлы жорыққа аттанар алдында ақ ... ... ... ... ... ... өлеміз, опасызды ант атсын” деп
тас түйістіріп анттау ... ... ... ... баласы мен туған
балаларының саусақтарын ақ қойдың бауыздау ... ... ... ... деп ант ішкізеді екен. Ал қазіргі уақытта бұрын болмаған ақ шашты
қариялардың алтын, күміс неке тойларын ... ... ... ... ... “Дәстүрдің озығы бар, дәурені өткен тозығы бар”, “Әдет - әдет
емес, жөн - ... деп ... ... сай ... ... тәлім
тәрбиенің пәрменді құрылысы ретінде пайдаланылып келген. Мысалы: көп
жылдары бойы “діни мейрам” ... ... ... ... ... еліміз
мүлде атаусыз қалдырып, қазіргі демократия кезінде ол қайта жанғыртылып
жалпы халық мейрамына айналды.
Әрбір ұрпақтың өмір ... ... ... ... ережелері мен нормаларының жыл озған сайын үстемеленіп дамып
отыруында.
Қазақ ... ... ... мен ... ... ... өміршеңдігінде, жаңа дәстүрдің туып, ... ... ... ... ... ... мұра болып қала беруінде.
Қазақ халқының салт санасында ата-ананың арман тілегі ерекше көрініс
тапқан, бірақ бұл асыл ... ... ... ... тәрбие құралы бола
алған жоқ, қайта жыл озған сайын тәрбиеден шеттеп шығып қалып отырды.
Қазақ дәстүрінде ... ... ... ... ... ... алдына неше алуан тілек - мақсат қою өлеңмен жырмен, әнмен көркем сөз
айшықтарымен айтылған.
Қазақ халқы жас ... ... ... ... ... ... ... өнерлі шебер болуға, өнерліні құрмет тұтуға,
туған жер ... ... ... ... ... ... – салт-дәстүрге өте бай. Салт-дәстүр халықтың белгілі бір
әдет-ғұрыптарына байланысты туған.халық өз ... ... ... бір
сырлы”, өнегелі өнерлі болып өсуін мақсат еткен ата-бабадан қалған бар асыл
қасиеттерін ... ... бойы өлең ... ... ... “Өнер
алды – қызыл тіл”, “Жер астында жатқанды қазбай тіл ... деп ... сары ... ... ... ... ... тәрбиенің пәрменді
құралы, ақыл ойдың асыл қоймасы деп таныды. Қазақтың айтыс ... ... ... жырларында, ертегі, аңыз-әңгімелерде, мақал-
мәтел, нақыл сөздерінде ел ... ... ... ... бас ... ... мәселелері жан-жақты сөз болып, ... ... ... ... ... ол ... қыз ... келін түсіру,
шілдехана, баланы бесікке салу, өлікті жөнелту ... ... ... ... Сол арқылы көпшілік ... ... ... айту, тәлім-тәрбие беру, салт-дәстүрді оқыту көзделді.
1) Баланың дүниеге келуі ат жалын тартып мініп, отау тігіп ... ... ... шілдехана, сүйінші, балаға ат
қою, бесікке салу, қырқынан шығару, тілін ... ... ... ... ... тойы т.б. және қыз бала мен ұл ... отбасы – жанұя құруға, шаруашылыққа, өмірге, еңбекке
бейімдеуге арналған азаматтық жөн-жорғылар кіреді.
2) Тұрмыс ...... киіз үйі, ... жиһаздары,
ұлттық киімдер мен тағамдар, мал бағу, егіншілік, ... ... ... ... үйретудің
тәлімгерлік түрлері енеді.
3) Әлеуметтік ... ... ... ... ауыл ... қарым-қатынастары, шешендік сөз өнері, қазақтың ұлттық
музыка аспаптары, ... үй ... ... ... ... халықтың ұлттық мерекелерді өткізу, өлікті жөнелту
рәсімдері, әдет ғұрыптары жатады.
Қазақ халқының осы салт ... ... мен ... ... ... да ... дамып, қалыптасып тәрбие құралы ретінде
кейінгі ұрпаққа мұра болып қала ... ... ... ... ... ... ... дүниеге
келуімен байланысты туған. Перзенттің шыр етіп дүниеге келуі ата-ананың
ғана емес бүкіл ауылдың ... Міне осы ... ... ... ... ... дүниеге келген күні қалжа үшін қой сойылады. Қойдың етін жеп,
сорпасын ішіп, ... әйел 40 күн бойы ... жел суға ... Тойға жиналғандар сәбиге ізгі тілектерін білдірісіп, ән айтып,
ойын ... ... ... ... ауыл ... ... ... нәрестені әртүрлі жын-шайтан перілердің салқынынан қорғап, күзету
халық - сенімі бойынша тек ... ... ... халқының көбі мұны
әйелдің бойы бекігесін жасайды.
Ерте заманда бесіктегі нәрестені күзету Ұмай анаға ... ... ... ... күндері шырақ жағып күзетпесе оны ... ... ұғым ... Сондықтан баланы алғаш түні шырақ жағып күзеткен.
Сүйінші сұрау – немерелі болған әже жас ... ... ... ... ... жібереді. Сүйінші сұраушылар кім? - деген сұраққа
ұл болса “тізгін ... қыз ... ... ... ... сияқты тұспал
сөздермен жауап береді.
Сүйіншіге ең жақын адамдары мал ... ... ... ... ... ... ... ізгі ниеттерін білдіруге келген ауыл адамдары
“бауы берік болсын” деген ... ... ... ... көрсетіп ауыл
адамдарынан әйелдер көрімдік сұрайды.
Әйелдің әл-қуатын ... белі ... кету үшін оған ... мал ... ... омыртқаны опырмай етін тек үзіп жеп, төрге іліп ... Ел ... ... ... тез қатып кетуі осы омыртқамен байланысты.
Балаға ат қою. Халқымыз балаға ат қоюға ерекше мән береді. Осы ат қою
дәстүрінен де ... ... ... ... ... ... көрінеді. Әдетте ат қою ... ... ... ... ... ...... ие болады.
Оның дәуіріндегі тарихи мұралардың көпшілігінде балаға ат қою
дәстүріне ... ... ... ... ата ... отырады. Сонымен қатар
үлкен қуаныштың үстіне келіп қалған “құтты ... ... ... да ... ... ... Қазақ елінде қалыптасқан дәстүр бойынша,
нәрестеге үш күннен ... ат ... ... ... байланысты
көп жерлерде атты молда азан шақырып, нәрестенің құлағына аузын таятып,
сәбиге ... атты үш рет ... ... ... ... ... ... ат қою тіркесі қалыптасқан. Ат қойған адамға ақы ретінде
арнайы сыйлық дайындалады.
Жас баланың ... ... ... ... ... ... көрсеткен
ерлігіне сай өзіне ат алатындығы туралы көне түркілік ... ... ... ... дәстүрдің жанғырығындай тілімізде “ат қойып, айдар тағу”- деген
бейнесі сөз ...... ... ... ... зер ... жіңішке қылып
өрілген бау. Оны осы бір айтулы күні ... ... ата ... ... ... ... кежегесін жағады.
Кежеге – түрік бабаларымыздың желкесіне түсірген жуан бір өрім шашы.
Егерде қазақта ұлы жоқ үйлерде қыз туылатын ... онда оған ... ... ... салу – кіндігі түскен баланы бес күннен кейін бесікке салады.
Бұған ауылдың көрші қолан әйелдері жиналып баланы бесікке ... ... ... ... ... түбегі арқылы бауырсақ, кәмпит және
басқа тәтті дәмдер жапа-тармағай астына ... ... ... ... ма” деп сұрағанда жанкүйерлер іле шала “тышты”, “тышты”
деп шу ете ... ... ... ... шашу ... қарсы алатын
халқымыздың бұл дәстүрі “балаға бесік құт дарысын” деген асыл ... ... ... қатысқан әйелдер түрлі сыйлықтар алады.
Бесік – нағыз халық ... ... ... бойы ... келген
ата мүлкі. Бесікті Орта Азия мен Кавказ, Үнді мен Қытай жерін мекендейтін
халықтардың басым көпшілігі пайдаланған, әлі де ... ... ... ... қайыңнан иіліп жасалады. Бесікті дүниеге әкелген “аттың
жалы, түйенің қомында” өткен ... ... ... бесікке салар алдында көп балалы ана бесіктің жабдығын тексеріп
шашу ... ... ... жеті зат: ... ... тон, шапан, кебенек,
көрпе жауып қояды.
Оның мәні мынадай: жүген мен ... – ат ... ... ер ... тон мен ... – бала ... көпшіл болсын дегені, кебенек – ер
мінезді өршіл болсын ... Қыз бала сұлу ... деп ... ... ... ... ұл бала батыр батыл болсын деп, шошымасын деген ниетпен
жастығының астына қанжар, пышақ қойған. ... ... ... ... үлгісі әже салады. Баланы бесікке бөлеген әже баланы тербете отырып
ақырын ынылдап ... ... ... ақ ... ... жат ... терік салайын,
Үстіңе тоқым жабайын,
Ауылдан кеткен апаңды,
Қайдан іздеп табайын.
Жайлы бөленген, қарны тоқ сәби құрғақ күйінде ұйқысы ... ... ... ... береді. Егерде нәресте мазасызданса үйдің кішкене
баласына тербетіп қояды, анасы өз шаруасын алаңсыз тындырады, ... ... ... ... ... бала ... бос сәби ... үлкен дәретке
былғанған, ұйқысы бұзылып, жылауық болады. Түн ішінде анасы сан рет тұрып
жиі-жиі ... ... ... ... ... кіші ... ... ал үлкен дәреті бесік
тесігі арқылы түбекке жиналады. Түбектің түбіне күл ... ... ... ... ... ... ... асық жілігінен жасалады, кейбіреулері
айрықша аппақ болуы үшін сүтке ... та ... күн ... бөбекті бір күн сабынды, бір күн тұзбен, бір күн
жұпар иісті шөппен кезекпе-кезек шомылдырады. ... суға ... ... сәби ... әрі ... соң ... зақымданса денесінің жарасы тез
жазылады.
Қорқыныш шығару – сәби үшін ең бір ... ... ... ... 40 ... ... ... қатып болған соң ата-анасы ауыл әйелдерін шақырады.
Ұл баланы қырық күнге жеткізбей 37-не 39 ... ал қыз ... ... ... 42 және 44 ... қырқынан шығарады. Ыдысқа су құйып 40 қасық
су құйып теңгелер салған суға ... ... ... соң шашы мен ... ... шашын шүберекке түйіп баланың оң иығына қадайды, ал ... ... ... ... – сәби ... жүре ... ... ата-анасы баланы тез
жүріп кетсін деген оймен “тұсау кесер” тойын жасайды. Алдымен тұсау кесер
күні белгіленіп арнайы ... ... ... ... арасынан
көбінесе жүрісі жылдам, қимылы ширақ, іске епті қасиеттері мен ... ... ... адам ... ... ... ... кесерін соған
тапсырады.
Әдетте қазақтар бала тұсауын ала жіппен, қылдан ескен шыжыммен немесе
ішекпен кескен. ... ... сәті ... ... дәмді тағам салынған
дастархан жойылады. Дастархан жанына қазық қағып тұсаулы ... ... ... соң “жүйрік бол”, “шауып кет” деп таңдалып алынған адам, екі
қолынан екі адам ... ... ... ... ... ... кесілген
соң сәбиді екі адам ортаға алып асығып тез-тез жүгіреді. Осы кезде “тұсау
кесер” жырын айтады.
Қаз-қаз балам, қаз ... ... мәз ... балам қаз балам
Тақымыңды жаз балам.
Күрмеуіңді шешейін
Тұсауыңды кесейін.
Қадамыңа қарайық,
Басқаныңды санайық.
Қаз-қаз балам жүре ғой!
Ертеректе қазақтар ырымдап, сәбиге тұлымшақ пен кекіл ... ... ... ... ... ер баланың оң құлағын тесіп сырға таққан.
Баласы ер ... ... ... той ... ... ... Мұны ... тойы
деп атаған.
Сүндет тойы – қалыптасқан дәстүр бойынша ... ... 5-7 ... не 9 ... келгенде сүндетке отырғызатын болған.
Сүндет тойы өткізетін күнді алдын ала белгілеп алады. Бұл тойға ...... ... ... өзі ... ... боз ... сүндет бала аттың құйрығын шорт түйіп жорғаға мінеді.
Сәрсенбінің сәтті күні ауыл молдасы баланы сүндетке ... ... ... молда қолын үш рет сабындап жуып ... ... таза ақ ... ... ... бар кесе ... бала ... аулайтын түрлі хикаялар айтып отырып шүметайының
артық терісін қаз майымен әбден уқалап жанын кетіреді, оның ... ... ... ... өзі де ... ... ... кебегін сеуіп қанын
тоқтатады да, үстіне кесе төңкереді. Қарақотырланып жазылғанша балаға
көйлек ... ... ... ... ... ... ... малды бағу үшін
бала керек.
Ашамай – ердің қарапайым түрі, ағаштан жасалады. Кеңдігі баланың ауына
лайық. ... ... қасы ... ... ... Үзеңгісі жоқ. Осыны
жуас атқа ерттеп үстіне баланы мінгізеді. Ауып қалмасын деп ... ... ... соң ... ... ... біреу атты алдымен арқан бойы жерге
онан соң алысқа жетектейді. ... ... ... өзі ... Бұл ... әке-шеше шама-шарқына қарай жасайды.
Тоқым қағу. Ашамайға мінген соң, іле-шала жолаушылағанда әке-шешесі
бір малын сойып, оның ... ... ... ... ... ... ... бес-алты жасқа толғанда аузы дуалы
шешендердің, ел бастаған ... ... ... ... ерте білген. Онысы балам халық дәстүрін, жоралғысын көңіліне тоқып
өссін дегені еді.
Қазақ халқы баланы жас кезінен ... ... аз бен ... ... ... ... Санамақтар үйрете білген. Мысалы: “Оным –он, он
бірім не, соны тапшы, Ай ... – деп ... бір ... ... ... ... арқылы тез есте сақтап, жаттап алуға ыңғайлы ... ... ... ... де осы ... қайталанып айтатындай етіп асқан
шеберлікпен, ... ... ... Жас баланың әңгімеге әуестенуі тілі
жаңа шыға бастаған кезден басталады.
Ата-анасы немесе ата әжесі ... ... ... ... ... ... ... жұмбақтар мен жаңылтпаштар, мақал-мәтелдер,
өтірік өлеңдерді оқып беру ... ... ... ... баланы қызықтыра
түсіп, олардың сөздік қорын байытып бірден-бірден мағыналы да ... ... ... ... ... ... бола ... әдемі ән,
қисын, жақсы ұйқас – бәрі де балаларға әсер беріп ойын шыңдап отырады.
Халқымыз қыз баланы ерекше құрметтейді. Қыз – ел мен ... бір ұлт ... бір ... ... жалғастырушы, достастырушы, табыстырушы дәнекер,
жаңа ұрпақты дүниеге әкелетін және оны тәрбиелеп өсіретін ... ... ... гүлге, нұрға теңейді, сөйтіп оны сәби шағынан нәзіктікке,
биязылыққа, сұлулықты, ... ... ... ... ... тәрбиелейді. Ал ұл баланы халықтың қамын ойлаушы ер азамат,
отағасы, қыздардың, әйел ананың ... ... ... ... ... өткір, еңбекқор, адамгершілігі мол азамат етіп баулиды, 4-5
жасынан бастап атқа мінуді, күреске түсуді үйретеді.
Халық балаға табиғат ... ... ... ... ... ... аясында малын бағып жүріп айнала қоршаған дүниені танып ... ... ... ... сан қилы ... ... ... тіршілігін бақылап, олардың өмір сүруін
танып білген. Халық оларға арнап ... ... ... ... және ... ... қанатты сөздер ертегілер, музыкалық
ойындар шығарып күнделікті бала тәрбиесіне қолданылып, осы құралдар арқылы
баланың сезімін оятып, ... ... ... ... ... Сонымен
қоса қазақ халқы жас ұрпақты әдепті, сыпайы, үлгі өнеге ... ... ... Сол ... жасы үлкенді сыйлап атын атамай, ата, әже,
апа, аға, тәте, жеңге, ... әпке ... жас ... інімен, қарындасы т.б.
деп құрметпен тәрбиелеген.
Тұрмыс салт дәстүрлері. Киіз үй – ата ... ... келе ... ... киіз ... ... ... күмбезді. Қазақ киіз үйлері
пайдаланылуына, сән-салтанатына қарай бірнеше түрге бөлінеді. Мысалы: қара
үй (3 қанат), қоңыр үй (4 ... боз үй (5 ... ақ үй (6 ... ақ ... (8 ... ақ шаңқан (18 қанат), алтын үзік (24 қанат), алтын орда
(30 қанат) деп аталатын түрлері бар. Сол ... ... ... уақытша
паналауға немесе шаруашылық жұмыс ретіне бейімделген үй түрлері болады.
Олар қол, ... ... ... итарқа, жаппа, жасыл үй, ас үй қасқа деп
аталады. Жаңа үй ... жас ... ... дейді. Халық киіз үй
жасайтындарды “Үйші” деп ... ... іші төрт ... бөлінеді: 1. Төр – мұнда жүк жиналады,
қонақтар орналасады. Бұл үйдің жоғары әрі қымбатты орны деп ... ... ... көп ... 2.Сол жақ – үй ... ... және ... Босаға жақта азық-түлік, ыдыс-аяқтар тұрады. Оны шимен жауып қояды.
3.Оң жақта балалар орналасады. ... ... ... ... киімдер
ілінеді. 4.От орны қасиетті орын болып саналады. Мұнда от жағылады, қазан
асылады.
Киіз үй негізгі үш бөліктен ... 1. ... ... ... бөліктері). 2. Киіздері (туырлық ши). 3.Баулары мен басқұр,
арқандары.
Киіз үйдің ... ... мен ... ... ... ... сондай, оны үлкейтіп, кішірейтіп, тіпті бір-біріне қосып, екі-
үш бөлмелі етіп ... де ... ... жазда ыстық, қыста суық,
жауында су өтпейді. Қыстан киіз үймен шығатын қазақтар туырлықты екі ... ... Үй ... ... ... айналасын қайыспен шалылап қоралайды.
Киіз үй ағаштан, оның ішінде қайыңнан көпшілігі талдан жасалады. Бұл
ағаштар әрі ... әрі құрт ... ... тез ... ... ... ... – оны керегеге қажетті жуан-жіңішкесін таңдап алуға ... ... ... жасайды. Қажетті ағаштар алты ай, кейде бір жылдай
көлеңкеде кептіріледі. Үйшілер мезгілі жеткен кезде бұл ағаштарды ... ... ... ... ... ... ... салып түзетіп алады. “Тез
қасында қисық ағаш жатпайды” деген сөз ... ... Үй ... ... ... ... шауып, қырнап болғаннан кейін, оны
тағы да морға салып кереге, уыққа, күлдіреуішке лайықтап, ... ... ... бір ... ... ... де ... бастайды.
Киіз үйдің негізін құрайтын – кереге.
Кереге құрайтын ағаштарды “жиі” деп, оның ұзынын “ерісі”, қысқаларын
“сағанақ” дейді. ... ... ... мойын терісі немесе өгіздің бас
терісінің сірісі (қайыстары) арқылы көктейді. Керегенің басы мен аяғы ... ... ... ... ... ... деп атайды. Кереге көзінің үлкен кішісіне қарап
“торкөз”, “желкөз” деп бөледі. Тор көзді кереге әдемі әрі ... ... үйде есік екеу ... Бірі ... ... ... оны
“сықырлауық” дейді. Екіншісі киізден жасалады, ол сықырлауықтың сыртынан
жабылады. Мұны “киіз есік” ... Киіз есік күн ашық ... ... ... ашып қояды. Жай күндері күн түспес үшін бақан арқылы ... ашық ... Ағаш есік ... екі ... ... пен екі жарма
есіктен құралады да керегеге бекітіледі. Керегелер бір-біріне ... ... ... ... ... арқылы орай тартылатын бас ... екі ... ... байланады. Үйдің барлық ауырлығын ұстайтын
беріктігін ... – бас ... ... ... сәндік үшін және кереге басы туырлықты қажамас үшін
басқұр тағы да орай ...... мен ... ортасын қосатын негізгі бөліктің бірі. Уық
“асақан”, “иіні”, “қары” және “қаламы” деп аталады. Ол ... іле ... яғни ... ... үлгісі осы уықтан басталады. Уық алақандағы
уық бау арқан кереге ... ... ... ... ... ... мен қаландық төрт бұрыштанып қырланып ойылады. Қанат санына
қарай уықтың саны да, ұзындығыда өсе ... – киіз ... ... ... ... Киіз үй ... ... кенілдік деген бөліктерден тұрады. Тоғынды (шеңберді) ... ... ... ... ... ... Күлдіреуіш шаңырақ
күмбезін жасайды. Кепілдік күлдіреуіштің орнынан ... ... ... Үйші үй ... ... ... ... кейін, оны қызыл түсті жаламен
немесе қызыл, көк бояулармен бояйды, егер үй қайыңнан жасалса, оны ... ... бұл ... піл ... ... өң ... Үй сүйегі әзір
болған соң, оның киіздері жасалады. Киіздері: кереге бойынша – ... ...... шаңырақты жабатын –“түндік” және “киіз есік” деп
аталады. Бұлар ... ақ ... ... ... ... құр ... ... Олар “туырлық бау”, “түндік бау”, “желбау” деп аталады. Киіз
сыртынан жел көтермес үшін екі ... ... ... Үй ... ... кеиін оны ақ боранмен немесе күйген сүйекпен борлайды. Бұл ... түс ... әрі ... ... болуына, су, жылу, суық өтпеуіне едәуір
әсер етеді.
Киіз үйдің бір бөлшегі – кәдімгі ши. Оны ... орап ... ... ... ... тоқиды. Ол туырлық пен кереге екі ... Үй ... ... ... сөре ... ... аяқ т.б.
Төсеніш заттар: алаша, терме, бөстек, тулақ, сырмақ, текемет, тойтері,
құрымкиіз т.б.
Ұлттық ... ... ... киім-кешектері мал терісінен
жасалатын еді. әсіресе ... ... сырт ... ... ... ... деп атайды. Қаптамасы – суықта сырттан киетін тон.
Камзолшасы – етегі тізеден жоғары ... тон. ... ... оның ... матамен тыстап тігетін киімнің аты – ішік.
Қысқы киімнің біреуі – күпі. Ол ... ... ... ... да, жылылығы тоннан кем болмайды. Жаздың сыртқы киімі – ... ... ... тоқылатын шекпен.
Сыртқы және ішкі киімдерден ... ... ... мен ... ... мен еркектер киетін камзолдың белі қынамал, жеңі шынтақтан
ғана келетін шолақ болған. Мұны ... ... ... деп ... ... ... болады. Оның екі арасына “бидай” деп аталатын шүберек ... ...... ешкі ... кестелеп сәндеп жырық балақ ойған
шалбар киген.
Қазақ халқының бас киімдері – ... ... ... ... деп ... Іші ... немесе ақ теріден жасалатын, матамен
тысталатын бөрік ... ... ... ... жасалатын бөрікті Арқада
“тақия” дейді. әйелдердің жеңіл, үкілі, сәнді тақия үлгісі ... ... ... ...... бас ... ... – сеңсеңнен, байлар
түлкіден жасайды. Түлкі терісінен ... ... ең ... ... ... ... – жазғы жауын-шашыннан ... ... ... ... бас киімдер. Олар өрмектен тоқылады, не матадан тігіледі.
Қазақтың аяқ ...... ... ... ... Етікті ертеде
илеген теріден, бертінде былғарыдан киген. Былғары қар, сары, қызыл түске
боялады. Одан ... ... ... ... әйелдер киген.
Қонақ жайлылық – халқымыздың қанына сіңген дәстүрлік әдебі. ... ... ... ... ұсынып, соған бір жасап қалу – ежелден келе
жатқан ескі салтымыз. ... ... ... ... күту ... ... ғана емес тіпті міндет болған.
Жалпы қонақтың үш түрі бар. Құдайы қонақ, сыйлы қонақ, қыдырма қонақ.
Құдайы қонақ – жолаушы ... келе ... ... кіріп келген адам.
Сый қонақ – арнайы сыйлап дастархан жайылып құрметпен шақырылады.
Қыдырма қонақ - әдейі арнап қыдырып келеді.
Қандай қонақ ... де ... ... ашқан қазақтар дастархан жайып,
мал сойып, көрші қолаңды қонақтың құрметіне шақырған.
Қонақты бұлай күту себебі – сыйлаумен қоса арадағы достық, ... үй болу – ... ... ... ... ... жұртында
отау тігудің бірден-бір жолы – құда түсіп, қалың мал ... ... ... ... ... ... атастыру арқылы үйлендірген.
Құда түсу – қазақ халқы қыз балаға ерешке мән берген. Ол ... ... ... ... ... қос ... ... сәндеп
қоятын болған. Оған көз салған көрушілер қызының ұнағанын анық әке-шешесіне
сөз арқылы ... Қыз ... ... кім ... қызды кім
айттырмайды. Қызымның ұнағаны рас болса, бір ... ... ... - дейді.
Жігіт әкесі үйдің төріне ... іліп ... басы ... деп ... ... ... ... сыйла деп шешесі аманат ... ... ... ... ... ... ұсынады.
Төрдегі қамшы құда түсу тойы болғанша ілінулі тұрады. Қыз әкесі ... ... ... ... ... Осы ... ... жақтан хабар болмаса,
қамшыны кері қайтарып, қызының басы бос ... ... ... – бұл қыз ... ... ... Ол жөн-жосықты білгіш,
сөзге шешен, әзілге жүйрік адам ... ... ... – қыз ... ... құда түсіп, құдалыққа келер күнді белгілеп кету.
Құда түсу тойы – жаушы келген соң, жігіттің ет-бауыр жанашыр, туған-
туыстары ... ... ... ... ... ... көп, салт-
дәстүр, жөн-жобаны білетін, ... ... ... адам бас құда ... ауылы ақ шаңқан үйлер тігіп, оларды сән-салтанатпен қарсы алады.
Дәстүр бойынша алдымен ақ жол тілеп ... ... ... деп ... Оның ... ... қол батырып бата бұзбауға серттеседі.
Құдаласу үстінде ең жауапты еттің бірі – құйрық-бауыр ... ... екі ... ... ... ... ... тартылады. Қыз әкесі құйрық
пен ... ... ... алдымен құдаларына асатып, содан соң өздері
асайды. Бұл екі жақ енді ... ... ... ... ... бата беріп, қызыл қан шығарып құйрық бауыр жескеннен кейін құдалар
торқалы той, топырақты өлімде бастары ... ... ... ... ең ... ... болып саналады. Осы жиынды ... ... ... ... ... ... қалың мал мен жасау ... ... ... ... ... “Қуаныш құтты болсын” деген сылтаумен
әйелдер құрт шашады. Басы жарылып, көзі іссе де ... ... ... ... ... ... ән салдырып, жұмбақ шешкізу, жаңылтпаш
айтқызады. Бұл құдалармен жақын танысу, ... ... ... түсу тойы аяқталып біткен соң, киіттің үлкенін жігіттің әкесіне
кигізіп, өзгелеріне жолының үлкендігіне ... ат ... түйе ... салады.
Есік төр көрсету тойы – жігіт жағы құдаларын ... төр ... ... ... ... шақырады. Есік төр көрсету тойының мақсаты – ... ... ... күйеудің ағайын-туғандары, ел-жұрты бақ даулетімен
таныстыру. Бұл той аяқталғаннан соң ... ... ... ... ... бөліп береді. Жігіт әкесі қалың малды жартылай немесе түгел төлеп
болған соң, ұлын қалыңдығымен ... ... ... бұл ... білдіреді.
Құдасынан хабар алған соң ұлының жанына 5-6 ... ... ... ... ... ... есік ашар үшін ... мал айдатып, жыртыс пен
түрлі кәделерге арналған мата мен орамал, сақина мен сырға, ... ... да ... ... жеке ... ... ... қайын жұртына
аттандырады.
Ұрын тойы – күйеу баланың ресми түрде қалыңдығымен кездесуге баруы.
Тойдың мақсаты – күйеу ... пен ... жеке ... Қыз жағы күйеу балаға арнайы үй тігеді. Күйеу бала ... ... ... жас ... 20-30 ... мата “ентікпесін” береді.
Үй тіккен әйелдерге “шатыр байғазысын, балдызының көрімдігін сыйлайды. ... ... ... өз ... ... ... Қыз әкесінің босағасын
аттаған күйеу жолдас босағаға ... іліп ... ... ... береді. Күйеу балаға қайын атасының дастарханынан төс салынған
дәстүрлі табақ тартылған кезде күйеу ... ... ... ... да ... ... ... кеште ауыл жастары жиналып, “Қынаменде” деп аталатын ойын-сауық
өткізіледі. Яғни “Қыз қашар тойы” тойланады. Оған ... бала бір ... ... екі ... ... бір жағы ... тартып әкетеді. Қызды
күшпен тартып ала алмайтынын сезген ... жағы ... не ... төлем
төлеп қызды кілемге ... ... ... ... Ұрын ... соң ... бала мен жолдастарын аттандырып салады. Қайын атасы
күйеуге жүйрік, ... ... ат ... ... соң ... әкесі
қалың мал берудің қамын, ал қыз жағы ... ... ... мал – оны ... қалыңдықтың жасауына, сәукелесіне, той малына,
кәделі алыс-берістеріне жұмсалатын қаражат көлеміне сай ... ... ... мал мынадай төлемдерден тұрады:
1.Бас жақсы – түзу мылтық, бөрік сарын, қашса ... қуса ... ... ... ... бір түйе ... бес ірі қарадан жиырма жылқы
беріледі.
2.Қара мал – қалың малдық ең ... ... Ірі қара саны ... бес ... ... ... – қызын тәрбиелегені үшін ұрын барғанда берілетін кәде. Егер
ілуге көп қаражат жұмсалса тиісінше қара мал саны ... малы - қыз ... ... ... апарылатын мал, жыртыс және
жасаудың шығыны. Ол 20-70 бас жылқыға дейін.
5.Сүт ақы – қалыңдықтың апасына берілетін 1-7 ... түйе – қыз ... ата ... ... ақы. ... 2 түйе және
міндетті түрде күйеудің жақсы сырт киімі мен ер-тұманы беріледі.
Жасау – жігіт жағынан келген қалың мал мөлшеріне шамалас, ... ... асып ... ... ... ... түрде берілетін мал-мүлік.
Жасау отау құрған екі жас үшін ең қажетті мал-мүліктерден құралады: ақ
отау – екі ... екі ... бір ... төсек орын, киім-кешек, құрал-
жабдықтары (балта, шот ... төс, ... ... ара, ине, ... ... ... т.б), ... (ер-тұман, садақ, берік сауыт, қалқан ... ... ат, ... мал және ... ірілі-ұсақ сыйлық бұйымдар, ыдыс-
аяқ т.б. Қазақ ешқашанда қызын жасаусыз шығармаған. Себебі: ... ... ... ... ... ... ұзату тойы – құдалар бәтуаласқаннан соң ақ қыздың барлық туыстары
жиналып, ұзату тойына қызу кіріседі. Той басталарға 2-3 күн ... ... сүт ... той малы ... ... ... ... мал
мүліктерін алып күйеу келеді. Рәсім бойынша қыз әкесі күйеуге үй артына ақ
отау тігіп ... Қыз ... тойы ... екі-үш күн бұрын жан-жаққа
шақырушы жібереді. Бұл тойда ауылдың кәрі-жасы жиналып әр-түрлі ... ... ... ... бөлінеді. Бәйге жарысын өткізеді.
Кешқұрым ақ отау алдына (жар-жар) айтысуға қыз жігіттер жиналады. Бір
жігіт ... ... ... жігіттер қостап жауап сөзді құрбылары
қостаған қалыңдықтың өзі қайтарады. Осылайша жат жерге ... бара ... ... ... ... ... ... қимай қоштасып,
жігіттер жағы үлгілі әдепті болып, “қайын ене, ... ... ... ... сөз келтірме” – деп наздарын айтады.
Одан соң жастар сыртқа шығып алтыбақан теуіп, ... ... ... түн ... ауа тарқасады.
Соңғы күні ұзатылар қыз үй-үйді аралап жүріп ел-жұртымен қоштасады.
Бұған қыз ... ... ... ақ ... ... тойы өткен соң туыстарын жиып, дәстүр бойынша қыздың жасауын
көрсетеді. Қыз не сұраса, ... ... ... ... Құданың
рұқсатымен қыз жасауы буылып түйіледі.
Қыз аттанарда қимас ... ... ... ... ... құрбы-құрдастарымен қоштасып сыңсу айтады.
Алтын да менің босағам,
Аттап бір шығар деп пе едім.
Күмістен менің босағам,
Күңіреніп ... деп пе ... ме ... тал ме ... да биік бар ма екен.
Үйде бір жүріп, ... бір ... да ... бар ма екен – деп қыз ... ... ... ... күшпен сәукелесін кигізеді.
Сондықтан да арттағы өсіп келе ... жас ... ... өз
ұлтымызды, дінімізді, тілімізді, барлық салт-дәстүрімізді құрметтеп,
қастерлеп, рухани зор байлығымызды ... ана ... ... ... ... ... ел ... Отанын жаудан қорғайтын ер жүрек
батыр – жас ұрпақ сіздерсіздер.
“Халқыңның қандай екенін
Салтынан сынап біл” – ... ... ... ... ... ... өмір ... десе, бұл – оның жетесіздігінен
туындаған бос ... ... ... ... ... бойы даму барысында
жас алған қоғамның өмір сүру ... ... ... дәстүрден бас
тарту атам заманғы жабайылыққа ... ... ... басқа ештеңе
емес. Сондықтан да қазақ елінің келешегі де, ... ... да, ... ... де жас ... ... ... әдебиеттер
1. Алтынсарин Ы. Бастауыш мектеп журналы. А; 2000 ж
2. Асылов Ұ, Нұсқабай Ж. ... А; 2002 ... ... Б, ... Е. ... ... қыз ұзат – тойыңды қыл. А;
1994 ж
4. Жарықбаев Қ, Қалиев С. Қазақтың тәлім-тәрбиесі. А; 1994
5. ... ... ... ... ... А; 2000 ... Қалиев С, Оразбаев М, Смаилова М. Қазақ халқының салт-дәстүрлері.
А;1994 ж
7. Омаров Б. Наурыз. А; 1998 ж
-----------------------
[1] Қалиев С, ... М, ... М. ... ... ... 3-бет.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қазақтың салт-дәстүрлері."35 бет
Зат есімдерді меңгертуде қазақтың салт-дәстүрлерінің алатын орны28 бет
Ыбырай Алтынсарин және қазақтың салт-дәстүрлері4 бет
Қазақтың салт – дәстүрлері33 бет
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының тәрбиелік мәні14 бет
Қазақтың салт-дәстүрлері туралы10 бет
Қазақтың ұлттық салт – дәстүрлері туралы ырымдар7 бет
Домбыра философиясы10 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың бойына халықтық салт – дәстүрді сіңіре білу16 бет
Сал-серілік дәстүр арқылы этномәдени тәрбие берудің қазіргі көрінісі мен жағдайы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь