Қаңлылар туралы

ҚАҢЛЫЛАР
Қанлылардың шығу тегі
Қаңлы елінің билеушілері
Қаңлылардың шаруашылығы
Қаңлы елінің әлеуметтік тұрмысы мен мәдениеті
Қаңлы елінің іргелі елге айналуы
Пайдаланылған әдебиеттер
Қаңлылар - қазақтың халық болып қалыптасуына өзекті ұйтқы болған негізгі тайпалардың бірі, қазақтың тарихи аңыз, шежіре деректері қаңлыны ұлы жүзден таратады. Сырдария бойындағы қаңлылар мен Жетісу өлкесіндегі қаңлылар негізінен қара қаңлы, сары қаңлы болып екі арыс елге айрылады. Олар ұлы жүз Төбейдің немересі Бәйтеректен таратылады. Бәйтеректен Қаңлы, Қаңлыдан Қанкөжек, одан Келдібек, Келдібектің бірінші әйелі сары бәйбішеден сары қаңлы, екінші әйелі хан қызынан қара қаңлы ұрпақтары тарайды. Сыр бойындағы қаңлылар сары қаңлының бес баласы (Ақбота, Ақынқожа, Телқожа, Омыртқа, Миам) мен қара қаңлының алты баласынан (Тоғызбай, Онбай, Тоғанай, Бақа, Бадырақ, Қара) өрбіген ұрпақ деп есептесе, Жетісу қаңлылары өздерін Сары қаң-лының бес баласы (Әлсейіт, Түрке, Шоқпар, Құйысқансыз, Шанышқылы) мен қара қаңлының алты баласынан (Ерөзен, Қаспан, Еңке, Тайта, Оразымбет, Бақа) таратады. Шежіре деректерін салыстырып көрсек, Сыр бойы қаңлыларының арғы әулеттері Жетісу қаңлыларының арғы атасы болып шығады.
Тарихи аңыздар мен рауаяттарда «қаңлы» деген аттың шығу тегі Оғыз ханмен байланыстырылады. «Оғызнама» дастанында: Оғыз хан бір соғыста жеңіске жетіп, ырғьш олжа алады. Мұны алып жүре алмайтын болғанда, Оғыз ханның шеріктері ішіндегі асқан кемеңгер әрі шебер Бармақылық Иөсін (үйсін) білігі деген адам арба жасап, осы олжаларды алып жүреді. Арбадан «қаң-қаң» деген үн шыққандықтан, арба «қанға» деп аталады да, оны жасаған қартқа «Қанғалы» (қаңлы) деген ат беріледі. Бұл аңыз парсы тарихшысы Рашиденнің «Жамих аттауарих» атты еңбегінде және тарихшы Әбілғазының «Шежіреии түрік» атты шығармасында да бар. Рашиденнің еңбегінде Оғыз ханның жорығында арбаны олжаға түсірген тайпа «қаңлы» деп аталса, Әбілғазының шығармасында осы арбаны жасаған адам «қаңлы» деп аталады, ал «Оғызнама» дастанында осы арбаны жасаушы «Бармақылық Иөсін білігі» деген данышпан шебер, ол арбаны тұңғыш рет жарыққа шығарушы адам ретінде суреттеледі. Бірақ бұл аңыздарды тарихи жазба деректерге салыстырсақ, арасы тым шалғай жатқандығы байқалады. Оғыз тайпалары 8-ғасырдың ортасынан бастап Сырдарияның төменгі алқабы мен Қаратау өңіріне келе бастаған. Орхон ескерткіштерінде шығыс түрік қағандығы құрамына енген оғыз тайпалары Шығыс Маңғолияда еді, олар тоғыз-оғыздар болатын. 9-ғасырдың соңы, 10-ғасырдың ортасында Арал теңізі және Каспий теңізі маңындағы территорияларда оғыз одағы құрылды, 10-ғасырда Сырдарияның төменгі бойындағы алқаптарда оғыз мемлекеті ұйымдасты, мемлекет орталығы Жаңакент (Яңгікент) болды. Ал қаңлылардың Сырдарияның орта ағысы мен Қаратау өңірін мекендеуі бұдан мың жыл бұрынғы іс. Еліміздің (Хан патшалығының) жазба де-ректеріне қарағанда, олар біздің заманымыздан бұрынғы 3-ғасырдан бастап әйгілі болған, Бұл қаңлы деген ат біздің заманымыздан бұрынғы зороастризм дін кітабы «Абеста» деректері мен үнді халқының эпосы «Махабхарата» қолжазбаларының деректерінде де әйгілі болған. Бұл деректерде «Хаңға» түрінде берілген. 8-ғасырда орхон жазуымен жазылған «Күл тегін», «Білгі қаған» ескерткіштерінде «Қаңғу - Тарбан» түрінде кездеседі. «Тарбан» деп Отырар қаласын айтқан. Кейбір деректерде «Кенріс», «Қаңғар» деп те айтылады. Мұның бәрі «Қаңлы» деген аттың түрліше тілдердегі деректердегі дыбыс өзгешеліктері. Ерте заманда Сырдарияның орта шені «Қаң», «Қан» деп аталған. «Қаңлы» Осы Сыр бойын мекендеушілер деген сөз дейтін болжам да бар.
1. У. Тоған «Жалпы түрік тарихына кіріспе», І-том. 3-басылуы, 69-бет, Стамбул. 1981.М. Ақынжанов «Қазақтың тегі туралы»
2.Телқожа Жанұзақов «Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз», 3-сан, Алматы, 1983.
3.Ханзу - қытай (Шығыс Түркістан қазақтары хансу деп те атайды), біз бұл кітапта қытай тіліндегі жазылу нұсқасы бойынша алып отырмыз.
1 М. X. Дулати «Тарих-и-Рашиди», 46-бет.
2 У. Тоған «Бүгінгі Түрікстанның таяудағы тарихы» Стамбул, 1981.
4.Ш. Уәлиханов «Таңдамалы шығармалары», І-том.
«Жұлдыз» журналы. 1983-жылы, наурыз.
5.«Орхон әбиделері», 9-басылуы, 116-121-беттер, Стамбул, 1983. «Көне түркі жазба ескерткіштердің тілі», 122-бет, Алматы, 197І. «Жұлдыз» журналы, 1983 жылы, наурыз.
6.«Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз» журналы, 1984-жылы, наурыз.
«Қазақ ССР тарихы», І-том, 156-бет, Алматы, 1957. Н. Я. Марр, Шығармалары, 286-бет. 1915.
7.Ежелгі тарих жайында, № 1, 263, 1947. Вахошти, Грузия географиясы, 32-бет, 1904.
1 Әлкей Марғұлан, «Жұлдыз» 1-сан, 144-бет, 1948-жыл, қаңтар.
2 «Хан патшалығының жаңа тарихы», «Парсы тарауы». «Өзбектердің Шайбани хандығының тарихы жайында», 33-34-беті Әлкей Марғұлан «Жұлдыз» журналы, 145-бет, 1984-жыл, қаңтар Розбехан «Миһманнами Бұхара», 35, 62, 92, 93, 94, 123.
1 «Қазақ совет энциклопедиясы» ІІ-том, 401-бет.
2 «Қазақ совет энциклопедиясы» II том, 401 бет.
        
        ҚАҢЛЫЛАР
Қаңлылар - қазақтың халық болып қалыптасуына өзекті ұйтқы болған
негізгі тайпалардың бірі, қазақтың тарихи аңыз, шежіре деректері қаңлыны
ұлы жүзден таратады. ... ... ... мен ... ... ... қара ... сары қаңлы болып екі арыс елге айрылады.
Олар ұлы жүз Төбейдің немересі Бәйтеректен таратылады. ... ... ... одан Келдібек, Келдібектің бірінші әйелі сары бәйбішеден
сары қаңлы, екінші әйелі хан қызынан қара қаңлы ұрпақтары тарайды. Сыр
бойындағы қаңлылар сары ... бес ... ... ... ... Миам) мен қара қаңлының алты баласынан (Тоғызбай, Онбай, Тоғанай,
Бақа, Бадырақ, Қара) өрбіген ұрпақ деп ... ... ... ... ... бес ... ... Түрке, Шоқпар, Құйысқансыз, Шанышқылы)
мен қара қаңлының алты ... ... ... ... ... Оразымбет,
Бақа) таратады. Шежіре деректерін салыстырып көрсек, Сыр бойы қаңлыларының
арғы әулеттері Жетісу қаңлыларының арғы атасы болып шығады.
Тарихи аңыздар мен ... ... ... ... шығу тегі Оғыз
ханмен байланыстырылады. «Оғызнама» дастанында: Оғыз хан бір соғыста
жеңіске жетіп, ырғьш олжа алады. Мұны алып жүре алмайтын болғанда, ... ... ... ... ... әрі ... Бармақылық Иөсін (үйсін)
білігі деген адам арба жасап, осы олжаларды алып жүреді. Арбадан «қаң-қаң»
деген үн шыққандықтан, арба «қанға» деп аталады да, оны ... ... ... деген ат беріледі. Бұл аңыз парсы тарихшысы Рашиденнің
«Жамих ... атты ... және ... Әбілғазының «Шежіреии түрік»
атты шығармасында да бар. Рашиденнің еңбегінде Оғыз ханның ... ... ... ... ... деп ... Әбілғазының шығармасында осы
арбаны жасаған адам «қаңлы» деп аталады, ал ... ... ... ... «Бармақылық Иөсін білігі» деген данышпан шебер, ол арбаны
тұңғыш рет жарыққа шығарушы адам ... ... ... бұл ... ... ... ... арасы тым шалғай жатқандығы байқалады.
Оғыз тайпалары 8-ғасырдың ортасынан бастап Сырдарияның төменгі алқабы мен
Қаратау өңіріне келе бастаған. Орхон ... ... ... ... енген оғыз тайпалары Шығыс Маңғолияда еді, олар тоғыз-оғыздар
болатын. 9-ғасырдың соңы, 10-ғасырдың ортасында Арал ... және ... ... ... оғыз ... ... ... Сырдарияның
төменгі бойындағы алқаптарда оғыз мемлекеті ұйымдасты, мемлекет орталығы
Жаңакент (Яңгікент) болды. Ал қаңлылардың Сырдарияның орта ағысы мен
Қаратау ... ... ... мың жыл бұрынғы іс. Еліміздің (Хан
патшалығының) жазба де-ректеріне қарағанда, олар біздің заманымыздан
бұрынғы 3-ғасырдан ... ... ... Бұл ... ... ат біздің
заманымыздан бұрынғы зороастризм дін кітабы «Абеста» деректері мен үнді
халқының эпосы «Махабхарата» қолжазбаларының деректерінде де ... ... ... ... ... ... ... орхон жазуымен жазылған
«Күл тегін», «Білгі қаған» ескерткіштерінде «Қаңғу - Тарбан» түрінде
кездеседі. «Тарбан» деп ... ... ... ... ... «Қаңғар» деп те айтылады. Мұның бәрі «Қаңлы» деген аттың түрліше
тілдердегі деректердегі дыбыс өзгешеліктері. Ерте заманда Сырдарияның ... ... ... деп ... ... Осы Сыр ... ... деген
сөз дейтін болжам да бар.
Орта Азияның ежелгі тарихын зерттеуші әйгілі жапон ... ... ... ... айтады: Жұңго жылнамаларында жазылған халық аты «Каңжұй»
деген сөз ежелгі заманда « ^£ Щ » деп оқылған. Бұрынғы ... ... ... ... ... жағы ... ... деп аталған.
Сырдарияның осы айтылған орта және төменгі ағысы алқаптарын мекендеген
халық та «капкаг-Kangar» деп аталған. «Каңжұй» деген ханзуша ... ... ... ... ... дыбыстық жағынан «kangki» дегенге
жақын. Демек, хан әулеті дәуіріндегі халық аты «каңжұй» (каңгүй) «kankar»,
«kangkar» яки «kangar» деген атаудың дыбыстық баламасы. Сиратори ... ... ... сөзге «қарулы, жақсы-жайсаң» деген мағына береді.
Әйгілі ғалым Махмұт Қашқари өзінің «Диуан лұғат ат-түрік» атты ... ... ... ... ... ... ... Қазақ
халқының «Келелі елде қаңлы бар, қаңлыны хан көтер», ... өзге ... ... ... ... ... де ... деген
ұғымнық барлығы байқалады.
Жапон ғалымы Сиратори бірсыпыра дәлелдерді келтіре отырып, ерте
замандағы қаңлылардың түркі тілдес ұлыс болғанын дәлелдейді. Ол: ... ... ... ... ... ... елінің
ханы Най би Жин патшалығының ордасына елші жіберді» деген деректегі Най би
мен үйсін елі ... ... Най би ... ... ... отырып,
қаңлылар өздерінің бастықтарын «би» деп атаған. Қазіргі кезде ... ... ... да ... «би» деп атайды, дейді. Бұдан
басқа да бірсыпыра дәлелдер келтіреді.
Қанлылардың шығу тегі
Қаңлылардың Қаратау ауданы мен Сырдария өңіріне қай ... және ... ... ... жазбалар» мен «Хан патшалығы тарихында» ештеңе
айтылмаған. Одан кейінгі дәуірде жазылған «Сұй патшалығының тарихы, батыс
өңір шежіресі, ... ... ... - бір ... ірге ... ... ел, олар Хан патшалығы дәуірінен бері осылай болып
келген. Олардың ханы ұлы иозылардың уын руынан шыққан. Оның бұрынғы мекені
Чилан тауының солтүстігіндегі Жаұу ... еді. ... ... ... соң ... қарай қоныс аударған» дейді, жапон ғалымы
Сиратори. Қаңлылар алғашында шығыста болған, хан әулеті ... Орта және ... ... ауып ... мемлекет құрған дейді.
«Тарихи генеалогиялық (шежірелік) зерттеулерде қаңлылардың шығу тегі, оның
таралу өрісі, даму өркендеу көзеңдері, түркі халықтарының тарихындағы рөлі
туралы талас пікір көп. ... ... ... ... ... ... мен Авеста тарихынан белгілі біздің заманымыздан бұрынғы
3-1-ғасырларда Сыр бойы мен Қаратау алқабын мекендеген, өзінің дербес
мемлекеті болған Кангұй, қаңға тайпалары ... мен одан ... де дәл сол ... ... көрші түркі тайпаларының саяси-
әлеуметтік өміріне әр кезде түрлі ықпал жасап келген қаңлылар, сайып
келгенде біртұтас этностық қауымның негізі екенін ... ... ... ... Уи ... «Үш ордаға бөлінген қазақтар ежелгі
қаңлылар» дейді. Чи Иұншы: ... ... - ... ... елі» дейді.
Жапон ғалымы Сиратори: «Ежелгі қаңлылар тұрмысы, ғұрып әдет және тіл
жағынан қазіргі қазақтар еді» деп дәлелдейді.
Қазақ ... ... ... айрылмас, бактияр, бәйтерек. Бұл
ұрандар қазақтың байырғы шежіре ... ұлы жүз ... ... арғы ... ... ... ... тайпалық таңбасы екі түрлі, бірі « I »
(көсеу таңба), енді бірі « ££ » (ай, күн ... ... ... ерте ... қаңлылар зороастризм дініне сеніп, ай мен күнге
және отқа табынған екен. Олардың таңбасының ай мен күн және от ... ... ерте ... діни нанымнан туған болса керек.
Қаңлылар заманымыздан бұрынғы 3-ға Сырдан бастап, осы ... ... ... мен ... ... ... етіп ... ежелгі ел есептеледі.
Қилы-қилы замандарда осы өңірде болған сұрапыл соғыстар мен ел ... ... ... ... ... ауып ... өзге елге ... қаңлылар да болды. Алайда, олардың негіэгі бөлегі өздерінің
атамекенінде қалып, қаңлы деген атын сақтай отырып, қазақ ... ... үлес ... ... ... орны жөнінде «Тарихи жазбалар, Дауан
шежіресінде» былай дейді: «Қаңлылар - дауандардың батыс солтүстігінде екі
мың шақырым ... ... ел. ... ... ... ұлы ... ... ұстаған әскерлері 80-90 мың. Дауандармен көрші отырады. Кішкене ... ... ұлы ... ... ... тізгіндеуінде
болды». Бұл деректе тағы былай дейді: «Асалар - қаңлылардың ... ... екі мың ... ... ... «Ұлы иозылардың оңтүстігінде -
дашалар, батысында аншилер, солтүстігінде - қаңлылар тұрады». Біз бұл
деректерден сол замандағы қаңлы елінің шығыс жақта һұндермен, ... ... ... ... ... асалармен шекаралас, ал, шығыс
оңтүстікте дауандармен көрші екенін ұғынамыз. ... б. ж. с. ... ... ... жазба тарихта әйгілі болған қаңлы елінің негізгі
территориясы Сырдарияның орта ... мен ... ... ... күшейіп, гүлденген дәуірінде олардың қарамағына Ташкеннен
Хорөзмге дейінгі өлкелер енген. Б. ж. с. ... ... ... ... ... Ферғана, Соғды өлкелеріне дейін кеңейген.
Қазақтардың шежірелік деректеріндегі қаңлылардың (қара қаңлы мен сары
қаңлының) өрістері мен қоныстары ... ... ... ... ... отырады.
Қаңлы елінің билеушілері
I Қаңлы елінің ең жоғарғы билеушісі хан болған, онан соң ханның
орынбасары болған. «Хан патшалығы ... Чин ... ... ... ... ... неше мың әскерімен Чигу қаласына шабуыл жасап,
ұлы күнмуға қарасты мыңдаған адамды өлтіріп, малын ... ... ... ... ... ... ... аттары аталмайды. Ал «Жин
патшалығы тарихында» қаңлы елінің Най би ... ... аты ... ... ... тарихында» қаңлы елінің ханы Даш би (Тас би) деген адамның
аты ... ... ... ... қол ... мемлекет ісін басқаратын үш
уәзірі барлығы айтылады. Қаңлы елінің астанасы Битен қаласы болған. Жапон
ғалымы Сиратори Битен қаласының орны ... ... ... ... ... деп ... ... ханы қыста Ұлы орын деген жерде
тұрады. Жазда жайлауға шығады. Битен ... мен Ұлы ... ... атқа ... жер. ... ... мен жайлауының аралығы 9 мың 340 шақырым келеді.
Жазба деректердің айтуына қарағанда, қаңлы елі өз ... бес ... Әр ... кіші ... ... Олар ұлы ... бағынған. Бұл
иеліктер өздерінің орталық қалаларының атымен аталған. Ол иеліктердің
аттары және ... ... ... Сусе иелігі. Орталығы Сусе қаласы. Өкіл әкім (духу) мекемесі
тұрған жерден 5776 ... ... 8025 ... ... Фуһу ... ... Фуһу қаласы. Өкіл әкім мекемесі тұрған
жерден 5757 шақырым. Яңгуаннан 8025 шақырым жерде.
3) Ионе ... ... Ионе ... Өкіл ... ... ... 5266 шақырым, Яңгуаннаң 7525 шақырым жерде.
4) Жи ... ... Жи ... Өкіл әкім ... ... жерден
1296 шақырым, Яңгуаннан 8555 шақырым жерде.
5) Иоган иелігі. Орталығы Иоган қаласы. Өкіл әкім ... ... 6906 ... ... 8355 ... жерде.
«Тарихи жазбалар, Дауан шежіресінде» қаңлылардың бес иелігі жөнінде
ешқандай дерек жоқ. Жаң Чиан батыс өңірге елші болып келгенде, бұл жөнінде
ештеңе естіп ... «Хан ... ... ... бұдан әлде қайда
кейін жазылған. Бұған қарағанда, қаңлы елінің бес иелікке бөлінуі кейінірек
болған оқиға болуы мұмкін. Бұл бес иеліктің орны мен ... нақ ... ... ... ... ... жеткіліксіз. Сиратори: Бұл
иеліктердің аты ханзу тіліндегі дыбысталуы бойынша беріліп отыр, олардың
қаңлы тілінде ... ... ... бес ... ... ... мен Қаратау аралығында деп ұйғарады.
Кейінгі кездерде жүргізілген археологиялық зерттеулер жоғарыда
келтірілген жазба ... ... ... ... толықтырып
отыр. Қазақстан археологы Қ. Ақышев бастаған археологиялық экспедициясының
анықтауы бойынша, қаңлылардың 1-ғасырдағы саяси орталығы - ... ... ... ... қаңғу тарбан (С. Г. Клашторни) болып
есептеледі. Отырар қаласы тарихи деректерде «Тұрар банд», «Тарбан»,
«Тарбанд» деп аталып келген. Ал араб тіліндегі деректерде ... ... ... деп сол қала ... аймақ - Отырар көгалы аталып, одан
соң осы аймақта қала Отырар да ... деп ... ... ... С. Г.
Ғафуровтың айтуынша, Шаш (Ташкент) маңында да қаңлы ұлықтарының ордасы
болған. Бірақ бұл ... ... ... бес ... ... екені мәлім
емес.Ежелгі қаңлы елі ұлан-байтақ өңірге жайылған. Олардың ата қонысы
Қаратау алқаптары мен Сырдарияның орта шенінен ... Шаш ... ... ... ... Олар қыс ... Сырдарияның төменгі
бойындағы қамсаулы қыстауларында қыстаған. Жаз мөзгілінде Арыс, Шу, ... ... ... ... ... шөбі ... көшіп баратын болған. Әйгілі ғалым A. H. Бернштамның
топшылауы бойынша, олардың өріс-қонысы Шаш түбінен басталып, сонау Хорөзм
жері Арал ... ... 800-900 ... ... ... ... екі ... түгел қамтиды.
Қаңлылардың шаруашылығы
Қаңлы тайпаларының негізгі кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болған.
Олардың бір бөлегі егіншілік және бау-бақша кәсібімен айналысқан.
«Солтүстік патшалықтар тарихы, ... өңір ... және «Сұй ... ... ... ... мал ... шұғылданады. Жылқы,
түйе, қашыр, есек, сиыр өсіреді деп ... «Жу ... ... ... оларда қой өте көп, аттары өте жақсы. Қаңлылардың жері мал
шаруашылығыма да, егіншілікке де қолайлы. (Ауа райы жылы келеді). Онда
дәнді ... ... түрі ... ... ... ... дейді. Жазба деректерде: «Қаңлы елінде жүзім шарабы мол,
байларының үйінде көл-көсір ... ... Бұл ... жыл бойы ... бұзылмайды. Қаңлы елінен алтын, күміс, асыл тастар, хош иісті жұпар
шайлар, кілем-кілше, қымбат аң терілері шығады»
Қаңлы елінің ежелгі мекенінде жүргізілген ... ... ... заттық айғақтармен анықтай түсуде. Археологиялық
қазбалардан шыққан заттардың дәлелдеуіне қарағанда, ежелгі қаңлылардың бір
бөлегі көшпелі мал шаруашылығымен, енді бір бөлегі отырықшы егіншілікпен
шұғылданған. ... ... ... ... ... Олар көп ... сауда
жасасьш отырған. Сол заманға сай едәуір көлемді қалалар да ... ... ... ашылған «Жеті асар», «Алты асар»,
«Қауыншы», «Ақ төбе», «Алтын төбе» және ... ... ... ... ... ... қала ... жұрттары, жер суландыру
құрылыстары канал, арықтар, егіс алаңы, бау-бақшалардың жұрты және осы
жерлерден табылған кетпен, қол орақ, қол диірмен, астық сақтайтын ... ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Қаңлылар өрмекпен жұн мата тоқыған, алуан түрлі қыш ыдыстар істеген.
Қоладан және ... ... ... мен ... ... мен ... сақина, сырға, білөзік, алқа тағы басқа да алуан түрлі
әшекейлі ... ... ... ... үйлерінің қабырғалары
әшекей ою-өрнектермен бөзендірген.
Қаңлы елінің әлеуметтік тұрмысы мен мәдениеті
Еліміздің ... ... ... ... елінің ресми жазба заңы
болған. Бұл деректе: «Олардың заңы хан сарайында сақталады. Осы заң ... ... ... ауыр ... ... тұқымы
құртылады. Одан соңғылары өлім жазасына үкім етіледі. Ұрлық істегендердің
қолы кесіледі» дейді.
Қаңлылар ата-аналарының аруағына табынған. «Қаңлы елінде ата-бабалар
мазары бар, әр жылы ... ... ... ... жиналып, ата-бабаларына
шек береді», деп жазылған. Қаңлы тайпаларының бір ... ... ... ... ... ... ... сенеді» деген дерек бар.
Археологиялық қазбалардың анықтауынша, қаңлылардың бір бөлігі отқа, айға,
күнге ... ... ... ... қаңлылардың ән-күй, музыка,
би сияқты көркемөнерінің гүлденіп, өркен ... және ... ... ... ... ... бөленгендігі туралы мол мәлімет бар. Бұл
дерек - тердің дәлелдеуінше қаңлыларда қос ... және бес ... ... ... ... ... «Сұй патшалығы тарихы,
музыка аспаптары тарауында»: Жу патшалығының патшасы той ... ... және ... ... ... ... деп жазады. «Таң дәуірінің
естеліктері» атты кітаптың 33-тарауында: «Жу Уди ... ... ... Батыс өңірдегі елден оны құттықтап, Құшар, Сулы, Қаңлы елдерінің
музыка аспаптарын ... ... ... Бұл ... ... ... аса атақты болғандығы байқалады.
Таң патшалығы билік жүргізген уақытта (618—907) Орта Жазықта қаңлы
билері салтанат санатына көтерілген. Таң ... ... ... ... Жүий ... ... бикеш» деген өленіңде қаңлы биін тамаша суреттеген
болатын. Онда:
«Биші бикеш ойқастап,
Оңра, солға бой тастап,
Жауған қардай қалықтап,
Құйындай қүйғып шарықтап,
Мүдіруді білмеген,
Бұрала ... ... ... ... ... арыдан,
Жарыса зырлап күймемен,
Көңілі толқып күйменен,
Бидің биік сарасы,
Әлемде жоқ бағасы,
Қол жеткісіз асылға,
Әр ... бар ... төре ... ... ... ... батыс өңір шежіресі». Бұл да сонда дейді.
Ақынның бұл өлеңінен қаңлылар мен Орта ... ... ... ... ... ... қаңлы биінің, бұл өлкелерге кең таралып,
жұрт құмарта үйренетін өнерге айналғандығы ... ... ... жазу мәдениеті болған. «Солтүстік
патшалықтар тарихы, батыс өңір тарауында»: «Қаңлылардың жазуы көлденеңнен
жазылады, олардың өздері жазған ... ... ... ... ол кезде
қолданған жазуы қандай жазу, соғды жазуы ма, көне түркі жазуы ма, әлде
бұлардан басқа бір түрлі жазу ма, ... ... ... ... ... ... жасалған. Бұл сөздік «Тиббион әл-лұғат ат-түрікі әла лисан
әл-қаңлы» деп ... ... ... М. Ф. ... ... ... «Қаңлы сөздігінің» авторы Мұхаммед ибн Қайыс деген тіл ғалымы екен.
Қаңлы елінің іргелі елге айналуы
Б. ж. с. ... ... ... ... ... ... бірі еді. «Хан ... тарихы, Батыс өңір шежіресінде»:
«Қаңлы елінің 200 мың үй, 600 мың жан саны, 120 мың әскері бар», ... ... одан ... ... тіпті де күшейген. «Солтүстік
патшалықтар тарихы, қаңлы тарауында»: «Қаңлылар - атақты да құдіретті
мемлекет, батыс алқаптағы көптеген елдер оған тәуелді ... ... Ун ... елі, Сау елі, Хы елі, ... елі, ... елі, Онах елі, һу елі сияқты
елдердің бәрі қаңлы мемлекетіне бағынады» дейді.
Орта жазықтағы Хан патшалығы батыс ... ... ... ... Жаң ... ... рет елшілікке жібергенде, Жаң Шиан қаңлы еліне
келеді. Қаңлы билеушілері Жаң ... жол ... әрі ... ... ұлы ... апарып қояды. Заманымыздан бұрынғы 119-жылы Жаң Шиан
екінші рет елші ... ... ... ... оның көмекшісі қаңлы еліне
келеді. Жаң Шиан үйсін елінен қайтып Чаң-анге барған соң, бір жылдан кейін
қаңлы елінің ... де Жаң ... ... бірге Чаң-анге барады.
Осыдан бастап, қаңлы елі Орта жазықтағы патшалықпен саяси, шаруашылық және
мәдени қарым-қатынас ... ж. с. ... ... ... ... һұндердің тәңірқұты Шөже
жаулап алу жорығына аттанады. Олар солтүстік хұшаларды (қыпшақтарды),
диңлиңдерді өзіне бойұсындырып, батыс жақта хангүндерді (қырғыздарды)
талқандайды. Одан соң Іле ... ... ... Қаңлы, үйсін, дауан
сықылды үш ірі елді өзіне бағындырып, оны батыс өңірдегіледерді жаулап ... хан ... ... ... тіректі базаға айналдырмақ болады. 44-
жылы Шөже тәңірқұт Хан патшалығының елшісі ... ... Осы ... ... мен ... ... арасында қақтығыс туылып, үйсіндер қаңлыларға шабуыл
жасап отырған еді. Үйсіндерге соққы беру үшін сыртқы ... ... ... ханы ... ... ... екенін естіп, елші жіберіп, оны
қаңлы еліне шақырады. Үйсіндердің хан ... ... ... ... құса ... зығырданы қайнап отырған Шөже тәңірқұт
қаңлы ханының һұндермен бірігу туралы ұсынысын қуанышпен қабылдайды ... ... ... еліне аттанады. Қаңлының биі мен бегі мыңдаған ат,
түйе алып шығып Шөжені қарсы алады. Салтанатты қонақасы береді. Қаңлының
ханы Шөже тәңірқұтпен тізе қоса ... ... және ... ... ... ... Шөже тәңірқұтқа қызын береді. Шөже тәңірқұт та
қаңлы ханына қыз ... Оның ... ... жерін тірек етіп және олардың
әскери күшін пайдаланып, батыс өңірдегі елдерді жаулап бағындыру еді.
Қаңлы елінің қарулы ... ... Шөже ... ... ... еліне
жорық жасап, елін шауып, малын талайды. Үйсін елінің батыс жағындағы ұлан-
байтақ өңір қаңырап бос қалады.
Үйсін еліне ... ... ... ... Шөже ... ханын адам ғұрлы көрмей, басынып, зорлық-зомбылық істейді. Қаңлы
ханның қызын, оған қоса оның бектері мен халқынан ... ... ... ... ... ... ... зорлап, қалаға қорған соқтырады. Бұл
қорғанды жасауға әр күні 1500 адам ... ... ... екі ... ... ... ханының Шөжемен бірлесудегі мақсаты басқа елдерді бағындыру
еді. Істің нәтижесі оның ойлағанының керісі болып шықты. «Шақырған бұлт
басқа еңбек» болады да, қаңлы ... ... ауыр апат ... тәңіркұт қаңлы еліне орнығып, күш жинап алған соң, төңірегіндегі
дауан, аса елдерін алым-салық беруге орлайды... Бұл елдер Шөжеге ауыр ... ... ... ... ... Ол ... ... жаулап алу
жорықтарын үздіксіз жүргізе береді. Шөженің зорлық-зомбылығы ... ... ... ... ... мен ... мейлінше қарсы
болады.
Б. ж. с. дейінгі 36-жылы хан патшалығының батыс өңірдегі өкіл ... Яншу және оның ... Чин Таң Шөже ... жою үшін қаңлы еліне
жорыққа аттанады. Батыс өңірдегі үйсін қатарлы елдердің әскері де бұл
жорыққа ... ... ... он мыңнан артық атты әскері оларға
көмектесіп, қаланы қоршайды. Шөже ... ... ... ... ... ... жасайды. Бірақ қоршауды бұза алмай артқа шегінеді. Ақырында Кан
Яншу мен Чин Таң бастаған әскерлер қаланы алып, Шөже тәңірқұтты өлтіреді.
Батыс өңірде ... ... ... ... ... ел ... ... ханзуша деректерде қаңлы хандарының Орта Жазықтағы
елдерге елші жіберіп, тарту тарткандығы туралы мәліметтер кездеседі.
Мысалы, 11- жылы қаңлы ханы ... ... Хан ... ... ... тарту ұсынады. Жин хандығы көзінде қаңлы ханы Най би ... Жин ... ... ... Қаңлылар Сұй патшалығының Янди
патшасы тұсында (605-617) тағы бір рет елші ... ... ... ... ханы елші ... Таң ... Уди патшасына тұлпар тарту етеді.
635-жылы тағы бір рет елші жіберіп арыстан, алтын, күміс, шаптол тарту
етеді. Бұл шаптолдар арнаулы бақшада ... ... ... ... түрік қағаны Дизаболға кетіп бара
жатқан жолда Каспий теңізі мен Арал теңізінің аралығындағы ... ... осы ... қаңлылардың иелігінде екенін жазады. Қаңлылар 6-8-
ғасырларда батыс түрік қағандығының қол астына ... ... ... ... дейін) қаңлылардың бір бөлегі қыпшақтарға араласып кетіп, «қаңлы-
қыпшақ» деп аталған. ІІ-ғасырдағы Махмұт ... ... ... лұғат ат-
түрік» атты еңбегінде «Қыпшақ тайпасынын жақсы-жайсаң ұлықтары қаңлылар
еді» деп жазады.
Осы қаңлы ... ... және Іле ... туып ... ... ... Жамал Қарши (1230-1315) өзінің
«Мүлхакат ас-сурах» («Сөздікке қосымша») атты шығармасында: «12-ғасырдың
басынан 13-ғасырдың аяғына дейін қаңлылар Жетісудағы ең мықты ұлыс болып,
бұл ... ... ... билеген. Қара қытайлар шабуылы көзінде қаңлылар
қарлық елімен бірігіп, ол кездегі сәулетті астана Баласағұн қаласын жаудан
қорғауға көмектесті» деп ... ... ... ... ... ... ел
болғанын кейін Рашидин де айтты: «Олар Жетісудан Ертіске дейін үстемдік
құрды» деп жазды. Жамал Қаршидың ... ... ... Жетісуға
келгенде қаңлылар ешбір қарсылық көрсетпеген. Олардың ұлыс бегі Тұғырыл ... ... ... ... ... ... ... қосылады. Ол үшін
Шыңғысхан Жошының үлкен қызы Бикені Сұнақ тегінге қосады. Қаңлының
бектеріне үлкен сый көрсетіп, оларды Шағатай ұлысында бірінші ... ... ... Самарқан қаласына кіргенде, осы қалада 40
мың қаңлы жауынгері болған. Ал Хорөзм шаһы ... ... ... 100 мың ... ... Олар Талас өзені бойында өз тайпаларымен көшіп
жүрген.
1220-жылы Геноя елшісі Буксон сапар ... ... бара ... ... ... ... басып өткен. Ал Планокарпин Команиадан
(қыпшақ елінен) өткен соң қаңлы (қанғыт) еліне келген. 1253-жылы Руброк
және осы қаңлы жерін басып өткен. Әмір ... ... ... оң ... ... ... Ақ Орда хандығының қарулы
күштерінің оң қанаты болған. Ақ Орданың жалғасы болған қазақ ... ... ... ... болып қалыптасу барысын біржолата
аяқтауда, ежелгі заманнан бері Сырдария алабы мен Жетісу өнірін мекендеп,
мол мәдениет мұраларын жасаған қаңлылар елеулі үлес ... ... өте ... еді. ... бір ... өзбек, қырғыз, қарақалпақ, тағы басқа
халықтардың да құрамына қосылды. Кейбір топтары батысқа кетіп, басқа
халықтарға сіңіп ... Ал ... ... ... ... ұзақ ... өздерінің атамекенінде жасап, мәдениет дәстүрін үзбей келген маңызды
бөлегі еді.
Пайдаланылған ... У. ... ... ... ... ... ... 3-басылуы, 69-
бет, Стамбул. 1981.М. Ақынжанов «Қазақтың тегі ... ... ... деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз», 3-сан,
Алматы, 1983.
3.Ханзу - қытай (Шығыс Түркістан қазақтары хансу деп те ... біз ... ... ... ... ... бойынша алып отырмыз.
1 М. X. Дулати «Тарих-и-Рашиди», 46-бет.
2 У. Тоған ... ... ... ... ... ... Уәлиханов «Таңдамалы шығармалары», І-том.
«Жұлдыз» журналы. 1983-жылы, наурыз.
5.«Орхон әбиделері», 9-басылуы, 116-121-беттер, Стамбул, 1983. «Көне түркі
жазба ескерткіштердің ... ... ... 197І. ... 1983 ... ... деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз» журналы, 1984-жылы, ... ССР ... ... 156-бет, Алматы, 1957. Н. Я. Марр, Шығармалары,
286-бет. 1915.
7.Ежелгі тарих жайында, № 1, 263, 1947. Вахошти, ... ... ... 1904.
1 Әлкей Марғұлан, «Жұлдыз» 1-сан, 144-бет, 1948-жыл, ... «Хан ... жаңа ... ... ... ... Шайбани
хандығының тарихы жайында», 33-34-беті Әлкей Марғұлан «Жұлдыз» журналы,
145-бет, ... ... ... ... ... 35, 62, 92, 93,
94, 123.
1 «Қазақ совет энциклопедиясы» ІІ-том, 401-бет.
2 ... ... ... II том, 401 бет.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ежелгі қаңлылар33 бет
Сақ,үйсін,қаңлылардың діни сенімі8 бет
Ғұндар, сақтар, қаңлылар, үйсіндер тарихы21 бет
Қаңлылар11 бет
Қаңлылар жайында14 бет
Қаңлылар. саяси тарихы. шаруашылығы. мәдениеті1 бет
Үйсіндер мен қаңлылар (б.з.б.II-б.з.Vғ.ғ).3 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Ерте мемлекеттік құрылымдар13 бет
Көне Түркі мәдениеті4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь