Мұсылман құқығының пайда болуы мен дамуы

Кіріспе
І . Тарау. Ислам шығуының идеялық бастауы.
1.1. Мұсылман құқығы қалыптасу тарихынан
1.2. Мұсылман құқығының мәтіндері

II . Тарау. Мұсылман құқығының негізгі концепциялары.
2.1. Мұсылман құқығына дейінгі әдет.ғұрып, салт.саналары
2.2. Шариғат, фикх және мұсылман құқығының
қалыптасу ерекшеліктері мен негізгі концепциялары

III . Тарау. Мұсылман құқығының қазіргі құқық
жүйесіндегі орны.
3.1. .Шығыс мемлекеттеріндегі мұсылман құқығын қолдану
тәжірбиелері.
3.2. .Мұсьшман құқығы орта Азия және Қазақстанда.

Қорытынды

Қолданған әдебиеттер тізімі
Түрлері діни сенімдер және философиялық-этникалық дәстүрлермен тығыз байланысты. Батыстың құқық рецепциялары мен заңи ұғымдарына елеулі түрде кедергі жасаушы Азия мен Африканың көптеген елдерді бір отбасындай болғамағанымен, бұлардың барлығы да ерекше құқықтық жүйеге біріктірілген діни және дәстүрлі тұжырымдамаға негізделген. Кейбір зерттеушілер дәстүрлі емес құқықтық жүйелерді қиыршығыстық құқық тобы, ислам құқығы және үндістік құқық деп бөледі. өзге авторлар құқық құндылығы танылған елдерді бір топқа біріктіреді, бірақ құқықтың өзі діни мен құқық араларын Батысқа қарағанда басқаша түсіндіреді. Бұған мұсылман, үндіс және яруди құқық елдері жатады. Құқық идеясы қалдырылып, қоғамдық қатынастар өзге жолмен реттелуге тиіс дегенді уағыздайтындар басқа топқа біріккен. Бұл елдер қатарына Қиыр Шығыс, Африка мен Мадагаскар мемлекеттері кіреді.
Континентальдық және англоамерикандық құқық жүйесіне енбеген азия мен Африканың көптеген елдерін сыныптауда бұлардың кейбір ерекшеліктеріне қарамастан, барлық зерттеушілер олардың құқықтық жүйесі діни және құқықтық нұсқамасы бір екенін, құқық жөніндегі көптеген дау-дамайлар тәртіп нормаларының әлеуметтік мәртебесіне бағдар алған дәстүрге сәйкес шешім табатынын, мұның өзі олардың құрылымы мен ұлттық құқықтық жүйесінің үлкен айырмашылығы барын есепке ала отырып, діни-дәстүрлі құқық үйелмендеріне жатқызбақ болады.
1. Н.Ә.Назарбаев. Ғасырлар тоғысында. – А., 1998.
2. Ақназаров Х.З. Қазақстандағы ислам дінінің ерекшеліктері. - А-Аты: “Қазақстан”, 1986. - 36 бет.
3. Ақназаров Х.З. Ислам фундаминтализмі. //Ақиқат, 1992, №9.
4. Алтай X. Құран туралы батыс ойшылдарының пікірлері. Түркістан, 1996, 24 маусым.
5. Алтынсарин Ы. Мұсылманшылықтың тұтқасы. Шариат-ул-ислам. - Алма-Ата: “Қазақстан”, 1990. - 80 бет.
6. Арабская Республика Египет. Справочник. Москва:“Наука” Главная редакция восточной литературы. - 1990. - 335 стр.
7. Борисов А.Б. Роль ислама во внутренней и внешней политике Египта (XX в.). - Москва: “Наука” 1991. - 215 стр.
8. Давид Рене. Основные правовые системы современности. –Москва: Прогресс, 1988. - 382 стр.
9. Дөртенов С.Б. Бүгінгі ислам. - Алма-Ата: Білім, 1988. - 44 бет.
10. Ерғалиұлы Ә. Ислам және қазақ қоғамы. Заң газеті. 1997. 15 қаңтар.
11. Ислам тарихы. //Парасат, 1994, №8.
12. Ілес М. Ислам әлеміне саяхат. // Егемен Қазақстан, 1997, 28 қаңтар.
13. Кенжеахметұлы С. Ислам тағлымы. //Ақиқат, 1997, №1.
14. 13. Климович Л.И. Құран туралы кітап. Ауд. Оралбеков. – Алматы: “Қазақстан”, 1990. - 272 бет.
15. May дуди Әбу Әли. Қазіргі ислам. // СарыАрқа, 1993, №5.
16. Мүхтарова А. Мұсылман қүқығының ерекшеліктері. // Заң газеті. 1996. №3-4.
17. Мусульманину об исламе: обряды и молитвы. - Алма-Ата, 1995. -64 стр.
18. Мусульманские страны. Религия и политика. (70-80 г.г.). - Москва:Наука, 1991. -181 стр.
19. Мұбаракұлы Е. Орта Азия: Ислам және ресми саясат. // Заң газеті, 1996, №14.
20. Нұртазаүлы Д. Хадистер қасиетті қағидалар. // Заң газеті. 1996.№17.
21. Осама Камель Мухаммед Ибрагим Жадалла. Исламская концепция международного права. Автореф. – Москва,1994. -16 стр.
22. Өсеров Н, Естаев Ж. Ислам және қазақтардың әдет-ғұрпы. -Алма-Аты: “Қазақстан”, 1992. -152 бет.
23. Субхи-Махмасани. Фалсафат ат-ташири фи-ль-ислам. - Бейрут, 1952.
24. Абд ал-Азиз Амир. Ал Мадхал ли дирасат ал-канун ал-мукаран би-л-фикх ал-ислами.4.1-2. - Каир-Бейрут, 1969-1978.
25. Вахба аз-Зухали. Ал Васит фи усул ал-фикх ал-ислами. Ал-Джуз ал-аввал. Ал-Масадир ал-иджтихадийа. -Дамаск, 1981-1982.
26. Шарль Р. Мусульманское право. -Москва, 1959.
27. Schacht J. An Introduction to Islamic Law. -Ox., 1966.
28. Субхи-ал-Салих. Маалим аш-шариа ал-исламийа. -Бейрут, 1978.
29. Торнау Н.Е. Особенности мусульманского право. -Дрезден, 1880.
30. К. Маркс пен Ф.Энгельс. Дін туралы, -Алматы, 1956. -61 б.
31. Абд ал-Ваххаб Халлаф. Хуласат тарих ат-ташри ал-ислами. - Эл-Кувейт.
32. Массэ А. Ислам. Очерк истории. Москва, 1982.
33. Петровкин М.В. Ислам-вера и образ жизни. Ислам. Краткий справочник. -Москва, 1983.
34. С.Әбдірасұлов. Діни-дәстүрлі құқық нормаларына сот дәйектемесі. // Заң, 02/2002. – 55-59 бет.
35. С.Табанов. Мұсылман құқықтық жүйесі: қалыптасуы мен дамуы // Әділет министірлігінің хабаршысы 8’95. – Алматы. – 56-61 бет.
36. В.Е.Чиркин. Государство и право в развивающихся странах. – Москва, 1976. – 41 стр.
37. М.А.Серсембаев. Мусултманское право. – Алматы, 1999.- 43 стр.
38. Н.А.Крашениникова, О.А.Жидков. История государства и права. - Москва 1988. – 334 стр.
39. Ж.Башиев. Общие принципы исламского права, теория доказательств и система наказания. – Алматы, 1996.
        
        ДИПЛОМДЫҚ  ЖҰМЫС
МҰСЫЛМАН ҚҰҚЫҒЫНЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ МЕН ДАМУЫ
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
таќырыбы: МҰСЫЛМАН ҚҰҚЫҒЫНЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ МЕН ДАМУЫ
МАЗМҮНЫ
Кіріспе
І – Тарау. ... ... ... ... ... құқығы қалыптасу тарихынан
2. Мұсылман құқығының мәтіндері
II - Тарау. ... ... ... ... ... ... дейінгі әдет-ғұрып, салт-саналары
2.2. Шариғат, фикх және мұсылман құқығының
қалыптасу ... мен ... ...... Мұсылман құқығының қазіргі құқық
жүйесіндегі орны.
3.1. .Шығыс мемлекеттеріндегі мұсылман құқығын қолдану
тәжірбиелері.
3.2. .Мұсьшман құқығы орта Азия және Қазақстанда.
Қорытынды
Қолданған ... ... діни ... және ... ... тығыз
байланысты. Батыстың құқық рецепциялары мен заңи ... ... ... ... Азия мен Африканың көптеген елдерді бір отбасындай
болғамағанымен, бұлардың барлығы да ... ... ... ... және ... ... ... Кейбір зерттеушілер дәстүрлі
емес құқықтық жүйелерді қиыршығыстық құқық тобы, ислам ... және ... деп ... өзге ... ... ... ... елдерді бір топқа
біріктіреді, бірақ құқықтың өзі діни мен құқық араларын Батысқа ... ... ... мұсылман, үндіс және яруди құқық елдері жатады.
Құқық идеясы қалдырылып, қоғамдық ... өзге ... ... ... ... ... ... біріккен. Бұл елдер қатарына Қиыр Шығыс,
Африка мен Мадагаскар мемлекеттері кіреді.
Континентальдық және англоамерикандық құқық жүйесіне ... азия ... ... ... ... бұлардың кейбір ерекшеліктеріне
қарамастан, ... ... ... ... ... діни және ... бір екенін, құқық жөніндегі көптеген дау-дамайлар ... ... ... ... ... ... сәйкес шешім
табатынын, мұның өзі олардың құрылымы мен ұлттық ... ... ... ... ... ала ... діни-дәстүрлі құқық үйелмендеріне
жатқызбақ болады.
Ислам дінінің бір тарабы болып ... ... ... осы ... аса ірі ... бірі болып саналады, сондықтан да ... ... ... туралы сот парықтауы өзіндік өзгешілігімен
ерекшелінеді.
Диплом жұмысы ... ... ... ... ... мен ... ... әлемдік жүйеде алатын өз орны бар. Өйткені қазақтар
түркі ... ... ... арасында өз ерекшелігі мен көзге түсетін мол
рухани мұраларға ие.
Кешегі патшалық саясат пен кеңестік ... ... ... ... ... жоя алған жоқ. Қазір Қазақстан
Республикасы ... ... ел. ... да, ... ... сол ... құқықтарды кері итермей, қайта қоғам кәдесіне
жарату көрегендік болар еді. Осы мақсатта мұсылман ... ... ... ... ... ... кіріспе, 3 тарау, 6 параграф, қорытынды және ... ...... шығуының идеялық бастауы.
1. Мұсылман құқығы қалыптасу тарихынан.
Мұсылман мемлекеті рұқсат етіп, ... ... ... ... білдіретін нормалар жүйесі ретінде мұсылман құқығы
негізінен VI1-Х ғасырларда Араб-Халифатында қалыптасқан және ол ... Адам ... ... өмір сүре ... өзіндік дүние танымдық
тұжырымдаманы ұстанады, әр белгілі ... ... Ал ... ... ... ... ... ұрынады. Кейбір білімсіз имандар мен
діндардың исламның негізін бұлдіріп, беделін ... ... ... - ... ... ... ... Ол “бейбіт және иман-саулық” деген
ұғымды білдіреді. Амандық-есендік адамның бақытын да ... Ал ... оның ... ... ... ... еркіндігіне, тәрбиелігіне,
шыншылдығына, жеке біреудің, әрі қоғамның сондай жағымды қасиеттеріне
тікелей тәуелді екені айқын. ... ... ... ... Алла ... жол екенін түсінген ләзім. Ол жолмен адамзат жүріп ... Сол ... ... ... ... ... деп ... адамдарға қояр негізгі талаптары: білімнің,рухани және заттық
дүниелердің заңдылықтарын игеру, соның негізінде шындықты танып-білу, солар
арқылы ... ізгі ... ... ... ... орындауда өзара
әділеттілікті, шыдамдылықты, еңбек сүйгіштікті қамтамасыз ету.
Мінеки, ислам дінінің мүрат-мақсаты дегеніміз осындай ізгілік ... асыл ... ... уағыздаумен мазмүндалмақ.
Президентіміз Нүрсүлтан Назарбаевтың: “Ислам кемелі орындарын барып
көру ... осы ... ... ... алатын орны мен қызметі
жайындағы көзқарасымды өзгертуге мәжбүр етті”.1
..Меніңше ,діннен адамдарды бір-біріне қарсы ... ... ... іздеген абзал (“Ғасырлар тоғысында” кітабы) деуі
де тегін болмаса керек. Ислам діні - ... ... ... ... жақындастыратын, бір-бірімен табыстыратын бастаулардың тумасы.
Жалпы дінді зорлық пен қудалау құралы ретінде ... - ... ... саяси әзәзілдердің харамдық пиғылы,ықпалы. Ислам ... ... ... ... Алладан келіп түскен. Ол оны адамзатқа өзінің өкілі
Мұхаммед Пайғамбар арқылы жіберген. Мұсылман қүқығының бастауын ... ... ... ... мен өсиеттерінен тұратын қасиетті
кітап) алады және адамның ақыл-ойы мен әлеуметтік жағдайлардың ... ... ... деп ... Алла ... ... ... және мәңгілікке берілген, сондықтан қоғам ахуалдар мен жағдайлардың
ықпалы мен өзі ... ... осы ... ... ... ... Рас,
мұсылман құқық доктринасы,құдай ақиқаттарын түсіндіру мен дұрыс түсіндіруді
қажет етеді, ол үшін мұсылман заңгерлері ғасырлар бойы ... ... ... ... бұл күш ... құқықты түзеуге емес, Алладан келген
құқықты іс ... ... ... ғана ... ... ... ... қүзыретті өкімет шығарған құжат
ретінде заң мұсылман қүқығында болмаған. Теориялық ... ... ғана ... ... ... ал жер бетіндегі билеушілерде құқық шығару, заң
шығару өкілеттігі болмайды. Шын ... ... ... ... ... ... ... қайнар көзі болып қызмет етеді.
Мұсылман құқығы - бұл бірыңғай исламдық әлеуметтік-нормативтік реттеу
жүйесі. Ол заңдық нормаларды да, діни және ... ... ... ... да ... ... мұсылман құқығында дінге
сенетін адам құранды оқуға тиіс, ол оразаны ұстауға тиіс,ол ... ... және ... ... ... ... ... ажыратып көрсетеді. Мұсылман
қүқығы - ислам идеологиясының ... ... да ... ... оның
негізі. Мұсылман құқығы - феодалдық ... ... және ... ... ... жылдар бойғы құқық түрінің тұрақтылығы
феодализм кезеңінде жаңа мазмұнмен толығып, феодалдардың мүддесін ... діни ... ... ... ... қоғамдық
өмірдің барлық жақтарында жүргізді.
Мұсылман құқығының әдебиеттегі бағасы әртүрлі сипатта, кейде тіпті
қарама-қарсы мағынада қолданылады. ... ... ... ... ... ... отырып, француз ғалымы Давид Рене дүниежүзілік
құқық жүйесіндегі мұсылман құқығының орнын ... ... ... ... бөліп көрсетті.
1) Романдық-германиялық құқықтық отбасы.
2) Англо-саксандық құқықтық отбасы.
3) Социалистік құқықтық отбасы.
4) Діни дәстүрлі құқықтық отбасы.
а) Мұсылмандық, ә) Иудаизм,
б) Индуизм.
Мұсылмандық құқығының ... ... ... ... ... қайнар көзі арқылы басқа құқықтық отбасылардан ... ... Жеке ... ... ... ... құқық, мұсылмандық
құқық нормаларымен қоғамдық қатынастар реттеледі.
Бұл құқық жүйесінде феодализм дәуіріндегі жағдайын, құрылу ... ... ... ... ... ... діни этникалық нормалар,
мазмұны жағынан әр түрлі болғанымен, бір-бірімен сабақтаса отырып, біртүтас
біріккен кешен түзейді.
Мұсылман құқығы мен мемлекеттің арақатынасының өзіндік ... ... ... ... ... мен сүннеттен шығады. Олар құдайдың
қүдіретінен тыс болуы және принципті ... ... ... ... Алайда,
мемлекеттің дін сенімінің негізі және діни міндеттерді орындауы, адамдар
арасындағы ... ... ... ... Соңғысы құқықтық норма
болып қалыптасты.
Формалды құқықты нұсқалармен ... ... оның ... ... бөлу ... Мұсылман мемлекеттерінің заң шығаратын
формалды түпнұсқалары ... ... ... ... ... (VII-VIII ғасырлар). Алайда, бұл процесті ... ... ... одан әрі ... ... мемлекеттік пәрмен бола қойған
жоқ. Мемлекет құқықтың дамуы процесінде ... ... ... ... ... ... негізгі ерекшелігі оның ... ... ... ... ... норма
арқылы мемлекет өзінің рөлін жанамалай ғана ... ... Бұл ... ... ... және өнегелілігімен тұжырымдалған.
Мұсылман құқығында көпшілік және ... ... ... тәуелсіз болып
келеді. “Мұсылман ойының бағыты - деп жазды Р.Шарль, - ... ... ... ... ешқашан тәуелді болмау”.1
Сол кезеңдерде түсініліктілік және айқындылық принципі Батыс үшін ... ... ... ... - дін мен ... сабақтасуының жарқын көрінісі.
Мұсылман құқығы ғылымның жеке саласы емес, ол ислам ілімінің бір ғана жағы.
Бұл дін ... ... ... - ... жиынтығы, міне, мұсылмандар осы ұғымға ... ... ... ... ... адам баласы үшін жүзеге асуы қажет міндетті идея ... ... ... ... адам заң ... болып табылады.
Ислам әлемінде мемлекет жүргізіліп жатқан діннің ... ... ... ... қоғамның концепциясына жетекшілік етеді. Таза ... ... ... ... ... мен теологтары жер жүзі
исламға бағынатын құқықтар жүйесін жетілдірді. Ислам- заңның діні. Мұсылман
құқығы - ... ... шығу ... ... ... ... ... құқығы ғылымының 2 тарауы бар: 1) Шариғатты құрайтын ... ... ... ... шығу ... 2) Материалдық мұсылман
құқығының нормасына жататын шешімдер.
Мұсылман құқығын зерттеушілер оның екі ... ... ... ... ... ... ... және мәдениет ережелерінің сабақтасып
құқықтық алғы ... әкеп ... ... ... ... ... байланысты пікірлерге келсек, біріншіден, діни ... ... ... ... ... ... ғалымдар Мүхамад Йусуф Мұсаның, Субхи Махмасанидың пікірлері
мұсылман құқығы шығу тегі бойынша діни және ... ... бой ... ... және оның ... алғы шарттарына берілген жан-жақты
сипаттамаларын қорытындылай келіп, ислам дегеніміз-“сенім және мемлекет”,
ал ... ... ... ... тек қана жеке ... емес дін де ... деп көрсеткен. Сондай-ақ Й.ІПахт мұсылман қүқығына дін ... ... тән деп ... ... құқығы - ең
алдымен дін, содан кейін - мемлекет және мәдениет дейді.4 ... ... - ... ... ал ... ... ... емес, діни, құдыретті
табиғаттылыққа тәуелді деп жазады.5
Исламда “сенім және мемлекет” бірыңғай ... ... ... көптеген дін мен құқықты зерттеушілер ислам діни догматикаға
(теология) тән ... ... ... ... ... ... ... норма бар деп қарастырсақ, бұл өзіндік орынға ие емес ... ұғым ... ... Абу ал-Азиз Амир мұсылман құқығын
құқықтанушының көзқарасымен ... діни ... бір ... ... ... ... бой ұсыну дегеніміз бөтен құқық емес деген пікірді
қолдайды, және бұл көңіл аударатындай ... ... ... бой ... ... ... көрнеу жоғарылатады.1 Абдал-Азиз Амир мұсылман құқығы
мен діни адамгершіліктің өзара тығыз ... ... ... ... ... ... ... санкцияларымен ... ... ... ең ... ... ... деп тұжырымдаған.
Біздің қарастырып отырған сұрақтарымызға деген ғалымдардың
көзқарастары бір-бірне ... ... алып ... мұсылман құқығының
жеке дара туындамағандығын ... ... ... ... ... айқындайды. Жоғарыда көрсерілген ... ... ... нормалары исламда діни мәдени ережесімен сабақтасып бір-бірін
толықтыратын ... ... ... ... ... “ratio
legis” мұсылмандардың азаматтық қаулыларында жетілмегендіктен сенімге
бағынышты заң деп бір ... ... ... ... де исламның
діни, құқықтық алғы шарттардың өзара тығыз ... ... діни ... ... ... ... Бұл
мұсылман құқығының әрекеттенуші ... ... ... ... реальды дерек болып табылады.
Бірінші кезекте ислам шығуының жалпыға тән нормативті шарттары туралы
әңгімелейік. Мәселен, мұсылман құқығының ... ... ... исламның
құқықтық емес нормаларынан құрылған Құран және ... ... ... құдайға
бой ұсыну қасиетіне негізделе отырып, діни сенім, діни мәдени ереже және
моральды айқындаушы ережелерден ... ... ... мазмүнын
анықтайтын нормалар жиынтығы. Ислам идеясын діни жұйе ... ... ... оның ... діни ... ... ... мұсылман
құқығының квинтэссэнциясы деп әділ бағалай отырып мұсылман ... ... ... ... демекпіз.
Жекелеп қарастырғанда, жалпы идеологияның негізін түсіну ғана емес
мұсылман құқығының құқықтық ерекшеліктері “мүдделік” концепциясы ... бос ... ... қорғау құқығына бағытталған концепциясының да
орны бөлек.
Исламдағы социо-нормативтік реттеушілер бірінші ... ... оның ... алғы ... нормативтік мазмұны мен Орта
ғасырдағы мұсылман қүқығының қалыптасу ерекшеліктерінің ... діни ... ... ... ... мұсылман құқығын кең мағынада
қарастырған кезде бөлінбейтін бір бөлігі болып табылады. ... ... діни және ... ... ... ... ие болып отырып
ұқсас құрылымды бір-біріне тән пәрменді әрекеттенуші тетікті.
Мұсылман құқығының барлық ... ... ... ... отырып, діни догмаға арқа ... ... ... ... ... ... түлғаның мәртебесі” нормаларынан құрылған сала алады.
Бірақ та, қазіргі ... ... ... ... ... ... шектеу мәселелерінде діни қағида қолданылмайды. Осы
норма бойынша мұсылман әйелдері мұсылман еместерге ... ... ... Неке құру кезіндегі куәгерлерде мұсылман болу керек. Мұсылман
азаматтық құқығы ... ... ... ... ... ең ... құқық Алланың иелігінде екенін уағыздайды. Мұсылмандық мемлекеттік
құқық бойынша басқарушы тек қана ... болу ... Ел ... діни ... ... ... мүддесін қорғай отырып діни
міндеттемелерді орындау түрғысынан құқықтық бақылау жасайды. Мұсылман ... ... ... ... мемлекетінің заң шығару билігі діни және
құқық ... ... ... ... ... ... мемлекетінің мақсаты исламның “мұсылмандық өмірдің қағидасын”
жүзеге асыруға бағытталған теократиялық мемлекет ... ... шийт ... ... мұсылман мемлекеті (имамат) құқықтық ғылымның пәні ретінде
емес, діни догма ретінде қарастырылады. Мұсылманның процессуалдық ... ... ... діни және ... алғы ... ... сақтайтын
мұсылман тағайындалатын. Осы құқық бойынша куәгерге ... ... өте ... ... ... ... ... сияқты институттар қарастырылған.
Исламда халықаралық қатынасты реттеу ... ... ... ... ... ... байланысты екі топқа бөледі: “ислам әлемі” және ... ... ... сыртқы саясаты мемлекеттердің басшылыққа алып
отырған дініне байланысты еді. ... ... ... ... бірі ... бойын алып қашқандармен соғыс немесе
сенім-нанымсыз адамдарға қарсы соғыс жариялау. Мұсылман қылмыстық ... ... ... ... ... соның ішінде дінін сатқандарды
өлім жазасына кесетін әрекеттерді ауыр қылмысқа жатқызады. ... ... ... ... ... моральдық қате де мұсылман сотымен жазаланады.
2. Мұсылман құқығының мәтіндері
Мұсылман құқығы ... ... ... ғылым өз ерекшелігімен
айырықшалана отырып зерттелген. Жоғарыда айтып кеткендей, ... ... ... ... ... ... ... екі
топқа бөледі. Бірінші, құқықтық алғы ... ... ... мен ... мәні бар ... ... ... айтылған сөзі және мойындау
туралы хадис жинақтардан” ... ал ... ... құқықтық
доктринадан құрастырылған нормалар “иджма, қияс”.
1. Құран - ислам дінінің бас кітабы.
2. Сүннет - құдайға байланысты ... ... - ... қоғамының бір тұтас келісімі.
4. Қияс - ұқсас пікірлер.
Осылардың ішінен негізін қалаушы норма ретінде бірінші ... ... ... ... ... ... Құранды мұсылман
құқығының мәтіні ретінде сипаттау үшін оның діни ... ... айта кету ... ... ... ... ... қасиетті кітабы. Бірақ ол құқық кітабы немесе ... ... өз ... ... кезінде сүрелерді, аяттарды ауызекі етіп, оны
тыңдаушылар сол ... ... ... ... ауыздан-ауызға, бір-бірінен
таратып отырған еді. Барлық сүрелерді жатқа айтушыларда болған. ... ... ... ... ауытқулардың болғаны анық. Кейбір
даулы мәселелерді шешуде Қүран аяттарына жүгінгенде, ... ... де ... ... ... ... территориясы ұлғая
түсуімен мұндай ауытқулар ... ... ... қайта арасына жік салуға,
қате текстердің жол алуына душар ететіні себепті, барлық сүре жазбалары бір
ізге түсіріліп, ... ... ... ... бірінші кезекте тұрды.
Өйткені “Алланың сөзі”- Құранды ... ... ... ... ... да мұндай маңызды мәселеге халифтан бастап билеуші тап ... ... ... халиф Әбу Бәкірге Омар ибн әл-Хаттаб (ол да ... ... ... ... халиф болған) кеңес айтып, Құранды бір ізге
түсіріп, кітап етуді ұсынады. Әбу ... бұл ... ... 22 ... Зайд ибн ... ... Мұхаммедтің өмірінің соңғы жылдарында
хатшысы болған) тапсырады. Зайд сүйекке, тасқа теріге, пальма жапырақтарына
жазылған Құран аяттарын жинатып ... ... ... оның үстіне
жатқа айтушылардың, Мұхаммедпен бірге болып, естігендердің де ... ... ... Зайд жеке ... ... сөзін” жазып, Құранның
алғашқы редакциясын жасап шығарды. Алайда бұл жазба Әбу Бәкір мен ... ... ... ... ... төрт ... (Әбу ... Омар, Оспан және Али) белгілі ... ... ... ... ... мен ... ғана сүйенген. Егер де
таласты ... ... ... ... таба ... ... оңдағы
пікірлерді өрбітіп, ақылға қонымды шешімдер шығарып отырған. Әрине, мұндай
шешімдерді мұсылман құқығының білгірлерімен, көпті көргендермен ... ... ... шығарылған шешімдерді қазылар пайдаланған. Қазіргі
кездегі ислам зерттеушілерінің көбісі заң ... түзу үшін ... ... ... ... ... аз екенін ескертеді. Бұл ... ... де ... ... ... ... ... етіп тағайындаған
өз ниеттесі Муазбен сөйлескен мына бір ... айта ... жөн ... ... ... жауапқа тартасың ?”- депті Мұхаммед. “Алла
сөзімен”, - ... ... “ Онан ... ше?” - ... ... ... ... сүннасы бойынша” - депті Муаз. “ Егер де ... ... ... ... “Онда өзім пайымдап, шешім қабылдаймын” - деп Муаз ... ... ... мың да бір рақмет, өзінің елшісінің пікіріне сай
әмірге ... ... ... - деп өте риза ... ... осы хадиске
сүйене отырып, мұсылман заңшыларды әрбір Құран мен Сүннада жоқ мәселелерді
өздері шеше берген. Тағы да бір ... ... қазы бір істі өзі ... ... ... ... онда оған екі есе, ал қателессе бір есе сыйлық
берілсін”, - ... ... ... айта ... онда ... ... қазы өз қарауынша шешуге ... ... ... Сол себепті де халиф Омар (634-644) түсынан бастап қазылардың
қасында ақылдасатын заң белгілері (факиһ) шығарған ... ... ... шығарған. Олар Қүран, Сүнна және Мұхаммедпен бір ... ... ... ... ... ... ... бастап халифатта имамдық мектептер (мазһаб)
пайда болып, мұсылман қүқығы жаңа ... ... Бұл ... ... ... ханбалиттік және шейттік болып беске
бөліндігӨз кезегінде кейбірі мысалы, шейттік ... ... ... Бұл ... Қүран мен Сүннаны өздерінше бір-бірінің ... ... ... заң нормаларын жасады. Кейде белгілі бір
мәселелерді шешуде олардың шығарған ... ... ... ... ... ... әр ... заң белгілері Құран мен Сүннаға сүйене
отырып әр мәселеге шығарған шешімдері ұлғая түсті. Міне, осындай ... ... ... ... өте ... ... ... мазһаб белгілі бір мәселеде бірінің шешімін дүрыс деп санауға мәжбүр
болды. Ақырында өз жандарынан шығарып, ... ... ... ... Яғни, мазһабтардың заң білгірлері қабылдаған шешімдер жетерлік ... біз ... ... негізгі қайнар көздеріне, яғни негіздеріне
тоқталып өтейік.
Құран текстінің ең көне қолжазба түрінің сақталуын VII ... ... ... Мұсылмандар ауыздарынан тастамай, жыр етіп айтып ... ... бір ... ... оқып ... ... жақтаушылар тарапынан
өлтірілгенде, оның қаны кітап парақтарына ... ... деп ... осы ... оның ... ... ... шығу тарихын, алғашқы жазбасын анықтау, әрине,
өте қиын. Өйткені Оспан дәуірінде жазылынып сақталынып ... ... ... ... ... өртеліп қүртылғанын жоғарыда айтып өткенбіз.
Қазіргі ... әр ... ... ... ... ... онан айтарлықтай өзгеріс таба алмаймыз. Бұл өзгерістер
Қүранды мақамдап ... ... үшін ... ... ... ... 30 жүзге (бөлік) немесе сифарға бөлінген. Аяттар саны көне
қолжазбаларда әр түрлі. Мысалы, Басыра көшірмесінде 6204 болса, ... ... т.б. ... 6236 ... ... ... Қазір қалыптасып, басылым
болып шығып жүрген көшірмелерде әдетте 6226 немесе 6238 аят бар. ... ... ... не мәніне қарай ... ... ... Тек қана бірінші сүре “Фатиха” 7 аяттан, ал одан кейінгі
сүре “Бақара” - 286 аят, ... - 200, ... - 175, ... - ... ... кеми ... Ал, 103, 108 және 110 ... үш аяттан, ал ең
соңғы 114 сүре 6 ... ... ... не ... ... ... яғни бұл сүрелер не
Меккеде, не Мәдинада түскенін ... ... ... ... ... ... әлеуметтік саяси оқиғаға орай, өзінің қажетті,
дер кезінде Мұхаммед тарапынан айтылып отырған.
Екінші бір қайнар көзі - ... (жол, ... - ... ... ... түрмыс жайлы айтқандары мен істеген істері туралы.
Бұл деректер Мұхаммедпен ... ... ... естігендердің айтуына
сене отырып, дін мәселелерінде, қоғамдық ... ... ... ... ... ... Бұл ... хадис деп атайды. Хадис
ауызекі айтылып, тек VIII-IX ... ... ... Сүнниттер
мойындайтын 6 даңқты хадис: әл-Бұхаридің (870 жылы ... ... ... ... Әбу Дәудтің (888 жылы өлген) хадистері. Әсіресе әл-Бұхаридің
“ас-Сахих” атты хадистер ... ... ... ... мазмұндысы
болып саналады.
Әлидің үлы Хасан 6 ай халиф болғаннан соң, өз еркімен лауазымын
умиялық Әбу ... ұлы ... ... ... ... ... халифтықты
Хасанның інісі Хусайнге өткізетін болып келісім жасайды. Бірақ Хасан
өлгеннен кейін Мағауия ... ... ... ... ... мирасқор етіп,
өзі өлместен ... ... ... ... Хусайн мен Язидтің
арасындағы шиеленіскен ... ... ... ... Кербаланың
шөліндегі соғыста Хусайнның жеңілісімен аяқталады. Халифтік умеялықтардың
һашимиттеріне 662 жылдан көшеді.
Умеялықтар 91 жыл халифтік еткен ... ... ... діні өте
күшейіп, Анатолия, Иран, Африка,Орта Азия , Түркістан, Ауғанстан, Кавказ,
т.б. жерлерге тарады. Ислам дінін ... ... ... ... халифтер
қатарында: Мағауия Әбу Сафьянұлы, Абумалик Маруанүлы, Уалит ... ... және ... ... ... мен әмір ... Сайарұлы
болған.
Умеялықтардың тұсында дін ережесін үйретіп (Құран қағидалары) ... әр елге дін ... ... муфтилер белгілеген. Әрі мұсылман
дініндегі халықтарға шариғат жолдарының сан-салалы жаңалық түрлерін шығару
үшін әр жердің ... ... ... ... ... төрт ... олардың әрқайсысын басқаруға білімді ғұламалалардан тағайындаған.
Мекке, Мәдинаның әкімі болып, һашимиттерге әмірін ... ... ... ... Хұттаждың жарлығымен Харасанның қазысы Яхия
Яғымарұлын алдыртып, 705 жылы ... ... ... Одан ... ... белгілер болмаған. Алайда осыдан бір жыл ... ... ... Яхия ... ... ... тартылып өлген.
Умеялықтар халықты қаталдықпен езіп, соның нәтижесінде халық нараз
ылығы күшейіп, Әбу Мүсілім ... ... ... ... басқаруымен
умеялықтарды өкімет басынан құлатып, ислам мемлекетінің билігі 752 жылдан
бастап қайтадан һашими ... ... ... ... ... ... Әбу-л-ғасұлы Абдолла отырды. Біз бұл арада тарихи шегініс жасап
отырған себебіміз мазһабтар умеялық дәуірде ... енді ... ... ... ... Осы ... ... жинап өз мектептерін салған төрт
мазһабқа сүнниттер деген атақ берді. Ал ... ... ... ... ... ... ... келтіреді.
Сүннаның негізін қалағандар:
1. Ең беделге иесі Әбу Ханифа Ну’ман Ибн Сәбит, ... ... ... Иракта туылған делінсе, енді бір деректерде 699 жылы Куфада туылған,
ұлты ... 767 жылы ... ... ... ... ... ... ағзам”
аталған Ну'ман ибн Сәбит 661 жылы Куфада туылып, 731 жылы ... ... ... үшін ... ... Мансүр дүре ұрғызып, өлтірген дейді. Әбу
Халифа мектебін қолдаушыларды ... деп ... ... мазһабының негізін салған Әбу Абдолла Малик ибн Анас бір
деректерде 716 жылы Мәдинада ... ... енді бір ... 713 ... ... 795 жылы ... ... дейді. Ол Мұхаммедтің ниеттес серігі
Саадидің аузынан естіп, хадис даярлаған. Бұл ... ... ... ... ірі ... мен шешімдерін түгел келтіреді.
3. Шафийлер мазһабының негізін Әбу Абдолла Мұхаммед ибн Идрис аш-Шафии
салған. Ол кейбір деректерде 772 жылы ... ... ... енді ... 767 жылы Ғазада туылып, 819 жылы ... ... ... ... сыни хадистер жинаған. Шафийдің “Озуль” атты еңбегі ... ... ... Ол сол секілді 14 том еңбек қалдырған.
4. Ханбалиттер мазһабының ... ... ... ... ибн Ханбал аш-
Шайбани 780 жылы туылып, 855 жылы өлген. Ол 30 мыңнан астам хадис ... осы 4 ... ... ... ... деп, ал оның ... ... деп атаған. Сүнниттер дүние жүзіндегі ... - іне көп ... ... заңдарының тағы бір негізі болып Иджма (бір нәрсені шешу,
дәлдестіру)-Құран мен Сүннадан шешімін таба ... ... ... заңы ... ... заң және қоғамдық ... ... ... сүйенеді. Мұндай келісіп, шешілген пікірлерді Иджма
дейді. Қияс ... - ... орай ... ... ... заңдарының
қайнар көздерінің бірі. Бұл исламның алғашқы кезінде дәстүрлермен (аһл әл-
хадис) ... ... ... ... ... айтыста пайда
болған. Былайша айтқанда, Құран, Сүнна және Иджма бойынша мұсылман
20 заңшылдарының қорытынды шешімдері.
Мұсылман заңдарының тағы бір қайнар көзі ... - ... ... ... Басқа халықтардың әдет-ғұрыптары ежелден ... ... ... ... діні олардың басым көпшілігін кері
итеріп тастай алмай, қайта ол әдет-ғұрыптармен астарласып, араласып ... ... әдет ... мұсылман заңдары секілді үстем тапқа қызмет етіп,
діни сенімді қорғап, таза сақтауға үндейді.
Әрине, даулы мәселелерді шешерде мұсылман соттары әуелі Құранға, ... ... ... барып заң белгілері пікірлеріне қарап
барып үкім ... еді. ... ... ... ... саналып,
шариғаттың бұл қайнар көздерін түсіндіру үшін тафсирлер (түсініктемелер)
жазылды. Әрі ... ... ... ... ... ... соттың іс алып баруы өте қиындады.
Мұсылмандық сот ісін жүргізуде шектен тыс ... ... көп ... орай, оларды бір жүйеге түсіріп, анық
етіп жазылған еңбек қажет ... ... ... ... әл- ... ... Оны шейх Бурхан ад-Дин Әли жазған. Ол Марғиланда ... 1152 жылы ... 530 ... туылған. Бұл еңбектің
құндылығы сонда, онда ... бір ... ... әр түрлі
пікірлері қатар беріле отырып, қайсысы пікірдің ... ... ... ... ашып ... Автордың өзі сот ісінде кездесетін
таласты мәселелерді шешуге құқығы бар болатын. Ол өз ... ... ... ... еліктеп, ханифилықтар ағымына лайықты шешетін. Шейх Бурхан
ад-Дин ли ... да ... ... ... Әбу ... соттық
шешімдерінен де көптеп мысалдар келтіріп отырады.
Әл-Хидая ислам діні мұсылман ... ... ... ... 4 ... ... ... мұсылмандықтың 5 міндеті (иман, намаз, ... ... ... ... оның ... пайғамбарларына және жіберген
кітаптарына сену. Өзін пәк ұстау және ... ... пәк болу ... ... яғни, Аллаға құлшылық ету ислам дінінің ең бір ... ісі. ... бес ... ... ... күн ... кезден
бастап, біраз көтерілгенше -памдап, түс кезінде-бесін, күн ... күн ... ... ... күн ... соң-қүптап намаздары
оқылады.
Зекет-кедей, аш-жалаңаштар, жетімдер үшін жиналатын салық. ... ... ... жер өңдеуден түсетін өнімеің оннан бірі,
малдан-5-9 ... бір ... 10-14 ... екі ... 200-ге ... ... көп ... онда 4 жасар түйе алынады. Бұл мөлшерді Мүхаммедтің ... ... ... 30 ... бір ... ... екі ... 40
ешкіден біреу, 120-200-ге дейінгі ешкіден үш ешкі т.т. 5 түйеден 1 қой, ... 2 қой, 26-35 ... ... 75 ... ... 1 ... 91-ден көп
болса 2 түйе, т.т. 40 қойдан 1 қой (40-тан азға ... ... ... ... 4 қой, ... - неке және ... жайлы;
ІІІ-том - куәлік беру, іс-әрекетіне қарай жауап беру, бермеу құқықтары
жайлы;
ІV-том - қылмыс пен жаза туралы.
Сондай-ақ Хидаяда панасына алу, ұл етіп алу, ... ... ... кеткендер, серіктік, сатып алу , ... ... ... ... ... алу, ... қарыз, кепілдік, сыйлық, айырбас,
мүрагерлік, жер, бау-бақша, құрбандық, қорлаушылық, аңшылық, тиым ... ... бос ... ... ... ... әңгіме болады.
Енді шариғат заңдарына тоқталайық.
Шариғат соты ауызекі, көпшілік алдында, алдын ала даяргерліксіз
жүргізеді. Істі қазы не ... алып ... ... істе ... ... ... маңызға ие болады. Ант беруші кәмелетке толған, ақыл-есі дұрыс адам
болуы керек. Балалардың, есі дүрыс еместердің, мастың ... және ... ... т.б. ... ... ... немесе ері рұқсат етпесе әйелі мен
балалары ант бере алмаған. ... ... айту ... ... ... Мылқаулар ғана ыммен айтуларына болады. Шариғат ант беруден бас
тартуға рұқсат етпейді. Бас ... бір ... ... алып ... немесе 10
кедей, аш-жалаңашты тойғызу немесе киіндіру тиіс. Егер ондай халы ... күн ... тұту ... ант беру ... ... ... өз ... өлімнен
құтқару, не өзін құтқару үшін (мұндай жағдайда ол адам ... ант ... ... ... ... ант ... ... етіледі.
Уәде беруде ант беруге жақын. Уәдені ... ... ... ... ... ... ... Шариғат уәде беретін адамды
күштеп ... өз ... ... ... ... де бір-құдай да бір деп,
уәде бергеннен соң оны ... да уәде беру мен ант ішу ... ... де беталды қарғана
бермеген. Ант ішу де, уәде беру және қарғану да қазақ ... ... ... ... аруақ атынын, ал ислам, еңгеннен соң Құран ұстап, Алла
атынан айтатын болған.
Қорытындылай келіп, мынандай жағдаятты тұжырымдауға болады. ... ... діни ... мен мұсылмандардың өзара қатынасы және қоғамдық
өмірді қамтитын көптеген нормалар бар. Ал енді ... ... ... ... жалпы нормаларын арнайы ғылым әл-фикх-юриспруденция
зерттесе, ал шариғат нормаларын әл-фикх-құқық қарастырады.
II - Тарау.
Мұсылман құқығының негізгі концепциялары
2.1. Мұсылман ... ... ... ... ... қауымы пайда болғалы бері ғылыми деректер бойынша 1600
аталыққа ауысыпты. Міне, осы зиялы адамзат әдет-ғұрпы,дәстүрі мен ... көп ... бойы ... жинаған тәрбиелік жүмыстарының
нәтижесі. Олар тек осы ... ғана ... ... ... ... ... жалға-сушы ұрпақтарына өнеге
етіп беріп ... Олар да өз ... ... орай ... ... ... ... балаға қалған әдет-ғұрып, дәстүрлер мен салт-сана, жол-жоба
балаларына заң ... ... ... сол ... ... ... теңізінің сағаларында орналасқан Тұран алқабында сан ғасырлар
мен ... ... ... ... халықтарының түп бабалары
қоныстанып,өмір сүрді. Кейін ... ... ... ... ... ... жан-жаққа қоныс аударып,өз ата-мекенінде қазіргі
қазақтардың ата-бабалары қалған. Сайып келгенде, ... ... ... мен ... ... ... сонау арыда, діннің алғашқы
бастамасы болып табылатын тотемизм (жанды, жансыз заттар мен жан-жануар,
өсімдіктерді қүрметтеп, ... ... ... ... ... - 25 жануарлардың мүшелеріне табыну), анимизм (рух, жанға табыну,
шаманизм ... т.б. алып ... Сана ... ... ... ... ... әр алуан құбылыстары мен көріністері
алдында дәрменсіз ... ... ... ... от ... оның түскен жерін өртеп,адамдарды өлтіріп жіберуі,
жаңбырдан соң аспан күмбезіндегі ... ... ... ... оба ... әр ... ... жанар таудың атқылауы, т.б. табиғат
құбылыстары мен ... ... бір ... ... жатқан ісі деп ұғып,
оны істеушіні “тәңірі”,”көк құдайы” деп атады. Сондықтан да олар ... онан ... ... Сол ... ... ... ... Соның нәтижесінде барып дін пайда ... ... жүзі ... ... географиялық, табиғи жағдайларына
қарай, дінге көзқарастары мен сенімдері де әрқилы болғанымен, олардың дінге
сенімінің бастауы о ... дәл осы ... ... ... ... ... енді ... түркі нәсіліндегі қазақтардың ежелгі сеніміне келсек,
ол да ... ... ... ... ... баспалдақтардан өтті.
Патриархаттық-рулық құрылыстың қалыптасқан кезінде шаман дінін ... ... ... ... ... ... ... Күнге, Айға, көктегі
жұлдыздарға,отқа табына отырып,бүрын дүниеден өткен ата-баба аруақтарын
қасиеттеп (“қүдайдан” соң ... да ... Дін ... ... ... көп қүдайға табынушылық пен жалғыз ... ... ... ... деп ... да, ... дін өз ... көп құдайға табынушылықты алып
жатыр емес пе? Отқа да табынады, Күнге де, ... де, қала ... ... ... ... табынды. Ф.Энгельс: “Ерте замандағы діндердің ... ... ... ... ... ... болды, бұлар әрбір халықтың
қоғамдық және ... ... өсіп ... ... біте ... -деп әрбір тайпаның алғашқыда өзіне ғана тән сенімі болғанын
аңғартады. Сол ... ... ... да ... қас ... ... әрбір тайпадан жалпы ортақ түркілік сенімге топтасты. Мысалға “кие”
сенімін ғана алайық. “Әуелде, адамды қоршаған ... ... ... ... адам ... ... саналып, - деп жазады Х.З.Ақназаров, -
бірте-бірте дәстүрлеріне айналған”. О баста зат не ... ... ... оны ... бара-бара оны кереметке айналдырған. Сөйтіп, олар
кейбір заттар ... ие” егер осы ... ... ... ... ... ... болмаса, оны ренжітіп алса - бір ... ... ... Мұндай қасиеті бар зат не қүбылыстар “киелі” деп
аталынып, ал солардың киесі ұрса, оны кесір ... ... осы ... ... ... ... пен ... тудырушы деп ұғынған, ізгілік пен
кесірлікті, сол киелі заттың ізгілігінің не кесірінің салдары деп ... ... ... деп ... ... мен ... ... келіп шығу объектісі ретінде қабылданып, әрі сол
көзқарастардың ... ... ... ... келе ... ... ... арабтарда некелесу немесе
ажырасу жайлары да неше түрлі болған. Некелесіп тұрмыс құрудың бірінші жолы
- ержағы қыз ... ... елші ... ... ... мал ... айлаған немесе белгілі бір мерзім ішіне келісіп, некелесіп тұра
беретін. ... ... ... ашар” немесе “уақытша неке” дейтін. Енді тағы
бір түрі: біреу өз әйелін екінші біреудің әйеліне ... ... ... деп ... ... басқа өзінің қарындасын басқаға беріп,
оның орнына сол адамның ... ... ... ... ... неке” деп
атаған. Мұндай некені көбіне кедей, ... мал ... ... ... құрылатын. Тағы бір неке “көңіл аулау” некесіде болған. Мұндай
неке біреу-біреуге батылдық, жомарттық іс көрсетсе, оның ... ... ... өз ... жақындасуға рұқсат етілген. Ол дәуірде бұл некелердің
барлығы да ... ... ... сай есептеліп, мұндай некеге
араласқан адамдар жүрген ортасында айыпты саналмаған. Ислам бұл ... ... тиым ... ... ... ... бұл некелерден
басқа да түрлері болып, оның үстіне жезөкшелік те көп ... ... ... ғана ... деп ... ... ғана ... ал ері
барларға ол лайықсыз деп саналған. Меккені алған кезде Әбу Суфьянның әйелі
өзі разы ... ... ерік ... Мұхаммед “ендігі жерде
жезөкшелікке, зинақорлыққа жол берілмейді” депті - мыс. ... ... ... ... ... оған жаза қолданған. Бұл айтылғандардан да
басқа, бір туған қарындасы мен бацырына некелесу дәстүрі бар. ... ... бірі өгей ... ала ... Бұл ... ереже былай болған:
әкесі қайтыс болғаннан соң өгей шешесін алуға ... ... ұлы ... ... ... үйленгісі келсе, белгі ретінде бір киімін шешесінің үстіне
тастау керек, бұл ... ... өгей ана сол ... ... болып, одан қалың
мал да, тойлық та, сыйлық та талап етілмеген. Егер ... ... ... онда ... ... ... ... келсе, сонысы ала берген.
Тек соңғы ұлдардың қай-қайсысы болмасын, ... мал ... ... ... той ... міндетті. Бұл әдет тұрмыста кездесіп ... ... ... ... деп ... ... некеден туған баланы
“жексұрын” деп атайтын. Ислам мындай некеге де үзілді-кесілді қарсы ... ... ... ... “көп әйел алу” арабтар да болған. Көп әйел
алудағы негізгі мақсат: біріншіден, жеке бастарының көңіл-күйі үшін ... ... ... ... яғни ... ... жесір
әйелдің мал-мүліктерін басқаларға жібермей, “мұрагер” болу ... ... ... ... ... діні ... да шек ... Ол шек
былайша: “егер, ол адам рухани, күш ... ... ... 4 әйел ... ... әділетті, тең қарауы керек, әрі киім-кешек, ... етуі ... ... ... келмегендер бір әйелді ғана қанағат
тұтуы тиіс”, -деп ... Бұл ... аңыз ... ... ... ... ... аяты түскен. Көп әйел алу ислам бойынша ыңғайсыз
саналғанмен, ... ... ... ... Ол: ... ... азайып кетсе, әйелдерді жезөкшеліктен қорғау үшін, тумаған
әйел үстіне келісім бойынша әйел алу, т.б.”
Бұрын жас қыздарды ... ... ... мұра ... ... ... 4-
5 жасқа келген жас қыздарын әдемі киіндіріп, қыдыртып қайтамын деп, әкесі
алып шығып, ... ... орға ... құлатып, көміп тастайтын.
Қыздарды мұндай тағылық түрде өлтіру дәстүрінің ... ... ... ... жиі ... онда ... ... қыздар күңге
айналдырылып, ру сүйегіне мәңгілік таңба салады, зор ... ... ... ұл ... ебін ... қашып шығып, өз руына қайта оралады дегенге ... ... ауыр ... ... ... көп ... ... де шығармаған
абзал. Қыздарды тірідей көму дәстүрін кейін пайда болған ислам діні ... ... 81- ... 8-9 ... ... ... қандай күнәсі үшін өлтіргенін сұрайды”, -делінген.
Арабияда қүл үстау, оны аяусыз езу өте ... ... ... адам
төзгісіз ауыр жүмыстарға салатын. Күңдерін жезөкше етіп, олардан ақша алып
отыратын. Ислам діні бұларға да шек ... айта ... ... ... да ... бар еді. Мысалы, інгеннің бесінші
ботасы еркек болса, ол ... ... ... ... деп ... далаға
айдап жіберетін. Қатарынан он ботасы үрғашы болған ... де одан ... ... шудасын да қырықпайды. Қатарынан бес рет ұрғашы қозы
төлдеген саулықтың, одан әрі ... ... ... ғана ... ... да,
әйелдерге жеу арам деп саналатын. Оның есесіне өлі туған төлді ... ... ... ... ... туған ботасын пұттардың (құдайларының)
ризалығына құрбандыққа шалатын, оны пырақ (ол ... ... ... да ... секілді ата жолын, ата салтын құру, рушылдық, т.б.
салттар өте күшті болды. Олар өз ... ... ... ... шығарып, оның аяғы ру-рудың талас-тартысына, жан-жалына үласып,
қырқысып жататын. Арабтарда ертеден-ақ Ашһар харам (әжілік айы) мен 2-3 ... ... ... ... қасиеттілігі соншалық, біреу біреудің
әкесін немесе қимас жақынын өлтіріп кеткен болса, күң иесі кек ... ... ... ... айда ... сол айдың құрметі үшін оған
тиіспейтін. Бұл ... ... ... ... да, достың да қалаларын бейқам
аралай ... Бұл айда ... ... ... ... ... халықтар өте жомарт келеді. Үйіне келіп түскен
қонағы үшін қонақасына қажет болса, мініп жүрген ... атын ... ... ... салатын. Бір адам өлсе, оны апарып жерлейтін де, сол қабірдің
басына өлген адамның тірі ... ... атын ... ... қоса байлап
кететін. Мұндай ат не түйе сол ... күйі ... ... ... ол адам о дүниеде жаяу қалады деген сенім болған.
Қолына қоянның тұяғын алып басқа ауылға бір адам айқайлап , кірсе онда
жын және оба ... ... ... ... ... қоянның сүйегі, мысық,
түлкі секілді хайуандардың тістерін, ... ... ... ... ... ... оны таққан адамдарды бәле-жала, ауру-сырқаудан
сақтайды деп үққан.
Жыртқыш аңдардың етін жеу ... әрі ... әрі ... ... ... ... да жолбарыстардың жүрегіне жерік болған әйелдің баласы
қайратты батыр болады деген сенім бар.
Жылан немесе шаян шаққан адам ... ... ... ... деп ойлаған.
Бір келген қонақтың екінші рет келуін қаламаса, сол ... ... ... сындырып тастайтын.
Үкі, қарға секілді құстар арқылы жын-шайтанмен кездесіп, сөйлесуге
болады деп ... Бұл ... сол ... жазылған өлең жырлар көп-ақ.
Арабтардың архитектуралық мәдениеті келшін емес еді. Керамика мен кірпіштен
салып, ... ... ... ... ... Атақты тарихшы
Фазыл һамдани Сана қаласында (қазіргі Йеменде) ең атақты сарай Қасыр Ғұмдан
деп ... ол ... ... заманына дейін жақсы сақталғанын, ал ғимараттың
бұзыла бастаған кезінде Фазыл өзі болғанын, оның 20 ... ... ... ... ... арасында өзара бөлісілген. Алайда қайсы
тайпаның қуаты ... ауыз ... ... ... сол тайпа әлсіздерін
ығыстырып, ең шұрайлы жер молынан иеленгенін жасыруға болмайды. Жер үшін
қақтығыстар жиі ... ... ... ... жылдар бойы созылып жатты.
VII ғасырға қарай жерге иелік ... ... ... ... ... қатынас ыдырап, бай семьялалар шыға бастады. Таптық ... ... ... де, ... да көбі ... ... ... түсті.
Жоғарыда айтып өткеніміздей, Арабияның онша көп емес тұрғындары, яғни
Оңтүстік Арабияда ... ... ... т.б.), ... және орталық
бөліктегі жерлерде жер өңдеумен айналасты. Олар арпа, бидай егіп, құрма
және жүзім, жеміс ... ... Бұл ... ... мен ... ... отырады. Арабтарда құрма ағашы өте маңызды саналды. Құрма
жемісі тамақ рөлін ... Күн ... ... құрғақ күйінде ұзақ
сақталды. Оның сүйегінен кофе дайындап, нәрінен қант пен ... алды ... ... ... мен ... ... ... ретінде
пайдаланылды.
Ежелгі заманалардан-ақ Оңтүстік Арабия Үндістан, Парсы және ... ... ... ... бұл ... сауда жолдары өтетін. Осы
жолдар бойындағы Арабия ... ... жыл ... ... Сабай (650-
115ж.ж.), Набатай (VT-Юбж.ж.) және (115-525 ж.ж.) қүл ... ... ... ... кім кетпеген атышулы Арабия өмірінде ... ... орны ... ... Бұл өлке Нежд пен ... ... ... алып
жатқан қыратты аймақ. Бұл ... ... ... Шам, ... ... ... ... ағылып жататын. Осы жолдың бойындағы Мекке
қаласы сауда-саттықты алдына жан салмай, дүркіреп түрды. Меккенің ... ... ... еді. ... - ... (акула) деген мағынаны
білдіреді. VI және VІІ ... ... ... ... құл ... ... ... құрейштер арасынан ірі байлар, саудагерлер ... ... ... Шам, ... баратын керуендерді тауарлармен
қамтамасыз етіп қана қоймастан, құлдармен де сауда жасады. Ру сүйектері ... тек ... ғана ... өз ... ... ... өздеріне тәуелді етті. Сол дәуірдің өзінде-ақ Меккеде
мемлекеттік ... атап ... ... ... ... ... ... т.б. түзілді.
Меккенің ірі қүл иеленушілер орталығына ... ... ... ... әсері болды. Қағбаның негізін Ыбырайымның ұлы Смағұл салған.
Фетишизмдік түрғыдан тасқа (пүтқа) табыну, одан ... ... ... ... ... бір ... Қағба - арабша “ка'аба” -
текше деген мағынаны білдіретін қара тас.
Біз әңгіме етіп отырған ... ... ... ру не ... ... ... ... Олар “құдайларын” Меккедегі Қағба ... ... ... бір мерзімде осыында ... ... ... Бұл ... VІП ... аяғы IX ғасырдың басында өмір сүрген араб
тарихшысы Хишам ибн Мұхаммед ал-Калбидің “Китаб әл-аснам”- “Пүттар ... атты ... ... Біз ... 630 жылы ... барғанда 360
пұт-құдайды Қағбадан шығарып тастағанын жақсы ... ... ... ... ... табынатын пүттары болып, әсіресе күшті ... ... ... деп ... ... ... нәтижесінде бытыраңқы рулар
одақтасып, өзара біріге бастады. ... ... ... ... ... қасиетті орынға айналдырды. Қағбаның жанында жәрмеңке үйымдастырылып,
ол ... төрт айы ... ... Бұл ... ішінде ешқандай соғыс,
біреуді үрып, ренжіту, үрлық, т.б. қылмыстар болмаған. Егер оны ... оның ... ... ... ... даңқы күшейе берді.
Олардың арасынан ірі-ірі саудагерлер, құл иеленушілер, ... ... ... Қағбаның шырақшысы саналып, Қағбаның кілті солардың ғана
қолында болды. Әлі күнге дейін бұл дәстүр жалғасып, Қағбаның ... ... ... ... ... келеді. Сол баяғы ... ... әлі ... ... ... Оны біз ... ... қара тасқа барып) табынуынан-ақ көре аламыз. Қазіргі кезде діндарлар
ол қара тасқа айналған пейіштен ... ... ... күні оны ... етіп, сүйген адамдарға ара түседі дейді. Бұл тас ... ... жұрт ... сүйе ... ... ... ... кеткен
метеорит қана. Мұхаммедтен кейінгі екінші халиф Омар ибн әл - Хаттаб (634-
644) былай деген екен: ... мен ... тек қана тас ... ... ... да, зиян да әкелмейтіндігіңді білемін. Әттең, Мұхаммед ... ... сені ... да ... едім”. Мұсылмандардың бес
парызының бірі - осы қара тасқа барып, табынуы ... ... Оған ... - қажы деп ... ... ... өған көзі тірісінде ең
болмаса бір рет барып, тауап етіп ... ... ... ... ... ... жол-жоралар мұсылман
құқығының бастау алған түп-төркіні болып табылған.
2.2. Шариғат, фикх және мұсылман құқығының қалыптасу ерекшеліктері мен
негізгі концепциялары
Мұсылман ... ... оны ... ... ... ... әр ... анықтамалар береді. Осы ұғымды құқықтық және
кең мазмұнды қолданатын болса, діни немесе құқықтық жүйе ... ... ... екі ... ... ... бір ... кіретінін
анықтайды. Мұсылман қүқығын көп қолданылатын “шариғат”, ... және ... ... ... ... ... ғалымдардың көз-қарастары
сәйкес келмейді. “Шариғат” пен ... ... ... ... ... жалпы қалыптасқан ұғым жоқ. Осы ұғым бойынша тарихи эволюцияның
даму дәрежесіне байланысты әр-түрлі, ... ... ... да ... ... ... жаңадан қалыптасып дамып келе ... ... діни ... ... ... фикх ... жаңа ... кешендік
ережелерінің игеруін айтса, соңына келе исламның қоғамдық өмірді реттеуші
мінез құлықтары, алғы шарттары, ой ... ... ... ... ... ... ... сәйкес келеді, яғни Алла “адамдарға ұжымаққа
баратын жолды көрсеттім” деген қағидаға сай келеді.
Мұсылман юриспруденциясының негізін қалаушылардың бірі Абу Ханиф ... ... ... бере ... бұл ... берген құқығы, дінге
сенушілердің игеруге тиісті міндеттемелері дей ... ... ... мен ... ... ... куә ... “А-фикх, ал-Акбар” атты
мұсылман догматикасымен ... ... ... айта ... ... ... түсініктемелер мұсылман құқығының қалыптасу
кезеңіндегі (VIII ғ.) сипаттамалар, әлі де ... ... ... ... ... кезі не ... ... мұсылман құқықтық
концепциясының жүзеге асу процесінде бұлардың арасында ... ... ... ... мен ... берілген және құдайға бой
ұсынудың нәтижесі болып табылатын адамдарға ... алғы ... ... ... ... толығымен өзгертті. ... ... осы ... ... ... ... ... қолдаушылардың бекіткен шешімі осы шешімдерге ... және оның ... ... көп көмегін тигізді. Фикхка
дегеніміз жоғарыда көрсетілген мәтіндерде нақты жауап болмаса ... ... ... ... ... айтсақ ертедегі юриспруденциясында
шариғат пен фикх бір-біріне қарама-қарсы ұғым, демек қай ... ... фикх ... сол, ... ... ойлармен соның ішінде фикх мәтінінде
(усул ал-фикх) жоғарыдағы ұғымдарға әр түрлі түсініктеме берген. Бірақта
мұсылман ... ... ... ... шариғат пен фикх
құқықтық ұғымдар ретінде екі бөлек салыстырмалы ұғым ... ... ... фикх тек қана ... ... пәні ... ... бір жағы болып табылатын ... ... ... ... осы ... догматика мәселесін құдай теоретиктерді (калам)
зерттесе ішкі сенім және өзіндік жетілу мәселелерін - ... ... ... ... көрсетілген тізбелер мұсылман қүқығының шариғат пен ... ... ... ... ... бағытын көрсетеді және олардың
барлық ерекшеліктерімен нақты детальдарын бейнелейді деп айта ... ... ... ... пен фикх ... ... ... бір-біріне ұштасқан үғым деп ... ... ... ... ... бұл ... синоним, Алланың
адамдарға жіберген ақылдарын, ілімдерін ... ... ... ... жалпы қағидасын, адамдардың арасындағы қатынастар нормасы мәдени
ережелермен догматикасын анықтауға қалданылады. Біз ... ... ... ... ... ... қалыптасқан нақты мінез құлық
ережелерін және Пайғамбардың Құран мен ... ... ... ... ... ... шариғат пен фикхкені мазмұны тең деп
қарастырып, мұсылмандардың мінез ... ... деп ... ... көзқарастарға қарама-қарсы шариғат пен фикхкенің ... ... ... Бұны ... ... ... ... мен
сүннетте көрсетілген бір текті нақты ережелері десе, фикх дегеніміз ... ... ... және рациональды қолдану ... ... ... ... ... кеткендей бұл концепция
мұсылман юриспруденциясының захир ағымында кездеседі. Қазіргі мұсылман
құқық ... ... ... үғым кездеспейді.
Шариғат пен фикхке арналған ... ... ... ... ... дәлелденбейді. Осы құбылысты дәл бөлу олардың
өзара тығыз байланыстылығын және мұсылман ... ... ... ... ... пен ... көзқарасын үшке
бөлуге болады. Осының бірі шариғат діни догматика ... мен ... қоса ... ... ... ... (муамалат) пен мәдени
әрекеттерді (ибадат) реттеуші ... ... ... ... ... ... алғышарттарынан басқа берілген мәтіндердің жалпы
ережелерін заңгерлердің талқылаған шешімі басқа да рациональды тәсілдермен
(иджтихат) ... және де ірі ... бір ... ... ... құлық ережелері (иджма) екенін белгілеу дұрыс деп
ойлаймыз. “Тәжірибелік” нормалар дегеніміз фикх құра ... ... ... болып табылады. Осыдан келе шариғат ... ... ... ұғым.1
Қазіргі мұсылман құқық әдебиеттеріне қарастырып отырған мәселелері
бойынша басқа шешім қабылдағаны бізге ... ... араб ... пен ... ... ... ретінде қарастырмай ... ... айта ... кей ... ... жоққа
шығармайды.
Жоғарыдағы түсінікке негізделе отырып, шариғатқа ... мен ... ... ... діни ... ... жатқызуға
болады.
Айталық, шариғатта “Мұхаммед пайғамбар арқылы адамдарға ... ... бой ... ... ... ... ... “Тәжірибелік”
нормалары құдыреттік қасиетке ие бола отырып, ... үшін ... ... ... ... түрақты болып табылады. Барлық
мұсылман қүқығының мектептерінде танылған Қүран мен Сүннеттің ... ... ... ... бола ... фикх құрамына енеді.
Фикхкенің көптеген нормалары иджтихатқа ... ... ... ... ... пен фикх ... мен ... нақты көрсетілген
мінез құлық ережелерінде ұштасады. Әрине, бұл нормаларды жүзеге асыру
кезінде ... ... ... ... жағдайда.
Шариғат нормалары өзгермейтін мәңгілік бірақта бүның нормаларының көбі
құдыретті қасиеттерінен айырылған және қоғамды жеке адамдардың мүддесіне
қарай ... ... ... ... келмейтін мүддені қорғамайтын
нормалар интерпретацияға әкеліп соқтырады. Фикхенің мұндай ... ... ... ... бірақ діни сипатын
сақтағанымен жалпы қағидамен шариғат ережелерін ескере ... ... ... Осыған ұқсас тұжырым Құран мен ... ... ... ... ... негізделе отырып, фикхенің
шариғатқа қарағанда қарастыратын мінез-құлық ережелерінің көптігіне көңіл
аударуға болады. ... ... ... бой ... ... ... ... нормалар діни догматика этиканы толық қамтыған
шариғат фикхке қарағанда кең ... ... ... ... фикх шариғатқа жасаған толықтыру ретінде байқалады. Аталмыш концепция
фикх шариғаттың ... емес және ... ... ... ... ... Бұлардың өзара қатынасын себеп салдар ретінде түсіну
керек. Бұндай көзқарасты ... ... ... ... Мұхаммед
Пайғамбар арқылы адамдардың әрекеттерімен ... ... мен ... ... алғы ... жиынтығы дейді. Бұрынғы совет
зерттеушілері шариғатты “құдай” немесе діни ... ... ... деп
атаған. Ұқсас көзқарасты басқа да ғалымдар ұстайды. Мысалы: И.Шахт, ... ... ... ... А.Массе - “Құран заңы”2, Р.Шарль
шариғат пен фикх заң деген мағынаны ... ... ... ... ... ... ... Л.И.Климович шариғат дінге
сенушілердің өмірін ... ... ... ... ... ... ... мұсылмандардың діни өміріндегі қимылдар мен
мінез құлықтары, қағидаларын реттеуші құқықтық норманың кешеңі. Осыған орай
адамдардың ... ... ... әр қилы ... ... ... ... ғалымдар мұсылман құқығын шариғат пен фикхкені ескермей ... ... емес кең ... ... ... ... Мысалы:
Е.А.Беляев мұсылман құқығы бәріненде діни міндеттерді ... және ... ... ... реттейді.6 Осы көзқарасты “мұсылман құқығы”
арнайы құқықтық мағынада емес жалпы әлеуметтік ... ие. Бұл ... ... ... кең ұғымды соның ішінде құқықтық нормамен
мұсылмандалған ... ... ... ... мұсылман
юриспруденциясында барлық “Тәжірибелік” нормаларды ибадат және ... ... ... ... ... ... ... реттеу жүйесі бар қандай
да қоғамда нормалар сан қилы түрге бөлінеді. Осы қоғамда ең ... ... ... ... ... норманың жеке дара бір түрі ретінде діни
мінез қүлық ережелерін ... ... ... ... бір-бірін
толықтыра отырып қоғамдық қатынасының мінез құлқын ... ... ... жеке ... ... Мұсылман құқығы (фикх) кең ... ... ... ... құра ... ... ... бір түрі болып
табылады.
Ислам тараған мемлекеттерде діни сана үстемдік ете отырып өзінің
ерекше ... ... ... ... айрықшаланады. Ислам сияқты
жүйені анықтау исламның діни ... ... ... ... Осы кезде ислам деп исламның әлеуметтік ... ... ... ... бұл жүйе ... діни құқығына ұқсас емес, яғни бұл
жүйеде діни ... ... ... ... ... жекелеп қарастырғанда жергілікті ислам діни өкілдерге қалыптасқан
дәстүрге, әдет-ғұрыпқа ... ... ... бейнесін қамсыздандырады.
Жазылған тұжырымдар ... ... ... ... оқиғалармен
дәлелденеді. Сондай-ақ әлеуметтік нормативті реттеу ислам жүйесі өзіне
мінез қүлық ережесінен басқа ... ... ... ... әдет-ғұрып
және инабаттылық нормалармен реттеліп ... ... ... ... (әдет-ғұрып, мораль ережесі т.б.) діни және ... жеке дара ... ... ... Бұл ... исламдық
сипаты қоғамдық қатынасты реттеуге әсер етуші идеялық негізді ... ... діни ... ядросын құрамақ. Демек, орта
ғасырда ислам қоғамдық өмірге ... ... ... ... ... ... ие. ... да ұзына-бойғы мерзімде әлеуметтік
нормативті реттеуші діни норма үлкен жұмыс атқарады. Бұған діни нормадан
басқа әлеуметтік ... ... ... ... ... ... - меншіктелмейді. Діни шарттар жүйе құрушы фактор бола отырып басқа да
мінез құлық ережелеріне тікелей қатысты.
Мұсылман қүқығы кең ... ... ... ... ... ... деген сөз емес. Әрине, құқықтық нормалардың басқа да мінез-
құлық ережелермен қатыстылығы ... ... ... ... жүйесіңде
жеке-дара мұсылман қүқығының құқықтық мағынадағы құқықтық элементті жоққа
шығармайды. Шын мәнінде қазіргі мұсылмандық құқықтанушылар осы ... ... пен ... ... жеке ... норманың болғанын
дәлелдеуге тырысады. Осы нормалардың шариғат пен фикхкеге қатыстылығына
байланысты әр түрлі толғаулар ... ... бірі ... ... фикх ... Ал ... ғалымдар фикхкені екіге бөліп адамдардың
арасындағы қатынасты реттеуші (муамалат) мәдени ... ... ... құқықтық сипаты мұсылман еместерге де сат немесе
мемлекеттік органдар арқылы ... ... ... ... шариғаттың құрамдас элементі ретінде қарастырады.1
Атақты Иран ғалымы Хасан Афшар шариғаттың құрамындағы ... ... ... отырып оны фикхпен байланыстырмайды. Оның ойы
бойынша ислам қоғамындағы адамдардың ... ... ... ... ... тыс ... ... қалыптасуына кедергі келтірмейді,
адамдардың бір-біріне деген “индивидтік” құқықтарын таза діни алғы ... ... ... ... құқығы мен ислам діни жүйесіндегі құқықтық феномені ретіндегі
ерекшелігіне тоқталсақ негізгі ядросы болып Құран мен Сүннеттің ... ... орын ... алғы ... мен ... ... ... (муамалат) және жеке мәдени ... ... ... ... құқығы нормалары әлі күнге дейін
мұсылмандардың ... ... ... ... Иордания,
Пәкістан мемлекеттерінде Рамазан айында ... ... үшін ... ... ... ... қызметкерлері бес уақыт намазға
жығылуға міндетті. Сол ... ... діни ... ... ... санкциялап, құқықтық сипат беріп, құқықтық нормаландырады.
ІІІ – Тарау
Мұсылман ... ... ... ... орны
3.1. Шығыс мемлекеттеріндегі мұсылман құқығын қолдану тәжірибелері
ХІХ-ғасырдың басына дейін мұсылман құқығы өмір ... ... ... өте баяу ... сондықтан шариғат оның қатып
сенген қағидаларының көмергендігіне қарамастан бұл ... ... ... ... Таяу ... ... империясының құлауына байланысты Батыс
Еуропа мемлекеттерінің саяси ықпалы күшейді. Мұсылман ... ... ... ... ... мен ... ... керек екенін ұғынды.
ХІХ-ғасырдың орта шенінен бастап заң реформалары процесі басталды.
Бүрын дәстүрлі түрде мұсылман құқығымен реттеліп келген ... ... ... ... ... ... кіре бастады. Бұл процесс
негізінен дәстүрлі ислам нормаларымен қақтығыс аса өткірсипат ала ... ... ... және теңіз қүқығын қозғады. Осман империясының өкіметі
одан әрі барды. Меншік және міндеттемелік құқық туралы 1850 баптан ... деп ... заң ... ... жылдар). Бұл заң шариғат
қағидаларынан ашық қол үзіп кетпеді, бірақ олар ... ... ... ... және мемлекеттің рұқсатымен күшіне енгізілді. Оның қажет
болған себебі ... және ... ... дауларды қарауға өкілеттік
алған зиялы соттар орта ғасырлық мұсылман құқығына сүйене ... ... ... ... ... ... өте келе ... құқықтан көп
нәрсе сіңіргені соншалық, “ағылшын мұсылман ... ... ... ... ... ... жылы Египетте Азаматтық кодекс қолданыла бастады, ол негізінен
француз үлгісімен жасалған еді. Египет сондай-ақ ... ... ... ... қабылдады. Сөйтіп бүған дейін мұсылмандық құқықта беймәлім
сауда құқығы саласы пайда болды. Иордания мен ... және ... ... ... Таяу Шығыстың өзге елдерінде батыстық
үлгідегі ... ... ... ... олар ... ... ... және мұрагерлік құқығына заңдық реформа жасалды.
Отбасы құқығы туралы ... ... пен ... ... ... отбасы
және мұрагерлік құқығына 1926 жылы реформа жасады. Дәстүрлі ... бұза ... жаңа ... көп әйел ... ... ... ... бұзу құқығын, қайтыс болған ... ... ... мен ... теңсіз бөлуді айыптады. 1927-1935 ... ... ... ... сондай-ақ отбасы мен мұраны иелену саласындағы
мұсылмандық құқықтың түзігі болып ... Жеке адам ... ... Тунисте, Мароккода, Египетте, Иорданияда, Иракта және кейбір ... ... ... ... дүниежүзілік соғыстан кейін мұралық және отбасылық қатынастарды
реттейтін заңдар барлық араб ... ... ... Бұл ... мен ... ... дәстүрлі өзара қарым-қатынасы қалыптарына
айтарлықтай батыл енді. Атап айтқанда, әйелдерге ажырасуға ... ... ... ... мен ... ... ... некесін қию мүмкіндігін шектеді, күйеуінің әйелінен бір жақты
ретпен ажырасу шартын белгіледі. Қазіргі кезде сот ... егер ... ... ... ... ... салдарынан некеден бас тартуына
(қағидасында бұл ер адамның құқығы) немесе ... де ... ... ... жол ... ... мұсылман елдеріне енуі айтарлықтай әрі халықаралық
және экономикалық ... ... бұл ... ... ... құқықтың мәні, әрекет аясы және ара салмағы кеміді, ал ... ... ... қазіргі кейпінде еуропалық үлгіден көп ... ... атап ... ... ... ... ... әсіресе
кейінгі жылдары көптеген мемлекеттердің саяси өмірі исламның жандана
түсуімен сипатталып ... бұл ... ... ... батыстық
құқықтың үлгіден бас тарту, мұсылмандық ... ... ... ... ... Иранда) талабымен ұласып отыр.
Көптеген мұсылман мемлекеті өз конституциялары мен заңдарында ислам
қағидаттарына адалдықтары туралы ... ... ... атап ... ... Сирияның, Иранның, Пәкістанның конституцияларында
бар.
Мұсылман қылмыстық қүқығы кісі ... ... ... жалған
айыптау, ұрлық, спирт ішімдіктерін ішу, шабуыл жасау және көтеріліс үшін
белгілі бір ... ... аса ... ... ... қалған қылмыстар
үшін жазаны судья (қазы) өз ... ... Иран ... 1979 жылы ... ... ... заң, ... қылмыстық та, шариғатқа сай келуі тиіс екенін жариялады, ал ... ... ... ... ... қолдануға міндетті. 1981 жылы
киншес деп аталатын заң күшіне ... оның 199 бабы ... ... ... ... ... ... шыбықпен дүре соғу, таспен
ұру, жанға-жан қағидасы бойынша жазалау кезінен қолданылады) қайталайды.
Мұсылмандық сот ісін жүргізу мейілінше қарапайым. ... қазы ... істі ... ... ... ... ... болмайды. Қазіргі
кейбір елдерде (Туркия, Алжир, Пәкістан және т.б.) мұсылмандық сот ... ... ... көптеген араб мемлекеттерінде мұсылмандық сот қоғамдық өмірді
реттеу амалында аз қызмет атқармайды. ... ... ... ... ... көзқарасы түрғысынан жоғары біліктілік талаптар қойылады.
Мұсылмандық құқық еуропалық құқықтық жүйенің тарапынан елеулі ... ... ... жер ... ... ... миллиондаған
адам бұқарасына айтарлықтай ықпал етіп отырған дербес ... жүйе ... ... ... ... бағалау кезінде әлеуметтік факторға негізделе
отырып, Шығыс мемлекеттерінің құқықтық жүйесіне мұсылман ... ... Осы ... ... ... қалыптың ерекшелігіне негізделіп,
мұсылман құқығы мен мемлекеттің арасындағы ... ... ие. ... ... ... ... мен құрамының
ерекшелігі жеке құқықтық қатынастың саласын игеру және ... ... даму ... маңызды роль атқарады. Мұсылман құқық
нормасының қолдану аясы ... ... ... жүрген заңдарға әсерін
тигізуге байланысты шығыс шет елдерінің құқықтық жүйесін ... ... ... ... ... ... Сауд Аравиясы және
Иранды жатқызуға болады. Бәріненде мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... мен қағидалары терең
әсерлі. Егер Сауд ... ... ... ... ... ... ... болса, Иранда бұл құқық шақ режимнен кейін қоғамдық-
саяси, экономикалық мемлекеттің және ... жеке ... ... ... және ... мемлекет құруды жетекшілікке ала
отырып басқару орынын иемденеді. Осының дәлелі ретінде құқықтық ... ... ... ... айта кетуге болады. Мысалы:
мұсылмандардың мінез-құлқына, жүріс тұрысына және ... ... ... ... Иран және Сауд ... мораль нормасын немесе ... ... ... бүзғаны үшін тергеусіз, сотсыз жазалайтын арнайы
мұсылмандық бақылау және инспекция (Хисба) мекемелері қызмет атқарады.
Құқық жүйесінің екінші ... ... ... ... және ЙАР ... ... Өкінішке орай бұл мемлекеттерде мұсылман құқығы Иран
мен Сауд ... ... ... ... құқық жүйесі үшін маңызды
орынға ие, соңғы 15 жыл ішінде жүзеге ... ... ... ... ... нормалары мен қағидалары осы ... ... ... ... конституциялық сипаттағы әктілеріне әсерін
тигізеді. Пәкістанның ... ... ... құқығына жауап бермейді”
деген жауапқа негізделе отырып жалпы сайлаудан бас тартады. Ливияда 1977
жылы ... ... ... ... заң” деп жариялайды. 1970 жылы
ЙАР-да 1973 жылы Пәкістанда мұсылман құқық ... ... ... ... ... 1985 жылы ... конституциясында мұсылман құқығын
әдет-ғұрыппен қатар қарастырады. 1977 жылы ... ... ... ... Бұл кеңес осы елдегі қуатты заңдардың шариғат нормаларына
сәйкес келуіне ұсыныстар жасайды. Олардың ұсынысы ... ... ... ... ... заңы күшіне енді. 1975 жылы ... ... ... құқығын жинақтау ғылыми комиссия ... 1983 жылы ... ... ... ... ... ... қылмыстық заң қабылданады, ал 1984 жылы жер ... ... ... ... туралы бұйрыққа президент қол қойды.
Құқық жүйесінің үшінші тобына ... ... - ОАЭ, ... ... ... ... және Малайзия штаттары жатады. Осы ... заңы ... ... ... деп тани ... ... ... негізгі мәтіні деп анықтайды. Осы мемлекеттердің заңдарында
мұсылман құқығының әсері өте ... ... 1960 ... ... 1976 ... ... кодекстерінде құмар ойындар мен ішімдіктерді пайдаланғаны
үшін жазаға тартылған. Брунея,
Малайзия елдерінде діни парыздарды өтемегендері үшін ... ... ... табылады. Келесі құқық жүйесінің топтарына Араб елдері
(Египет, Сирия, Ирак, Ливан, Марокко, Иордания, Алжир), және ... ... ... ... ... штаттары) және (Ауғанстан) елдері жатады.
Жоғарыда көрсетілген елдердің от басылық құқық заңдары толығымен мұсылман
құқығына негізделген. ... 1917 жылы ... от ... ... ... ... жылдары Ливан және Египет от басылық заңдары, 1953 жылы “жеке
тұлғаның мәртебесі” ... ... ... ... ... Мароккода,
Самалда, Ауғанстанда жоғарыға ұқсас заңдар қабылданған. Бір сыпыра елдерде
(Мысалы: Египет, ... ... ... кодекстің мұралық, өсиетке қатысты
ережелері мен мұсылман құқығына негізделіп, осыған сай ... ... осы ... көптеген елдерінде мұралық, өсиет, ... ... ... ... мәселелері бойынша көптеген заң,
кодекстер қабылданғанын айта аламыз. Жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... ... Жеке ... ... арнайы
нормалар қолданылады. Азаматтық құқықты заңмен ... ... ... ... ... ... Алжир, Ирак, Ауғанстан
мемлекеттерінің Азаматтық ... ... ... ... қалу
келіскеннің белгісі деген мұсылман құқығының қағидасын қолданады. Екінші
жақтан, осы елдердің Азаматтық ... ... ... ... ... ... енгені байқалады.
Мысалы: жағдайды алдын ала көрмеу жолдаушылық құқығын пайдаланып
қианат жасау, ... ... ... т.б. Ауғанстандағы 1976 жылы
қабылданған Қылмыстық ... кісі ... ... ... ... ... қылмыстар үшін мұсылман құқығы бойынша жазалауды қарастырады.
Мұсылман құқығының көрсетілген мемлекеттерде жүзеге асырылу аясын
толығымен алып ... ... ... ... ... ... ... кейбір мемлекеттерде (Сирия, Ирак) от басылық
заңдардағы ... ... ... ... айта ... Жекелеп айтсақ 1980 жылы Мавритания құқық жүйесінде ... ... ... ... үшін бірнеше рет қолын шауып тастау сияқты мұсылман
жазаларын қолданған.
Ислам мемлекеттерінің ... ... ... ... осы ... ... жүйесіне мұсылман қүқығын трасформациялау
(тасымалдау) ... ... ... ... ... ... қажет.
Басқаша айтсақ конституциялық формулаларды “мұсылман құқығының” нормативті
құжаты деп қарастыруға ... ... ... беру үшін қойылған мәселені жан-жақты толық зерттеу
қажет. Бәрінен бұрын мұсылман құқығының ... ... зер сала ... заңдардағы классикалық нормадан айырмашылығы сұрыптау керек.
Қазіргі мемлекеттік құқыққа ислам және ... ... ... ... болады. Тары мағынада алып қарастырсақ, заңға және ... ... ... ... ... орта ... ... ал-ахкам ас-султанийа саласы мен қазіргі заңгерлер
мемлекеттік (Публикалық) құқық деп аталатын ... ... зор. ... ... ... кезде мемлекеттік аппарат ұйымдастыру қағидасымен
шектелмей басқа да қазіргі мемлекеттің дамуына ... ... ... Біз осы ... ... мемлекеттік құқықтық концепциялардың
ерекшеліктеріне ерекше көңіл бөлмедік. Себебі бұл ... ... ... ... ... ... концепциясының негізгі ортақтанылған аппарат
ретінде - халиф мемлекет басшысы,(халифат) оның ... және ... ... басқару органының (аш-шура) өкілеттілігі оның негізінде
жатқан дене теоретикалық ұйымдастырушылық қағидасын зерттеу керек.
Мемлекеттік билік ... ... ... ... ... ... ... негізделгені. Мұсылман құқығы бойынша
мемлекеттік ... - ... ... ... ... ... ... қазіргі құқықтық сипаттағы өмірде де таң
қаларлық жағдайлар тудырады. ... ... ... құқықтық жүйесінде
конституциялық қағидаларға бастапқы қағида ретінде мұсылман құқығын ... ... ... саны 30-ға ... Мысалы: Иордания
конституциясының 2 бабында, ОАЭ(7 бап), Тунис(1 бап), Катар (1 бап), ... ... бап), т.б. ... конституциясында көрсетілген.1 Ислам
институттары мемлекеттің басқару, конституциялық механизм ... ... ... ... ... отырған мемлекеттердің
конституцияларында исламды мемлекеттік биліктің ... ... ... ... Тіпті кейбір мемлекеттерде басты идея ретінде исламды
пайдаланса, кейбіреуінде қолданылып жүрген режимді жүзеге ... үшін ... ... Мысалы: 1979 жылы қабылданған исламдық Иран республикасының
конституциясында велайат- е факих ... ... ... ... деп ... ... ... идеясын мемлекеттілік деп танып конституцияда бекіткені
“ислам үлағатына” адалдықтың белгісі. Сонымен қатар мемлекеттілік құқықта
ислам институттары байа ... ... ... ... ... әліде
сақталынып қалынған.
3.2. Мұсылман құқығы орта Азия және ... ... діні ... ... ... Орта ... ... кіре бастады. Шындығын ... ... ... және Орта Азия ... ... ... ... күштеп енгізілген жоқ. Осы мемлекеттерде
сол дәуірде қалыптаса бастаған феодалдық ... ... ... ... болмай, қайта ол феодалдық қарым-қатынастарды жандандыра түсетінін
көре білген феодалдық үстем тап иелері ислам дінін ... ... ... келе жатқан шаман діні феодалдардың талап-тілегін, мақсат-мүддесін
қанағаттандыра алмады.
Ал ислам діні болса халықты рухани жағынан ... ... ... ... ... алатын мемлекеттік дін бола алды. Осындай тиімді
жақтарына қарамастан ... ... ... ... келе ... ... ата-баба аруағын қастерлеуді ұстанып, ислам діні ... ... ... ... В.В. “XIII ... ... мұсылман Хорезм
билеушілері мұсылман емес Сырдариядағы және ... ... ... тура ... ... қарағанда, сол кездерде қазақ
тайпаларының басым көпшілігі әлі мұсылмандық ... ... ... ... ... ... ... қарағанда, қажет десеңіз ... ... де ... ... ... деп танылып, оларға қарсы
“газауат” соғысына шығуды талап еткенгӨйткені ... ... ... үндеп, үгіттеп, насихат жүргізгендерге қарамастан, халық ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... Ата-баба
аруағына сиыну бәлекеттен сақтап, өздеріне бақыт, ... ... мал ... аман ... ... ... деп, сол үшін
олар аруақты разы етуге ... ... ... ... деп аруақты
ұмытпады. Әбу Ханифа жол ... ... ағым ... қарағанда
көнімпаз, басқа халықтардың әдет-ғүрып заңдарына бой ұсынғыш болуы себепті
қазақ тайпаларына да өте тиімді болды. Сондықтанда да ... ... өз ... ... діні шариғат заңдарын қабылдап алды. Сөйтіп, екі
наным ұзақ мезгіл бойы бір-біріне зиян келтірмей, ... өмір ... ... де ... әдет-ғұрпы көбіне өзінің бұрынғы болмысын ... ... ... ... маңызы зор мәселелерінің көпшілігін
ежелден келе жатқан бүрынғы ата-бабалары әдет-ғүрып ... ... ... Ал өз кезегінде араб миссионерлері де қазақ ... ... ... ... ... ... жетістіктерін
лақтырып тастамай, санасуына тура келді. Бұлардың ... ... ... ... ... жатқызуға тырысты. Үзақ дәуірлер бойына қазақ
тайпалары арасында әдет-ғүрып заң ... ... ... ... ... ... Оның да себебі бар еді. ... ... ... ... байланысты басқалардан томаға-түйық өмір
сүрді. Сол себептіде тек қазақи, өзіндік ... өз ... ... ... заң ... тек ... тапқа ғана емес, жалпы қазақ
қоғамына тиістілік сипатына ие болдыгӨйткені туыс-туыстар мен ... ... ... “ру ... ... тапқа қарсылығын тежеп отырды.
Арабтар Мауараннаһрді Әбдімәлік ибн Маруан (685-705) ... ғана ... қолы ... әзер ... ... ... қалаға сол қаланың тұрғындарының
жартысына жуық мөлшердегі арабтарды әкеліп қоныстандырды. Солардың күшімен
ислам дінін ... ... ... пұттарын талқандап, оның орнына
мешіттер салдырған. “Кімде кім ... ... ... ол (Кутайба) екі
дирһам береді” деп жар шақырады. Соның ... де ... ... ... ... ... ... мәжбүр болған. Дегенмен де,
қоқан-лоқы, сатып алу, т.б. жолдармен Орта Азияға ... ... ... осыдан кейін кең далада емін-еркін көшіп-қонған қазіргі
Қазақстан территориясындағы ... ... ... ... ... ... ... ағылды. Олар көшпенді халыққа күштемей-ақ ислам дінін енгізу
жағын қарастырды. Оларға қазіргі ... ... ... ... ... исламға көп жағынан керегер еместей болып көрінеді. Мәнсаусилік шаман
дінін оңай ... ... деп ... Сол ... де олар бұл ... (бұл арабша сөздің мағынасы-“бұлар дүрыс, жолы дұрыс”)
деп ... ... ... ... ... ... қалыптасып кетті дей аламыз.1
Әйтсе де, ұзақ дәуірлер бойы ... діні ... ... әдет-
ғұрыптарын ығыстыра алмады. Қайта олармен санасуларына тура келді. Өз ... ... ... ... ... ... деп ... Оларға
қарсы “ғазауат” соғысына шақырулары да ... Бұл ... ... ие ... ұзақ ... ... ... бар. Олардың гүлденген,
күйзелістегі дәуірлері де бар. Мұндай жай дүниежүзі ... ... ... да ... өзіндік ерекшелікпен сипатқа ие болған елді басқару
формалары, ... ... ... ... ... заңдары мен мінез-қүлықтық кодекстері болған. Үзақ дәуірлер бойы
жазба ... ... ... ... (өйткені көшпенді тұрмыс кешу
мектептер ұстауға мүмкіндік бермеді) ... ... ... ... ... жас ... тәрбиелейтін үгіт-еасихат жырлары, ... ... мол, әрі ... ... еді ... Бұл тек ... ақьш-
кеңес емес, нәрлі де мазмүнды ғибраттар. Бұлар құқықтың ... ... ... ... т.б. ... де өз ... жан-жақты
қамтиды. Бұлар тек қүрғақ ақыл-кеңес емес, нәрлі де мазмұнды ғибраттар.
Бұлар құқықтық ... ... ... ... т.б. тәртібтерді
де өз ішіне жан-жақты қамтиды.
Қорытынды
Мұсылмандар ... ... ... өз ... ... ... ... мәлімдейтінін есепке алсақ, заман талабына орай
сәйкестендірілігін заңнама ... ... ... ... мен ... ... білініп, проблема күрделене түседі.
Мұсылмандардың классикалық құқық ... ... ... ... кері ... ... нормативтік құқықтық актілердің заңдылығын
негіздеу судьялардың дәйектемесін талап етеді. ... бұл ... ... ... қоғамдық қатынастардың дамуын белгілі арнаға бұру
қажеттілігінен туындап отыр ... сот ... ... VII-X ... кезеңінде Құран мен сунна
түсіндірмелері ... ... ... ... ... ... ғана ... қалмайтынын айту ләзім. Қазіргі
қоғам жағдайы ислам қағидаларын сақтай отырып, ... ... ... қатынастарға қатысушылар теңдігін ... ... Осы ... ... орта ғасырда қалыптасқан мұсылман құқығы
нормаларын жете біліп, құқық құрушылықты шын мәнінде қамтамасыз етуші ... ... ... ... докторларының бұл қорытындыларын судьялар
ғана емес, мұсылмандық құқық шегінде құқықтық актілерді шығарушы мұсылман
мемлекеттерін ... да ... ... ... ... ... ... авторларының пікірлерін міндетті түрде қолданудан
толықтай бас тарту сияқты теория мен практика белең ... ... ... ... есепке ала отырып, Құран мен сүнналар негізінде
шешім қабылдау мүмкіншілігі ... ... осы ... мұсылман
мемлекеттеріндегі сот практикасы тараптардың дәстүрін, келісімін өзінше
түсіндіріп, әкімшілік заңнамасы ислам принциптері мен догмаларын ... ... ... ... ... ... заң ... емес алдымен әрпіне сүйенуді талап
етеді, сот тәжірибесі осы ... ... ... ... ... ... ... елеулі өзгеріске ұшырайды.
Мұсылман құқығының ежелгі нормаларын бүгінгі жағдайға бейімделуде осы
бағыттағы сот органдарының қадамдарын қолданушы ислам мемлекеттерінің ... және ... ... ... маңызы өлшеусіз. Мұсылман
қоғамының өз ішінде түрлі ағымдардың бой көтеруі және олардың әрқайсысының
мұсылман құқығын ... ... ... ... ... ... ... қолдану керектігі жайлы сұрап, нұсқама алып жатады.
Диплом жұмысын аяқтай келе, келесі тұжырымдарды жасаймыз:
▪ ислам діні – ... ... ... Адамдардың бір-біріне
жақындастыратын, бір-бірімен табыстыратын бастаулардың тумасы.
Жалпы ... ... пен ... құралы ретінде пайдалану –
Құдайлық іс емес, ол саяси әзәзілдердің харамдық пиғылы, ықпалы;
... ... ... ... ... ... ... оның құқықтық алғы шартының нормативтік
мазмұны мен орта ... ... ... ... ... ... мәдени “ибадат” нормасынан
айырықшаланбайды? ... ... ... кең ... ... ... бір ... болып және құқықтық
нормалары бірден-бір мәтіндерге ие бола отырып ұқсас құрылымды
бір-біріне тән пәрменді әрекеттенуші ... Бұл ... ... ... Бірінші, құқықтық алғы шартты құратын
Құран мен Сүнна, екінші, Мұсылман ... ... ... ... ...... ... пайғамбарға жіберген ғибраттарынан, сөздері
мен өсиеттерінен тұратын қасиетті кітап.
Сүнна - (жол, үлгі) Мұхамедтің Құран ... ... ... ... мен істеген істері туралы.
Иджма – (бір нәрсені шешу, дәлдестіру) ... мен ... ... ... даулы мәселелерде шариғат заңы білгірлерінің діни, заң және
қоғамдық мәселелер жөнінде кемсілген пікірлеріне сүйенеді.
Қияс – (өлшеу) үйлестігіне орай ... ... ... ... ... ... Ол исламның алғашқы кезінде дәстүрлермен,
логикалық, рационалдық ... ... ... айтыста пайда болған.
Мұсылман құқығы кең мағынада түсіну мұсылман құқығының құқықтық
феноменін нормалардың ... да ... ... реттеу ислам
жүйесінде жек-дара мұсылман элементті жоққа шығармайды. Шын ... ... ... пен фикхкенің құрамында жеке құқықтық ... ... ... Осы ... ... пен ... ... әр түрлі толғаулар туындайды. Соның бірі
шариғаттың құқықтық ... фикх ... Ал ... ... ... ... ... арасындағы қатынасты реттеуші (муамалат) мәдени ережелерді
(ибадат) жатқызады. Нормалардың құқықтық сипаты мұсылман еместерге де сот
немесе ... ... ... ... ... ... (муамалат) шариғаттың құрамдас элементі ретінде қарастырады.
Мұсылман құқығы мен ислам діни жүйесіндегі құқықтық феномен ретіндегі
ерекшелігіне тоқталсақ негізгі ядросы болып ... сен ... ... ... орын ... алғы ... мен ... арасындағы
қатынастарды реттеуші (муамалат) және жеке ... ... ... ... ... тізімі
1. Н.Ә.Назарбаев. Ғасырлар тоғысында. – А., 1998.
2. Ақназаров Х.З. Қазақстандағы ислам дінінің ерекшеліктері. - А-Аты:
“Қазақстан”, 1986. - 36 ... ... Х.З. ... ... ... 1992, ... Алтай X. Құран туралы батыс ойшылдарының пікірлері. Түркістан, 1996,
24 маусым.
5. Алтынсарин Ы. Мұсылманшылықтың ... ... - ... 1990. - 80 ... ... ... ... Справочник. Москва:“Наука” Главная
редакция восточной литературы. - 1990. - 335 ... ... А.Б. Роль ... во ... и ... ... Египта (XX
в.). - Москва: “Наука” 1991. - 215 стр.
8. ... ... ... ... ... ... –Москва:
Прогресс, 1988. - 382 стр.
9. Дөртенов С.Б. Бүгінгі ислам. - Алма-Ата: Білім, 1988. - 44 бет.
10. ... Ә. ... және ... ... Заң ... 1997. 15 ... Ислам тарихы. //Парасат, 1994, №8.
12. Ілес М. Ислам әлеміне саяхат. // Егемен Қазақстан, 1997, 28 ... ... С. ... ... ... 1997, №1.
14. 13. Климович Л.И. Құран туралы кітап. Ауд. Оралбеков. – ... 1990. - 272 ... May дуди Әбу Әли. ... ... // ... 1993, №5.
16. Мүхтарова А. Мұсылман қүқығының ерекшеліктері. // Заң газеті. 1996.
№3-4.
17. Мусульманину об исламе: обряды и молитвы. - ... 1995. -64 ... ... ... ... и политика. (70-80
г.г.). - Москва:Наука, 1991. -181 ... ... Е. Орта ... ... және ... ... // Заң ... №14.
20. Нұртазаүлы Д. Хадистер қасиетті қағидалар. // Заң газеті. 1996.№17.
21. Осама Камель Мухаммед ... ... ... ... ... ...... -16 стр.
22. Өсеров Н, Естаев Ж. Ислам және ... ... ... 1992. -152 бет.
23. Субхи-Махмасани. Фалсафат ат-ташири фи-ль-ислам. - Бейрут, 1952.
24. Абд ал-Азиз Амир. Ал Мадхал ли дирасат ал-канун ал-мукаран ... - ... ... ... аз-Зухали. Ал Васит фи усул ал-фикх ал-ислами. Ал-Джуз ал-
аввал. ... ... ... ... ... Р. ... право. -Москва, 1959.
27. Schacht J. An Introduction to Islamic Law. -Ox., 1966.
28. Субхи-ал-Салих. ... ... ... -Бейрут, 1978.
29. Торнау Н.Е. Особенности мусульманского право. -Дрезден, 1880.
30. К. Маркс пен Ф.Энгельс. Дін туралы, -Алматы, 1956. -61 ... Абд ... ... ... ... ат-ташри ал-ислами. - Эл-Кувейт.
32. Массэ А. Ислам. Очерк истории. Москва, 1982.
33. Петровкин М.В. ... и ... ... ... ... ... 1983.
34. С.Әбдірасұлов. Діни-дәстүрлі құқық нормаларына сот дәйектемесі. ... 02/2002. – 55-59 ... ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуы // Әділет
министірлігінің хабаршысы 8’95. – ... – 56-61 ... ... ... и ... в развивающихся странах. – Москва,
1976. – 41 ... ... ... ...... 1999.- 43 ... ... О.А.Жидков. История государства и права. - Москва
1988. – 334 стр.
39. Ж.Башиев. ... ... ... ... ... ... ... наказания. – Алматы, 1996.
1 Н.Ә.Назарбаев. Ғасырлар тоғысында. – А., 1997.
1 Сюкияйнен Л.Р. Мусульманское право. Вопросы теории и практики. ө ...... ... Р. ... право. – М., - 10 с.
1 Субхи Махмасани. Фалсафат ат-ташри фи-л-ислам. Бейрут 1952,14-15бет.
2 Субхи Махмасани Фалсафат ат-ташри фи-л-ислам. ... 1952, 15 ... Schacht J. An ... to Islamis Law. Ox., 1966. 2 ... Шарль Р. Мусульманское право. Москва 1959. 11 бет.
5 Вахба аз-Зухайли, Ал-Васит фи усул ал-фикх ... ... ... ... ... 1981-82. 159 ... Абд ... Амир. Ал Мадхал ли-дирасат ал-канун ал-мукаран би-л-фикх ал-
ислами. 4.1-2.Каир-Бейрут. 1969-78. 7 с.
1 Субхи ал-Салих. ... ... ... Бейрут 1978. 12 бет.
2 Абд ал-Азиз Амир. Ал Мадхал ли-дирасат ал-канун ал-мукаран би-л-фикх ал-
ислами. 4.1 -2. ... ... 30 ... ... Н.Е. Особенности мусульманского право. Дрезден. 1880. 10 бет.
1 Ф.Энгельс.
1 Абу ал-Ваххаб Халлаф. Хуласат тарих ат-ташри ал-ислами. ... ... ... J. An Intraluction to islamit Law Ox. 1966. 1 бет.
2 Массэ A. Ислам. ... ... ... ... ... право. M.1959. 11 бет.
4 Климович Л.И. Ислам. Очерки. М. 1962. 215 ... ... ... ... М. 1983. 122 бет.
6 Беляев Е.А. Предисловие-Шарль Р. Мусульманское право. М. 1959. 5-6 бет.
1 Наср Фарид Васил.Кандат ал-муамалат ат-ташрийа ... ... ... ... аш-шари. -Маджаллат аш-шариа ва-л-канун. Сана. 1981. №3, 159 бет.
1 Afchar H. The Muslim ... of Law. - ... ... ... Law. Vol.2. The Legal Systems of the World. Their Comparison
and ... Chap. 1.The ... ... of the Law. Tibingen-
Mouton-The Hague-Paris. 1975-90,96 бет
1 М.В.Петровский. Ислам-вера и образ жизни. Ислам. Краткий ... ... ... ... ... ... және ... әдет-ғүрпы. 1 бет.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Араб халифаты."36 бет
Араб халифаты11 бет
Ислам діні және мұсылман құқығы80 бет
Ислам шығуының идеялық бастауы35 бет
Мұсылман құқығының діни жинақтарындағы құқықтар29 бет
Мұсылман құқығының даму - эволюциясы33 бет
Мұсылмандық құқық29 бет
Мұсылмандық құқықтық жүйе5 бет
Құқықтық жүйелер43 бет
Мұсылмандық қозғалыстың пайда болуы және қазақ қоғамы96 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь