Қазақтың қиял-ғажайып ертегілері

Адам баласы ерте замандарда маңайындағы дүниенің жасырын сырын білмегендіктен, өзіне белгісіз заттың барлығына Құдай деп табынған. Олардың әрқайсысы туралы арнаулы әңгімелері болған. Осындай құдайлар жайлы әңгімелер ескі грек, рим халқында да көп болған.
Заман өткен сайын ақыл, білім өскен соң, ол табиғат құбылыстарының Құдай емес екендігін байқап білген. Сондықтан олар жайындағы әңгімелер бұрынғы сипатынан айырылып, кейінгі айтушылардың аузында ертегі болып кеткен. Өмірде болмайтын істер, қиялдың көтеріліп суреттеген әңгімелері деп танылған. Қазақ ертегілерінде кездесетін жалмауыз, диюлар, мыстан кемпірлер араласқан әңгімелердің барлығы да сондай қиялдың жемісі.
Ертегі - фольклордың негізгі жанрларының бірі. Ертегі жанры - халық прозасының дамыған, көркемделген түрі, яғни, фольклордың көркем прозасы. Оның мақсаты - тыңдаушыға ғибрат ұсынумен бірге эстетикалық ләззат беру. Ертегінің қызметі кең: ол әрі тәрбиелік, әрі көркемдік - эстетикалық рөл атқарады. Ертегінің бүкіл жанрлық ерекшелігі осы екі қызметтен шығады. Сондықтан ертегілік прозаның басты міндеті – сюжетті барынша тартымды етіп, көркемдеп, әрлеп баяндау. Ертегі жанрының пайда болып, қалыптасу тарихы өте ұзақ. Оның түп-төркіні алғашқы қауымда туған көне мифтер, аңшылық әңгімелер, хикаялар, әр түрлі ырымдар мен аңыздар. Өзінің қалыптасу барысында ертегі осы жанрлардың көптеген белгілерін бойына сіңірген. Бұл жанрлардың кейбірі өз бітімін мүлде жоғалтып толық ертегіге айналған. Солардың бірі – миф жанры. Мифтің ертегіге айналу процесі бірнеше кезеңнен өткен. Миф - алғашқы рулық қауымның қасиетті деп саналған құпия әңгімесі мен шежіресі. Оны ол кезде әркімге және әр жерде айта бермеген. Мифте қоршаған ортаның, дүниенің жаратылуы мен аспан әлемі жайында, рудың тотемдік бабасы жасампаз қаһармандар туралы. Олардың іс-әрекеттері жөнінде фантастикалық түрде баяндалған. Алайда ол заманда осының бәрі ақиқат деп қабылданған. Мифке жұрт кәміл сенген. Бірақ уақыт өтіп, адам санасы мен мүмкіндігі жетілген сайын миф өзгеріске ұшырап бірте-бірте «қасиетті» сипатынан айырылған, құпия болудан қалған.
Қазақ халқы прозасында осы процесс түгел дерлік із қалдырған. Жалпы ертегілердің пайда болып, қалыптасуының алғашқы кездерінде ел оны қиял деп ойламаған, онда баяндалатын оқиғаға сенген, себебі ол шақта ертегі өз төркінінен алшақ кете қоймаған, сондықтан көркемдік қызмет те атқармаған.
Ертегіде қиял мақсатты түрде пайдаланылады, сондықтан ол әсіреленіп, ғажайыпқа айналады және біршама, өзінше дамып отырады. Ертегідегі ғажайып қиял адамның күнделікті өмірде көріп жүрген заттары мен құбылыстарын саналы түрде басқаша етіп көрсетеді, өйткені бұл жанрда ғажайыптың көркем бейнеленуіне құрал ретінде қолданылады.
1. Казахские народные сказки. Алматы, 1983.
2. Ғабдуллин М. Қазақтың халық ауыз әдебиеті. Алматы, 1974.
3. Каскабасов С. Казахская волшебная сказка. Алматы, 1972.
4. Ертегілер. Алматы, 1988.
5. Қазақ әдебиетің тарихы. Алматы, 1960.
        
        Қазақтың  қиял-ғажайып  ертегілері
Адам баласы ерте замандарда маңайындағы ... ... ... ... белгісіз заттың барлығына Құдай деп ... ... ... ... ... ... ... жайлы әңгімелер ескі грек, рим халқында да көп болған.
Заман ... ... ... ... ... соң, ол ... Құдай емес екендігін ... ... ... олар
жайындағы әңгімелер бұрынғы сипатынан айырылып, кейінгі айтушылардың
аузында ... ... ... ... болмайтын істер, қиялдың
көтеріліп ... ... деп ... ... ... ... ... мыстан кемпірлер араласқан әңгімелердің
барлығы да сондай қиялдың ... - ... ... ... ... ... ... -
халық прозасының дамыған, көркемделген түрі, яғни, фольклордың көркем
прозасы. Оның ... - ... ... ... бірге
эстетикалық ләззат беру. ... ... кең: ол әрі ... әрі
көркемдік - эстетикалық рөл ... ... ... ... осы екі ... ... ... ертегілік прозаның
басты міндеті – сюжетті ... ... ... ... ... Ертегі жанрының пайда болып, ... ... өте ... түп-төркіні алғашқы қауымда туған көне мифтер, ... ... әр ... ... мен ... Өзінің қалыптасу
барысында ертегі осы жанрлардың ... ... ... ... ... кейбірі өз бітімін ... ... ... ... ... бірі – миф ... ... ертегіге айналу процесі
бірнеше кезеңнен өткен. Миф - ... ... ... қасиетті деп
саналған құпия әңгімесі мен ... Оны ол ... ... және ... айта бермеген. Мифте қоршаған ортаның, дүниенің жаратылуы мен
аспан әлемі жайында, ... ... ... ... ... ... ... жөнінде фантастикалық түрде баяндалған.
Алайда ол заманда осының бәрі ... деп ... ... ... ... Бірақ уақыт өтіп, адам санасы мен ... ... миф ... ... ... «қасиетті» сипатынан
айырылған, құпия болудан қалған.
Қазақ ... ... осы ... ... ... із ... ... пайда болып, қалыптасуының алғашқы ... ... қиял деп ... онда баяндалатын оқиғаға сенген, себебі ол
шақта ертегі өз ... ... кете ... ... ... те ... қиял мақсатты түрде пайдаланылады, сондықтан ... ... ... және ... ... дамып отырады.
Ертегідегі ғажайып қиял адамның күнделікті ... ... ... мен ... саналы түрде басқаша етіп көрсетеді,
өйткені бұл ... ... ... ... ... ... ... шынайы нәрсенің өзін әдейі өзгертіп көрсету
ертегінің өзіндік ... ... ... де оның мазмұнын
барынша әсірелеуге, ғажайыпты етуге күш ... ... ... оқиғалар мен ... ... ... ... ғана ... ... ... да, ертегінің ... да ... ... қиял мен ... әрі ... та
мақсатта қолданылады, себебі классикалық ертегі ... ... ... ... идеологиялық та қызмет атқарған. Ертегінің ... ... де гөрі ... рөлі ... ... ... дәріптеуге бағындырылады, сөйтіп ол
белгілі бір ... ... ... ... бәрі ... ... және көркемдік тұтастық береді.
Қазақ ертегілерінде хандық заманның ... сол ... мен ... салт-дәстүрлер, тұрмыс кейіпі көбірек ... ... ... ... әрі ... ... ... әр
алуан. Ол іштей бірнеше жанрға ... ... ... ... ертегілер, батырлық ертегілер, ... ... ... ... ... мен жарияланып зерттелуі ХҮІІІ
ғасырдың ІІ ... ... ... жүз ... ... ... келген адамдардың кейбірі қазақ жұртының тұрмыс-
салты, әдет-ғұрпы туралы ... ... ... ... фольклор
жайында жалпыға мәліметтер жариялап жүрді. ... ... ... ... тұсы – ХІХ ... ... жартысы.
Қиял-ғажайып ертегілері қазақтың арғы ата-бабаларының ең алғашқы
таным-түйсігінен туған. Бұл ... ... ... құпияларын
ашуға көз көретін шектен әрі шығуға, ... ... ... ... және де жеке батырдың игі ерліктері ... ... ... бейнеленген рақымсыз күштермен ... ... ... өзек ... ... ... ... халық қиялы сан ... ... ... ... ... ... ... сырын, өмір мақсатын
танып білуге тырысқан. Қиял – ... ... ... пен
жақсылық көбіне табиғат пен адам арасындағы тартыстардан құрылады.
Сондай ... ... ... ... мифтік образдың бірі – жалмауыз
кемпір. «Еділ - Жайық» ертегісінде ол адамға ... ... ... ... жеңіліс табады. Жалмауыз кемпірдің табиғатының
өзінде елеулі ... бар. ... ... ... ... ... дәрежеде болған, адамдардың етін жеу, алпысқа келген
әкені өлтіру үрдісі ... Оның ізі ... - ... ... ... жалмауыздар қора-қора малы болса да, адам етін жеген.
Мифтік ертегінің басты кейіпкері - ... ... Олар ... мен шал, ... бай, ... хан ... ... Кендебай -
Қазанғап деген ... ... Ол ... ... ... ... ... пері қызына үйленеді. Оның жолындағы бөгет жеті
басты дәу арыстан, ең үлкен – адам ... ... бәрі де миф. ... - ... ... күшінен тыс жаралған таңғажайып
кейіпкерлер. Қиял-ғажайып ертегілерде ат ... мал ... ... ... алтын, жүні құндыз құлындар да мифтік жылқылар.
Жалмауыз ... ... ... ... ... жағында солармен
күреске түсіп жүретін, мергендер аты жоқ балалар «Ер ... ... ... Көлтаусар сияқты достары жүреді.
Мұндай ертегілер тым ерте ... адам ... ... ... ... кезде туған. Мұнда өмір ... ... ... ойлау адамдардың топ-топ болып орман, тау-тас үңгірлерін
мекендеп ... ... ... тууы да ... ... Ол ... ... ойлау дәрежесі өте анайы болды. Күн, ай, ... ... ... ... ... ... адамдар табиғатқа
сиынып табынған: бірінен қорықса, бірін ... ... ... әрекет жасайтын құбылыстар деп ... ... сәби ... ... ... арап ... де ... аңдарға сиыну дәстүрі
болған.
«Желім батыр», «Күн астындағы Күнекей қыз» ертегілерінде ... неке ... ... ... ... ... ертегісінде
кемпірдің үш баласы болады. Екеуі өліп, ... ... ... ... ... ... тастаған дәумен ... ... ... Желім батыр туады.
Аламан мен Жоламан, Құла ... ылғи дәу ... ... ... ... ... де қамал құдық оқиғасы жиі
кездеседі. Тылсымдау сиқырлау, жәділеу, самрұқпен ұшу, ... ... ... жеті ... жалмауыз, адам етін жейтін кемпірлер
үнді ертегілерінде де ... ... пен ... жеті пәле ... ... ... да көрініс ... Ол ... ... ... Азияға ортақ болған. Мысалы ... ... ... Төбекөз дәу «Одиссеядағы» Полифемге ұқсас. Скиф –
сақ ... ... ... ... Көлтаусар (Опивало), Таусоғар
(Горокот) шығыс пен батысқа ... ... ... ... өмір ... космология, тотемизм, зооростризм, дуализм,
монотеизм нанымдарын ... ... ... ... ... ... матриархат пен патриархат дәуірінің
ауысуы ... туса ... ... ... ... ... ... дәуірінің ұғымдары болмақ. ... ... ең ... ... күш деп ... ... ... тілсіз күштерімен бірге мифтік ... ... ... ... қазақ ертегілеріндегі ... «Ер ... ... - ... ... Мерген», «Аламан мен
Жоламан», «Күн астындағы Күнекей қыз», ... ... ... атты
Кендебай».
Ертегі деген не? Оның мифтен, аңыз-әңгімелерден ... ... ... сол, олар ... ... құрылуына, тарихи адамдардың ... және тағы сол ... ден ... ... ... ... ... сиқырлы, қызықты немесе тұрмыстық ... ... ... ... – мүмкін еместің өзін біле тұра ... ... ... ... бар - ... ... ... шындыққа
жанаспайтын оқиға міндетті түрде болады. Қиялсыз ертегі болмайды, ал
көп ... өз ... үлгі ... ... алуы – адамгершілік, ізгілік,
ақыл парасат, кейде тосын тозақтан ... ... ... ... мүмкін. Ертегінің ұлттық белгілері едәуір ... ... ... мен оған тән ... ... ... ... бірқатар халықтардың ертегілеріндегі сияқты
орыс ертегілерінде адамдарды ... ... ... және тағы ... ... көрсетілсе, Қиыр Шығыс және Вьетнам халықтарында
ол жағымды ... және ... ... ... ғаламат тұлға
ретінде суреттеледі. Шығыс Азия ... ... ... ... ... ... ретінде суреттелген бұл образдың
негізінде ... ... ... ... Жаңбыр әр уақытта да
диқандардың, егінші қауымдардың ... ... ... шеккен даланың игілігі болады.
Қазақ ертегілерінде хандық заманның шындығы сол ... ... ... ... тұрмыс кейіпі көбірек көрініс тапқан.
Ертедегі мифтік түсінік ... ... ... ... болған. Кейінгі заманда да олар көркемдік ... ... ... ... екен » ... адам ... жүзеге
асырушы ретінде қабылданған. Ертегіні ... ... ... тұрғыдан зерттеу ісі 1970 жылдан қолға алынды.
С. ... ... ... ... тұрмыс-
салт ертегілерінің шығу тегіне байланысты монографиялары 1972-1973
жылдары баспадан ... 1979 жылы ... ... ... ... ... ... көрді. Ертегі жанры ... ... ... ... халық прозасы» атты еңбекте зерттеліп,
оған 1986 жылы Қазақстан ... ... ... ... ұлттық
фольклор туралы ғылымымыздың үлкен де ... бір ... ... ... Казахские народные сказки. Алматы, 1983.
2. Ғабдуллин М. ... ... ауыз ... ... ... ... С. ... волшебная сказка. Алматы, 1972.
4. Ертегілер. Алматы, 1988.
5. Қазақ әдебиетің тарихы. Алматы, 1960.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауыз әдебиеті арқылы бала қиялын дамыту66 бет
Мұхтар Әуезовтің «Манас» мақаласы туралы4 бет
Қиял-ғажайып ертегілердегі мифтік образдар және олардың негізгі типтері40 бет
«Батырлық ертегілер»14 бет
Ертегі кейіпкерлерінің есімдеріне тілдік талдау40 бет
Ұлы ұстаз,ғұлама жазушы Мұхтар Әуезовтың этнопедагогикалық еңбектері5 бет
Халық ертегілері негізінде оқушыларды рухани-имандылық қасиеттерге тәрбиелеу17 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
Бала қиялын дамыту19 бет
Балалар қиялын дамытуда ертегі әңгімелердің тигізетін ықпалы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь