Мұхаммед Хайдар Дулатидың негізгі еңбегі “Тарихи-и-Рашиди”

Кіріспе
“Тарихи.и.Рашиди” орта ғасырлардағы құнды тарихи шығарма.
“Тарихи.и.Рашиди” кітабының тарихи маңызы.
Қорытынды
Орталық Азия мен оған жапсарлас елдердің ғасырдағы тарихын зерттеушілердің барлығы ұдайы Мұхаммед Хайдар Дулати жазған “Тарихи-и-Рашиди” шығармасына жүгінуі оның тарих ғылымы үшін маңызы өте зор екенінің куәсі. Мәселен, Шығыс тарихының әйгілі зерттеушісі В.В. Бартольд “Тарихи-и-Рашиди” ғасырдағы мұсылмандар тарихи әдебиетінің ең қызығарлық ескерткіші және Шығыс Түркістан тарихының ең маңызды түпнұсқаларының бірі деп атаған. Орталық Азия тарихын зерттеуші П.П. Иванов “Тарихи-и-Рашиди” – біздің ғасырлардағы Монғолстан өмірі туралы мәліметтерімізге негіз болған жалғыз дерек көзі деп жазған. Орыс шығыстанушы В.В. Велтмиянов-Зернов бұл шығарма туралы мынадай пікір айтқан: “Тарихи-и-Рашиди”, әсіресе оның екінші бөлімі, өте маңызды еңбек. Ол – былайша айтқанда, шағатайлықтардың кейінгі кездердегі тарихы бойынша жалғыз дерек көзі. Оның баяндағандардың барлығы шыншыл және айқын.
Мұхаммед Хайдар Дулати 1499 жылы Ташкентте дүниеге келіп, 1551 жылы Кашмир өлкесінің билеушісі болып тұрғанда оқыс оқиғадан түскен жарақаттан мезгілсіз қайтыс болған. Аз ғұмырында ересен іс атқарып, шексіз құрметке ие болды, мемлекет билеген хандардың орда биі, мемлекеттік кеңесшісі және әскербасы қызметін атқарды. Мемлекет билеушілері оған шексіз билік беріп, оны “ұлы сұлтандар ұрпағы”, “төре” деген лауазымдармен атаған. Ол Орталық және Оңтүстік Азия елдерінің барлығында дерлік болып, олар туралы айрықша құнды мәліметтер жазып қалдырған.
Отбасында төрт қыздан кейін әкесі Мұхаммед Хүсайын мен шешесі Хұб Нигәр ханым Аллаға жалбарынып жүріп көрген ұлы аурушаң болады. Ол үш жасқа келмей жатып шешесі Хұб Нигәр ханым Ташкентте қайтыс болды. Осыдан кейін ол ұдайы әкесінің қасында болып, әкесіне бауыр басып өседі.
Тоғыз жасқа толар – толмаста, 1508 жылы әкесінен де айырылып, панасыз жетім қалғанда басына өлім қаупі төніп, өмірідің бұралаң соқпақтарымен өкшелеп қуған жауларынан қашып құтылады. Бұхарадан жанашыр адамдарының көмегімен қашып шығып, 1509 жылы маусым айында Бадахшандағы Мырза ханға, ал одан кейін қараша айында Қабулдағы Бабыр падишахқа өзінің туған бөлесіне келіп, оның қамқорлығында болады. Бабыр падишах оның зеректігін байқап, білім мен өнерге баули бастайды, орда қызметіне де араластырады, әскери жорықтарға да қатыстырады.
        
        Тақырыбы: Мұхаммед Хайдар Дулатидың негізгі еңбегі
“Тарихи-и-Рашиди”
Мазмұны
Кіріспе
“Тарихи-и-Рашиди” орта ғасырлардағы құнды тарихи шығарма.
“Тарихи-и-Рашиди” ... ... ... Азия мен оған ... ... ғасырдағы тарихын
зерттеушілердің барлығы ұдайы ... ... ... ... “Тарихи-и-
Рашиди” шығармасына жүгінуі оның тарих ғылымы үшін маңызы өте зор екенінің
куәсі. ... ... ... ... ... В.В. Бартольд “Тарихи-и-
Рашиди” ғасырдағы мұсылмандар ... ... ең ... және ... ... ... ең маңызды түпнұсқаларының бірі
деп атаған. Орталық Азия тарихын зерттеуші П.П. ... ... ... ... ... өмірі туралы мәліметтерімізге
негіз болған жалғыз дерек көзі деп ... Орыс ... В.В. ... бұл ... ... ... ... айтқан: “Тарихи-и-Рашиди”, әсіресе
оның екінші бөлімі, өте маңызды еңбек. Ол – ... ... ... ... ... бойынша жалғыз дерек көзі. Оның
баяндағандардың барлығы шыншыл және айқын.
Мұхаммед Хайдар Дулати 1499 жылы ... ... ... ... ... өлкесінің билеушісі болып тұрғанда оқыс оқиғадан түскен
жарақаттан мезгілсіз қайтыс болған. Аз ... ... іс ... ... ие ... мемлекет билеген хандардың орда биі, мемлекеттік
кеңесшісі және ... ... ... ... ... оған ... ... оны “ұлы сұлтандар ұрпағы”, “төре” деген лауазымдармен атаған.
Ол Орталық және ... Азия ... ... дерлік болып, олар
туралы айрықша құнды мәліметтер жазып қалдырған.
Отбасында төрт қыздан кейін әкесі Мұхаммед Хүсайын мен ... ... ... ... ... ... ... ұлы аурушаң болады. Ол үш жасқа
келмей жатып шешесі Хұб Нигәр ханым Ташкентте қайтыс болды. ... ... ... әкесінің қасында болып, әкесіне бауыр басып өседі.
Тоғыз жасқа толар – ... 1508 жылы ... де ... ... ... ... өлім ... төніп, өмірідің бұралаң
соқпақтарымен ... ... ... ... ... ... жанашыр
адамдарының көмегімен қашып шығып, 1509 жылы ... ... ... ... ал одан ... қараша айында Қабулдағы Бабыр падишахқа өзінің
туған ... ... оның ... болады. Бабыр падишах оның
зеректігін байқап, білім мен өнерге ... ... орда ... ... ... ... да қатыстырады. Осылайша 1512 жылға дейін
Бабырдың қамқорлығы мен қарамағында ... ... ... ... ... ... ... қатысып, алғашқы ерліктерімен көзге
түседі. Самарқан ... ... оны ... ... Моғолстан билеушісі
нағашы ағасы әрі туған жездесі Саид хан арнайы ... ... ... өзіне жіберуін өтінеді.
Мырза Хайдардың үлкен әпкесі ... ... ... ... ... шыққан болатын. Бірақ Убайдалла хан соғыс ... ... ... ... оның үйі ... ... басып алған Бұхарада
қалады. 1511 жылдың қысында мемлекеттік істерімен Андижаннан Самарақанға
келген Хайдардың көкесі Саид ... ... ... Сұлтан Ханішті үлкен
әпкесін өзімен бірге алып кетіп, оны ... Саид ... ... ... Саид ... сұрауымен Хайдар 1512 жылы қыркүйек айында
Андижанға келеді. Осы уақыттан бастап 1533 жылдың маусым айына ... ... ... ... ... дейін ханның ажырамас серігіне айналады. Хан
оны 15 жасында өзінің қарындасына үйлендіріп, күйеу баласы етеді.
Мұхаммед Хайдардың 24 ... ... ... оқу, ... ... ... мен дарыны ерекше жаралған ол өнердің, білім мен мемлекет
ісінің барлық қыр ... ... ... 25 ... ... ... ... бар тапсырмаларды жеке орындау құрметі мен сеніміне ие
болды. 30-ға толғанда ... ... ... ... ... ... шығады. Осы кезден бастап хан кеңесінде сөз ... ... оның ... хан да, кеңес те ... ... ... ... оның оң ... айналады.
Осыдан кейін хан Хайдар Дулатиға әскер мен ... ... ... ... ... ... билік береді. Мемлекетте ханнан кейінгі
екінші адам ... ... ... ... ретінде танылады.
Саид хан дінсіздерді исламға кіргізіп, Алланың сауабын алу
үшін Тибетке 1528 жылда әскери жорықтарын ... Бұл ... ... де хан ... ... тапсырады. 1538 жылы тамызда Тибетке ғазауат
соғысына Саид ханның өзі бас болып ... ... бұл ... аяқтап шығуға
ханның денсаулығы көтермей, жорықты ... ... ... ... бұл жорықты тек әскербасы, дінге шын ... ... ғана ... ... жаратылыстанушы ғалым ретінде де танылады. Ол
Тибет тауларының ... ... ... мен ... ... ... ... мен Шығысы Қытайға дейінгі ... ... ... тұрғысынан сипаттап, көптеген табиғи құбылыстарды ... ... ... ... ... хан ... болып мемлекет басқару ісін мұралаған
Рашид сұлтан азғындардың сөзіне еріп, Мырза Хайдар мен оның ... ... ... ... ұшыратады. Осы себепті Мырза Хайдар 1533
жылы, қыста Бадахшанға асып, одан ары ... ... ... ... ... ... Лахордағы ордасына келеді. Қамран мырзаны жақсы ... биі және ... ... ... Өзі бір ... аса соғыс жорығымен
Қандаған мен Иракқа кеткенде мемлекет басқаруды толығымен
Мырза Хайдарға қалдырып кетеді. ... ... ... оның ... ... ... Мырза Хайдарды өзінің қасынан шығармай, әскербасы және
мемлекеттік кеңесшісі етеді. Хұмайын падишахтың ... ол 1540 ... ... ... 1541 ... ... соңына 1551 жылға дейін осы
өлкенің толық және тәуелсіз ... ... орта ... ... ... шығарма
“Тарихи-и-Рашиди” шығармасында оның авторы Мұхаммед Хайдар
Дулати өзінің басынан ... ... өзі ... ... көрген және
сенімге ие болған беделді тарихи кітаптарда баяндалған оқиғаларды жазған.
Шығарма Орталық Азия, Шығыс Түркістан, ... ... Үнді және ... ... ... ... ... осы
аймақтардағы мемлекеттердің ... және ... ... мен ... толық сипаттайтын бірден – бір ... аса ... Осы ... ... ... ... ... Өзбектан және басқа көрші ... ... ... ... ... ... “Тарихи-и-Рашиди” шығармасы
Шығыс пен Батыс Еуропа елдеріне кеңінен ... ... Оның ... ал ... ... ... етіп басып шығарған нұсқалар
әлемнің көптеген елдерінде сақталған. Кейінгі шығысты зерттеуші ... ... ... ... ... ... ... пен олрға іргелес
елдерге қатысты тарихи және географиялық мәліметтерді осы шығармадан алды.
Мұхаммед Хайдар ... ... ... жыл бойы ... жазған. Шығарма екі бөліктен – ... ... ... жүйелі түрде Монғолстан мен Қашғарияны билеген –
Шағатай ұрпақтарының тұғлық Темір заманынан бастап ол таққа 748/1347- ... ... ... ... ... тарихы баяндалған. “Тарихи-и-Рашиди”
де – авторлардың өздері қатысқан оқиғалар мен тарихи тұлғаларды баяндайды,
сонымен қатар ... – бірі ... ... ... Азия ... аса
көрнекті зерттеушісі В.В. Бартольд бұл жөнінде жазғанда ... ... ... ... ... ... Бабырдың жазғандарын еске
түсіреді, дәл осындай Мұхаммед ... ... ... ... ... де
шындылығымен және бүкпесіздігімен ерекшеленеді, ал географиялық мағынасы
бар бөліктері – дәл сол сияқты айқын және ... ... ... ... бірінші “дәптердің ” кіріспесінде ... бұл ... ... деп ат бергенінің үш себебін келтіреді: біріншісі ... ... ... ... шейх ... ... ...
Тұғылық Темірдің өзінің халқын ақ жолмен бастап жүруі құрметіне; үшіншісі
– Монғол ханы Әбдірашидке байланысты.
Орталық Азия мен оған ... ... ... ... ... ұдайы Мұхаммед Хайдар Дулати жазған “Тарихи-
и-Рашиди” шығармасына жүгінуі оның тарих ғылымы үшін ... өте ... ... Мәселен, Шығыс тарихының әйгілі зерттеушісі В.В. Бартольд
“Тарихи-и-Рашиди” ... ... ... ... ең
қызығарлық ескерткіші және ... ... ... ең маңызды
түпнұсқаларының бірі деп атаған. Орталық Азия ... ... П.П. ...... ... ... өмірі
туралы мәліметтерімізге негіз болған жалғыз дерек көзі деп ... ... В.В. ... бұл ... ... ... ... айтқан:
“Тарихи-и-Рашиди”, әсіресе оның екінші бөлімі, өте маңызды ... Ол ... ... шағатайлықтардың кейінгі кездердегі тарихы бойынша жалғыз
дерек көзі. Оның баяндағандардың барлығы шыншыл және айқын.
Мұхаммед Хайдар ... ... ... мен
Өзбекстанды толығымен дерлік аралап өткен, Ыстықкөл мен Шудың атырабындағы
мекендерде болып, Қазақстанның ... де ... ... Мұнар,
Баласағұн, Қаралық қалалары туралы мәліметттерді тарихи деректермен қатар
өзі көрген деректермен дәлелдейді. Тараз қаласы туралы айта ... ... деп ... жерде бірнеше қаланың орны сақталған, бірақ ... ... Янги деп және ... ... аталған белгісіз”
деген көне Тараз қаласы туралы да ... ... ... ... бұл дастана да әлемді шарлап кеткен, оның бір ... ... ... Берлинде сақталды.
“Тарихи-и-Рашиди” – Орталық Азияның ... ... ... ... жарық көрген кезден бері ғалымдардың
назарына ілігіп, қауымда ерекше орын алған шығарма. Жан – ... ... шын ... ... ... ... Республикасының
ғалымдары көп еңбектеніп, 1996 жылы Ташкентте толығымен орыс ... ... етіп ... Бұл ... жалпы көлемі 728 бет, ол ... ... ... ... кіріспе, түсініктеме, сөздік, әр түрлі
көрсеткіштер және пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген. Осы ... ... әр ... әр ... әр ... ... ... “Тарихи-и-
Рашиди” шығармасының бес нұсқасын пайдаланған. Негіз етіп ... ... ... ... ... ... ... тұратын нұсқасын алып, оған басқа нұсқаулармен салыстырғанда
кездескен толықтырулар енгізілген.
“Тарихи-и-Рашиди” ... ... ...... ... ... ... ... ... жарық көрген кезден бері ғалымдардың
назарына ілігіп, қауымда ерекше орын алған шығарма. Жан – ... ... шын ... ... щығарманы Өзбекстан Республикасының
ғалымдары көп еңбектеніп, 1996 жылы ... ... орыс ... кітап етіп шығарды. Бұл кітаптың жалпы көлемі 728 бет, ол екі
кітаптан құралған. Кітапқа ... ... ... ... әр ... және ... әдебиеттер тізімі берілген. Осы ... ... әр ... әр ... әр ... ... көрген “Тарихи-и-
Рашиди” шығармасының бес ... ... ... етіп Өзбекстан
Респпубликасы Ғылым академиясының шығыстану институтында сақталған 321
парақтан ... ... ... оған ... ... ... ... енгізілген.
Мұхаммед Хайдар Дулатидың шығармашылық өнерінің басты
ерекшелігі – ел өміріндегі, мемлкет тағдырындағы ірі тарихи оқиғаларды, сол
оқиғалардың ортасында болған ... ... ... ...... ... тыныспен суреттеуінде. Сонымен қатар автор өмір ... ... ... ... ... ... шебер
ұштастыру арқылы заман келбеті мен адам бейнесін ... адам ... ... ... оның мінезін даралап көрсету – Мұхаммед Хайдар Дулатидың
суреткерлік ... ... ... ... ... ... Бұл ... жазушы шығармасының басты өзегі, негізгі арқауы тарихи
тұлғалардың карым – қатынасы, тартысы мен ... ... мен ... ... ... нәтижесінде тарихи оқиғалардың қалың ортасында
жүрген адамдардың, тарихи ... ... ... ... ... ... ... мүсінін сөзбен сомдап шығарады. Мұның өзі
– Мұхаммед Хайдар Дулатидың – ... ... ... ... , ...... зор маңыз дарытқан.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ жеріндегі XV-XVI ғғ. саяси және тарихи -әлеуметтік өзгерістер мен Мұхаммед Хайдар Дулатидың тұлға ретінде қалыптасуы25 бет
Мұхамед Хайдар Дулати «Тарихи-Рашиди» атты еңбегі10 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати “Тарихи-Рашиди” атты еңбегі13 бет
Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и-Рашиди» еңбегі8 бет
МҰХАММЕД ХАЙДАР ДУЛАТИ13 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати туралы3 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати өмірбаяны8 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати-өмірбаяны11 бет
Қазақ хандығының құрылуы жайындағы жазба деректер6 бет
XVI ғ. Мухаммед Шайбани ханның Қазақ хандығына қарсы жорықтары56 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь