Мұхаммед Хайдар Дулатидың негізгі еңбегі “Тарихи-и-Рашиди”


Кіріспе
“Тарихи.и.Рашиди” орта ғасырлардағы құнды тарихи шығарма.
“Тарихи.и.Рашиди” кітабының тарихи маңызы.
Қорытынды
Орталық Азия мен оған жапсарлас елдердің ғасырдағы тарихын зерттеушілердің барлығы ұдайы Мұхаммед Хайдар Дулати жазған “Тарихи-и-Рашиди” шығармасына жүгінуі оның тарих ғылымы үшін маңызы өте зор екенінің куәсі. Мәселен, Шығыс тарихының әйгілі зерттеушісі В.В. Бартольд “Тарихи-и-Рашиди” ғасырдағы мұсылмандар тарихи әдебиетінің ең қызығарлық ескерткіші және Шығыс Түркістан тарихының ең маңызды түпнұсқаларының бірі деп атаған. Орталық Азия тарихын зерттеуші П.П. Иванов “Тарихи-и-Рашиди” – біздің ғасырлардағы Монғолстан өмірі туралы мәліметтерімізге негіз болған жалғыз дерек көзі деп жазған. Орыс шығыстанушы В.В. Велтмиянов-Зернов бұл шығарма туралы мынадай пікір айтқан: “Тарихи-и-Рашиди”, әсіресе оның екінші бөлімі, өте маңызды еңбек. Ол – былайша айтқанда, шағатайлықтардың кейінгі кездердегі тарихы бойынша жалғыз дерек көзі. Оның баяндағандардың барлығы шыншыл және айқын.
Мұхаммед Хайдар Дулати 1499 жылы Ташкентте дүниеге келіп, 1551 жылы Кашмир өлкесінің билеушісі болып тұрғанда оқыс оқиғадан түскен жарақаттан мезгілсіз қайтыс болған. Аз ғұмырында ересен іс атқарып, шексіз құрметке ие болды, мемлекет билеген хандардың орда биі, мемлекеттік кеңесшісі және әскербасы қызметін атқарды. Мемлекет билеушілері оған шексіз билік беріп, оны “ұлы сұлтандар ұрпағы”, “төре” деген лауазымдармен атаған. Ол Орталық және Оңтүстік Азия елдерінің барлығында дерлік болып, олар туралы айрықша құнды мәліметтер жазып қалдырған.
Отбасында төрт қыздан кейін әкесі Мұхаммед Хүсайын мен шешесі Хұб Нигәр ханым Аллаға жалбарынып жүріп көрген ұлы аурушаң болады. Ол үш жасқа келмей жатып шешесі Хұб Нигәр ханым Ташкентте қайтыс болды. Осыдан кейін ол ұдайы әкесінің қасында болып, әкесіне бауыр басып өседі.
Тоғыз жасқа толар – толмаста, 1508 жылы әкесінен де айырылып, панасыз жетім қалғанда басына өлім қаупі төніп, өмірідің бұралаң соқпақтарымен өкшелеп қуған жауларынан қашып құтылады. Бұхарадан жанашыр адамдарының көмегімен қашып шығып, 1509 жылы маусым айында Бадахшандағы Мырза ханға, ал одан кейін қараша айында Қабулдағы Бабыр падишахқа өзінің туған бөлесіне келіп, оның қамқорлығында болады. Бабыр падишах оның зеректігін байқап, білім мен өнерге баули бастайды, орда қызметіне де араластырады, әскери жорықтарға да қатыстырады.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі:  Реферат
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 7 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Тақырыбы: Мұхаммед Хайдар Дулатидың негізгі еңбегі
“Тарихи-и-Рашиди”

Мазмұны

Кіріспе

“Тарихи-и-Рашиди” орта ғасырлардағы құнды тарихи шығарма.
“Тарихи-и-Рашиди” кітабының тарихи маңызы.

Қорытынды

Кіріспе

Орталық Азия мен оған жапсарлас елдердің ғасырдағы тарихын
зерттеушілердің барлығы ұдайы Мұхаммед Хайдар Дулати жазған “Тарихи-и-
Рашиди” шығармасына жүгінуі оның тарих ғылымы үшін маңызы өте зор екенінің
куәсі. Мәселен, Шығыс тарихының әйгілі зерттеушісі В.В. Бартольд “Тарихи-и-
Рашиди” ғасырдағы мұсылмандар тарихи әдебиетінің ең қызығарлық
ескерткіші және Шығыс Түркістан тарихының ең маңызды түпнұсқаларының бірі
деп атаған. Орталық Азия тарихын зерттеуші П.П. Иванов “Тарихи-и-Рашиди” –
біздің ғасырлардағы Монғолстан өмірі туралы мәліметтерімізге
негіз болған жалғыз дерек көзі деп жазған. Орыс шығыстанушы В.В. Велтмиянов-
Зернов бұл шығарма туралы мынадай пікір айтқан: “Тарихи-и-Рашиди”, әсіресе
оның екінші бөлімі, өте маңызды еңбек. Ол – былайша айтқанда,
шағатайлықтардың кейінгі кездердегі тарихы бойынша жалғыз дерек көзі. Оның
баяндағандардың барлығы шыншыл және айқын.
Мұхаммед Хайдар Дулати 1499 жылы Ташкентте дүниеге келіп, 1551
жылы Кашмир өлкесінің билеушісі болып тұрғанда оқыс оқиғадан түскен
жарақаттан мезгілсіз қайтыс болған. Аз ғұмырында ересен іс атқарып, шексіз
құрметке ие болды, мемлекет билеген хандардың орда биі, мемлекеттік
кеңесшісі және әскербасы қызметін атқарды. Мемлекет билеушілері оған шексіз
билік беріп, оны “ұлы сұлтандар ұрпағы”, “төре” деген лауазымдармен атаған.
Ол Орталық және Оңтүстік Азия елдерінің барлығында дерлік болып, олар
туралы айрықша құнды мәліметтер жазып қалдырған.
Отбасында төрт қыздан кейін әкесі Мұхаммед Хүсайын мен шешесі Хұб
Нигәр ханым Аллаға жалбарынып жүріп көрген ұлы аурушаң болады. Ол үш жасқа
келмей жатып шешесі Хұб Нигәр ханым Ташкентте қайтыс болды. Осыдан кейін
ол ұдайы әкесінің қасында болып, әкесіне бауыр басып өседі.
Тоғыз жасқа толар – толмаста, 1508 жылы әкесінен де айырылып,
панасыз жетім қалғанда басына өлім қаупі төніп, өмірідің бұралаң
соқпақтарымен өкшелеп қуған жауларынан қашып құтылады. Бұхарадан жанашыр
адамдарының көмегімен қашып шығып, 1509 жылы маусым айында Бадахшандағы
Мырза ханға, ал одан кейін қараша айында Қабулдағы Бабыр падишахқа өзінің
туған бөлесіне келіп, оның қамқорлығында болады. Бабыр падишах оның
зеректігін байқап, білім мен өнерге баули бастайды, орда қызметіне де
араластырады, әскери жорықтарға да қатыстырады. Осылайша 1512 жылға дейін
Бабырдың қамқорлығы мен қарамағында болады. Құндызға, Хисарға және
Самарқанға жасалған әскери жорықтарға қатысып, алғашқы ерліктерімен көзге
түседі. Самарқан жорығынан кейін оны Андижанға келген Моғолстан билеушісі
нағашы ағасы әрі туған жездесі Саид хан арнайы адамдар жіберіп Бабыр
падишахтан өзіне жіберуін өтінеді.
Мырза Хайдардың үлкен әпкесі Хабиба Сұлтан Ханіш Убайдалла ханға
тұрмысқа шыққан болатын. Бірақ Убайдалла хан соғыс жорықтары кезінде
Бұхарадан Түркістанға кеткенде оның үйі Бабыр падишах басып алған Бұхарада
қалады. 1511 жылдың қысында мемлекеттік істерімен Андижаннан Самарақанға
келген Хайдардың көкесі Саид Мұхаммед мырза Хабиба Сұлтан Ханішті үлкен
әпкесін өзімен бірге алып кетіп, оны Андижанда Саид ханға әйелдікке
береді. Сонымен, Саид ханның сұрауымен Хайдар 1512 жылы қыркүйек айында
Андижанға келеді. Осы уақыттан бастап 1533 жылдың маусым айына дейін, яғни
Саид ханның өмірінің соңына дейін ханның ажырамас серігіне айналады. Хан
оны 15 жасында өзінің қарындасына үйлендіріп, күйеу баласы етеді.
Мұхаммед Хайдардың 24 жасқа дейінгі өмірі оқу, білім алуға
кетеді. Таланты мен дарыны ерекше жаралған ол өнердің, білім мен мемлекет
ісінің барлық қыр сырын толық меңгеріп, 25 жасқа қараған шағында
мемлекеттік маңызы бар тапсырмаларды жеке орындау құрметі мен сеніміне ие
болды. 30-ға толғанда мемлекеттің әскерін басқарып, жауапты жорықтарды
сәтті атқарып шығады. Осы кезден бастап хан кеңесінде сөз сөйлеп, ойын
айтып, оның ұсыныстарын хан да, кеңес те қабылдайтын болады. Ханның
кеңесшісі болып, оның оң қолына айналады.
Осыдан кейін хан Хайдар Дулатиға әскер мен мемлекеттің барлық
ісін сеніп тапсырып, қолына шексіз билік береді. Мемлекетте ханнан кейінгі
екінші адам санатына көтеріледі, шебер дипломат ретінде танылады.
Саид хан дінсіздерді исламға кіргізіп, Алланың сауабын алу
үшін Тибетке 1528 жылда әскери жорықтарын бастайды. Бұл жорықтарда бастау
құрметін де хан Мырза Хайдарға тапсырады. 1538 жылы тамызда Тибетке ғазауат
соғысына Саид ханның өзі бас болып аттанды. Бірақ бұл соғысты аяқтап шығуға
ханның денсаулығы көтермей, жорықты жалғастыруды Мұхаммед Хайдарға
міндеттейді. Дулати бұл жорықты тек әскербасы, дінге шын берілген исламды
таратушы ғана емес, талантты жаратылыстанушы ғалым ретінде де танылады. Ол
Тибет тауларының солтүстік шетіндегі Қашғар мен Памирден бастап, оңтүстігі
үнділік Бенгалия мен Шығысы Қытайға дейінгі аймақтарды аралап шығып,
жаһантану тұрғысынан сипаттап, көптеген табиғи құбылыстарды ашып, ғылыми
тұрғыдан суреттеп жазып қалдырады.
Саид хан қайтыс болып мемлекет басқару ісін мұралаған
Рашид сұлтан азғындардың сөзіне еріп, Мырза Хайдар мен оның жақындарына
жаппай қиянат жасап, қуғынға ұшыратады. Осы себепті Мырза Хайдар 1533
жылы, қыста Бадахшанға асып, одан ары Үндіге Бабыр падишахтың екінші ұлы
Қамран мырзаның Лахордағы ордасына келеді. Қамран мырзаны жақсы қабылдап,
орда биі және мемлекет кеңесшісі етеді. Өзі бір жылдан аса соғыс жорығымен
Қандаған мен Иракқа кеткенде мемлекет басқаруды толығымен
Мырза Хайдарға қалдырып кетеді. Бабыр падишахтың мұрагері, оның үлкен ұлы
Хұмайын падишах Мырза Хайдарды өзінің қасынан шығармай, әскербасы және
мемлекеттік кеңесшісі етеді. Хұмайын падишахтың қолдауымен ол 1540 жылы
қарашада Кашмирді алып, 1541 жылдан өмірінің соңына 1551 жылға дейін осы
өлкенің толық және тәуелсіз билеушісі болды.

“Тарихи-и-Рашиди” орта ғасырдағы құнды тарихи шығарма

“Тарихи-и-Рашиди” шығармасында оның авторы Мұхаммед Хайдар
Дулати өзінің басынан өткізген, тікелей өзі араласқан, көзімен көрген және
сенімге ие болған беделді тарихи кітаптарда ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ хандығының құрылуы жайындағы жазба деректер
Мұхаммед Хайдар Дулати “Тарихи-Рашиди” атты еңбегі
М. Х. Дулатидың өмірбаянына шолу
Қазақ жеріндегі XV-XVI ғғ. саяси және тарихи -әлеуметтік өзгерістер мен Мұхаммед Хайдар Дулатидың тұлға ретінде қалыптасуы
Мұхаммед Хайдар Дулати шығармашылығындағы адам мәселесін философиялық тұрғыдан талдау
М.Х.Дулатидің Тарих и Рашиди еңбегін Қазақстан тарихы курсында қолдану әдісі
Қазақ хандығы дәуіріндегі тархи шығармалар қазақ тарихының дерек көзі ретінде
Мұхаммед Хайдар Дулатидің өмірбаяны
Мұхаммед Хайдар Дулати заманы
Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и-Рашиди» еңбегі
Пәндер