Метафора туралы

І. Кіріспе
Метафора туралы түсінік

ІІ.Негізгі бөлім
Шәкәрім шығармаларындағы сөздердің метафоралы қолданылуы


1. Поэтикалық метафоралар.

а) Есім сөздерден жасалған метафоралық сөз қолданыстар;

ә)Етістіктерден жасалған метафоралық сөз қолданыстар;

б) Ұлғайған, күрделі метафоралық сөз қолданыстар;

2.Индивидуалды—авторлық метафоралар.

3.Шәкәрім шығармаларындағы метафоралық сөз қолданыстардың қызметі.

ІІІ.Қорытынды

Шәкәрім шығармаларындағы метафоралық сөз қолданыстардың мәні,
өзіндік ерекшеліктері.
Метафора— көп қырлы тілдік құбылыс. Ойлау мен таным процесінің нәтижесінде дүниеге келетін, өзіндік танымдық әрі көркемдік қызметі бар ерекше тілдік құбылыс.
Метафора (грек сөзі metaphora—ауысу)—белгілерінің (түс,қалып,көлем) немесе түрліше қасиеттерінің ұқсастығына қарай бір заттың не құбылыстың басқа бір заттың не құбылыстың атауымен аталуының негізінде сөз мағынасының ауысуы. Мысалы, күнделікті өмірімізде қолданылатын істің төркіні, сөздің төркіні деген тіркестердегі төркін сөзі немесе күннің көзі, судың көзі тіркестеріндегі көз сөзі—бұлар метафораланған сөздер. Алғашқысы өзінің бастапқы «ұзатылған қыздың ата-анасы, туған туысы»–деген мағынасынан ауысып, істің немесе сөздің «түп негізі, тегі, сыры, мәнісі» дегенді білдірсе, соңғысы күннің сәулесі, судың бастауы деген мағынаны білдіреді.
Метафора ұқсастық негізінде жасалған сөздің ауыспалы мағынасы ғана емес, ол—тілде өзімен бірге күрделі ойды ала жүретін құбылыс. «Метафоралық мағынаны қолданғанда сөйлеуші әр түрлі заттар туралы екі ойға сүйенеді. Жаңадан алынатын психологиялық объект пайда болғанда, тілде оларды атайтын дайын сөз болмағандықтан, адам метафораны, яғни тілдегі бар сөздерді қолданады. Метафораны байырғы және жаңа мағынаның қосындысынан туған сөз мағынасы деуге де болады. Оның табиғи болмысы бір уақытта екі мағынаның бір сөзде қатар өмір сүруіне икемделген» (6,9).
Метафоралану—ауыспалы мағынаның пайда болуы мен оның экспрессивті қасиеттерінің күшеюі нәтижесінде сөздің мағыналық аумағының кеңеюі.
Тілдің метафоралық дамуы шексіз мүмкіндіктерге ие. Тіл үнемді және өнімді жол—метафоралану арқылы дамиды. Тілдегі сан алуан метафоралық қолданыстар бұрын байқалмаған жаңа семантикалық қабаттар ашады. Метафоралық шығармашылық көптеген семантикалық процестерге—синонимиялық құралдардың дамуы, жаңа мағыналардың пайда болуы, полисемияның жасалуы, терминология мен фразеологияның, эмоционалды-экспрессивті лексиканың дамуына негіз болады.
Бұл құбылыс сонау ерте кезден, ертедегі грек ойшылдары Аристотель, Зенодот; Цицерон заманынан бері белгілі. Метафораны зерттеу сол Аристотельдерден бастау алып, Дж.Вико мен А.Потебня, Э.Кассирер мен А.Ричардс, Н.Арутюнова мен В.Телия, В.Виноградов сынды ғалымдармен жалғасты. Қазақ тілі білімінде метафора құбылысын зерттеуге А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, К.Аханов, Р.Барлыбаев, Б.Хасанов, Ш.Мұхамеджанов, А.Сыбанбаева үлес қосты. Әдебиеттану саласында арнайы зерттегендер Қ.Жұмалиев, З.Қабдолов, З.Ахметов сынды ғалымдарымыз.
1. Шәкәрім. Қазақ айнасы. Өлеңдер мен поэмалар. Алматы:Ақсұңқар, 2003.
2. Шәкәрім Құдайбердиев. Шығармалары:өлеңдер, дастандар, қара сөздер. Алматы: Жазушы, 1988.
3. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. Алматы: Жоғары оқу орындарының қауымдастығы, 2002.
4. Хасанов Б. Қазақ тіліндегі сөздердің метафоралық қолдануы. Алматы: Мектеп,1966.
5. Болғанбаев Ә.,Қалиев Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. Алматы: Абай атындағы Алматы университеті, 2003.
6. Сыбанбаева А. Метафораның тілдік болмысы және концептуалдық метафоралыр. Алматы: Қазақ университеті, 2002.
7. Жексенбаева Ғ., Хасанова С. Қазақ тілінің стилистикасы. Алматы: Ғылым, 1999.
8. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы:Жазушы, 1983.
9. «Әдебиеттану терминдерінің сөздігі». Алматы: Ана тілі, 1996.
10. «Қазақ тіліндегі жаңа лексикалық қолданыстар» Алматы,1991.
        
        Жоспар:
І. Кіріспе
Метафора туралы түсінік
ІІ.Негізгі бөлім
Шәкәрім шығармаларындағы сөздердің метафоралы қолданылуы
1. Поэтикалық метафоралар.
а) Есім сөздерден жасалған метафоралық сөз қолданыстар;
ә)Етістіктерден жасалған ... сөз ... ... ... ... сөз ... метафоралар.
3.Шәкәрім шығармаларындағы метафоралық сөз қолданыстардың қызметі.
ІІІ.Қорытынды
Шәкәрім шығармаларындағы метафоралық сөз қолданыстардың мәні,
өзіндік ерекшеліктері.
Метафора— көп ... ... ... ... мен таным процесінің
нәтижесінде дүниеге келетін, өзіндік танымдық әрі ... ... ... ... ... ... сөзі metaphora—ауысу)—белгілерінің (түс,қалып,көлем)
немесе түрліше қасиеттерінің ... ... бір ... не ... бір заттың не құбылыстың атауымен аталуының ... ... ... ... ... ... қолданылатын істің
төркіні, сөздің төркіні деген тіркестердегі төркін сөзі немесе күннің
көзі, судың көзі тіркестеріндегі көз ... ... ... ... ... «ұзатылған қыздың ата-анасы, туған туысы»–деген
мағынасынан ауысып, істің немесе сөздің «түп ... ... ... мәнісі»
дегенді білдірсе, соңғысы күннің сәулесі, судың бастауы деген мағынаны
білдіреді.
Метафора ұқсастық негізінде жасалған сөздің ауыспалы ... ... ... ... ... ... ойды ала ... құбылыс. «Метафоралық
мағынаны қолданғанда сөйлеуші әр түрлі заттар туралы екі ойға сүйенеді.
Жаңадан алынатын психологиялық объект пайда ... ... ... ... сөз ... адам метафораны, яғни тілдегі бар сөздерді
қолданады. Метафораны байырғы және жаңа мағынаның қосындысынан туған сөз
мағынасы деуге де болады. Оның ... ... бір ... екі мағынаның бір
сөзде қатар өмір сүруіне икемделген» (6,9).
Метафоралану—ауыспалы мағынаның пайда болуы мен оның экспрессивті
қасиеттерінің күшеюі нәтижесінде сөздің мағыналық ... ... ... ... ... ... ие. Тіл ... және
өнімді жол—метафоралану арқылы дамиды. Тілдегі сан алуан метафоралық
қолданыстар бұрын байқалмаған жаңа семантикалық қабаттар ашады. Метафоралық
шығармашылық көптеген семантикалық процестерге—синонимиялық құралдардың
дамуы, жаңа ... ... ... ... ... ... фразеологияның, эмоционалды-экспрессивті лексиканың дамуына негіз
болады.
Бұл құбылыс сонау ерте кезден, ертедегі грек ойшылдары Аристотель,
Зенодот; Цицерон ... бері ... ... ... ... бастау алып, Дж.Вико мен А.Потебня, Э.Кассирер мен
А.Ричардс, Н.Арутюнова мен В.Телия, В.Виноградов сынды ғалымдармен
жалғасты. Қазақ тілі білімінде ... ... ... А.Байтұрсынов,
Қ.Жұбанов, К.Аханов, Р.Барлыбаев, Б.Хасанов, Ш.Мұхамеджанов, А.Сыбанбаева
үлес қосты. Әдебиеттану саласында арнайы зерттегендер Қ.Жұмалиев,
З.Қабдолов, З.Ахметов сынды ... тіл ... ... ... ... ... ... түрлері бар:
1) тілдік метафора
2) тұрақты метафора
3) поэтикалық метафора
Тілдік метафораларға сөздің ауыспалы мағынасы арқылы ... ... ... ... ... құлағы, күннің көзі, жердің
жүзі, үстелдің аяғы, сағаттың тілі деген сияқты қолданыстар жатады. Кең
қолданысқа ... бұл ... ... ... ... екені де аңғарыла бермейді.
Тұрақты метафораларға құрамындағы компоненттерінің орны тұрақты,
метафоралық ауыспалы мағынаны білдіретін қара алтын (көмір), ақ ... қара ... ... тіркестер жатады. Метафоралардың бұлайша тұрақты
қолданылуы фразеологизмдердің, оның ішінде идиомалардың қалыптасуына негіз
болады.
Қазақ ... ең жиі ... ... ... ... тілге бейнелілік, көркемдік беріп, оқырманға
эмоционалды-экспрессивті әсер етеді. Поэтикалық метафора—көркем әдебиет
стилінің бейнелеуші, мәнерлеуші қызмет атқаратын негізгі ... ... тіл ... мен ... ... ... қызметі,
белгілі бір жазушы, ақын шығармасының тіліндегі көркемдік қасиеті жан-жақты
зерттеліп, тыңдалып келеді. «Әдебиеттану ... ... ... ... анықтама беріледі:
«Метафора, ауыстыру (грек сөзі—ауыстырып қою), екі нәрсені, құбылысты
салыстыру және жанастырып-жақындату негізінде ... тың ... ... сөз ... сөз ... (9,227).
Поэтикалық метафораға мысал ретінде, ой көшкіні, жүректің көзі,
сағыныш өрті, ... ... ... дидары, көк дөнен—көңіл, ой—дерт сияқты
тіркестерді келтіруге болады.
Көркем әдебиет тілінде метафоралар ... ... ... ... ... ... метафоралар ерекше көркем, бейнелі, күрделі
болып келеді.
Мен өзімнің курстық жұмысымның тақырыбын «Шәкәрім шығармаларындағы
метафоралық сөз қолданыстар» деп алудағы мақсатым—өлең ... ... ... ... ... ... ... мағынада
метафоралы қолданылуын зерттеу. Ақын атамыздың қаламынан туған метафоралық
сөз қолданыстардың табиғатын ... ... ... ... көрсету.
Көркемдік қуаты аса қарымды Шәкәрім шығармалары метафоралық сөз
қоллданыстарға аса бай. ... ... ... Жалпы, Шәкәрімнің
шығармаларындағы метафора жайында сөз қозғағанда, біздер, әрине, ... ... ... ... метафоралар—ақынның ой өрісін,
дүниетанымын, ақындық шабытын, шеберлігін, көркемдік көру қуатын байқататын
аса құнды үлгілер.
Шәкәрім шығармаларындағы метафоралық сөз ... ... есім ... ... метафоралық сөз қолданыстар,
етістіктерден жасалған метафоралық сөз қолданыстар және ... ... сөз ... деп ... ... Алдымен, есім сөздерден
жасалған метафоралық сөз қолданыстарға тоқталайық. Мұндай сөз
қолданыстардың көпшілігі зат ... ... ... мағынада да бұлар
зат есім болып қала береді. Бұған, ... ... ... ... ... ... бойының кірі жоқ.
Бойы бар сымдай,
Белі бар қылдай,
Мүшесінің міні жоқ.
Қыз осындай болар ... ... оңар ... ... ... өлеңінен алынған бұл шумақта ақын лирикалық кейіпкер
ретінде сөз ... ... ... ... ... ... хор ... теңейді.
Мұндағы «ұжмақтың хоры» метафорасы ақынның көңіл-күйін, ішкі сезімін
жеткізуге әрі өлең өрнегіне айрықша көркемдік беруге ... ... ... жағы ... ... ... ... де кездестіреміз:
Аулақта құмарымды қандырам деп,
Асығы іздеп барар со ... ... ... ... қылар томардан да… (1,22)
Ақын талды шымылдыққа, шалғынды төсекке, томарды жастыққа ... ... ... ... ... сезімін тамаша жеткізеді.
Жиырма үш жасымда
Бұл өлең жазылған.
Табылмай басында
Өзіне ... ... ... ... боп жатыр еді,
Мінеки, ойланып, өз әні табылған…(1,23)
Мұндағы жесір сөзі—метафора. Бастапқы «күйеуі жоқ әйел» мағынасынан
айрылып, «әні табылмаған өлең» ... ие ... ... ... бақсы болып,
Дүрілдеп, күрілдеп, от-қанжар қайраған… (1,25)
Бұл үзіндіде ақын күн ... ... жел мен ... ... ... ... Мұндағы от-қанжар қайраған тіркесі де метафоралық
мағынада. «Бұлтьан шыққан жай» мағынасынан хабар береді. «Ашу ... ... мына бір ... ... ... ба ескі ... бауым—Сабыр ғой(
Сабырлы ер де менде бар,
Ол екеуіміз тамыр ғой… ... ерік ... ... сабырды адамды ұстамды, байыпты ететін
қасиетіне қарай аяқ бауға теңейді. Аяқ бау—метафора. Сондай –ақ ... сөзі де ... ... Бұл ... ... ... емес,
туыс деген мағынаны білдіреді.
Дәл осы өлеңінде ақын:
Ал ақылдас бәрі бар,
Дайын қылдым бәрінде,–
Сақтық, Ұят, ... ... ... ... де,– ... адам ... ынсапты кәрі шалға теңесе, еріншектікті жас келіншекке
балап, ерекше бейнелі метафоралар тудырады:
Жалт қарасам бетіне–
Баяғы құрғыр Еріншек.
Көзім түсті етіне,
Бір уыздай келіншек(..(1,29)
Соңғы ... ... ... Тағы да осы ... ... ... надан ғой,
Естіле ме құр айғай(– (1,30)
дейді. Мұндағы саңырау, надан—барша елге қатысты қолданылған метафора.
Келесі шумағында ақын адам ... ... ... ... ... ... досына балайды:
Шолақ ойдың аяғы осы болмақ,
Біраз күнге көңілдің хошы болмақ.
Арсыз, арам, асығыс, алакерлік
Мұның бәрі шайтанның досы болмақ… (1,30)
Бұл шумақтағы ... сөзі де ... ... ... ойдың аяғы
тіркесі тілдік метафора тудырып тұр.
Осы күнде қазақтың бәрі де мас,
Жақсылардың біріне біреуі қас… (1,55)
Мұндағы мас сөзі де ... елге ... ... метафора. Ақынның
ішкі күйінішін білдіретін экспрессивтік қызметі басым.
Мұндай қызметті келесі шумақтағы ақынның өзін өлікке теңеген
метафоралық қолданысынан да аңғарамыз:
Тепкілеме, өлікпін,
Шайтаннан басқа жауым ... ... ... ... ... ... ... қаламынан туған айрықша метафораның бірі—адам құмарлығын итке
теңеген қолданысы:
Құмарлық деген бір ит бар,
Жаныңа жау шын ит бар.
Алды-артыңа қаратпас,
Рахымы жоқ тым ит ... ... шыңы ... метафоралық сөз қолданыстың ерекше
түрін «Ажалсыз әскер» өлеңінен байқаймыз:
Шын патша мен емес пе ... мен ... ... ... да, әскер де—метафора. Ақынның тіл мен сөз, өлең мен
әнге қатысты айтқан басқа да метафоралық қолданыстары ... ... ... ... ... әні—тән, т.с.с.
Шәкәрім поэзиясындағы зат есімнен жасалған метафоралық сөз
қолданыстардың бір дені—сөздердің ауыспалы, поэтикалық мағынада жұмсалуынан
туған изафеттік тіркестер. Мысалы:
Кім айтса да сынамай ... ... ... ойла, жаным.
Пәленшекем айтқан сөз дұрыс қой деп,
Жүректің таразысын жойма жаным… (1,40)
Бұл шумақтағы жүректің таразысы ... ... ... ... ... ... айрылған. «Ақылға салған саралы ой» деген
мағынаға ие метафора ретінде жұмсалып тұр. Мұндай метафораларға мысалды
Шәкәрім поэзиясынан көптеп ... ... ... ... жан ... ... ... шарабы, жүректің тоты, нәпсінің оты, ғашық оты,
әділет жолы, ардың жолы, надандықтың кірі, қазақтың нары (Абай), ... ... үйі, ... ізі, ар-ынсаптың сүйгені, махаббаттың лебі, жердің
жүзі, байлық ізі, көктің жүзі, қайғы ... ... ... ... селі,
жетімдіктің сызы, сөздің көзі, ел құлағы, т.б.
Дәл осындай поэтикалық мағынадағы метафоралармен ... ... ... қара ... де ... ... сұлулығы—тән сыйы болса, дауыс пен сөз сұлулығы—жан сыйы ғой,
әрине, тән сыйынан жан сыйы ... ... дау жоқ, ... бет ... ... Сөз бен ән ... танушы аз…».
Мұндағы тән сыйы тіркестеріндегі сый сөзі әрі дауыс ... ... және ән ... ... сұлулық сөзі метафоралық мағынада
қолданылып тұр.
Сол сияқты мұндай сөз қолданыстарға ... қара ... ... әділ ... тән мақсұты, жан мақсұты, ерік қақпасы, шынның
дуанасы сияқты тіркестер де ... бола ... ... сын ... ... ... ... да бірқыдыру. Олардың негізгі дені—метафоралы элементтер.
Мысалы:
Алдамшылық іздесең, бұл жолға түс,
Алдау қылма біреуге қиянат–күш(
Жетілсең де жемтік жеп, ел зарлатпа,
Ар-ынсаптың сүйгені—таза жұмыс… ... таза сөзі — ... ... ... ... қайырлы»
деген мағынаға ие болып тұр.
Оқыған, өнер білген, өркөкірек,
Жайнаған жаңа ... отты ... ... ... ... аналмас
Оқығанын бойына көрген тірек… (2,419)
Бұл өлең жолдарындағы жаңа, отты сөздері—метафоралы ... ... ... ... ... ... берсе, отты жүрек тіркесі «қайратты,
жігерлі жас» деген мағынаны береді.
Түпсіз ой, түссіз қиял неше ... ... бірі сүйт деп ... ... ... ... ... біліп болмас не дайындап…(2,421)
Бұл жерде метафоралық қолданыста тұрған түпсіз сөзі «терең», ... ... ... ... ... сөзі ... ... мағынада
жұмсалып тұр. Тұңғиық сөзі де келтірінді мағынада қолданылған. ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Және ойыңа келгенде алдыңғы жақ,
Сұм жүрегің кетеді қозғалып-ақ.
Артың—анау, алдың—су, көз жетпейді,
Өтетұғын ... ... ... ... сөзі ... ... жұмсалған. Адамның бойына бітер теріс
мінез, залал қасиетті білдіретін тура мағынасы жүрек сөзіне телініп,
метафоралық эпитет жасап тұр. Мұндағы су сөзі де ... ... ... ... дарияның шексіз, шетсіз, асау суына балайды.
Жаздың күні болғанда,
Жаңбыр жауар күркіреп.
Жаралы біздің көңілге
Бір тамбайды сіркіреп.
Таянды ғой, өлімге—
Қақырық басып кіркіреп…(1,54)
Осы үзіндідегі ... сөзі ... ... ... ... ... ... ақынның өзінің көңіл-күйі қалыбын
білдіретін, эмоционалды-экспрессивті қызметі айқын метафоралық сөз
қолданыс жасап тұр. Үзіндінің «Қақырық басып кіркіреп» деген ... ... ... ... білдіретін күрделі метафора.
Көңілге қатысты метафоралық сөз қолданыс «»Ләйлі-Мәжнүн» поэмасында
кездеседі:
Мен үшін Мәжнүн болды-ау, Қайыс атың,
Өзгеден бөлек еді-ау махаббатың.
Көзі—нұр, көңілі майда, ... ... ... ... (2,274)
Мұндағы майда сөзі—метафора, «ұсақ», «кіші» дегенді білдіретін тура
мағынасы «жайлы, жұмсақ» деген келтірінді мағынаға ауысқан. Сондай –ақ осы
шумақтағы нұр сөзі мен ... сөзі де ... ... та ... сөзі мына бір шумақта тағы бір мағынада метафора ретінде
қолданылады:
Жә, мырза, ашылды енді жүрген ісің,
Сөзің майда, көрінді жылы ... ... ... бола ... бар ма еді таныс кісің( (2,437)
Бұл жердегі мағынасы ... ... ... ... ... ... ... Мұндағы екінші бір метафоралы эпитет—бұл жылы
сөзі. Беретін мағынасы—«ұнамды, сүйкімді».
Сын есімнен жасалған метафоралық сөз қолданыстар Шәкәрімнің қара
сөздерінде де ... ... адам ... ... ... ... тату ... еңбек, ақ жүрек, арлы ақыл болуға керек. Дүниеде бұл үшеуі
үстем болмай, адам баласына ... өмір ... ... ... ... ... ... сөз қолданыстар—адал еңбек, ақ жүрек, арлы
ақыл тіркестері. Алғашқы тіркестегі адал сөзі ... ... ... іс» ... ... ақ сөзі ... емес, «адалдық», «жомарттық»
мағынасын, ал арлы сөзі «таза, қиянатқа жұмсалмайтын ақыл» дегенді
білдіреді.
Есім сөздерден жасалған метафоралық сөз ... ... ... ... жасалған метафоралық сөз қолданыстарға да бай.
Етістік сөздердің бейнелі түрде, поэтикалық мағынада жұмсалуынан туған
мұндай ... ... ... поэзиясына тән.
Шәкәрімнің лирикасынан мысал келтірейік:
Көрем десең жарымды,
Мас бол, жүрек тазала.
Өртеп жібер барыңды,
Қарсы ұштым қазаға… (1,143)
Бұл өлеңдегі автордың «мас ... ... ішу» ... емес, шығыстық
поэзияға тән ауыспалы, астарлы мағынамен «руханият нәрінен сусында»,
«рухани азық ізде» дегенді білдіреді. Ал тазала етістігі «жүрегіңді
нәпсінің ... ... ... арам ... ... ... мағынада қолданылған. Сол сияқты өртеп жібер етістігі де
«өткендегі надан өміріңнен, пенделік тіршілігіңнен арыл»,– ... екен ... ... жоқ ... болса көз
Жұғар сондай адамға…(1,31)
Мұндағы ақын айтқан жұғу—бұл өсиет сөздің, ғибрат алар нақылдың, білім
мен тағылымның бойға даруы. Бұл тармақтардағы тағы бір ... көз, яғни ... ... мен өнерге деген ынта, тануға деген
талап.
Өлең айт дарын өрге өрлегендей,
Сезімді қозғап, тәтті ой кернегендей.
Жанды сөз бойды ... ... жыр ... тербегендей. (1,80)
Бұл шумақтағы етістік атаулы түгелдей метафоралық қолданыста. ... ... ... ... ... асқақ өнер жайынан хабар берсе,
сезімнің қозғалып, бойдың еруі, маужырауы—түп-түгел ғажайып ән ... ... ... ... ... мен ... мен ... берер әсері. Бұл жерде етістіктен жасалған метафоралармен қатар
тәтті ой, жанды сөз сияқты ... ... мен жыр ... ... сөз ... орын ... Шумақ тұтасымен дерлік күрделі, үлкен
бір метафоралық ойды береді.
Денең
Жан нұрлы болса ... ... ... ... ... ... ... етістігі метафоралық мағынада жұмсалған. Ақын адам
жаны адал, надандықтан ада, ... ... яғни ... ... дене де ... ... ... екенін айтқысы келген.
Мұңлы зар
Қозғалар
Байқалып бойдан.
Жаныңнан
Бір майда
Сыр шығар.
Сезімі ояу
Оны ұғар… ... ... ... де метафоралы қолданысқа түскен. Денеде
мұңлы зар қозғалып, жаннан ... сыр ... ... тәтті әннің
әсерінен болмақ. Осы үзіндідегі мұңлы, майда, ояу сөздері метафоралы эпитет
болып табылады.
Мақтан үшін мал жима, жан үшін жи,
Қазаққа көз ... қамы үшін ... ... ... сат, ... ... пен ... ар үшін жи… (1,53)
Ақын айтқан арың сатпа, терің сат, ғибадат пен адамдық ... ... ... ... ... ... ... тудырып, метафоралық сөз қолданыстар жасап тұр.
Оқырсың да қолға алып,
Сөздің мәнін табарсың.
Өз ... өн ... ... ... ... ... Шәкәрімнің «сөзіңе он салып, дауды жүндей
сабарсың»,–дегені—күрделі метафора. Мұндағы етістіктер бейнелі мағынада
қолданыс тапқан.
Дәл осы өлеңнің келесі шумағынан да ... ... ... ... деп ... деп жатпаймын.
Қазақтың мінін қазғамын,
Айтқанымнан қайтпамын… (1,63)
Мұндағы қазғамын етістігі арқылы автор өзінің жұрт бойындағы мін-
кеселді айқара ашып, зарлай жырлағандығын айтады.
Өнеріңді құр ... анық ... ... ... ... ... өлер…(1,55)
Ақын: «Өнеріңді құр шірітпе»,–деп, бойдағы дарын, күш-қуатты босқа
жібермей, пайдаға жарату керегін атады. Әйтпесе уақыты озған соң талаптың
да ... ... ... ... болмағын ескертеді.
Ынсап деген аспайды, кеш қалмайды,
Орнын таппай ол, сірә, қозғалмайды.
Рахыш жақсы көреді ... ... ой ... ... ... осы бір өлең өрнегінде автор кем қалмайды,
қозғалмайды, жақсы көреді, ойға алмайды деген етістіктерді қолдана отырып,
күрделі ... ... ... Сол ... ынсап пен рахым сынды
дерексіз ұғымдарға да жан ... ... ... ... ... ... сөз қолданыстың айрықша үлгілерін
«Ақындарға» өлеңінен байқаймыз.
Сүйсініп ақынға елі мән бергендей,
Өлеңмен өміріне сән бергендей.
Қадалып жүрегіне ақ ... ... жан ... ... ... ... жыр,
Сырты—гүл, жарасымды, ішінде сыр.
Жаныңның ләззат алар жарығындай,
Мәңгілік өшпейтұғын төгілсін нұр.
Үйріліп көкейіне ұйып жатсын,
Тазартып жүрек ... жуып ... шөл ... ... ... ... құйып жатсын…(1,80)
Осынау жыр шумақтарындағы қадалып, үйіріліп, тазартып, қанықтырып,
тасып, оятсын, билеп алсын, ұйып жатсын, ... жуып ... ... ... ... да бейнелі—поэтикалық қолданыс тапқан.
Бұлардың метафоралық мағыналары арқылы ақын біздерге өлең сөздің күш-қуаты,
қадір-қасиеті жайлы ой-пікірін, ішкі сырын айқын да ... ... ... ... ... ... кірлі көңіл шалқия ма(
Қан жұтқан қайран сенің сұм ... ... ... ... ... ... ... таппадым деп,
Қабағың, қағы басқан салпия ма( (1,79)
Ақынның бұл шумақтағы келістіре ұйқастырып, ... ... ... ... көсемшелері метафоралық сөз қолданыстар жасап тұр. Автордың:
«Көңілің шалқия ... ... ... ... ... ... «Қабағың салпия ма(»–дегені–«Қамығып, қам жедің
бе(»–деген сұрау. Мұндағы «кірлі көңіл», «қан жұтқан сұм жүрек», «тоярлық
толық ғылым» ... ... ... де ... айтпақ ойын толыққанды
жеткізуге қызмет етеді.
Адамның таза ақылы жанды ... ... о да ... ақыл бере ... адал ... адамды адам жемек.
Адал еңбек, ақ пейіл, мейірім жоқ—
Осы ... таза ақыл өлді ... ... ... Шәкәрім етістік сөздер арқылы бір ақылға ғана қатысты
бірнеше метафоралық қолданыс жасап, күрделі бір поэтикалық ой тудырады.
Мұндай елде туғанша,
Бұл сағымды ... ... ... ... ... (1,90)
Мұндағы буғанша сөзі өзінің тура мағынасынан айрылған. Бұл тұста ол
«бір нәрсенің аузын байлап жабу» дегенді емес, «сөзді айтқызбау», ... ... ... ... ... лирикалық қаһарман
ретіндегі ақынның күйініш сезімі көрініс тапқан.
Ақынның көңіл-күйін, ішкі толғанысын, сезімін білдіретін бұл сияқты
етістікті метафораны «Ей, көп ... көп ... ... де ұшыратамыз:
Оң-терісін байқамай,
Таза жолдан тайқаймай,
Ылайлап тұнық шайқамай,
Тура жолмен кет, халық… (1,77)
Бұл шумақтағы «ылайлап тұнық шайқамай»—метафоралық сөз қоолданыс.
Шәкәрімнің ... ... сыр ... өлеңіндегі етістікті
метафораларда да экспрессивтік қызмет байқалады:
Ақылдан бойға сыр тарап,
Үміттің шамы жанған күн
Жар есіркеп, бері ... ... ... ... ... мас болып,
Жаралы жүрек толған күн.
Баянсызға қас болып,
Аққа көңіл салған күн… ... ... мас ... қас ... ... талған, жүрек қанған,
көңіл салған тіркестері метафоралық қолданыста. Есімді тіркестерден үміттің
шамы, жар ... ... ... ... ... ... тұр.
Етістіктен жасалған метафоралық сөз қолданыстарға мысалды Шәкәрім
поэмаларынан да келтіруге де болады
Ақыл ... ... ... ... ... оған да ... ... зораймағы—
Көрген, білген нәрседен ғибрат алған. (2,191)
Бұл жерде Шәкәрім ақылды денеге ... ... ... оның ... ... ... ... толысып, кемелденуін» білдіреді.
Тобықты неге келді мұнда көшіп,
Мұғажардан Шыңғысты көзі тесіп.
Қара ... сары бала ... ... ғой ... ... ... десіп… (2,201)
Мұндағы тесіп сөзі өзінің тура мағынасынан ... ... ... ... ... жұмсалып тұр.
Тағдырда не жазылды, көрейік те,
Көңілді бір аллаға берейік те.
Көз бұрмай, ... ... ... ... ... ... өлейік те… (2,260)
Бұл тармақтардағы көңіл бұрмай, мінез бұрмай тіркестерінде жұмсалған
бұрмай сөзі өзінің тура мағынасында ... ... ... ... ... тұр.
Хатынан тірі екені байқалады,
Оның да көңілі өзінің шайқалады.
Сендерде ... оты ... ... ... деп айта ... ... осы тұста қолданған шайқалады етістігі—метафора. Көңілдің
толқуын мазасыздануын, өрекпуін білдіреді.
–Ей, Еңлік(Айтқан сөзің—сөздің шыны,
Сөйтсе де, бір сөзім бар тыңда мұны
Соғысқа ... ... ... ... мен ... (2,233)
Бұл реттегі бүлдірмелік сөзі «бір затты сындырмау» мағынасында емес,
«екі елдің арасын ... ... жау ... ... ... ... есім ... жасалған метафоралық сөз
қолданыстар және етістіктерден жасалған метафоралық сөз қолданыстармен
қатар аралас, яғни ұлғайған, күрделі ... сөз ... да ... Олар әдетте көркемдігімен, бейнелілігімен ерекшеленеді. Ақынның
айтпақ ойын нақты, анық етіп әрі ... ... ... Мұндай
метафоралық сөз қолданыстарға Шәкәрімнің лирикасы аса бай.
Ақынның өлендерінен мысал келтірейік:
Ғылым бір кенің ғой,
Ауырсаң емің ... ... ... ... ... ... ... мән-мазмұнын оны кенге де, дертке шипа
емге де, ... ... де ... ... ... ғашық болып, бес нәрсем бар,
Береін атын атап, ұқсаңыздар:
Махаббат, ғаделет пен таза жүрек,
Бостандық, терең ... міне ... (2, ... өзі ... ... ... құндылықтарды шын асық ғашығына
теңеуі олардың қадір–қасиетін айрықша аша түскендей.
Қырық жылдан өтіп жасым,
Ақылым болды сырласым.
Отыз жылдық замандасым,
Иманым – ... ... ... тірегі, өмірінің қорегі болған ақылы ман иманын ақын Шәкәрім
өзінің сырлас достарынан санайды.
Ақылыңа ұстат қол,
Тура апарар сені сол.
Жардың жолы қиын жол:
Шытырман ... ... ну( ... шунағында ақын адам баласын хақиқат, руханият жолына нұсқап, оны
жардың жолы днп көрсетеді. Осынау жар ... өзін ... ну, ... қиын ... ... Бұл ... адам ... таза ақылын серік
етпесе, мақсұтына жетпесін де ескертеді.
Шошыма, достым, сөзімнен,
Сөз – құдайдан ... ... көр ... ... ... сөзбен тұрғызам,
Еріксіз мойын бұрғызам.
Айтқанымды қылғызам,
Жүрегіңе төгіп у… (1,141)
Шәкәрім сөз құдіретін осылайша ... ... ... ... ... өлгенді де тірілтер нұрлы суға, жүрекке төгілер уға
балайды.
Дүние ағып
Сусыл қағып
Фәни көлге құйылар
Бірі ерте,
Бірі кеш
Шөп те келіп ... ... ... де ... сыйылар… (1,67)
Мұнда ақын ғұмыр-тіршілікті тоқтаусыз аққан суға теңеп, адамдарды сол
судың ағынымен аққан шөпке телиді. Өмірдің соңын ... бір фәни ... ... ... да, ақылдың да дұспандасы.
Жанды сурет сияқты қуыршақ боп,
Жаралыстың ойнаған тамашасы… (1,59)
Шәкәрімше, адам азғындығы айуаннан да ... ... адам ... бір ... ... ... ... қоймақ қуыршағы.
Кәрілік—құтылмайтын бір қазған ор,
Қайратсызға өмірдің бейнеті зор.
Өлмейтін, жазылмайтын сол аурумен
Жалғанда жан ... ... ... ... өлеңдегі күрделі метафора—автордың кәрілікті құтылмайтын қазған
орға, қайраттың бойдан қайтуын жазылмайтын ауруға теңеуі.
Ей, жастар, қалай дейсің бұл дүние(
Мұны бүйтіп ... ... ... жаралған бір тозаңы жоқ,
Тәртіпті, таңғаларлық зор мәшине… (1,114)
Мұндағы жаратылыс болмысын «тәртіпті, таңғаларлық мәшинеге»
телуі—ақын қаламынан туған күрделі метафора.
Гүлге асық боп ... ... ... ... ... ... мен—бұлбұл(
Қайық қылып денемді,
Ақыл билеп кемемді,
Ой сарқырап жөнелді,
Шетсіз судан ... біл( ... өлең ... Шәкәрімнің өзін бұлбұлға теңеген күрделі
метафоралық қолданысында қайраған, қайнаған етістіктері поэтикалық мағынада
жұмсалған. Алғашқысы «қайратымды, жігерімді шыңдаған» мағынасында
қолданылса, ... ... ... ... ... ... білдіреді. Мұндағы
оттай сын есімі де метафоралы қолданысқа жатады. Ол «тулаған құмар еткен,
талап қылған» деген мағынаны ... Ақын ... ... теңеп, бейнелі
метафора жасайды. Ойын сол кемесі жүзбек суға баласа, ақылын кемені билер
бастаушыға телиді. ... ... ... ... ... ... жатады.
Ақынның надандар мен залымдарды бейнелеген мына бір метафоралары да
аса көркем әрі терең ойлы, кең ... бал, ... ... ... көп жаду.
Жақсы атанып өңкей қу,
Алдап алған досы бар…
Жүрегі қатты мұз болған,
Майда тілі біз болған
Қызтеке еді қыз ... ... ... ... бал сөзі арам ... қу адамның аузынан шығар айлалы сөзді
білдірсе, у сөзі арам ой, қара ... ... ... ... қолданылған.
Мұз сөзі тасжүрек, жауыз сипаттарын берсе, біз сөзі қу, қыршаңқы, сумаң-қой
сипаттарынан хабар етеді. Қызтеке сөзі мінез құбылмалылығы, екіжүзділік
мәнәнде, ал көз ... ... ... ... ... ... кетіп, аздан соң шоқ болды құр,
Отын бітті, үрсем жана алмай тұр.
Жалынды оттай жайнаған, қаран өмір,
Шоқ сөнген соң қап-қара ... ... ... ... ақын ... ... отқа балайды. Жастықты жалындаған
шағына, егделікті қызарып шоқ боп жанған кезіне ... ... ... ... соң шоқ ... құр» ... кетіп, жас ұлғайып, егде
тартқандықты білдіреді. «Отын бітті»—дегені—бойдағы қуаттың қайтқаны… «Шоқ
сөнген соң қап -қара болды көмір»,–дегені—кәріліктің басқа түскені.
Аш ... ... ... тым ... ... ... ... ақылдың табысы…(1,118–119)
Алғашқы тармақтағы тұмшалама сөзі—метафора. «Көзіңді жұмба»
мағынасында емес, «ғылымға ынтық болудан, дүниені танудан қашпа», «білім
алуға ерінбе» мағынасында жұмсалып тұр. ... ... тым ... ... ... ... ... шақыру мақсатынан туған
метафоралық қолданыс. «Әлемдегі барша, барлық» білімді, мақсатты «жанды
ақылдан» ғана шықпақ деген ... ... ... ... ... мисыз бір көлік.
Осыдан жоқ өңгелік,
Адаммын деп жүреді (1,149-150)
Мұнда ақын ойсыз, надан адамды жанды өлікке теңейді. Тірі жүріп,
тіршілік етсе де, ... ... ... ... соқыр пақырды өлікпен тең
деп біледі. Мұндай жанды «меңіреу, мисыз бір көлікке» теліп, күрделі
метафора ... ... ... ... ... ... ... мағынасын
берсе, көлік сөзі «құр сүлдер», «мақсатсыз, баянсыз тіршілік жүгін арқалап
ғұмыр кешкен»–дегенді білдіреді.
Сұрқия, сопылардың алма ... ... асты лай ол бір ... (1,124)
Бұл өнерде Шәкәрім алдамшы сопы, сұрқия молдалар сөзіне қатысты
күрделі метафора арқылы бейнелі ой айтады. Ақынның «беті
тұнық»–дегені–«сырты ... ... ... ... ... , ... ... білдірсе, «іші лай»,–дегені–сол сөздің түпкі арам ниеті, ... ... ... ... ... ... метафора, яғни тек Шәкәрім қаламынан туып, тек Шәкәрімнің сөз
саптауына ғана тән қолданыстар.
Индивидуалды-авторлық метафора дегеніміз белгілі бір ... ... ... дүниесін көрсететін метафора.
Бұған дейін талданған күрделі метафоралардың барлығы дерлік Шәкәрімнің
төл ... ... ... ... осындай метафоралық сөз қолданыстардың кейбіріне тоқталып өтелік.
Ақынның «Талап пен ақыл» өлеңіндегі мына бір шумақтар индивидуалды-
авторлық метафораның жарқын ... ... ... бір жүйрік тұлпар сынды ,
Бабын таппай мінгенді ... ... ұра ма, ... тасқа ұра ма,
Ал енді оған кісі қайтіп мінді(
Талап ... ... ... ... ... ... бірдей салып.
Анық ақыл адымын аштырмайды,
Еш нәрсе одан құтылмас ... ... ... ... ... алып, қызыққанын қылсам демек.
Ол ісі орайлы ма, орайсыз ба,
Ойланып оны ақылға салса керек. (1,75)
Ақын адам бойындағы талапты тұлпарға теңейді. Асау, ... адам ... ... мақсатқа жетелер болмыс-бітімі тұлпар
бейнесімен тамаша ашылған. Бұл реттегі Шәкәрімнің шабыт шалқарын байқататын
метафора тек автордың ой өрісін, дүниетанымын ғана ... осы ... ... ... ... ... Себебі талапты жүйрік тұлпарға теңеу
жылқы малының қадір қасиетін ерекше қастерлейтін ... ... ... ... ... ғана ... ... тұлпарға ғана теңеп қана қоймайды. Оның жүгенсіз,
қызыққан қылсам деп «ындынмен ентелейтін» асау ... де ... ... ақыл ғана талапқа көздеген ісін таразылай келе, тұсау мен құрық ... ... де ... осы ... ... ... ... ой ғой ақылдың мағынасы,
Түбі жүрек болады, мида басы.
Орынсызға ұмтылтпай тоқтатуға,
Талаптың алты түрлі бар ноқтасы.
Ынсап, ұят, ар, ... ... ... алты ... ... тақтық.
Алтауының ішінде ынсап әділ,
Өзгесінің тізгінін соған ұстаттық…
дейді. Қос шумақ та түгелдей Шәкәрімнің индивидуалды-авторлық метафорасы
арқылы берілген үлкен бір поэтикалық ойды ... ... ойды ... ... деп танып, оның «басы мида, түбі
жүректе»–деген суретті бейне жасайды. Ал «талаптың алты түрлі бар
ноқтасы»—ақынның ... ... ... әрі ... ойлы ... сөз
қолданыстарының бірі. Мұндағы мағына адам талабына әрқашан ынсап, ұят ... ... ... және ... ... тежеуіш болуы керек дегенді білдіреді.
Шәкәрімнің адам бойындағы басқа да мінез бітістері, ерік-жігер
қасиеттеріне ... өзге де ... ... ... да көзіңді,
Патса қылам өзіңді.
Ұғып отыр сөзімді
Ел билетем жеті ру.
«Мейірім», «Ынсап», «Әділет»,
«Шыдам», «Шыншыл», «Харекет»,
Түп қазығы: «Ақ ниеть»—
Бұл жетеуін ел ... ақын ... ... —мейірім мен ынсап, әділет пен шыдам, шыншылдық,
харекет пен ақ ... жеті рулы елге ... Бұл ... ... ... ... ... шабыт қайнарынан шыққан өзіндік метафоралық сөз
қолданыстарын ақынның «Ақын деген ... бір ... ... ... ... ... өлшеусіз бір жарық нұр,
Сол нұрды тән қамы үшін жан жұмсап жүр.
Тағдырдың қиын, ... ... ... ақыл ... ... тұр.
Жан тыныштық таппайды тән қамын жеп,
Тән бұзылса, тұрағым бұзылар деп.
Ыстық , ... ... ... ... пен айланы қылады сеп…(1,88)
Бұл өлеңінде ақын «жан тәнге,ақыл жанға матаулы тұр» деген метафорасымен
терең философиялық ой таратады.
Шәкәрімше, жан «тән қамын ... тән қамы үшін ... ... ... ... ... Ақыл ... «тағдырдың сиқырымен» «жанға матаулы».
Осынау метафоралық сөз қолданыстар бейнелі, астарлы мағынада болса да,
ақынның айтпақ ойын анық, дәл ... Бұл ... ... тән ... ... билетіп, пендешілік мақсатта ақылды айла мен зұлымдыққа
жұмсау қиянат екендігін айтады. «Адам бойын ақылға билетіп, адал ... ... ... ... ... ... ... Бұл ойын ақын
мынадай бейнелі метафоралармен жеткізеді:
Сөйтіп ақыл бере алмай адал көмек,
Зұлымдықпен адамды адам жемек.
Адал еңбек, ақ пейіл, ... ... ... таза ақыл өлді ... қылмай, билесе бәрін ақыл,
Еш қиянат қылмаса зорлық, тақыл.
Таза еңбекпен тағдырдан пайдаланса,
Адамды сонда адам деген мақұл. (1,89)
Ақын лирикасындағы индивидуалды-авторлық метафораның тағы бір ... «Жан мен дене һәм ... ... ... ... ... жан мен ... ерлі-зайыптыға теңеп, адам көңілін жан мен тәннен ... ... мен ... ... ... ... ... олай, бірде былай,
Кетері мәлім емес әлдеқалай.
Әкесі жан, шешесі дене болып,
Көңіліміз сол себептен екі талай.
Кейде жақсыны іздейміз, кейде ... неге ... ... ... ... ... ... жаманнан қалмақ аман…(2,106)
Осы іспетті Шәкәрімнің төл қолданысынан туған индивидуалды-авторлық
метафораларға да мысалды ... ... ... жерде Шәкәрім шығармаларындағы метафоралық сөз қолданыстардың
қызметіне тоқталайық.
Метафора—болмысты ... ... ... ең ... ... сөз ... танымдық қызметі сөз етіледі.
Шәкәрім туындыларындағы метафоралық сөз қолданыстарын ақынның ой-
қиялын, дүниетанымын, поэтикалық түсіну қарымын ... ... ... ағын ... онда шөп болып,
Күнде ағамыз
Сандаламыз,
Бейнетіміз көп болып.
Кейде тасқа
Кейде ағашқа
Соқтығамыз дөп келіп…(1,67)
Мұндағы шөп метафорасы ақынның адам ғұмыры жайлы, оның ... ... ... туралы философиялық көзқарасын береді.
Ал мына бір шумақтардағы метафоралар ақынның ой ... ... ... мен емес пе ... мен ... ... ... баянсызын көздерің.
Ойлаңыз біздің әскер өле ме,
Қағазға бір ... ... ... мықты әскер емей немене
Жайылып талай орын алған соң ... сөз ... ... ... ... ... ... құсы адаспай аспандаса,
Әлемде нәрсе болмас көзден таса.
Жеті көк жерден оңай басқыш болып,
Ғарышқа қол жетеді, қармаласа…(1,160-161)
Бұл шумақтағы метафоралар өлең ... ... ... ... ... ... ... жұмсалса, мына бір шумақтағы метафоралар өлең
өрнегіндегі сөз көркемдігін айшықтай түседі:
Ән—өлшеуіш,
Өлең —күміс,
Қоспаңыз мыс аралас.
Артық ... кем ... қалу ... сөз ... Шәкәрім шығармаларындағы айтылған ойға
айрықша тереңдік береді:
Жоқ, шырағым( Жанымыз жоғалмайды,
Екі өмірдің ... ... оған бұл өмір ... ... ... ... тозбас заман.
Ар–ынсаптың пайдасын жан сезеді,
Өлген соң бәйге аларын біліп тұрған…(1,116)
Бұл ... ... ... метафоралармен терең философиялық ой-түйін
тудырған. Ақын ұжданды екі бірдей өмірдің азығына балайды. Бұл дүниедегі
адам ғұмырын ... ... жан ... ар мен ... ... айтады.
Шәкәрім шығармаларындағы метафоралық сөз қолданыстар эмоционалды-
экспрессивті қызмет атқарады. Ақынның көңіл-күйін, ішкі сезімін, толғанысын
жеткізеді. Мысалы:
Сайтанмен ... ... мен ... ... білегі
Жақсыға қайтіп қосылар.
Тамақ үшін тіл жалдап,
Арын сатып елді алдап,
Сауысқанша қылмандап,
Әр үйден боқ шоқынар…(1,82)
Арам ... ... ... ... бейнелеген бұл шумақтардағы
метафоралар ақынның ішкі зарын, күйінішін білдіреді.
Ал мына бір жолдар ақынның қамыққан көңілінен, өкініш ... ... ... ... жан ... ... алып ... тексерсең де,
Таза жүрек таппайсың, сол уайым…(1,120-121)
Мұндай эмоционалды-экспрессивті қызметі айқын метафоралық сөз
қолданыстар, негізінен, Шәкәрімнің лирикасына тән.
Қорытындылай келсек, Шәкәрім шығармалары метафоралық сөз ... бай. Ақын ... ... ... поэтикалық метафораларға
жатады. Олар сөздердің ауыспалы мағынада, образды жұмсалуынан жасалған.
Шәкәрім шығармаларындағы метафоралық сөз қолданыстарды ... есім ... ... метафоралық сөз қолданыстар,
етістіктерден жасалған метафоралық сөз қолданыстар және ... ... сөз ... деп ... ... Есім ... жасалған
метафоралық сөз қолданыстарының негізгі дені зат есімнен жасалған. Оның
ішінде ерекше атап ... ... ... ... ... ... изафеттік тіркестер. Мысалы, жан құлағы,
жердің сүйегі, жүректің таразысы, жанның мақсұты, жетімдіктің сызы, жүрек
ізі, т.б.
Сын есімдерден жасалған метафоралық сөз ... ... ... ... ... жаңа ... отты жүрек, сұм жүрек, түпсіз
ой, арлы ақыл, таза ақыл, жанды сөз т.б.
Шәкәрім шығармаларында ... ... ... ... ... ... ... метафоралық сөз қолданыстар да көптеп
кездеседі.
Ақын туындыларындағы ұлғайған, күрделі метафоралық ... ... ... ... ... метафоралар—тек бір суреткерге, бір ақынға ғана тән төл ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
Шәкәрім шығармаларындағы метафоралық сөз қолданыстар ақынның ой-
өрісін, дүниетанымын, қалам қарымын ... Ақын ... ... пен ... ... айтылған ойларға тереңдік танытады.
Автордың көңіл-күйі мен сезімін, ішкі толғанысын жеткізеді.
Шәкәрім туындыларындағы метафоралық сөз ... ... ... ... ғана ... бүтін бір ұлттың—қазақтың дүниетанымын
көреміз. Туған тіліміздің лексикалық қорындағы сөздердің мағыналық
мүмкіндіктері шексіз екендігіне тағы бір мәрте тәнті боламыз.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. ... ... ... Өлеңдер мен поэмалар. Алматы:Ақсұңқар, 2003.
2. Шәкәрім Құдайбердиев. Шығармалары:өлеңдер, дастандар, қара сөздер.
Алматы: Жазушы, 1988.
3. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. Алматы: ... оқу ... ... ... Б. ... тіліндегі сөздердің метафоралық қолдануы. Алматы:
Мектеп,1966.
5. Болғанбаев Ә.,Қалиев Ғ. Қазіргі қазақ ... ... ... ... Абай ... ... ... 2003.
6. Сыбанбаева А. Метафораның тілдік болмысы және концептуалдық метафоралыр.
Алматы: Қазақ университеті, 2002.
7. Жексенбаева Ғ., Хасанова С. ... ... ... ... ... Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы:Жазушы, 1983.
9. «Әдебиеттану терминдерінің сөздігі». Алматы: Ана ... ... ... ... жаңа ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын және қазақ тілінде тағамдық метафоралардың лингвомәдени аспектісін зерттеу69 бет
Көркем шығармалардағы эпитет, теңеу, метафоралардың қолданылуы10 бет
Көркем шығармалардағы эпитет, теңеу, метафоралардың қолданылуы, жасалу түрлері7 бет
Көркем шығармалардағы эпитет, теңеу, метафоралардың қолданылуы, жасалу түрлерін мысалдар арқылы көрсету6 бет
Көркем шығармалардағы эпитет, теңеу, метафоралардың қолданылуы, жасалу түрлеріне мысалдар8 бет
Метафора эквиваленттілігі64 бет
Қазақ және ағылшын газет беттеріндегі саяси метафораларды аудару ерекшеліктері54 бет
Қазақ тіліндегі көнерген аталымдардың метафоралануы9 бет
Қазақстан лингвистикасындағы метафораның зерттелуі7 бет
Астронимдер50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь