Кеңес әскери қолбасшылардың естеліктеріндегі Сталинград шайқасы

Жоспар

I. Кіріспе

II. Негізгі бөлім
1.Тарау. Кеңес әскери қолбасшылардың естеліктеріндегі Сталинград шайқасы
1:1 Г.К.Жуков естеліктеріндегі Сталинград шайқасы
1:2 А.М. Василевскийдің еңбектері дерек ретінде

2. Тарау. Неміс әскери қолбасшылардың көзқарастары
2:1 В.Адам Сталинград шайқасы туралы
2:2 Э.Манштиен және оның көзқарасы

III. Қорытынды

IV. Пайдалаған әдебиеттер
1941 жыылы 22 маусымда фашистік Германияның әскері Кеңес Одағына басып кірді. Кеңес халқының басшылығымен Ұлы Отан соғысы жылдары даңқты істермен қаҺарман, батыр халық ретінде өзін бүкіл дүниежүзіне танытты.
Еділ жағасындағы даңқы мәңгі өшпейтін ерлік шайқас Ұлы Отан соғыс тарихында оның бір алтын беті болып енді. От жалыны екі жүз тәулік бойы лаулап жанған осы Сталинград шайқасы ең ауыр да, ең қатал да сындардың бірі болды. Азаматтықтың арайлы таңына тағы да бір серпіліс осында жасалды.
Сталинград шайқасы соғыс кезіндегі шешуші шайқастардың бірі болғандықтан, оны зерттеу біз үшін өте маңызды. Ғылыми жұмысымыздың мақсаты Сталинград шайқасына қатысқан кеңес және неміс әскери қолбасшылардың естеліктеріндегі көзқарастарын салыстырып, таңдау арқылы бұл шайқастың екінші дүниежүзілік соғыста бетбұрыс шайқас болғандығын дәлелдеу.
Сталинград шайқасы туралы көптеген ғылыми зерттеулер жазылды, әлі де болса жазылады. Бірақ шайқасқа қатысқан әскери қолбасшылардың естеліктеріне назар салсақ аудармасақ, сонау артта қалған уақытты толық суреттеуге мүмкіншілік болмайды. Олар өз естеліктерінде қаланың қирағанын, жасақтар арасында не болғанын, кезде Сталинград түбінде қаруланған еміс армиясының кері шегінгенін – достарының әңгімесінен е біреудің бұйрығымен жазған жоқ. Олар өздері көргендерін жазды. Өйткені әскери қолбасшылар майдандағы жағдайдан толық хабардар және де жауға қарсы ұйымдастырған операциялардың авторлары болатын.
Соғыс аяқталғаннан кейін Волга жағасындағы шайқасты тереңінен және жан-жақты сипатын ашып беретін әскери естеліктер жарық көрді. Атап өтетін болсақ Кеңес үкіметінің әскери қолбасшысы Маршал Жуковтың “Воспоминание и размышления”, А. М. Василевскийдің “Дело всей жизни”, Сталинград майданының әскери қолбасшысы А. И. Еременконың “В начало войны”, Дон армиясының әскери қолбасшысы К. К. Рокоссовскийдің “Великая победа на Волге” және “Солдатский долг”, В. И. Чуйковтың “Сражение века” және “В трудные дни Сталинграда”, П. И. Батовтың “В походах и боях” атты еңбектері Сталинград шайқасына қатысты негізгі дереку көздері болып табылады.
Бірақ Сталинград шайқасына қатысты еңбектерді Кеңес үкіметінің әскери қолбасшылары ғана емес, сонымен бірге неміс әскери қолбасшылары да келесі ұрпаққа мұра етіп қалдырған еңбектері жарық көрген.
Сол әскери қолбасшылардың естеліктеріндегі Сталинград шайқасына арналған ғылыми әдебиеттердің тарихамасына назар аударатын болсақ онда, ол әдебиеттерден егізгі екі бағытта жазыланын көруімізге болады. Бір тобы кеңе әскери қолбасшылардың еңбектеріндегі пікірге қосылады, яғни Сталинградшайқасын екінші дүниежүзілік соғыста бетбұрыс шайқас болды деп санаса, екінші бір топ бұл пікірге қосылмайды. Олар Сталинград шайқасын бетбұрыс шайқас деп санамайды.
Еділ жағалауында неміс әскерінің негізгі себебін көрсете отырып шындықты айқындап жазған бұрынғы әскери қолбасшы И. Видердің “Катастрофа на Волге”, В. Адамның “Трудные решение”, Л. Штейдленнің “ОтВолги до Веймара”, және бұл әскери қолбасшылардың естеліктеріне қосылмайтын неміс әскери қолбасшылардың еңбектері де бар. Олар Э. Манштейн “Утеряные победы”, Типельскрихтің “История второй мировой войны”, тағы да басқа еңбектерді атап өтуге болады.
Сталинград шайқасы халықаралық маңызы бар шайқас болып саналады. Өйткені бұл шайқас Ұлы Отан және екінші дүниежүзілік соғыстың барысында түбегейлі бетбұрысқа жетуде шешуші үлес қосып, жау бетін кері бұрды. Осы шайқаста Кеңес үкіметкі стратегиялық инициативаны толық қолға алды және соғыс соңына дейін сақтап қалған болатын. Сталинград түбіндегі шайқас тек Кеңес үкіметінің ғана емес, сонымен бірге екінші дүниежүзілік соғыста фашистердің бетін кері бұрған шайқас болып саналады.
Екінші дүниежүзілік соғыста Кеңес үкіметінің жеңісі дүниежүзілік тарихта маңызды орын алды.
Сондай-ақ дүниежүзілік соғыста бебұрыс шайқас болып саналған. Сталинград шайқасының маңызын төмендетіп көрсетуде батыс зерттеушілері өздерінің көптеген насихатты еңбектерін жариялады. Ондағы мақсаттары Сталинград шайқасының маңызды шайқас болғандығын тарих беттерінен және Халықтың есінен түбегейлі өшіріп тастауға ұмтыды.
Дүние жүзінде тарихи шындықты бұрмалаған “естеліктер” және “зерттеулер” шықты. Зерттеулерде Сталинград шайқасының маңызы былай тұрсын, тіпті ол шайқастың болғандығы туралы (факітте) де айтылмаған. Осындай еңбектер жазған авторларды атап өтетін болсақ: американдық генерал Смит, генерал Брэдли, Маршалл, Дин, британдық фельдмаршал Монтгомери және т.б. тіпті баршаға танымал “Британдық энциклопедиясында” Сталинград шайқасын қарапайым шайқас ретінде көрсеткен бір-екі сөйлем жазған. Дәл осындай жайт “Американдық энциклопедиясында” да кездеседі.
Ал кейбір авторлар өз оқырмандарын екінші дүниежүзілік соғыста бетбұрыс болып саналатын Сталинград шайқасын Кеңес үкіметі емес керісінше ағылшын –американдықтардың үшінші реиті бомбалауының арқасында жеңді деп сендіруде. Батыста ағылшын –американдықтар Сталинград түбінде гитлерлік жасақтың талқандауына қолайлы жағдайды Кеңес үкіметі жасап бергендігі туралы айтылмайды. Әсіресе Сталинград туралы шындықты бұрмалауға батыс германдықтар белсенді жұмыс атқарды. Вермахтың бұрынғы әскер қолбасшылары фельдмаршал Манштеин, генерал Бутлар, Дерр тағы басқалар Сталинград түбіндегі жеңілісті жай ғана сәтсіздік немесе өкінішті қате деп түсіндіріді. Олардың айтуынша Сталинград түбіндегі жеңіліске Гитлер және оның жолын ұстайтын аз ғана топ кінәлі деп көрсетеді. Өйткені гитлерлік қылмыстан айырылу арқылы соғыстан кейігі қабылданған соңғы шешімдерді өзгертуге тырысып бақты. Бірақ сол кездері документтер, фактілер тарихтың өзі де кеңес –неміс майданында жеңіліске ұшыраған стратегиялық операцияларды ұйымдастыруда Гитлер мен бірге, оның жоғарғы қолбасшылары, яғни Идоль, Кейтель, Манштеин т.б. көмектесіп өз ойларын қосқан болатын. Кейін Гитлердің өзін айыптау, жеңілісті сәтсіз қате деп санау арқылы кеңес үкіметіндегі әскери қобасшылардың жауды жеңе алматындығына және Қызыл Армияның батырлығына күдік келтіру еді.
Екінші дүниежүзілік соғысқа байланысты әдеби естеліктерде, ғылыми зерттеулерде, оқулықтар мен мақалаларда Кеңес үкіметінің қосқан үлесіне, шығынына күдік келтіреді.
Батысгермандық «Шпигель» журналында Германияның талқандалуының басты себебі Кеңес армиясының соқысы емес, 1944 жылы «Арденндік операцияның» сәтсіздікке ұшырауы және Батыстықтардың соққысы деп көрсеткен.
Тарихи шындық сол 1942 жылы Кеңес одағы ұйымдастырған керемет әскери операция, Ұлы Оьан соғысы және екінші дүниежүзілік соғыста шешуші шайқас болды.
Гитлерлік генералдардың 1942-1943 жж қысқы жоспарында Кеңес Одағының оңтүстік ауданында барлық майданына кенеттен шабуыл жасау арқылы Кеңес Одағын басып алып оны талқандау болатын. Дегенменде фашистік Германияның саяси және әскери қолбасшылары 1942 жылдың басында-ақ бүкіл соғыс басында КСРО-ға ұйымдастырған жоспардың сәтсіз аяқталатынын байқаған болатын. Сондықтан Кеңес Одағына жаңа жосспар ұйымдастыруға кіріскенімен фашистік Германияның басшылары өз одақтастарына 1942 жылдың жазында Москва мен Ленинградты жермен жексен етіп Қызыл Армияны талқындаймыз деп сендіруде болатын. 1942 жылдың көктемінде кеңес-неміс майданында (неміс әскері) алдыңғы құрамдағы неміс әскері үштен бір бөлігінен айырылып, бір мезгілде бірнеше бағытта соғыс жүргізу мүмкіндігінен айырылған болатын.
Сондықтан Гитлердің 1942 жылғы страттегиясындағы басты мақсат КСРО әскерінің барлығын дерлік жою және экономикалық базасынан айыру болатын. Вермахтың генералдық штабында мынадай пікір қалыптасты, егер 1942 жылы жетістіктерге жету үшін басты щабуылды Оңтүстік стратегиялық бағытта, яғни Донбас, Сталинград және Кавказды алу арқылы жеңіске жетуге болады деп пайымдады.
1942 жылы неміс-фашистік жасақтарының кезекті міндеті Вермахтың Бас қолбасшысының 1942 жылы 5 сәуір дерективасында айқындалған болатын.
“Кинстердің басқаруындағы қалған әскери-экономикалық оталықтарынын айыру”. Сондай-ақ дерективада: “Ең алдымен маңызды оперцияны жүргізу үшін Оңтүстік аудандардағы Донның батыстағы жаудың негізгі күшін ұрту арқылы Кавказдың невтік аудандарын басып алу және Кавказдың таулы жоталарынан асып өту болатын”
“Маңызды операцияға” қатысатын жасақшыларға Бас қолбасшы Донның оңтүстік және шығыс жерлерін басып алуғы қолайлы болған әрбір мүмкіндікті қодануға рұқсат берді. Тіпті Сталинградқа кіруіне тәуекел жасауларын сұрады.
Вермахтың 1942 жылғы стратегиялық жоспарында Кавказ орталықтанған маңыздыжер ретінде қаралатын, ал Сталинград стратегиялық жоспарларға жету барысында басып алу көзделді.
Операцияның қорытындысында немістер Харьков және Изюм-Барвенков аудандарындағы өз күштерін көбейтіп стратегиялық инициативаны қолға алды.
1942 жылдың 28 маусымда гитлершілер кеңес-неміс майданындағы шабуыл бағытын оңтүстік қанатқа қарай бұрды.
Неміс фашистерінің басты мақсаты Оңтүстік Кавказ екені айқындалғаннан кейін ставканың Бас қолбасшысы және әскери қолбасшылары Сталинградты маңызды стратегиялық аудандардан бірі яғни елді, оңтүстігі мен орталығын байланыстыратын бірі ретінде қарапе осы аудандардағы маңызды су және құрлық жол қатынастарын бақылауға алды. Географиялық және экономикалық жағдайына қарай Сталинградты Кеңес Одағының маршалы А. М. Василевский былай деген болатын: “Бұл аудан стратегиялық маңызға да ие”.
Кеңе үкіметі Сталинградта және оған барар жолда мықты (қорғаныс) шабуыл ұйымдастыруға кіріскен болатын. Савка шілденің 12-сінде Сталинград майданын құрды. Онда 62-ші, 63-ші жіне 64-ші құралған армия ставкадан Сталинградқа бағыт алды.
1942 жылы шілдеден КСРО-ның жоғарғы Кеңес Президиумында Сталинград облысы соғыс жағдайында деп жарияланды. Сталинградтық обком партиясы мен қалалық **** тез арада жергілікті тұрғындарды мобилизациялауға кірісті. Қысқа мерзімде халық жасақтары жаңа бөлімшелерге бөліне бастады.
1942 жылы шілденің ортасында фашистік неміс жасақтарының Сталинград облысының территориясына бастырып кіргенінде Сталинград бағытына ұсынылған кеңес жасақтары қорғаныс шептері толық аяқталмаған болатын. Сталинград шайқасы 17 шілдеде кеңес жасақтарының қиын жағдайына тап келді. Осы уақытта Сталинград ауданына шабуылдаушы 6-армияның құрамында 270 мыңға жуық адам, 400 танк және 1,2 мың әскери самолеттері болатын.
Оған қарсы тұратын кеңес жасақтарының құрамында 160-мыңға жуық адам, 2,2 мың қарумен миномет, 400 танк жіне 514 самолет бар болатын.
Гитлершілер кеңестердің күшінен басым түскенін көргеннен кейін Сталинградты өте тез арада ала алатындарына кәміл сенді.
Бірақ Сталинградтағы вермахтың дивизиясы төзімді қарсылық көрсете алатын кеңес жасақтарына тап келді. Жаудың алға жылжуы бірден тоқтап қалды. Вермахтың жоғарғы қолбасшысы Сталинградтағы кеңес жасақшылары операцияның басты мақсаты болған Кавказды неміс фашист армиясынан басып алуына кедергі болады деген күдікпен мұндағы армияны тез арада талқандауға бұйрық береді. Дегенмен Сталинградтағы кеңес жасақшыларының қарсылығын жеңу мүмкін болмады.
Вермахтың жоғары командованиесінде шілдедегі жағдайды Идоль былай деп тұжырымдады. “Кавказдың тағдыры Сталинградта шешімді” деді.
Гитлер 31-шілдеде 4-ші танк армиясын Кавказдан Сталинградқа бұруын бұйрық берді.
Сталинградқа бағытталған жау күшінің өте тез арада көбейгені соншалық: шілденің ортасына қарай 14 дивизия болса, тамыздың ортасында – 39 дивизия жиналған болатын.
Сталинград бағыты қосымшадан басты әрі шешуші шайқасқа айналды.
Әрине, бұл немістердің басты мақсаты болған Кавказдағы күші азайып қалды деген емес. Гитлершілер Сталинградта тұйыққа тіреліп қалғанымен операцияның басты мақсатына табанды түрде ұмтылды.
1942 жылы тамыздың екінші жартысында, қандай қиыншылық болса да Басты Кавказ жотасын және невтік аудандар болып саналатын Грозныймен Бакуды басып алу үшін фашистік неміс жасақтары жаңа қарумен жаңартылды. Олардың жолдарында кедергі болған Кавказдың таулы жотасы емес, керісінше Кавказды қорғаушы кеңес әскерінің батырлығы мен қаҺармандығы болатын.
1942 жылы гитлердің стратегиялық жоспарындағы Сталинград пен Кавказдв алуына Кеңес Одағынның қарулы күштерінің батырлығы жоспарды толығымен талқандады.
Қала іргесіндегі және қаладағы шайқас, орыстар ұйымдастырған контуршабуылдың нәтижесі, 6-шы неміс армиясының қоршауға түсуі және неміс әскерінің кері шегінуінің басты себебі неде болды? Сталинград шайқасының маңызы қандай? Деген сұрақтарға жауапты осы естеліктерден табуға болады.
Пайдаланған әдебиетттер

1.Г.К. Жуков “Воспаминания и размышления” М:-1990
2.А.М. Василевский “Дело всей жизни” М:-1988
3.К.К Рокоссовский “Солдатский долг” М:-1968
4.В.И. Чуйков “От Сталинграда до Берлина” М:-1985
5. П.И.Батов “В походах и боях” М:-1984
6. В. Адам “Трудное решение” М:-1972
7. Э. Манштейн “Потерянные победы” М:-2004
8.. Л. Штейдле “От Волги до Веймара”М:-1973
9. Н. Яковлев “19 ноября 1942” М:-1979
10.В.П. Калинкин “Сталинградская битва, ее этапы и значение ”
Алматы:-1993
11. История великой отечественый войны Советвкого союза
1941-1945 М:-1965
12. Великая Отечественная война Советского союза М:-1970
13. К.К.Рокоссовский “Великая победа на Волге”М:-1965
        
        Жоспар
I. Кіріспе
II. Негізгі бөлім
1.Тарау. Кеңес әскери қолбасшылардың естеліктеріндегі Сталинград
шайқасы
1:1 Г.К.Жуков естеліктеріндегі ... ... А.М. ... ... ... ретінде
2. Тарау. Неміс әскери қолбасшылардың көзқарастары
2:1 В.Адам Сталинград шайқасы туралы
2:2 ... және оның ... ... Пайдалаған әдебиеттер
Кіріспе
1941 жыылы 22 маусымда фашистік Германияның әскері Кеңес ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы жылдары
даңқты істермен қаҺарман, батыр халық ... өзін ... ... ... ... ... ... ерлік шайқас Ұлы Отан
соғыс тарихында оның бір алтын беті ... ... От ... екі жүз
тәулік бойы лаулап жанған осы Сталинград шайқасы ең ауыр да, ең қатал
да сындардың бірі болды. ... ... ... тағы да бір
серпіліс осында жасалды.
Сталинград ... ... ... ... ... ... оны зерттеу біз үшін өте маңызды. Ғылыми жұмысымыздың
мақсаты ... ... ... кеңес және неміс әскери
қолбасшылардың естеліктеріндегі көзқарастарын ... ... бұл ... ... дүниежүзілік соғыста бетбұрыс шайқас
болғандығын дәлелдеу.
Сталинград шайқасы туралы ... ... ... жазылды,
әлі де болса жазылады. Бірақ шайқасқа қатысқан әскери ... ... ... аудармасақ, сонау артта қалған уақытты
толық суреттеуге мүмкіншілік болмайды. Олар өз естеліктерінде қаланың
қирағанын, жасақтар арасында не ... ... ... ... еміс ... кері ... – достарының әңгімесінен е
біреудің бұйрығымен жазған жоқ. Олар өздері көргендерін жазды. Өйткені
әскери қолбасшылар майдандағы жағдайдан толық хабардар және де ... ... ... ... ... ... кейін Волга жағасындағы шайқасты тереңінен
және жан-жақты сипатын ашып ... ... ... ... ... ... болсақ Кеңес үкіметінің әскери қолбасшысы Маршал Жуковтың
“Воспоминание и размышления”, А. М. Василевскийдің “Дело всей жизни”,
Сталинград майданының әскери ... А. И. ... “В ... Дон ... ... қолбасшысы К. К. Рокоссовскийдің
“Великая победа на ... және ... ... В. И. Чуйковтың
“Сражение века” және “В трудные дни Сталинграда”, П. И. Батовтың “В
походах и ... атты ... ... ... қатысты негізгі
дереку көздері болып табылады.
Бірақ Сталинград шайқасына ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге неміс ... да ... ... мұра етіп ... еңбектері жарық
көрген.
Сол әскери қолбасшылардың естеліктеріндегі Сталинград шайқасына
арналған ғылыми әдебиеттердің тарихамасына назар ... ... ол ... егізгі екі бағытта жазыланын көруімізге болады.
Бір тобы кеңе әскери қолбасшылардың еңбектеріндегі пікірге ... ... ... ... соғыста бетбұрыс шайқас
болды деп санаса, екінші бір топ бұл ... ... ... ... ... ... деп санамайды.
Еділ жағалауында неміс әскерінің негізгі себебін көрсете ... ... ... ... әскери қолбасшы И. Видердің
“Катастрофа на ... В. ... ... ... Л. Штейдленнің
“ОтВолги до Веймара”, және бұл ... ... ... ... әскери қолбасшылардың еңбектері де бар. Олар Э.
Манштейн “Утеряные ... ... ... ... мировой
войны”, тағы да басқа еңбектерді атап өтуге болады.
Сталинград ... ... ... бар ... ... ... бұл ... Ұлы Отан және екінші дүниежүзілік ... ... ... ... ... үлес қосып, жау бетін
кері бұрды. Осы шайқаста ... ... ... ... ... алды және ... соңына дейін сақтап қалған болатын.
Сталинград түбіндегі шайқас тек ... ... ғана ... ... ... ... ... фашистердің бетін кері бұрған шайқас
болып саналады.
Екінші дүниежүзілік соғыста Кеңес үкіметінің ... ... ... орын ... ... соғыста бебұрыс шайқас болып саналған.
Сталинград шайқасының маңызын төмендетіп көрсетуде батыс зерттеушілері
өздерінің көптеген насихатты ... ... ... ... шайқасының маңызды шайқас болғандығын ... ... ... ... ... өшіріп тастауға ұмтыды.
Дүние жүзінде тарихи шындықты ... ... ... шықты. Зерттеулерде Сталинград шайқасының маңызы былай
тұрсын, тіпті ол шайқастың болғандығы ... ... де ... еңбектер жазған авторларды атап өтетін болсақ: ... ... ... ... ... Дин, ... ... және т.б. тіпті ... ... ... Сталинград шайқасын қарапайым шайқас ретінде
көрсеткен бір-екі сөйлем ... Дәл ... жайт ... да кездеседі.
Ал кейбір авторлар өз оқырмандарын екінші дүниежүзілік соғыста
бетбұрыс болып саналатын Сталинград шайқасын ... ... ... ағылшын –американдықтардың үшінші ... ... ... деп ... ... ағылшын –американдықтар
Сталинград түбінде гитлерлік жасақтың талқандауына қолайлы жағдайды
Кеңес ... ... ... ... ... ... ... шындықты бұрмалауға батыс германдықтар белсенді
жұмыс атқарды. Вермахтың ... ... ... ... ... ... Дерр тағы ... Сталинград түбіндегі
жеңілісті жай ғана сәтсіздік немесе өкінішті қате деп ... ... ... ... ... ... және ... ұстайтын аз ғана топ кінәлі деп ... ... ... ... ... соғыстан кейігі ... ... ... ... ... ... сол кездері документтер,
фактілер тарихтың өзі де кеңес –неміс майданында жеңіліске ұшыраған
стратегиялық операцияларды ... ... мен ... ... ... яғни Идоль, Кейтель, Манштеин т.б. көмектесіп
өз ойларын қосқан болатын. Кейін Гитлердің өзін ... ... қате деп ... ... ... үкіметіндегі әскери қобасшылардың
жауды жеңе алматындығына және Қызыл Армияның батырлығына күдік
келтіру ... ... ... ... әдеби естеліктерде,
ғылыми зерттеулерде, оқулықтар мен мақалаларда ... ... ... шығынына күдік келтіреді.
Батысгермандық «Шпигель» журналында Германияның талқандалуының
басты себебі Кеңес ... ... ... 1944 жылы ... ... ... және Батыстықтардың соққысы деп
көрсеткен.
Тарихи шындық сол 1942 жылы Кеңес одағы ұйымдастырған ... ... Ұлы Оьан ... және ... дүниежүзілік соғыста
шешуші шайқас болды.
Гитлерлік генералдардың ... жж ... ... ... ... ауданында барлық майданына кенеттен шабуыл жасау
арқылы Кеңес Одағын басып алып оны ... ... ... ... ... және ... ... 1942 жылдың
басында-ақ бүкіл соғыс басында КСРО-ға ұйымдастырған ... ... ... ... ... Кеңес Одағына жаңа жосспар
ұйымдастыруға кіріскенімен фашистік Германияның ... ... 1942 ... ... Москва мен Ленинградты жермен жексен
етіп Қызыл Армияны талқындаймыз деп сендіруде ... 1942 ... ... майданында (неміс әскері) алдыңғы құрамдағы
неміс әскері үштен бір бөлігінен ... бір ... ... ... жүргізу мүмкіндігінен айырылған болатын.
Сондықтан Гитлердің 1942 жылғы страттегиясындағы басты мақсат
КСРО әскерінің ... ... жою және ... ... болатын. Вермахтың генералдық штабында мынадай пікір қалыптасты,
егер 1942 жылы ... жету үшін ... ... ... ... яғни Донбас, Сталинград және Кавказды алу арқылы
жеңіске ... ... деп ... жылы неміс-фашистік жасақтарының кезекті міндеті Вермахтың
Бас қолбасшысының 1942 жылы 5 ... ... ... ... қалған әскери-экономикалық
оталықтарынын ... ... ... “Ең алдымен маңызды
оперцияны жүргізу үшін Оңтүстік аудандардағы Донның батыстағы жаудың
негізгі ... ұрту ... ... невтік аудандарын басып алу және
Кавказдың таулы жоталарынан асып өту ... ... ... ... Бас ... ... және шығыс жерлерін ... ... ... ... ... ... ... берді. Тіпті Сталинградқа кіруіне тәуекел
жасауларын сұрады.
Вермахтың 1942 жылғы ... ... ... ... ... қаралатын, ал Сталинград
стратегиялық жоспарларға жету барысында басып алу ... ... ... ... және ... өз ... көбейтіп стратегиялық инициативаны қолға
алды.
1942 жылдың 28 маусымда гитлершілер кеңес-неміс ... ... ... ... қарай бұрды.
Неміс фашистерінің басты мақсаты Оңтүстік Кавказ ... ... ... Бас қолбасшысы және әскери қолбасшылары
Сталинградты маңызды стратегиялық аудандардан бірі яғни ... мен ... ... бірі ... ... ... маңызды су және құрлық жол қатынастарын бақылауға алды.
Географиялық және ... ... ... ... ... маршалы А. М. Василевский былай деген болатын: ... ... ... да ... ... Сталинградта және оған барар жолда мықты
(қорғаныс) шабуыл ұйымдастыруға кіріскен болатын. ... ... ... ... ... құрды. Онда 62-ші, 63-ші жіне 64-ші құралған
армия ставкадан Сталинградқа ... ... жылы ... ... ... ... Президиумында
Сталинград облысы соғыс жағдайында деп жарияланды. Сталинградтық обком
партиясы мен қалалық **** тез ... ... ... ... ... ... ... жасақтары жаңа
бөлімшелерге бөліне бастады.
1942 жылы шілденің ... ... ... ... облысының территориясына бастырып кіргенінде Сталинград
бағытына ұсынылған кеңес жасақтары қорғаныс шептері толық аяқталмаған
болатын. ... ... 17 ... ... ... ... тап ... Осы уақытта Сталинград ауданына шабуылдаушы 6-
армияның құрамында 270 мыңға жуық ... 400 танк және 1,2 мың ... ... ... ... ... жасақтарының құрамында 160-мыңға жуық
адам, 2,2 мың қарумен ... 400 танк жіне 514 ... бар ... ... ... ... ... көргеннен кейін
Сталинградты өте тез арада ала ... ... ... ... вермахтың дивизиясы төзімді ... ... ... ... тап ... ... алға жылжуы бірден
тоқтап қалды. Вермахтың жоғарғы қолбасшысы Сталинградтағы кеңес
жасақшылары операцияның басты мақсаты ... ... ... ... басып алуына кедергі болады деген күдікпен мұндағы армияны
тез арада талқандауға бұйрық береді. Дегенмен ... ... ... жеңу ... ... ... командованиесінде шілдедегі жағдайды Идоль
былай деп ... ... ... ... ... ... 31-шілдеде 4-ші танк армиясын Кавказдан Сталинградқа
бұруын бұйрық берді.
Сталинградқа бағытталған жау күшінің өте тез ... ... ... ортасына қарай 14 дивизия болса, тамыздың ортасында
– 39 дивизия ... ... ... ... басты әрі шешуші шайқасқа айналды.
Әрине, бұл немістердің басты мақсаты болған ... ... ... деген емес. Гитлершілер Сталинградта тұйыққа тіреліп
қалғанымен операцияның басты мақсатына табанды түрде ұмтылды.
1942 жылы ... ... ... ... ... ... ... Кавказ жотасын және невтік аудандар болып саналатын Грозныймен
Бакуды басып алу үшін ... ... ... жаңа ... ... жолдарында кедергі болған Кавказдың таулы жотасы
емес, керісінше Кавказды қорғаушы кеңес әскерінің ... ... ... жылы ... ... ... ... пен
Кавказдв алуына Кеңес Одағынның қарулы күштерінің батырлығы жоспарды
толығымен талқандады.
Қала іргесіндегі және қаладағы шайқас, орыстар ... ... 6-шы ... ... ... ... және
неміс әскерінің кері шегінуінің басты себебі неде болды? Сталинград
шайқасының маңызы қандай? Деген сұрақтарға ... осы ... ... ... әскери қолбасшылардың естеліктеріндегі Сталинград шайқасы
Негізгі әскери қолбасшылардың бірі Г.К. ... пен ... ... ... ... ... ... аударсақ.
1942 жылы қазан айында неміс командованиесі Шығыс майданда
стратегиялық ... ... ... ... Гитлерлік жасақ осы
уақытта үлкен шығынға ұшырауы ... ... ... ... ... ... ... қарсы соғыстағы жоспарының екінші ... ... ... ... ... өз ... жылы ... толық жеңіске жетуі үшін жағдай жасауларын талап
етті.
Неміс командованиксінің талабы бұл кездегі қиын ... ... ... ... ... ... ... 1941 жылғы
сияқты жасақтың Қара теңізден Солтүстік Кавказ арқылы ... , ... ... теңізіне дейін созылуы, майданда стратегиялық резервтің
болмауы, жасақтар мен халық арасында саяси – ... ... ... . ... ... ... ... және соғыс
қиыншылықтарын жеңіп шығуы.
1942 жылы қараша ... ... ... ... ... майданында
266 дивизия оның құрамында 6,2 миллионға жуық адам есептелінген және
70 мың қару мен минометтер, 6600 ... мен ... ... ... ... және 194 ... кораблі болатын.
Осы уақытта Кеңес одағының әрекеттегі армия құрамында 6,1
миллион адам , 72,5 қару мен ... , 6014 ... , 3088 ... бар ... осы ... ... ... 25 дивизия, 13
танктік және ... ... жеті ... ... ... еді.
1942 жылы 14 қазанда немістердің құрлықтағы ... ... ... ... ... ... өздері соңғы шайқаста айтарлықтай әлсіреген және
1942-1943 жылдың қысында ... ... ... ... ие бола ... бұл ондай емес еді.
Орыс жасақтарының 1942 жылғы жазғы және ... ... ... “Центр” армиясына қарсы шабуылы белсенді жүрді. Ставканың
есептеуінше жауды адастыру керек болды. Өйткені жау ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан Гитлерлік коалиция үлкен күшті ... ... ... ... Лук ... ... танктік және
әскери дивизия жөнелтілген болатын. Германия мен Франциядан келген
жеті ... ... және ... аудандарына бағытталған еді.
Воронеж бен Жиздерден Ярцева және Рословл аудандарына екі ... ... ... ... ... ... ... армиясының
12 дивизиясы әр жерлерге жіберілген болатын.
Неміс разведкаларының ... ... ... ... ... контуршабуылға дайындықты айта алмады. Онда 11
армия және басқа танктік, ... ... ... мен
бригадалар болды. 13,5 мың қару-жарақ пен минометтер, 1000 нан ... ... 115 ... ... 900ге жуық ... ... ... аяқталғаннан кейін бұрынғы неміс – фашистік армияның
әскери ... ... ... сол жақ ... ... ... алмадық делінген.
“Бұл ауданда орыстардың ... ... ... ... хабар
болмады. Алдын бұл жерлерде ештеңе болмайтын, бірден шешуші маңызы
бар үлкен күшті соққы берді.”
Контуршабуылға дейінгі ... ... ... келесідей
болатын. Орталық Дон аудандарында, Сталинградта және ... “Б” ... ... күші ... болатын. Нақтырақ
айтсақ 8-италян, 3және 4 румын ... және 6 және 4 ... ... болатын. Орта есеппен дивизия 15-20 км-ге келетін.
Жоғарғы бас ... “Б” ... ... үшін жоспар
ойластырылды. Онда Сталинград ауданында жауды жеңу, ал ... ... ... ... ... неміс армиясын толығымен
талқандау болатын.
И.В. Сталиннің өлімінен кейін тарихта ... ... ... Яғни ... ... ... кім ... мәселе.
Кейбір мәліметтерге сүйенсек бұл шабуылдың жоспарын 1942 ... ... ... дайындалған еді делінген мәлімет бар.
Бірақ онда контуршабуылдың жоспары емес, тек ғана Сталинградтағы
жауды ... тұру үшін ... ... Осы ... ... ... контуршабуыл туралы ойламаған да еді.
Сонымен бірге 6 ... ... ... ... кеңесі
Ставкаға өздерінің контуршабуыл туралы жоспарын жіберді деген де
пікір бар.
Бұл ... А. М. ... ... деп ... береді.
“ 6 қазан күні ерте азанда біз Н.Н.Воронов және В.Д. Иванов пен
бірге Стлинград майданына жол ... ... біз Н.И. ... ... Сол күні ... ... жасақ командованиесі
және әскери кеңеспен кездесіп Сталинград ... ... ... ... туралы әңгеме болды. Бұнда ешқандай жоспардың
жоқ екенін баяндады.” Тарихи еңбектерде Оңтүстік –Батыс ... Н.Ф ... ... ... ... ... ... – Батыс майданы қазан айының соңында контуршабуылдың
жоспары бойынша күштердің аяқ жағында құрылды және ... ... ... ... ... ... ... үшін Сталинград
ауданындағы үш майданның ... ... ... ... болу керек.
Әрине бұндай толық мәліметті қолында бар орган ғана біледі. Яғни
Жоғарғы Бас қолбасшы мен Генералдық штаб. Осы органға ... ... ... ... ... ... ... Бұл мәліметтерді Ставка
мен Генералдық штаб анализ жасап, белгілі бір қорытынды жасайтын.
Сталинград ... ... ... ... ол
аудандардағы майдандарға ... ... ... ... ... ... сөзсіз Ставка мен Генералдық штаб.
Сонымен тікелей шайқастың ... ... ... ... Кеңес
әскерінің Харьков пен Воронеж түбіндегі жеңілістерінен кейін дұшпан
инициативаға ... ие ... да, ... ... ... ... ... тысқыра берді. Гитлер мен оның айналасындағылар
Еділдің ... мен ... ... ... ... ... ... резервтерді алдын ала ... ... және ... армияларын жеткізді.
Сонымен бірге Кавказға шабуыл басталды, онда ... ... ... ... ... ... тіпті Кавказдың ең биік нүктесі –
Эльбрус тауына нацистік Германияның жалауын қадап үлгерді. Тамыздың
23-інде немістің танкілер тізбегі ... ... ... ... қорғанысын бұзып, Еділге шықты. Дұшпанның ... ... ... ... бұзды. Оның Еділге ... ... ... ашық ... радио арқылы беруге тура келді.
Қаланы қорғауға шұғыл түрде ... ... ... халық жасақтары, тылдағы бөлімдер ұйымдастырылды.
Сталинград майданының кейбір ... ... ... ... ... жасалды, бірақ ол үшін танктер де, авиацияда жетіспеді.
Сталинград толассыз бомбаланды.Қала жанып жатты. Күрес жалғаса
берді.
1942жылы ... 12-не ... ... жоғарғы қолбасшысы
Сталинград майданын құрды. Оған 62-ші,63-ші,64-ші жалпы әскерлік армия
және 8-әуе ... ... ... ... ... бірнеше тобы Сталинград майданына қосылды. Бұл майданға Дон
өзенінен Павловскаға және ... одан әрі ... ... ... ... 17-не Сталинград майданының жасақтарымен 6-
шы армияның негізгі күші Волга жағасында шайқасты. Осы ... ... ... Ұлы ... басталды. Неміс әскерлері қалаға кірерде 13
дивизия болды. Шілденің 22-де оның саны 18 дивизияға жетті. Ал ... ... ... ... ... ... жоқ, тек 64-ші
армияға екі атқыш дивизиясы қосылды.
Шілденің 22-де Сталинградқа ... ... ... ... ... көруге болады.
|Күш-қуаттар |Жау әскері ... ... ... ... саны |18 |16 |1,2:1 ... саны |250000 |187000 |1,2:1 ... |7500 |7900 |1:1 ... саны |740 |360 |2:1 ... саны |1200 |337 |3,6:1 ... ... ... түрде ұмтылды және олар қалаға
солтүстік жағынан ғана емес, оңтүстік тұстан кіре алды. Қыркүйектің ... ... ... Сталинград ауданында жүрді. Қаланы 62 (қолбасшысы-
генерал В.И.Чуйков ... 64) ... М.С. ... ... қорғады. Неміс –фашист әскерлері қаланы
шабуылмен алмақ болып қатарынан төрт рет ... ... ... ... ... ... ... соншалық, келген жаңа күшті- генерал А.И. Родимцевтің
дивизиясын ... ... ... ұрысқа салуға тура келді. Әрбір
үй қамалға айналды, онда қарсыласушы жақтардың күштері кей ... әр ... үшін ... ... жүргізді.
Қарашаның басында Гитлер сөз сөйлеп, онда былай деп мәлімдеме
жасады: “Менің Еділге белгілі бір ... ... бір ... тұсынан
шыққым келді. Бұл қала Сталиннің өзінің есімімен аталатын болып шықты…
Менің бұл қаланы алғым келді. Асыра мәлімдеме ... мен ... оны ... ... деп айта ... Шағын бөлігі ғана әзірше біздің
қолымызда емес”. Гитлер ... ... еді: қала ... ... ... ... бірден шабуылдап та, бірнеше
шабуылмен алуға әрекет етуінің нәтижесінде де ала алмауының себебі
неде? Өйткені ... ... ... ... түбіндеде, Москва
түбіндеде болды ғой, мұнда да мақсатқа жетуге бірнеше ... еді. ... жеке өзі ... ... мен ... ... айтуға, оның генералдарының әрекеттерін сынауға
болады, бірақ шешуші сәттерде қаланың кеңес жауынгерлерінің еркі ... ... ... бергенін көруге болады. Сталинград
қорғанысында жауынгерлер мен ... ... ... ... ... келе бермейтін” міндеттерді орындап шықты.
Неміс – фашист бөлімдеріне стратегиялық ... күрт ... ... беру ... ... ... болды. Паулюстің 6-
армиясы және Готтың 4-танк бригадасы алып ... ... ... ... ... сонда шырмалып қалды. Жүздеген километрге созылған
осы тізбектің жан-жағы итальян, венгр, румын әскерлерінен құралды. Бұл
бөлімдер нашар қаруланған, ... аз еді. ... ... жат ... үшін ... ... Міне, нақ осы тұстан,
тізбектің негізгі тұсынан соққы беру ... Ол үшін ... ... ... ... болды. Мұның бәрі Сталинградты
қарғаушылардың тағы екі ай төтеп бере алатындығына байланысты болды.
Сталинград түбіндегі қарсы ... ... ... ... сақтай отырып,
егжей- тегжей дайындалды.
Әрине, өз әскерінің ... ... ... ... ... ... олар ... шабуыл операциясын жасау үшін ... күші ... деп ... ... командованиесінің
бұйрығында: “Орыстардың өздері соңғы ұрыстардың ... ... және 1942-43 ... ... ... ... ... күшті
орналастыра алмайды”,-делінген. Бірақ жау қателескен еді. ... ... ... ... ... ... осы ... әскерлер
санының жалпы арасалмағы тең болды, ал басты соққы беретін ... және ... үш есе ... қол ... кестеге назар аударыңыз:
|Күш-қуаттар |Кеңес әскері |Жау әскері ... ... саны |1015300 |1011500 |1:1 ... саны |979 |675 |1,4:1 ... |13535 |10290 |1,3:1 ... саны |1350 |1216 |1,1:1 ... ... ... әскерлерінің осы заманғы танктерді,
самолеттерді, басқада техниканы жеткілікті ... ... ... ... ... ... ... операция “Уран” деп аталды.Операция негізгі
екі кезеңнен тұрды: біріншісінде- дұшпанның қорғанысын бұзып ... ... ... ... ... белгіленді; екіншісінде – берілу
жөнінде үзілді- кесілді талапты қабыл алмаса, қоршауға түскен дұшпанды
құрту жоспарланды. Осы мақсаттар үшін үш - ... ... ... Ватутин), Дон (генерал К.К. Рокоссовский) және Сталинград
(генерал А.И. Еременко) майданының күші ... ... ... ... ... ... артиллериялық
даярлықпен басталды, кейін танк және механикаландырылған бөлімшелер
іске қосылды.
Бұл майдан бір мезгілде 3-румын және 5-танк ... ... ... ... күн ... ... Дон армиясының әскери қолбасшысы Маршал
К.К. Рокоссовский былай деп суреттейді:
“Міне күткен күн де келді. Оңтүстік –Батыс майданы ... ... ... ... бастады. Сол шабуылын бастағанның дәлелі
еді”.
Бұл күнді Кеңес үкіметінің әскери қолбасшысы Маршал Г.К. ... деп ... ... 19-на ... 7ден 50 минут өткен кезде, генерал
Н.Ф.Ватутиннің басшылығымен ... ... ... бір мезгілде 3-
румын және 5-танк армиясына күшті соққы берді.”
Қарашаның 20-на ... ... ... румын дивизиясына
бастады. Қарашаның 23-не сағат 16-да Оңтүстік-Батыс және ... ... ... ... ... ... алды.
Сталинград майданындағы Паулюстің армиясы бір аптаға жетпей
қоршауға түсті. Қоршауға түскен әскерлерді сырттан соққы беру ... ... ... ... ... ... басшылығымен
“Дон” армиясы тобын құрды, ол Сталинград тобына бұзып өтуді бастады.
Паулюске көмекке ... ... ... ... ... ... 2- ... армиясын бұрды.
Ұрыстар сыртқы шеңберде және ішкі шеңберде де, барған сайын
өршелеленген ... ... ... ... күші ... ... ... көшуге мәжбүр болды. Оңтүстік –Батыс және Сталинград
майдандарының ойдағыдай әрекет ... ... 8 ... 3 және 4-румын армиясының негізгі күштері талқандалды.
Солтүстік Кавказда әрекет етуші неміс –фашист ... ... ... ... ... ... ... 1943 жылы қаңтардың 10-да К.К.
Рокоссовскийдің қолбасшылығымен кеңес әскерлері ... ... ... ... ... жоюға кірісті. Неміс бөлімдері рухани
жағынан азып-тозды. Қоршауда қалғандарға үздіксіз қызмет ететін ... ... ... ... ... авиациасы іске
асыртпады.
Қоршауда қалған неміс ... ... ... және ... ... ... мүлде түсінбейтіндігін өз көздерімен көрді.
Неміс жағдайларынан күдер үзді, ... ... 2-сі ... 6-шы ... ... ... тұтқынға берілді.
Сталинград түбіндегі неміс армиясының жеңілуі жөніндегі басты
себепті Кеңес Үкіметінің әскери қолбасшылары былай деп көрсетеді: ... ... ... ... ... ... ... Гитлер, оның 1942жылғы стратегиялық
жоспарының күйреуіне әкеліп ... ... ... ... ... негізгі соқының дұрыс бағытталуы,
тұтқиылдан ұйымдасқан “Уран”, “Сатурн” және ... ... ... ... ... ... жазған.
Кеңес командованиесі қоршаудағы бөлімдерге үзілді –кесілді
талап қойды, оларды бөлімдер алдында қабылдамады.
Қойылған талаптарда ... ... да ... ... ... құрамының әскери формасын, айырым белгілері мен
ордендерін, жеке заттарын, ... ... ал ... ... суық ... ... қалдырамыз.
Барлық берілген офицерлерге, унтер –офицерлерге және әскерлерге
дереу қалыпты тамақ беріледі. ... ... ... және ... ... жәрдем көрсетіледі”.
Немістер Гитлердің тарапынан көмектен ... ... ... ... күні Сталинградтағы 6 –армиядан қалған бөлігі тұтқынға
берілді.
Сталинградты қорғаушы батырлардың ... ... ... жағалауындағы қорғаныс шайқасы 4 айға созылды, яғни ... 18 ... ... Сталинград және Оңтүстік-Шығыс
майдандардың қарсылығын жеңіп қала шетіне шығу үшін осы ... ... ( 12 ... ... Егер ... ... дейін
шамамен 150 км, яғни фашистердің жер қайысқан қалың қолы орта есеппен
тәулігіне 2,5-3 км-ге жылжыған болатын.
Осы мезгілдің екінші жартысында, яғни екі ... аса ... ... ... қаланы алуға ұмтылды.Алайда бұған генерал В.И.
Чуйков пен М.С. Шумилев басқарған 62-ші және 64-ші армия ... ... ... ... ... Гитлершілер Сталинградтағы бір ғана
ауданды толығымен қоршауға алды, ал басқа бес ауданға жарым жартылай
кіре ... Ал ... ... ... қорғаушы жауынгерлер жаудың аса
басымдық күшіне қарсы тұрып фашистерге Сталинградты ... ... ... ... ... рет Сталинградты алудың уақытын
белгілеген болатын. ... ... ... ... ... ... ... дейін ести алмады. Гитлерлік жауынгердің бірі үйіне
жазған хатында былай деген: ... ... ... бір ғана ... Бірақ біз оған әлі жете алмай келудеміз.
Сталинград қорғанысындағы ... мен ... ... В.И. ... ... ... ... қолынан келе
бермейтін” міндеттерді орындап шықты. Бұған тең ... ... ... ... ... ... болады: Гитлершілер Голландия мен Бельгияны
оккупациялауына 19 күн, Францияға 44 күн, ал қазіргі таңда ...... ... фашистер 58күн тоқтаусыз шабуылдауында да үйдің
бір бөлігін де ала алмады.
“Повлов ... ... ... ... ... ... вермахт еуропадағы үлкен қалаларды алуда да мұншалықты көп
жауынгер ... ... ... ... өшпес ерлік символы болып қалды.
1942 жылдың күзінде қаланы қорғаушы жауынгерлер гитлершілерге
үлкен шығын алып келді: қайтыс ... және ... адам ... 700 мың, 2000 нан аса қару мен ... 1 ... ... ... қару,1,4 мыңнан аса әскери және транспорттық
самолет. Кеңес жасақшыларының Еділ жағалауындағы жауға ... ... ... ... ... ... ... Одағының Маршалы қорғаныс шайқас
кезіндегі 62-ші армияның штаб бастығы Н.И. Крылов былай дейді:
Тіпті ұзақ мерзімге ... ... ... ... ... ... бара ... әскери рухтарын
жоғалтпады. Олар ... ... ... ... ... ... ... жағалауындағы қаладағы ерлік қорғаныс шайқастың құрметіне
1942 жылы ... КСРО ... ... ... ... ... Сталинграда” атты медаль берілді осы медальмен 700 мыңнан
аса адам марапатталды. Сталинградқа “Батыр қала” ... ... ... ... армияының қоршуға алуында кеңес
армия сының жеткен жетістігі.
Сталинград түбінде қоршауға алған операцияның жетістігі ... ... ... ... бұл ... ... ... болатын. Осы
операцияны ұйымдастыруда саяси-қайраткерлер, әскери қолбасшылар ... ... Ал ... ... мен ... ... ... командованиясы басты соққыны беруде ... ... ... ала ... осы ... ... Оңтүстік-Батыс
майданы Донның оңтүстік жағалауындағы ... ... ... көлінің арасындағы тар өткел Сталинград
майданынының жасақтарына келесі басты ... ... ... бірі ... екі ... ... ... жасақтарының анағұрлым осал
жеріне, яғни немістерге қарағанда нашар қаруланған румын армиясына
бағытталды.Сонымен бірге таңдалған ... ... ... ... ... ... ... Сталинград түбіндегі 6-шы,4-шы неміс армиясының
тұйықталған тылына тікелей шығуына мүмкіндік алды.
Кеңес командованиясының ... ... ... нәтижесін
үлкен жетістіктерге алып келді.
Оңтүстік –Батыс майданы жаудың артиллериялық жағынан 1,4 ... және өзі ... ... 2,8 есе, ал жаяу ... ... ... танытты. ( 399 мың кеңес армиясына қарсы 432 мың ... ... ... ... яғни тең келуі Дон және ... да ... ... ... қазан айында барлық
құпия ережелер сақтай отырап жауға ... ... ... ... Жау ... ... командованиясының ұйымдастырған
операсиясын алдын ала біле алмады. ... ... ... бір апта ... Германияның Дон ауданындағы әскери
қолбасшылары былай деп баяндама жасаған болатын.
“Үлкен ұйымдасқан операция мен ... ... ... күш-қуаты
жоқ” деген тұғын. Нәтижесінде штаб генералы Иодль: “1942 жылы қараша
айында 6-шы армияның Дон флангісінде орыстардың ... ... ... деп ... ... ... Сарпинск көлінің шегарасынан бастаған
соққы жау үшін күтпеген жағдай болды. ... ... ... ... ... Өйткені жау жасағы шаршап шалдыққан,
рухы бәсеңдеп, күштері ... және олар ... ... ... ... система құрып үлгермеген болатын.
Осы фактілерге сүйене отырып кейбір ... ... ... ... ... ... Олардың пайымдауынша
топтасқан жасақтардың Сталинград түбінде ... ... алуы ... ... қарапайым жағдай ... ... мен ... ... ... ... жылы 19 ... тұманды таң сәрісінде Серфимович-Клетская
аудандарының оңтүстігінде кенеттен жауға қарсы мыңдаған артиллерия мен
“катюшаның” ойсыратып тастайтын соққының ... ... Бұл 80 ... күнге орай Кеңес Одағында 19 қараша күні ... ... ... күні ретінде тойланатын болды.
20 қарашада Сталинград майданының ... ... ... ... ... кенеттен күтпеген, күшті әрі жемісті болды.
Контршабуыл барлық енді қамти түсті.
Сталинград және ... ... ... ... күштерінің біреуі әрі күшті соққы беру арқылы жаудың
тосқауылына қарамастан бір-біріне жақындауға ұмтылды. ... ... алға ... танкистер жеңісті бекемдеп жүрді. Ауа ... ... ... ... ... ... жеңісті атой
салды.
Жоспарланған операцияға сәйкес кавалерлік корпуспен атқыш ... ... мен ... нәтижесінде жауды артқа шегіндіре
отырып ... ... ... негізін құра бастаған болатын.
23-ші қараша сағат 16-да ... ... және ... белгіленген ауданда бірікті. ... әрі ... ... тарихындағы ең үлкен операция қоршауды Кеңес Одағының
қарулы күштерінің арқасында жеңісті аяқтады.
Неге Сталингардты қорғаушы жасақтарының ... ... ... ... және Дон ... ... фашистік неміс армиясын қоршауға ... ... ... ... ешқандай үзіліссіз талқандау болатын.
Келесі бір қиын жауапты міндеттемені орындау үшін Ставка Оңтүстік
–Батыс ... 21-ші ... Дон ... 65-ші, ... 66-шы армиясына және Сталинград майданының 62-ші, 64-ші және 57-
ші армияларына жүктелді.
Сол күндерді 65-ші ... ... П.И. ... былай деп есіне
алады: “Біз әлі бүкіл операциядағы жауды қоршауға алу және ... ... ойша ... ... болатынбыз. Жаудың аянбай
қарсыласуына қарамастан қоршауды қысу арқылы бір апта көлемінде жаудың
басып ... ... ... ... ... Жаудың қарсылығы
өздерінің әскери тәртіптің бұзылуына алып келді. Сонымен бірге 19 мен
30 қараша ... ... ... ... жүрген шабуылының
нәтижесінде әскерлер қатты шаршаған әрі үлкен шығындарға тап болды. Оқ-
дәрілері таусылды, ал ... жаңа ... ... ... ... ... ... келді. Сол кездегі жағдай біраз күштердің
басқа аудандарға жіберілуін ... ... ... ... ... қарсы оқталған күші ол ... ... ... ... 22 ... және гитлерлік вермахтың 6-шы
және 4-ші танктік 150 ... ... ... ... ... ... қоршаудағы адам саны 330 мыңға жететін. Бұл ... ... ... даярлықтан өткен әрі тәжірибесі бар жаңа
техникамен қаруланған болатын. Олар ... ... ... ... ... жолдары арқылы керекті мөлшерде және оқ-дәрі т.с.с. қару-
жарақтарды жіберем ... ... сол ... ... ... беру ... қоршауын бұзып қайтадан стратегиялық инициативаға ие бола
алтындарына сенетін еді. Еділ мен Дон өзенінің арасындағы ... ... ... деп ... және оны ... ... ... етті. Стиланград қоршауына түскен офицерлер мен
солдаттарды ... ... ... үшін ... ... ... “Өшпес даңқ” және тағы басқа
көптеген марапаттаулар берілетінін уәде ... ... ... ... ... Сол ... қоршауда қандайда бір наразылықты немесе
“Жеңіліс көңіл-күй” байқалса сол адамды ... ... ... ... ... ... командованиесі барлық күш-қуатын
жинақтап ... ... ... ... ... ... ... және Герасима ауданында жау барлық күшті жинап қоршауды
бұзып шығуға дайындалуда ... ... ... Бұл Э. ... Дон ... 12 ... қоршаудағы жаудың шабылуын
болдырмау үшін жаңа күштер жинақталды, ал ... ... ... ... ... желтоқсан айының соңына қарай Котельников ауданындағы топ
талқандалып, қалған бөлігі оңтүстікке қарай ығыстырылды. ... ... ... ... ... ... ... толығымен
талқандауға кіріседі.
Ставка бұл операцияның орындалуын Дон ... ... Ол ... операция дайындалады, онда жау күшін екіге бөліп кейінірек толық
жою.
1943 жылы қаңтар айның басында Дон ... ... 212 ... 6860 қару мен ... 257 танк және 300 самолет бар болатын.
Осы уақыта қоршаудағы жаудың ... 250 мың ... 4130 ... ... 300 танк және 100 ... ... Жаудан басым түсу
арқылы негізгі мақсатқа жетуге болатын еді.
Жау ... ... ... капитуляция жөніндегі талабын қабыл
алмағаннан кейін 1943 жылы 10 қаңтарда кеңестердің мықты жаяу ... ... ... топқа боранды артиллериялық от пен бұршақты
авио бомбаларды жауған жаңбырдай ... ... . Жау ... пайдалана отарып қорғанды. Операция барысында тыңшылар
жаудың күш қуатын ... ... ... ... болды.
Олардың есебі бойынша қоршауда бар жоғы 80-85 мың адам бар деген
болатын, ал ... ол ... адам саны 3 есе көп ... шықты осы
жағдайлар қоршаудағы топты толығымен жою ... ... ... береді. Бұл операция 1943 жылы 2 ақпанда аяқталды.
Топтың толық талқандалуы тарих беттерінде ұлы ... ... ... ... ... ... ... жеңісінің маңызы қандай ?
Сталинград түбіндегі фашистік армияның талқандалуының тарихи
маңызы бар. ... ... Ұлы Отан ... ғана емес ... ... ... бетбұрысқа жетуде шешуші үлес қосып
жау бетін кері бұрды. Кеңес Үкіметі ... ... ... алды және оны ... соңына дейін ұстап тұрды.
Гитлердің әскери машинасы қиын жағдайға тап болды. Гитлердің
Қызыл Армияны жою ... ... күл ... ... Германияның әскери
командованиесі КСРО – ға қарсы соғысы ұзаққа созылатынынан хабардар
болды. Гитлер: ... енді ... ... ... ... ... дағдарыстан шығу жолдарын іздестіру
барысында «жаппай мобилизациялау» тұжырымына келіп тоқталды.
Американдық ... ... мына ... назар аударсақ:
«Сталинград түбіндегі 6-шы армияның тізе бүгуі фашистік ... ... ғана емес ... халықта соғыс барысында түбегейлі
бетбұрыс ... ... тура ... ... мен ... ... фашистік –неміс
армиясы Сталинградты алғаннан кейін КСРО –ға қарсы ... ... Ал ... ... ... және ... ... –неміс армиясының Еділдегі жеңілісі антигитлерлік коалицияға
қарсы соғысушы мемлекеттердің жеңіске деген үмітін ... АҚШ және ... ... ... қызметкері Э.Р.Стеттиниусаның берген
қорытындысына ... ... Ол ... ... ... ... толық хабардар болатын. Ол, сол кезеңдегі
американ халқының жағдайы туралы ... ... « ... ... ... дағдарыс үстінде тұрған болатын. Егерде Кеңес Үкіметі майданды
ұстап қала алмағанында немістер Ұлыбританияны жаулап алуға мүмкіндік
алар еді. Олар ... ... ... ... ... Латын
Америкасына плацдарм құратын еді. Президент Рузвельт әрдайым осы
үрейден ... ... ... жеңісі антифашистік
қозғалысқа қарсы еуропалық елдерге ... ... ... ... Чехославакия, Болгария, Франция және т.б. Шығыс
және Батыс Еуропа ... ... ... ... ... ... жылдың наурыз айында «Коммунистік Интернационал» журналдың
беттерінде былай делінген болатын. «Соңғы үш ... ... ... ... ... ... алынған жерлерін халықтарының
жүректерінде жеңіске деген сенімі ояна бастады. Дүниежүзінде Кеңес
Үкіметінің және оның ... ... ... ... шайқасындағы Кеңес армиясының жеңісінің ... ... және ... ... да ... болатын. АҚШ президенті
Ф.Рузвельт И.В.Сталинге былай деп ... ... ... ... және оған ... ... біріккен халық соғыс
тарихындағы ең керемет таруалардың бірі болды.»
Сондай-ақ Сталинград қаласына берілген ... ... мен ... жөнінде, басқа жауға қарсы былай
деп бағалайды: «Дұшпанның шабуыл қолын тоқтатып, жауға ... ... ... болды».
Ал Ұлыбританийның премеьр –минстрі У. Черчилль: «Бұл шынында да
керемет жеңіс болды» деп бағалайды. Шынында да У.Черчилль екіжүзділік
танытқан ... Оның ... ... ... Одағының күшеймегенін
қалайтын. Кейнірек сенімді ортада отырғанында ол ... ... « Мен ... ... ... ал Ресей армиясын
операциялық үстелде көргім келеді» деген.
Еділдегі Гитлердің жеңлуін буржуазиялық ... ... және оның ... ... ... қорытынды жасайды.
Американдық тарихшы Э.Семмис кеңес армиясының Сталинградтағы ... ... ... деп ... Бұл ... ... Француз
тарихшысы А.Мишельді айтуға болады.
Дегенменде соғыс барысында Батыс елдерде КСРО –ға ... ... ... ... ... ... кеңес –неміс майданындағы
Қызыл Армияның әрбір жеңісі шошындыратын. Соғыс аяқталғаннан кейін
олардың саны ... ... ... ... ... ... мен ... бес армиясы талқандалды… 200 күн ішінде Еділ мен ... ... ... өлгені, жараланғаны және тұтқынға түскені
бар 1,5 миллионнан аса ... ... Ол ... зор ... ... Сталинград шайқасы Ұлы Отан және ... ... ... ... ... жетуде үлкен үлес
қосты. Қызыл Армия стратегиялық инициативаны берік қолға алды.
Кеңес үкіметіндегі әскери қолбасшылардың ... ... ... бір. ... ... ... дерлік бұл
шайқасқа өте жоғары баға береді.
Кеңес үкіметіндегі әскери қолбасшылардың ... ... ... ... жасауға болады:
1.Сталинград түбіндегі жеңістің басты себебі өте жоғары ... ... ... ... мен ... ... төтеп берілді.
Әскери қолбасшылардың естеліктеріндегі негізгі ... ... ... ... шайқасқа толығырақ мәлімет
береді. Ал Сталинград шайқасының маңызына барлығы да бірдей анықтама
берген.
II-тарау
Неміс әскери қолбасшылардың ... атап ... ... ... ... Сталинград шайқасына арналған еңбектердің екі
бағытта жазылғанын көреміз. ... ... бір ... ... ... ... ... деп санаса, екінші бір бөлігі
бұл ойға қосылмайды.
Осы екі бағыттағы еңбектердегі В. ... және ... ... ... ... жылы ... ... жоспарының басты мақсатын біз
оның №41 ... ... 1942 жылы 5 ... “Юг”
армиясының шабуыл мақсаты айқындалды. Онда ... ... ... Бұл 2 –ші , 4 –ші танктік және 2 –ші ... ... Ал 6 –шы ... ... ... ... кіріп, одан
бағытын шығысқа қарай бұру арқылы Дон өзенінің ... ... 4 ... ... мен Дон және Еділ арасындағы жаудың күшін құрту керек
еді. Жазғы шабуылдардың үшінші ... 6 ... мен 4 ... ... ... ауданында бірігіп Таганроктың шығысынан
Артемовкаға дейін басып кіру бағытталды.
Сталинград қаласын басып ... ... ... ... және негізгі соғыс өнеркәсібін құрту жоспарланды.
Операцияның қорытындысында ... ... мен ... ... алу
жоспарланды.
Гитлердің басты мақсаты Кавказдағы қара алтынды алу болатын. Ал,
бұл үшін 1942 жылы жазында кеңес-неміс майданына 76,3% неміс ... ... Бұл 6,2 ... жуық ... 800 мың ... қаруланған одақтастарының әскері еді); адамды құрады. Сонымен
бірге 3230 ... 3400 ... ... 43 мың қару ... ... 1942 жылы 1 ... ... армиясының штабында әскери
қолбасшылар жиналған үлкен ... ... ... ... мен ... Гитлердің өзі де осы ... ... 1942 жылы 5 ... ... ... ... оңтүстікке
бағытталған армияның шабуыл әрекеттері жоспарланды. Осы ... I” деп ... ... “Вильгельм” атына ауыстырылды.
Ауыстырылуының басты ... ... –19 да жау ... ... ... ... самалетін атып түсіреді. Ал онда “Фридрих I” операциясының
толық жоспарынан мәлімет беретін ... ... ... (Бұл ... ... ... ... А. И. Еременко “Против фальсификации
истори второй мировой войны” М: “Иностранной литературы”, 1958г.45-50
стр.атты еңбегінде атап көрсеткеткен) Осы ... ... ... ... фельдмаршал фон Боктың “Юг” армиясын екі бағытқа бөледі –“А”
және “Б”. “а” армиясының әскери қолбасшысы етіп ... ... ал “Б” ... ... ... етіп генерал –полковник
фон Веихс тағайындалады. ... фон ... ... ... шабуыл “Б” армиясындағы 6-шы армиясына
тапсырылды. Ол шілденің 17-не 13 ... мен ... 270 ... жуық
адам, 3000 қару- жарақ және 500-ге жуық танкі бар) қалаға бағытталды.
Армияға 4 әуе флоты (онда 1200ге жуық ... ... ... іргесінде негізгі күштің жұмсалуы, жасақтардың екі бағытқа
бөлінуі арқылы ... ... одан әрі ... ... де ... тамыз айында қалаға кірді. Бәріде сәтті жүріп жатқандай еді.
Бірақ 19 ... күні ... ... жерде қарсы өте күшті
артилериялық даярлықпен контуршабуылын бастады.
Міне осы ... ... 6-шы ... қоршауға түсуі және толық
күйреуі, сонымен бірге “А” және “Б” армиясының үлкен ... ... ... ... ... ... қолбасшысы полковник ... ... ... деп есіне алады.
“1942 жылы қарашаның 18 ... 19 –на ... түні ... пунктімде барлығы тыныш болатын, ешқандай үрей, қорқыныш
жоқ. Қарашаның 19 –да басқа күндердей өтетіндей болды. Мен ... ... сол ... ... ... ... ... бара
жатқам. Күтпеген жерден тоқтаусыз атылып жатқан оқ дауысын ... таң ... ... Міне осы ... ... контршабуылы
басталды.
Ал 6-шы армия қолбасшысы Паулюстің адъютанты контршабуылды былай ... ... ... ұйқымнан атып тұрдым. Трубканы алысымен,
кезекшi солдат былай деп баяндады: “Күтпеген жағдай полковник, ... штаб ... ... ... ... ... мен сияқты шақыртылған көптеген
офицерлер жиналды. Жау күштi даярлықпен шабуылын ... Бұл ... ... ... едi. Ал, ... 1942 ... 19-н ... тұрған тұғын.”
Қарашаның 19-нан 20-на қараған түнi, штаб ... ... ... хабардар болды. Осы күнi ... ... ... жау 30 ... ... ... ХI-армия
қолбасшысның хабарлауынша Румын армиясына күштi бронетанкты құрамасы
соққы берген. Тiрi қалғандары оңтүстiкке немесе шығысқа қарай қашқан.
Нәтижеде, ... ... өмiр ... ... ... бастағаннан, шайқас соңына дейiн тоқтаусыз жүрiп жатты.
Жау 6-армияны бiр аптаға ... ... ... ... ... ... ... қоршауды бұзып өз әскерiн
сақтап қалуа мүмкiндiгi бар едi.Бiрақ, ол өз ... ... Бұл ... ... алу үшiн ... адъютанты В. Адамның
еңбегiне ... ... ... ... ... Гитлерге адал қызмет еттi. 6-армия
қоршауға түсiсiмен Паулюстың өзi, керi шегiн ... ... ... едi. ... ол, ... бұйрықты берген жоқ. Паулюстың пiкiрiнше
“Керi шегiн” деген бұйрық ... де, ... ... ... ... ... бағынбайды. Онда бiз командирлерге неге
бағынуымыз керек” деген қауiп-қатерден қорықты. Тұтқынға түскен ... ... ... ... ... ... сендi .”
Сондықтан да ол керi шегiнбедi.
Қарашаның 28-не генерал-фельдмаршал Эрих фон Манштейннiң
басшылығымен ... ... ... Бұл ... ... ... ... едi. Кеңес ... ... ... ... ... ... ... ”операцияларының басты
мақсаты 6- армияны ... ... ... буря ... ... ... 4-шi танк ... қоршауды бұзып
6-армияны құтқаруға тиiстi болды. “Удар грома”операциясындағы “Дон”
армиясыны мақсатыда осы ... ... ол ... ... негiзгi
себебi Гитлер Паулюске: “Сталинградты тастап, керi ... ... ... ... ... В.Адам былай деп суреттейдi:“Соңғы
күндерi генерал, полковник, офицер ... жай ... ... үмiтi сөнген тұғын. Жараланған солдаттардың саны күннен-
күнге көбеюде едi, ал ... ... ... болмады. Солдаттарда
қару-жарақ пен қоса жейтiн тағамыда қалмады, олар материалдық ... емес ... ... азып тозған тұғын. Барлығының ойы бiр едi,
ол тұтқынға берiлу немесе ... ... ... ... ... ... ... алғанға дейін жалғасты.
Сталинград шайқасына 6 –армия қоршауға алынған ... ... ... ... ... “Зимняя буря”, “Удар грома”
операцияларының сәтсіз аяқталуының басты мақсаты Гитлер Паулюске ... ... кері ... ... ... ... ... түбіндегі неміс әскерінің күштері ... ... ... болып “Оңтүстiк котел” берiлдi. Бұнда орыстар мен келiссөздi
полковник Людвиг жүргiздi. ... 1943 жылы ... ... котел” берiлдi. Ал “Солтүстiк котел” 1943 жылы ақпанның 2-не
тiзе бүктi. Волга жағасындағы ... ... неге керi ... ... бұйрық бермедi? Бұл ... ... ... ... “Қоршауға түскенiң бiрiншi күндерi-
ақ Паулюс Вермахтқа барып Гитлерден керi шегiнуге ... ... ... ... ... едi, бiрақ олай iстемедi себебi Геринг әуе
көпiрi арқылы көмек бере алатындығын нық сенiммен айтты. Бiрақ ... бұл iсiн iске ... ... Л. ... ... өз ... ... жеңiлiстi былай деп суреттейдi:
“Екiншi дүниежүзiлiк соғыс аяқталғаннан кейiн гитлершiлдiк генералдар
тарихи шындықты iздеуге тырысып ... ... ... ... түбiндегi жеңiлiстiң басты себебi “Қахарлы қыстағы суықты”
немесе “делитант- ефрейтордың”* стратегиялық қателiгi дейдi. Егерде
ефрейтор ... ... ... ... ... ... ... болмас едi деген ойларын айтады. Дегенмен де қателiк
жоғарғы қолбасшыныкi ... ... ... жету ... ... Себебi, бұл соғыс немiстер жағынан әдiлетсiз тұғын. Ал ... ... ... дәлел бола алады.”
-------
* Бұл жерде Гитлер туралы айтылған.Ол ефрейтор атағын бiрiншi
дүниежүзiлiк ... ... ... ... ... жiңiлiстi генерал-лейтинант Вестваль
былай деп суреттейдi: “Сталинград түбiндегi жеңiлiс ... ... ... оның ... ... ұшырды. Бұндай жағдай бұрын-соңды Герман
тарихында болмаған ... сол ... ... ... ... ... бұйрық бермедi.
Демек 6-армияның тұтқынға түсуiне Гитлер кiнәлi,ал Гитлер өз айыбын
мойындады ма? Бұл ... Э. ... ... ... ... ... ... 5-не фюрердiң ставкасына келуiмдi сұрады.
Гитлер жиналысты келесi сөзбен ашты: “Сталинград түбiндегi жеңiлiске
мен өзiм ... ... ... ... бермедi деп оны айыптауым
мүмкiн едi, бiрақ мен олай iстей ... ... оны ... ... ... мен, ... ... жеңiлiстi
оның мойнына асып қоя алмаймын.”-дедi. Айта кету керек алғаш рет
Гитлер жеңiлiске бiреудi айыптамай, кiнәнi өз ... ... ... ... ... шайқас тек орыстардың
ғана емес, сонымен бiрге ... ... ... фашисттердiң
бетiн керi бұрған шайқас болып саналады.
Сондай –ақ Сталинград шайқасынан кейін ... ... ... ұйымдастырылған шабуыл операциясы ( ... өте тез ... ... пен ... ... ... дүниежүлік соғыста бетбұрыс шайқас
болды.
Сталинград түбіндегі жеңілісті генерал –лейтинант Вестваль былай
деп суреттейді: “Сталинград түбіндегі жеңіліс ... ... мен ... ... ... Бұндай жағдай Герман тарихында бұрын соңды
болмаған еді.”
Сталинград шайқаына қатысқан әскери ... бұл ... ... деп ... ... ... яғни ... және оның жақтастарының
еңбектеріне тоқталып өтсек. Олар өз ... ... ... ... тиесілі кейбір тарихи ... ... ... ... өз қателіктерін айтпай немесе оны ... ... өзін ... ақ етіп ... ... ... ... фельдмаршал Э. Манштейн,
генерал Бутлар, Дерр тағы да ... ... ... ... ғана ... ... өкінішті қате деп санайды. Олардың айтуынша
Сталинград түбіндегі жеңіліске Гитлер және оның жолын ұстайтын аз
ғана топ ... деп ... ... ... ... ... соғыстан кейін қабылданған соңғы шешімдерді өзгертуге тырысып
бақты. Бірақ сол кездегі документтер, фактілер тарихтың өзі де кеңес
–неміс ... ... ... ... ... Гитлер мен бірге, оның жоғарғы қолбасшысы, яғни Иодль,
Кейтель, ... тағы да ... ... өз ... қосқан
болатын. Кейін Гитлердің өзін айыптау, жеңілісті сәтсіз қате ... ... ... ... әскери қолбасшылардың жауды жеңе
алатындығына және ... ... ... күдік келтіреді.
Батыс Германдық “Шпигель” журналында Германияның талқандалуының
басты себебі Кеңес ... ... ... 1944 жылы ... ... ... және ... ... ... ... соғыс барысындағы Сталинград шайқасының маңызын
жоққа ... ... ... ол ... ... ... ... шығаруға тырысып бағады.
1955жылы Бон қаласында генерал –фельдмаршал Эрих фон ... ... ... ... ... Онда ... ... майданында
болған шайқастардың бұрмалаушылығы байқалады. Ол өз оқырмандарын
соғыс барысында жеңіске ... ... ... ... ... ... ал сәтсіз жоспарлар Гитлердің қателіге деп ... ... ... теріске шығаруға болмайды, ол кейбір
шайқастарға Манштеиннің қатысы жоқ болады немесе айыпты өзінен емес
басқа ... ... ... ... шайқасына өзі
қатысқанға дейінгі жағдайды шындыққа жанасымды етіп суреттейді.
Манштеиннің басты мақсаты, ол өз ... ... ... ... ... бетбұрыс шайқас болмағанын
дәлелдегісі келеді.
Оның еңбегінің 322 бетінде ... ... “Ия ... дүниежүзілік соғыс тарихында кері бет бұру пункті болды.
Дегенменде, Еділдегі ... ... ... кері ... сияқты басып алу үшін болды. Бірақ 6 –армиядан ... ... ... ... ... ... барысындағы жеңілістің басы
емес еді. Әлі де болса тепе –тең шығынға жетуге ... еді, ... ... ... ... мақсат қойғанда”.
Дәл осы жерде ол былай дейді.
“Кеңесшілер Сталинград түбіндегі шайқасты соғыс барысындағы
шешуші шайқас деп санайды.
Ағылшындар ... үшін ... ... яғни 1940 жылы
Британдық армия жасаған әуе шабуылын айтады.
Американдықтар ... ... ... ... бастап
жеңіске жете бастадық дейді.
Сондай –ақ Германияда көптеген неміс халқы ... ... ... ... деп ... ... шешуші шайқас болды деп санауға болмайды.
Сондықтанда ... ... ... алу ... ... мен ... ... қарағанда Германияның жеңілуі
Гитлердің саяси және стратегиялық ... ... ... ... ... ... ... жағдайларды нақтырақ анализ жасайтын болсақ Манштейн соғыс
барысында қандай шайқас шешуші болды ... ... өз ... ... ... Манштейннің мына сөзіне көңіл бөлсек: ... ... ... Гитлер саяси және стратегилық қателіктерінің
арқасында өз одақтастарының және ... ... ... ... ... ... саясат жүргізген күннің өзінде КСРО, АҚШ және
Ұлабритания сияқты әлем ... ... ... да ... ... болатын.
Сонымен 1943 –1943 ж.ж Германияның қысқы шабуылдағы жеңілісінің
көлемін Манштейн ... деп ... ... ... 1943/43 ... ... қысқы шабуылдардағы ( жеңілісінің көлемін ) қорыта айтатын
болсақ, онда ең ... ... ... ... ... айта кету ... Кеңесшілер бүкіл армияны қоршауға ала отырып
6 –шы армияны ... ... ... неміс жасақтарының қарамағындағы төрт
одақтас армияның өмір сүруін ... ... ... ... ... ... армиядан айырылу деген ... ... жуық ... ... бір ... ... ... 1942 ж жазғы шабуылда басып ... ... және ... ... айырылдық. Басты
мақсатымыз болған Кавказ нефтін ала алмадық”.
Шынында да Сталинград шайқасының ... бір ... ... ... ... ... 19 қараша аралығында болған қарғаныс шайқасының
барысында жаудың 580 мың адамы жараланып 250 мыңы мерт ... ... 11 ... арлығында тұтқынға түскендердің саны 72 мың, ал
мерт болғандардың саны 92 мыңға жетті. “осы аралықта үш әуе ... және ... ... айырылды.) және бұған қоршауда
қалған 330 мың адамды қоса айтып кету ... ... ... екі кезеңдегі вермахтың шығыны 1
млн 326 мың адамды құрады. Егерде осының ішінен ... ... бар деп ... онда олар ... 100 –150 мың ... ... қарамастан немістердің шығыны 1 миллионнан асып түседі.
Манштейннің айтуынша Гитлершілер инициативадан Курск шайқасында
толық айырылды ... ... ол олай ... ... ... ... алу ... керісінше соғыста тепе ... жету ... ... 1942 жылы ... ... ... ... кейін инициативаны алу үшін 1942 жылдың ... ... екі ... ... ... ... ... инициативаны
ала алмады.
Манштейн өз оқырмандарына Цитадель операциясының сәтсіздікке
ұшырауының баты себебі он бастаудың уақытын созуда ... ... ... операциясының сәтсіздікке ұшарауының басты
себебі келесідей болатын: 1.Сталинград шайқасы айяқталмағаннан кейін
кеңес-неміс майданында күштердің тең ... ... ... күші өсіп,
Ал фашистердің күші келіп кеткен болатын. 2.Сталинград ... ... ... ... ... моральдік рухы бірден
түсіп кеткен болатын. 3.Гитлердік коалиция құлай бастады.Соңында
одақтастарының армиясынын күшін ... ... ... ... армиясы шет флангілерді қамтамасыз ету үшін қолданса,
енді ондай мүмкіндік болмайтын болды.
Манштейннің ... ... ... ... бет ... ... ... дейді.Оның тарихи фактілерді
бұрмалаушылығы дәл осы ... ... ол ... ... атағын арттыру үшін мақсатында жасаған болатын.
Келесі бір тарихи шындықты бұрмалаушы фашистік-неміс
армиясының бұрынғы генерал-майоры Ганс ... ... на ... ... ... ... . Г. Деррда Манштейн сияқты жеңілістің
басты себепкері ретінде Гитлерді айытайды. Оның айтуынша 1942 ... ... ... бір ... ... екі ... ... керек еді
дейді, яғни бір уақытта Сталинград пен Кавказға шабуыл бастамау керек
еді дейді. Басқа ... ... ... ... да пікірінше
Сталинградқа тиіспей, барлық күшті ... ... ... еді ... ... ауданынан шығып Кавказды алу мүмкін емес болатын
еді.
Келесі бір тарихты бұрмалаушы фашистік армияның бұрынғы ... Ф.В. ... 1956 жылы ... жарық көрген “Танковые
сражение 1939-1945гг.” атты еңбегіне тоқталып өтсек.
Меллентиннің тарихы шындықты соншалықты ... оны ... ұят. ... Германияның жеңілуінің басты себебі, ол ... тас ... ... ... ... ... дамымауы деп
санайды.
Оның еңбегенің 141 –ші беттіндегі мына бір сөйлемге назар
аударсақ “Егерде ... ... ... ... ... тас ... ... сияқты жақсы дамыған болса, онда бұл мемлекет
өте аз ... ... ... ... ... еді. Тас ... жақсы
дамымауы немістердің механикаланған жасақтарының алға жүруіне кедергі
болды”-дейді. Бұндай ойды ... ... етіп ... ... ... ... Польшаны алайық, ондағы тас жолдардың жағдайы
мәз емес еді. Ол Гитлершілердің шабуылуына үш ... ... ... –ақ ... ... 1942 жылдың жазынд Готтың 4
–танк армиясы Сталинградты алуға болар еді, ... онда ... ... жоқ ... еді ... ... ол ондай емес
еді. Күші аз болса да, ол жерде 62,64 армияның ... ... ... ... ... немістердің негізгі соққысына төтеп
бер алды.
Бұнда біз Меллентин Кеңес одағының әскери күшінің жоқ ... ... тұр. ... 1942 жылдың жазғы шабуыл ... екі ... ... ... пікірінше Кеңес одағы ыдырау
үстінде тұр және Гитлердің мықты әскеріне ... бере ... ... ... тағы да бір ... ... ... бұрмалаушылардың қатарына бұрынға Германияның
әскери қолбасшысы фон Бутларды айтуға болды. “Мировая война 1939
–1945гг” деп ... ... ... в ... атты фон ... назар аударсақ. Барша бұрмалаушылар сияқты Бутларда
Гитлерді оның 1942 ... ... ... екі бағытқа бөлінгенін
айыптайды және Сталинградты шілде айында алуға болар еді деген, ... ... ... ... күші жоқ ... ... -ақ ... Сталинград шайқасының бетбұрыс шайқас ... Ол өз ... ... ... ... жеңілісі сияқты Сталинград шайқасындағы
жеңілісте дәл сондай бетбұрыс балмады” –дейді. Бірақ баршаға ... екі ... ... ... да, ... жағынанда салыстыруға
болмайды. Өйткені Африкада бір ғана армия қатысқан болатын, ... ... ... ... жоқ ... ... түбіндегі немістердің
таңдаулы екі армиясы толығымен талқандалды.
Дәл осы сөзін теріске шығаратын фактіні Бутлардың өз еңбегенен
алсақ.
“1943 жылы ... ... ... ... қорытынды
жасағанда, оның қорытындысын есіту мүмкін емес болатын. ... ... он төрт күн ... “Б” ... талқандауға
аз қалған болатын, 2 –ші армия ауыр жарақаттанған, 2 –ші венгр әскері
толығымен дерлік жойылған, 8 ... ... ... ... ... ... аз ғана бөлігі қалған”.
Бутлардың мына сөзіне мән берсек.
“Германия бұл шайқаста жеңіліп ғана қалған жоқ, ... ... ... ... ... ... –ақ Германия соғыс
басындағы атақ даңқын жоғалтып алды. Бұндай жоғалтулар аз ... ... ... ... кері ... ... және Германияның
сыртқы саясатында”.
Қорыта келгенде Э.Манштеин мен оның жақтастары өз естеліетерінде
Сталинград түбіндегі жеңілістің негізгі үш ... ... ... қателігі, себебі ол өте ұзаққа созылған майданды
ұстап ... ... ғана ... ... Бұл 1942 жылы ... ... жағдайын тым нашарлатты.
2.Гитлер өз одақтастарының және ... ... ... ... ... ... ... қолбасшысына “кері шегін” деген
бұйрықтың берілмеуі еді.
3. 1942 жылы шабуылдың дұрыс ұймдаспауы, жасақтың екі ... “Б” ... қала ... ... күштің жұмсалуын
талап етуі, ал солтүстік қанатты ... ... ... ... ... және ... жат ... үшін
өлгісі келмейтінін Гитлер білуі керек еді деп көрсетеді.
Қорытынды
Қорыта келгенде осы ... бір ... ... болады.
Тарихи шындық сол –1942 жылы керемет әскери операция, Ұлы Отан ... ... ... ... ... шайқас болды. Кеңесшілер бүкіл
армияны қоршауға ала отырып 6 –армияны талқандады.
Сонымен бірге кеңесшілер неміс жасақтарының жағындағы ... ... өмір ... ... ... ... жарамды
жауынгерлер қалмаған болатын… Майданда жақсы қаруланған армияның бірі
6 –армиясынан айырылды. Сондай –ақ ... жуық ... ... ... ... ... …Жеңіліс нәтижесінде 1942 ж
жазғы шабуылда басып алынған, үлкен ... және ... ... ... ... ... Кавказ нефтін ала
алмады.
Шынында да Сталинград шайқасының барысында бір миллионнан
артық ... ... ... ... 19 қараша аралығында болған қорғаныс шайқасының
барысында жаудың 580 мың ... ... 250 мыңы мерт ... ... 11 ... ... ... түскендердің саны 72 мың, ал
мерт болғандардың саны 92 мыңға жетті. (осы ... үш әуе ... және ... ... ... және бұған қоршауда
қалған 330 мың адамды қоса айтып кету ... ... ... екі ... вермахтың шығыны 1
млн 326 мың адамды құрады. Егерде ... ... ... кері
қайтқандар бар деп есептесек, онда олар кемдегенде 100 –150 мың болуы
мүмкін. Соған қарамастан немістердің шығыны 1 миллионнан асып ... ... ... Сталинград шайқасын бетбұрыс шайқас
деп айта аламыз. Дегенменде бұл ... ... ... ... АҚШ –ры мен ағылшын армиясы ... ... ... ... ... ... ... шайқастың маңызын төмендетіп көрсететін кейде теңестіретін
шайқастардың бірі генерал Монтогомери басшылық еткен 8 ... Эль ... ... ... ... ... тарихшысы Дж Фуллердің айтуынша “Эль
–Аламейна түбіндегі шайқас ... ... ... болған
шайқас” –дейді. Осы ойға қосылушы Р. ... ... ... ... ... дүниежүзілік соғыстағы шешуші шайқастардың
бірі болды. Сонымен бірге АҚШ Мидуэядағы ... ... ... ... –ақ американдық генерал Уокердің айтуынша: “Сталинград
шайқасы тіпті болмады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Бұл пікір тіптен шектен шығып кетті.
Эль –Алмейна шындығынды да қандай шайқас, оның маңызы қандай?
Міне сол ... ... ... ... берсек.
Роммеля деп аталатын немі –итльян жасақ құрамында 96 мың ... ал онда 8-ші жаяу ... және 4 –ші ... ... ... ... 70 ... созылды. Армияда 500 –600дей танк бар болатын.
Ағылшындардың 8 –армиясында 150 мың адамы бар, онда 7 ... ... 3 ... әскер дивизиясы және 7 бронетанкті
бригада 1114 танкісі бар болатын.
Шайқас 1942 жылдың 23 ... ... ... 4 қарашада неміс
–итальян армиясының жеңілуімен ... Бұл ... 59 мың ... ... ... ... түскендердің саны34 мың адамы
және 500 танктік, 400 қару –жарқ , 1000ға жуық автомобильден айырылды.
Ал ... ... алты ... айға ... ... ... бастасақ ол екі жарым айға созылды.
Кеңестердің контуршабуыл алдында 1942 жылы 19 ... ... ... ... кестеден көрсек:
|Күш –қуаттар |Кеңестер ... ... |1000 500 |1011 500 ... |894 |675 ... |13541 |10290 ... |1115 |1216 ... ... ... біз ... ... бетбұрыс
шайқас болғанын айта аламыз.
Сөз соңында сөзіміздің дәлелі ... ... ойды ... Капиталистік елде жарық көрген еңбектермен аяқтасам.
АҚШ –да “Нью –Иорк ... ... ... 1943 жылы ... жарқ көрген мақалаға назар аударсақ.
“Сталинград түбіндегі жеңіліс Гитлер мен оның ... ... ... ... өмір ... бастап бұндай апат герман
армияснда ... ... ... еді. ... үшін ... эпиқалық
шайқас аяқталды. Осы ... ... ... алға ... ... кері ... басталады. Орыс армиясының айбынды қаһармандығы
ғасырлар бойы өмір сүреді.
Сондай –ақ екінші ... ... ... ... француз
ғалымы Андри Мишель өзінің 1968 –1969 ж.ж ... ... ... шайқасы туралы былай деп жазған.
“Сралинград түбіндегі вермахтың күші ... ... ... ... тактьикалық қателіктері Қызыл Армия
күшінің ... ... ... ... Жуков “Воспаминания и размышления” М:-1990
2.А.М. Василевский “Дело всей жизни” М:-1988
3.К.К Рокоссовский “Солдатский долг” ... ... “От ... до ... ... П.И.Батов “В походах и боях” М:-1984
6. В. Адам “Трудное решение” М:-1972
7. Э. Манштейн “Потерянные ... ... Л. ... “От ... до ... Н. ... “19 ... 1942” М:-1979
10.В.П. Калинкин “Сталинградская битва, ее этапы и значение ”
Алматы:-1993
11. История великой отечественый войны Советвкого ... ... ... ... ... ... союза М:-1970
13. К.К.Рокоссовский “Великая победа на Волге”М:-1965

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сталинград шайқасы6 бет
«Аңырақай шайқасы» және оның тарихи маңызы5 бет
Абылай хан: мемлекеттік қайраткер, әскери қолбасшы және дипломат12 бет
Ауғанстанға Совет әскерінің кіруі43 бет
Аңырақай шайқасы18 бет
Аңырақай шайқасы және оның маңызы6 бет
Аңырақай шайқасының маңызы8 бет
Бастапқы әскери даярлықты ұйымдастыру және жастарды бастапқы әскери даярлау6 бет
Ел әскерімен айбынды13 бет
Еліміздегі жоғарғы әскери оқу орындарындағы қазақ бөлімінде оқитын болашақ офицер мамандардың кәсіби маңызды сапалық қасиеттерін эксперименттік тұрғыдан зерттеу60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь