Тіл және мәдениет жайлы

Кіріспе
1 Тіл және мәдениет
1.1 Тіл мен мәдениеттің байланысы мен ерекшеліктері.
1.2 Қазақ тіл біліміндегі лингвомәдени зерттеулер
2 Қазақ тіліндегі туыстық атаулардың лингвомәдени ерекшеліктері.
2.1 Қазақ тіліндегі туыстық атаулар
2.1 Адамның өз жұртына қатысты тілдік бірліктер.
2.2 Адамның нағашы жұртына қатысты тілдік бірліктер.
2.3 Ер және әйел адамның қайын жұртына қатысты тілдік бірліктер
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Әлем өмірінің, заман құбылысының әлі жете танылмаған аясы кең. Ғылым мен өнер көзге көрініп тұрған дүние болмысында, жердің шалғай ғалам кеңістігінде нақты деректермен беріле зерттеп, мүмкіндігінше оларды адамзаттың өмір шындығына бір табан жақын, шынайы бейнелеуге ізгі талпыныстар жасалуда.
Жұмыстың өзектілігі: Қазақ тіл білімінде соңғы жылдары линвомәдениеттану, когнитология мәселелері және әлемнің ұлттық тілдік бейнесі зерттеліне бастады. Туыстық атауларға қатысты толық түрде жеке зерттеулерге негіз бола қойған жоқ. Қазақ тілі лексикасында туыстық атауларға қатысты туған атауларға арнайы талдаулар жасалынбаған.
Туыстық атауларға қатысты өзге тілдік бірліктер сияқты этноспен ғасырлар бойы бірге жасап, халықтың, әдеби формаларының өзіне тән жасалу заңдылықтары қалыптасқан. Туыстық атауларға лингвистикалық баға беру үрдісі олардың тарихи шығу кезеңдеріне, даму жолдарына өзара байланыстарына жан жақты зерттеу жүргізу ісін қажет етеді. Олардың тіл білімінің түрлі бағыттарында зерттеу нысаны ретінде алынуы тек қазақ тілінде, сонымен бірге жалпы түркі тілдеріндегі айта қаларлықтай маңызды мәселенің шешілуіне жол ашады.
Жұмыстың зертеудің нысаны: Туыстық атаулардағы тұрақты тіркестердің лингвомәдени сипаты.

Жұмысытың құрылымы: Кіріспеден, негізгі екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

Жұмысың мақсаты мен міндеттері: Зерттеудің мақсаты – қазақ тіліндегі туыстық атауларға лингвомәдени талдау жасай отырып, кешкенді түрде зерттеу. Туыстық атаулардың өзіндік сипаты мен олардың лексика семантикалық топтарын ашу, талдау болып табылады. Бұл қазақ тіліндегі туыстық атауларына қатысты мәселелерді шешудің теориялық негізін анықтауға мүмкіндік береді. Бұл мақсаттарға жету үшін зерттеу жұмысы мынандай мәселелерді ғылыми жақтан айқындап, саралап ашу міндеттерін қойды:
туыстық атауларды қазақ тіліндегі тарихи және тілдік деректерден, зерттеулерден, әртүрлі сөздіктер мен жалпы халықтық лексикадан жайып салу;
қазақ тіліндегі туыстық атаулардың қалыптасуы, даму үрдістерін қарастыру;
1. Буртян Г.Н Языкова картина мира и ее роль в познании // Методологические проблемы анализа языка. – Ереван, 1976. – 11 c.
2. Аханов.К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы: «Санат». 1993. 496 б.
3. Чернейко А.В. Проблемы языка как предмет языка. – М., 1959-451с
4. Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию / Пер.с нем. М., 2000. – 400с.
5.Вайсгербер Л. Родной язык и формирование духа. – М.,1993.– 135с.
6. Маслова Ю.С. Заметки по теории лингвокультурологии. Сборник Filologika. - М., 1998-45с.
7. Сепир Э. Избранные труды по языкознанию и культурологи. – М., 1993. – 656с.
8. Потебня А.А. Из записок по русской грамматике. – М., 1958.т. 1-2.-536 с
9. Cмағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық – мәдени аспектілері. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 169 б.
10. Салқынбай А. Тарихи сөзжасам ( Семантикалық аспект ).– Алматы: Қазақ Университеті, 1999 310 б.
11.Сейсенова А.Д Лингвистикалық мәдениеттану: этикет формулаларына салыстырмалы талдау. Филол. ғыл. канд. дис. –Алматы,1998 183 б.
12. Қайдар Ә. Қазақ тілінің қара шаңырағы және түркітану Егемен Қазақстан № 241. 11. 12. 1996
13. Ислам А. Мағынасы күңгірт тартқан фразеологизмдерге лингвомәдени сараптама // Жалпы және салғастырмалы фразеологизмнің өзекті мәселелері (ғылыми мақалалар жинағы) – Алматы, 2003 – 165 б.
14.Теля В.Н. Русская фразеология. Семантический, прагматический и лингвокультурологический аспекты. – М., 1996-289с
15.Смағұлова Г.Фразеологизмдердің семантикалық категориялары: оқу құралы. Алматы: «Қазақ Университеті», 2009. – 162б.
16. Келдібеков Б. Языковая номинация в немецком тексте ( на материале функционально – семантического поля номинавание лиц). Авт. канд.фил. н. 1999. 23 c.
17. Болғанбаев Ә. Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. Алматы: «Ғылым», 19976 – 256 б.
18. Алдашева А. Аударматану: лингвистакалық және лингвомәдени мәселелер. Филология ғылымдарының докторы дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. – Алматы, 1999. 324 б.
19.Сейілхан А.Қ. Қазақ тіліндегі этнографизмдердің лингво-мәдениеттанымдық мәні («Қыз Жібек» және «Қозы Көрпеш – Баянсұлу» жырлары бойынша) ф.г.к. афтореферат, Алматы, 2001ж
20.Оспанова Ф.А. Фразеологизмдер уәждемесінің лингвомәдени аспектісі (қазақ және ағылшын тілдеріндегі материалдар негізінде) «ф.ғ.к. автореферат, Алматы, 2006) диссертациясы
21. Қазақ тілінің тарихи лексикологиясының мәселелері. – Алматы: «Ғылым», 1988. 200 б.
22. Хасанов Б. Қазақ тілінде сөздердің метафоралық қолданылуы. – Алматы: «Мектеп», 1966. – 208 б.
23. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі – Алматы, «Сөздік-Словарь», 2005. – 440 б.
24. Манкеева Ж.А Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. – Алматы: Арыс, 1997. – 272 б.
25. Кенжеахметұлы С. Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 түрі. Көмекші оқу-құралы. – Алматы, «Санат» 1998.– 256б.
26. Ниязбеков М. Біз қалай туысамыз?. – Алматы: «Өнер» 1992.– 45б.
27. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі.– Алматы: Қазақ ССР-нің «Ғылым», 1977ж.– 712 б.
28. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. І-Х томдар (1974-1986)
29. Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі. – Алматы, 1996
        
        Кіріспе
Әлем өмірінің, заман құбылысының әлі жете танылмаған аясы кең. Ғылым
мен өнер көзге көрініп тұрған ... ... ... ... ... ... деректермен беріле зерттеп, мүмкіндігінше оларды
адамзаттың өмір ... бір ... ... ... ... ... жасалуда.
Жұмыстың өзектілігі: Қазақ тіл ... ... ... ... мәселелері және әлемнің ұлттық ... ... ... ... ... ... толық түрде жеке
зерттеулерге негіз бола қойған жоқ. Қазақ тілі лексикасында ... ... ... ... ... ... жасалынбаған.
Туыстық атауларға қатысты өзге тілдік бірліктер сияқты ... бойы ... ... ... ... ... өзіне тән жасалу
заңдылықтары қалыптасқан. Туыстық атауларға лингвистикалық баға беру үрдісі
олардың тарихи шығу кезеңдеріне, даму ... ... ... ... зерттеу жүргізу ісін қажет етеді. Олардың тіл ... ... ... ... ... ... тек қазақ тілінде, сонымен бірге
жалпы түркі тілдеріндегі айта ... ... ... шешілуіне жол
ашады.
Жұмыстың зертеудің нысаны: Туыстық атаулардағы тұрақты тіркестердің
лингвомәдени сипаты.
Жұмысытың құрылымы: Кіріспеден, негізгі екі ... ... ... ... тізімінен тұрады.
Жұмысың мақсаты мен міндеттері: Зерттеудің мақсаты – қазақ ... ... ... ... ... ... ... түрде зерттеу.
Туыстық атаулардың өзіндік сипаты мен олардың лексика-семантикалық топтарын
ашу, талдау болып табылады. Бұл қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... негізін анықтауға мүмкіндік береді. Бұл
мақсаттарға жету үшін зерттеу жұмысы мынандай ... ... ... саралап ашу міндеттерін қойды:
- туыстық атауларды қазақ тіліндегі ... және ... ... ... сөздіктер мен жалпы халықтық лексикадан жайып ... ... ... ... ... ... даму үрдістерін
қарастыру;
- туыстық атауларды тақырыпқа топтастыру;
- туыстық атауларға қатысты тұрақты тіркестер мен ... ... ... ... көздері: М.Ниязбеков «Біз қалай туысамыз?» Алматы,1992,
І.Кеңесбаев «Қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... ұлттық – мәдени аспектілері». –
Алматы,1998.
Жұмыстың теориялық және ... ... ... ... мәні осы ... ... ... тұжырымдары
негізінде лексикология саласын толықтыра, кеңейте зерттей түсуге өзіндік
үлесін қосады. Зерттеу жұмысындағы туыстық ... ... мен ... ... және ... ... лингвистикалық сала ретіндегі маңызды теориялық жақтарын
кеңейтуге өз ... ... ... ... ... ... ... септігін тигізеді. Туыстық атауға
байланысты жинақталған мысалдардың қазақ тілін өзге ұлт ... ... де ... тиетіні сөзсіз.
Жұмыстың зерттеу әдістері: Зерттеу ... ... ... ... ... салыстырмалы талдау мен ... ... ... және оны түсіндіру, аналитикалық ... ... Тіл және ... Тіл мен ... ... мен ... ... дүниені бағалау, қабылдау, жалпы тіршілік
әлеміне деген көзқарас ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... үрдісінің нәтижесі және ұлттық құндылықтар
әлемінің көрсеткіші деуге болады. ... бір ... ... ... ... бар құндылықтар құрылымына сәйкес күнделікті мінез-құлық пен ... ... ұлт ... ... Бұл құндылықтар
тұлғаның бойына әлеуметтік тұрақтану үрдісінде жанұясымен, ... ... өзін ... ... ... ... Сол менталитеттің бір көрінісі ретінде тілдің қарым-қатынас,
экспрессивтік т.б. ... өзге ... ... реалий және
абстракт ұғымдарды белгілейтін ұлттық-мәдени қызметін атауға болады.
Шындықты әр ... әр ұлт өз ... ... Өз биігі дегеніміз
ғасырлар бойы қалыптасқан ойлау ерекшелігі, дүние танымы, сана-сезімі. Тіл
біріншіден, адамға ... ету үшін ... ... ... ... тілдегі барлық категориялары адамға бағытталып жасалған. Бұл
кез келген тілдің қасиеті. Екіншіден, кез келген тілдің ұлттық ... және ... ... ... мәдени ерекшеліктер ғана емес, сонымен ... ... ... ... де ... ... – осы ... себебін табуға әрекет жасау,
оларға қандай ... әсер етті ... сол ... ... ... ... ... қабылдау қасиеттеріне байланысты болды ма, осы ... ... ... қоғам өміріндегі маңызы туралы ғалым К.Аханов: «Адам санасында
шындық өмірдің бейнеленуі тілсіз іске асуы ... ... Тіл ... ойымызды
білдіре отырып, қоршаған шындық өмір жайындағы білімімізді ... ... ... Тіл ... дүниедегі заттар мен құбылыстар олардың
сапа, белгілері және ... ... ... ... бір ... ... жеткізуге икемді келеді» деп жазды [2, 50б]. Адам дүниедегі
бір затты тілдегі сөздермен белгілейді, ал тілдік бейне жоқ, ... ... ... ... санаға қиын соғады. Әлемнің адам санасындағы бейнесі
тілдегі бейнелермен, яғни сөздер мен өте ұқсас, көп ... олар ... ... ... ... ... әлем бейнесі сыртқы және ішкі
факторларға байланысты әр түрлі болғандықтан, ... ... де ... ... ... ... орта, әлеуметтік жағыдай, шаруашылық
түрі, діннің ... ... ... ... ... ішкі факторларға әдет-
ғұрып, дүние танымды, әдеп-шарттарын, жол-жосықты жатқызамыз.
Тілдегі әлем бейнесі, басқаша ... ... ... дүниені
белгілеп атауы қандай жағыдайларға байланысты жүзеге асады деген ... ... осы ... дейін жауап іздеуде. Бұл тақырыпқа байланысты
зерттеулер тілдің әлемде ... ... ... ... ... пікір талас тудырады.
Л.О.Чернейконың еңбегінде тілдің ... ... ... ... ... ... ... когнитивтік
тұрғыдан қарастырады. «Сепир-Уорф гипотезасының тұжырымдары ... жол ... ... бірқатар этностың мәселелер шешімін
тапты, көптеген деректер дәлелденді, нақтыланды. ... ... ... ... сана ... атауы жоқ дүниені, затты, құбылысты, нәрсені
танымайды «көрмейді», ал сана ... тану ... ... болсақ – семантикалық, кеңістікке, тілдің құрылымына, сөздердің
санына, және олардың ... ... ... ... ... және ... (реальность) ұғымдары туралы ... бар ... ... ... деп санадан тыс, белгісіз ... ал ... ... ... ... дүние. Ақиқат дүние материалды
және идеалды болып екіге ... ... ... элементтерінің тілде
арнайы белгіленбеу себебі осы тілде сөйлеуші адамдардың санасында соған
сәйкес түсініктің ... ... ... ... ... бейнесі
шындыққа жақын болуы мүмкін [3, 10б.].
Ұлттық мәдениеттің ең маңызды және күрделі құралдарының бірі – тіл
болып ... ... адам ... ... ой ... өтіп, сөз
болып қалыптасып, сөз тіркесі немесе сөйлем ретінде ... ... әлем ... тілде екінші көрінісін табады. Сондықтан, әлемнің
бейнесі мен тіл екеуі өзара тығыз қарым-қатынаста. Осыдан келіп, әлемнің
тілдегі ... атты ұғым ... ... әбден заңды. Тіл білімінде ... ... ... ... ... етіп ... Осы ... жұмыс жасаған ғалымдар – Б.А.Серебренников, Е.С.Кубрякова,
В.М.Постовалова, В.А.Маслова, Э.Д.Сүлейменова т.б. Бұл ... ... өмір ... ... ... етуіндегі адaмның рөлі
қарастырылған.
Әлемнің тілдік бейнесі деген ұғым қазіргі таңда ... жүзі ... ... ... ... ... келеді. Бұл мәселемен айналысу
көне заманнан басталады деуге дәлелдер бар. Тек зерттеуідің әр ... ... ... ... ... ұғым аясын кеңейтіп, өз үлестерін
қосуда.
«Әлемнің тілдік бейнесі» ... ... ... ... ... ... ... бірі – неміс лингвисі В.Фон Гумбольдт өз
еңбегінде: түрлі тілде – ұлт үшін ... ... мен ... органдары
болып табылады» дейді [4, 324б]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... болады.
В.Гумбольдтың зерттеулерін Америкада әрі қарай ... бірі – ... ... Бұл ... ... ... (1927),
«Грамматист және оның тілі» (1924), «Лингвистиканың ... ... (1929) атты және т.б. ... ... ... ғылым ретіндегі статусы» деген еңбегінде ... ... жол ... ... ... Қоғамтануға тіл аса
үлкен қызығушылық танытпағанмен, ол біздің қоғамдық үрдістер мен мәселелер
туралы ... ... ... ... ... тек ... социалды әлемде өмір сүрмейді, олардың бәрі сол қоғамның ... ... ... ... болады. Адамдардың сыртқы дүниеде тілсіз де
жол табуға болады және де тілді пайымдау мен ... ... ... ... мәселелерін шешудегі кездейсоқ құралы деген түсінігі – жай
ғана илиюзия. Шын ... ... ... әлдебір социалды топтың тілдік
әдеттерінің негізінде құрылады. Екі түрлі тіл ... бір ... ... ... деп ... ... жоқ. Әр түрлі қауым өмір
сүретін әлемдер – ол ... ... бар ... ... ... ... бір жай ғана өлеңді түсіну оны құраушы әр ... ... ... ғана ... ... ... және ... мағыналарының реңінде
айқындалатын аталған қауымның символдық көзқарасы, бүкіл өмірінің бейнесі
түсінілуі қажет.
А.Вайсгербер «Неогумбольдшылардың лингво-философиялық ... ... ... ... бейнесі» деген терминді «Weltbied ... деп ... ... рет тіл ғылымына енгізді. Лео Вайсгерберді ерекше
қызықтырған – тілдің идиоэтникалық мазмұны. ... ... ... ... ішкі ... жайында жазған еңбектерінен тапқан.
«Әлемнің тілдік бейнесі» ұғымын тұжырымдауда А.Вайсгербер 30-жылдардың
басында ... ... «Ана ... ... және ... арасындағы
байланыс» деп аталатын тұңғыш мақаласында «бегілі бір тілдің сөздік қоры
барлық ... ... ... және сол ... ... ... ... пайымдау құралдарынан тұрады; сол тілде сөйлеушілердің
әрқайсысы осы сөздік қорды меңгеру қарқына қарай осы ... ... ... өз ... тән пайымдау құралын да меңгереді; осы тұрғыда ана тілдің
мүмкіндігі өз түсініктерінде белгілі бір әлемдік ... ... ... ... өз ... ... адамдарына тарататындығынан тұрады» деп
жазды. Осылай Л.Вайсгербер «Әлемнің тілдік ... ... ... ... ... ол ... тіл бойынан емес, тек тілдегі
сөздік қордан көрінетінін айтады. Кейіннен Л.Вайсгерберд «Әлемнің тілдік
бейнесі» ұғымындағы ... ... ... ... ... ... тыс ... оның дүниетанымдық, субъективті ұлттық, идиэтикалық
жағын қарастыра бастайды. ... ... ... ... деп ... 1953 жылы ... «Мазмұнға бұғындырылған грамматика» атты
кітабында тілдің ішкі пішінінің әсері адамдық ... ... ... ... ... әр ... жеке ... айналуына
көмектеседі дейді [5,22 б].
Ғылымда «Тілдегі әлем бейнесі ұғымы» жаңа категориялардың біріне жатады
және оның зерттелуі әлі көп ... ... ... ... Лингвистикада
тілдегі әлем бейнесі және әлемнің тілдегі ұлттық бейнесі сияқты екі түрлі
термин қалыптасқан. Ғалымның айтуы ... ... әлем ... ... ... өмір бүтіндей қарастырылады: табиғат, оның құбылыстары, тұрмыс,
фольклор, поэзияның образдылығы, кеңістікпен уақыттың қарым-қатынасы т.с.с.
«Ал осының ... ... ... тіл ... біле аламыз. Кез келген
этностың тілін білу үшін аударма және ... ... ... ... ... өз әлемі, яғни, ... ... ... ... әлем ... білімдердің жиынтығы ретінде
тілдегі әлем бейнесі ... ... ... В.А. ... ... әлем бейнесі ұғымына ... ішкі ... ... мен
пайымдаулар, сөз мағынасының өзгеруі, ауыспалы мағынада ... ... ... оның қолданылуының жеке сыры мен қыры ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз – тірі
тілдер арқылы жинақталған ішкі және сыртқы дүние туралы ... ... ... сол халыққа ғана тән түсінік категорияларынан
тұратын тұрақты бейнелерге байланысты қалыптасады. Ол халық дүние ... ... ... ... бір ... ... танымды
қалыптастыратын белсенді күштердің бірі – кеңістік пен уақытқа байланысты
қатынас. Бейнелеу ... ... ... ... ... сәтті жерде,
оқиғаны, құбылысты білдіреді.
Кез келген атау, тіл арқылы бейнеленіп көрінеді, ұрпақтан ... Әр ... ... тән ... ... рухы бар, сол ... ... шығарып, сақтап тұрған ұрпақтан ұрпаққа жеткізуші күш –
тіл. Ол адамның ой ... ... ... өмірімен тығыз
байланысты. В. Фон Гумбольдтың түсіндіруінде тіл дүниені тікелей ... Тіл ... ... ... ... туралы көрініс береді.
Ғалымның пікірінше сөз – заттың тура таңбасы емес оның ... ... ... ... ... ... ... Яғни, тіл кез-
келген жеке заттарды бейнелегенде тілде сөйлеушіге сол ... ... ... ... әлемді танытады.
Жалпы тіл тарихы – сол тілде жасаушы және сол ... ... ... бір ... ... ... бір тілдің тарихын сол тілді
жасаушы, қолданушы және оның иесі халықтың тарихына ... ... Тіл ... мен ... тарихының байланысы – екі жақты ... ерте ... ... ... ... ... ... сөздіктері мен тарихи шығармаларда сақталып, олар
жайында ... ... ... ... ... бойындағы тұрмыс-
салты, әдет-ғұрпына ... ... мен ... ... ... тіл фактілеріне соқпай өте алмайды.
Өйткені тіл – солардың бәрін ұзақ замандардың ... ... ... және ... ... ... бірі.
Қандай да болмасын жаңа ғылымға қатысты ... ... ... сілтеу тұрғысынан әр түрлі болатындығы сияқты ұлттық тіл мен ... ... ... ... ... және тілдің мәдениетке
әсерін пайымдайтын анықтамалық ... да ... ... осы ... ... ... ... беру, ол – ұлттық менталитеттің,
ұлттық мәдениеттің және рухани құндылықтардың тілдегі көрінісі тіл ... ұлт ... ... әлем туралы түсініктерін түрлі тілдік фактілер
арқылы кесіп-пішеді, қоршаған әлемнің тілдік әлемі, ... ... ... ... ... бейнеленуі жағынан ұқсас болып
келеді. Құбылыстар арасындағы ұқсастықтар ұғым ... ... ... әсер ... Сол ұғым ... ... ... тілдің негізін құраса, әлемнің ондағы құбылыстардың ... ұлт ... ... ... ... ... ұлттық мәдениет пен ұлттық тілдің өзара байланысы
туралы көптеген пікірлер кездеседі. Орыс тіл білімінде бұл мәселе жөнінде:
«тіл – мәдениетті жеткізудің құралы»;
«мәдениеттің ... бір ... ... ... ... ... зерттеу
жұмыстары баршылық. Аталған мәселемен қатар, соңғы кездері тіл ... ... жеке ... ... назар аудару
қажеттілігі де ... ... ... ... ... мен ... тұлға арасындағы байланыс зерттелуі қажет. Ал бұл ... ... ... өмір ... ... болып жататын әлеуметтік – ... ... Тіл мен ... өзара байланысы зерттеушілер,
яғни лингвомәдениеттанушылар осы ... ... ... ... ... ...... феномені, ұлт мәдениеттің көрінісі ретінде ғылымда өз
дәрежесінде әлі де зерттелмей келеді. Мәдениаралық қарым-қатынастар ... пен тіл ... ... ... ... ... жүйелі
түрде қарастырады.
Тілде бейнеленетін, тіл арқылы көрінетін мәдени құндылықтардың
қолданылатын ... ... ... ... тіл мен ... шоғырландыратын, яғни жинақтайтын, синтездейтін лингво-
хультурема, мәдениаралық өріс ... ... ... ұғым –
түсініктер жиі аталып, ғылыми аудиторияларда сөз ... жүр. Бұл ... ... ... өз ... ... бір жүйелік жүктеме
құрайтын күрделі мәселелер.
Тіл деректерін зерттеу және ... ... білу ... ... ... ... көмектеседі. Ол мәселелер қатарына белгілі
бір халықтың тегі, оның ... ... ... ... әр ... белгілі бір халықтың басқа халықтармен ... ... ... ... ... ... ... халықтың жасалып
пайда болуы ру тілінен ... ... ... ... ... ... пайда
болып жасалуынан бөлек емес, қайта бір-бірімен қабаттасып жатады. Демек
халық ... ... ... болу тарихына қатысты мәселелерді есепке алмай
тұрып, халықтың жасалып, пайда болу мәселесін ғылыми ... ... шешу ... емес.
Тілдің мәні, оның номинативтік сипаты, тілдің шығуы мен ... ... ... ... және т.б. ... зерттеп шешу үшін философия,
психология тіл біліміне бағыт-бағдар сілтеді. Адамның ойлауы тіл ... іске ... ... ... ... ... процесі, өзін
қоршаған дүниені адамның тану процесі тілде қалай көрінеді ... ... ... ... ... ... өнер тіл ... айтқан
семантикалық философияның өкілі, американдық дискриптивті мектептің ірі
ғалымы ... ... ... сөз ... ... Ғылымда Уорф-Сепир
гипотезасы деген атпен белгілі болған атақты ілімнің иесі тіл мен ... ... сөз ... ... Оның пікірінше, «мәдениет – халықтың
ойлауының, ісінің ... ал – тіл ... ... көрінісі». Сепирдің
түсінігі бойынша, тіл – билолгиялық мұра емес, ол мәдени құбылыс [7,174б.].
Мәдениаралық ... – жаңа ғана ... ... келе ... әлі ... ғылыми ұстанымдары мен межелері, тұжырымдамалары нақтылана қоймаған
ғылым, екіұдай екі өзекті ... ... ... ... ... ... ... лингвистикалық сауалдарға жауап беретін зерттеулердің
негізгі мақсаты – тілдің қызметі мен ... ... ... ... ... әсер етуін қарастыру. Тіл мен этносқа
қатысты мәселелер В.фон Гумбольдт, А.А.Потебня, А.Ф.Лосев, ... ... ... ... т.б. ... ... ... негізінде халық тілінің еншісі мәдениетпен
толығатынын, ұлт мәдениеті сол этностың ... ... ... ... ... ой-пікірлердің туындау төркіні тереңде
жатыр. Айтылған ой жайында В.фон Гумбольдтің «Тіл – халық рухы, халық ... ... ... ... ... тұжырымы – жаңа ғылыми жолдың
концепциясының алғашқы нышаны немесе ... ... оның ... ішкі ... бөлшегі деп қарастыруы да тіл ... ... ... ... ... келе ... ... жаңалықтардың шығу тегіне
арқау болғаны сөзсіз. Атап айтқанда, ғалым ... ... екі түрі – ... және ... мәдениеттер ізі халық
тілінде сақталады, ... ... – ұлт ... танытып, тілде өз
жүйесін табады, үшіншіден, тіл – адам мен ... ... ... ... пен халықтық рухы – тілдің ішкі формасына тән», деп
көрсетеді [4,65б.].
Тіл – тек ... ... ... ғана ... ... ... ... арқауын құрап, негізін қалайтын ұлттық рухтың ізін айқындап
тұратын ұлы күш анықталады. Тіл рухының ұлы күші ... ой ... сай ... ... өз ... сай өмір ... ... бір мәдениеттің дүниеге келуінің үлкен себепшісінің
бірі.
Осымен байланысты ... ... ... ... ... ... В.фон Гумбольдт концепциясында: «тілдің табиғаты
мен тегі тіл мен ойлаудың халық рухымен ... ... ... ... Олар өз еңбектерінде халық психикасының этностанымдық
мәні, ... ішкі ... ... ... ... деп ... ... қатысты алғанда индивидтің творчествалық әрекеті», «халық
рухы алдымен тілде» деп түйіндеген. Осы ғылыми ... ... ... ... өз ... ... төмендегі пікірлерден көреміз.
Тілдің ерекшелігін әлеуметтану тұрғысынан зерттеген ... ... ... ... ... рухты жаңғыртатын
факторлар, салт-дәстүрлер олардың дамуы мен халық мәдениетіндегі ролін
әлеуметтік рухани құбылыс деп ... ... ... ... ... ... нағыз келбетін танытатын – салт-дәстүрлер деп танимыз.
Этностың бар ... ... азық ... тұрақты ұрпақ жалғастығына
себепкер құбылыс – салт-дәстүрлердің ұлттық мәдениет ... ... Осы ... дер ... мойындап, ғылыми тұрғыдан жаңа бағыт жол
салушы – ресейлік тілші – ... ... Ол тіл ... ... біте
қайнасқан ұғым деген түсінікті қалыптастыра келіп: «Тіл – ... ... оған ... ... ауыз ... ... екендігін, жан-жақты сөз
ете келе: «Халық рухы» ... ... ... ... ... әдет-ғұрып, салт-
дәстүрінде, ән өнерінде, фольклорында көрініс береді» - деп қорытады ... біз сөз ... ... ... ұлттық тіл мен халық
мәдениеті арасындағы сабақтастықты о бастан болжап, тілдің ішкі формасына
сиятын ... ... ... ... ... ... ... өрлеуі, ой-сананың жетілуі, тіл, мәдениет, тарихтың тоғысуындағы
маңызды фактор. Ал, әр ... ... ... ұлт ... жетегінде
әлемдік мәдениеттің ауқымында, дүниетанымы қоғамдық ғылымдардың аясында сөз
ету мәселесі тіл ғылымының ... ... ... ... ... ... ... тілдік бейнесі саласында сәтті бағытта
іске асуда. Осымен тығыз байланысты ұлттық мәдениет пен ұлттық тілдің ... ... ... ... ... ... бір этносқа тән
екендігін танытуда бізге кештеу ... жаңа ... бірі ... – тек ... ... ... емес, ол адам өмірінің
материалдық және ... ... сол ... тән тума ... ... құрал, осы арқылы болашақ ұрпаққа жеткізуіші құралы.
Мұны тілдің кумулятивтік қасиеті деп ... ... тағы бір ... - ... өмірде адамдарды жеке тұлға ретінде, ұлт өкілі ретінде
қалыптастырушы» деген ойларды бүгінде мәдениаралық ... ... ... ... ... ...... фактор, бірақ оның мәдени тұғырға көтерілуіне
әлеуметтік ортаның ... зор. ... бір ... ... ... оның тілдік деректері арқылы баяндалады. Ал ... ... ...... ... символдары мен тілдік таңбалар.
Ендеше жоғары аталған мәдениет ұлттық менталитет құндылықтарының ... тіл ... ... табады. Тілдің құдыретімен ... ... Осы ... әр ... ... өзі жасаған және табиғат
дарытқан ұлттық мәдениеттің ізі бар ... ... Бұл – тіл мен ... ... ... ... ... негізі болмақ. Бүгінгі
күнде қандай да болмасын тіл ... ... баға ... ... ... ... ... қоғамның негізгі қағидаларының біріне
айналады. Жалпы алғанда, тіл дүниетанымының ... ... ... ... ... түрлерінің объективтенуі болып табылады. Сонымен қатар тіл
қоғамдық сананың түрлерін қалыптастырумен қатар, өз ... оған ... ал ... тарихи кезең, қоғамдық құбылыстар тіле өз таңбасын қалдырып
отырады. Тіл ... ... ... ... ... ... ... Осымен байланысты тілдік жүйенің құрылымдық бірліктері тек
лигвистиканың ғана емес, этностану, әлеуметтану, ... ... ... ... ... Ендігі кезекте лингвистика ғылымында өзінің зерттеу
объектісін әлдеқайда кеңейте түсті. Лигвоелтану, лингвомәдениеттану ... ... ... ... ... ... байланысты қарау – тіл
ғылымындағы бүгінгі таңдағы негізгі бағыттарының ... ... ... тереңдеп барудың ұлттық тілдің табиғатын шынайы танудың бір жолы
– тілдік таңбалары, оны құрайтын элементтерді олардың мазмұндық жағы ... ... ... өз ... ... қару ... ... жолы –
оларды тілдік емес мәнділіктермен, яғни ақиқат өмір, ойлау, ... ... ... ... ... ... Осы ... алғанда,
тілдік бірліктер (лексика – фонетикалық жүйе) ақиқат ... ... ... ... категория ретінде танылады.
Осы тұста профессор Г.Смағұлованың «Қазақ халқының ең маңызды ... ... бірі ... ... ... ... дағдылы ұлттық рәсімдердің түрлерінің әбден ... ғана ... ұлт төл ... ... және өзге ... ... айырмашылықтарын айқындайды. Қазақ тіліндегі фразеологизмдер
айналадағы ... ... мен ... этнос (ұлт) тұрғысынан баға
беру, сипаттау арқылы сол ... ... ... көзқарасын,
дүниетанымын аңғартады. Ұлттық менталитет, оның тіл арқылы мәдениеттанудағы
орны ... ... ... ауыз ... ... ... ... өз
деңгейінде айта алмай келеді» деген тұжырымын басшылыққа алуға ... ... ... тіл ... лингвомәдени зерттеулер
Бүгінгі қазақ тіл білімінде лингвомәдениеттану ғылымы пән ретінде
жаңа қадам басып жатқанымен, ұлттық мәдениетпен болымсыздық ... ... ... ... ... Ә.Марғұлан,
Қ.Жұбанов, М.Әуезов, еңбектерінен бастап ғалым-тілшілер І.Кеңесбев,
Ә.Қайдар, ... ... ... ... ... ... ... Қ.Рысбергенова, Р.Шойбеков, т.б.
ғалымдар еңбектерінде тіл фактілерінің сипаты ... ... ... ... ... сөз ... ұлттық деректерінің
зерттеулерінің лингвомәдениеттану ... ... ... жатқызуға болады.
Бүгінде лингвомәдениеттану ұлттық тілді танудың негізі екені соңғы
кездегі біраз зерттеулерде – ... ... ... ... т.б. сөз ... назар аударылуы,
лингвомәдениеттану ғылымының пән ретінде қалыптаса бастағанын ... ... ... ... ... дамуын
тілдік тұрғыдан сөз ету пәнің зерттеу обьектісін нақтылай түседі. Осы ... ... көне тіл ... лексикамызда сөзжасам саласының
қызметін арттыруда халқымыздың ... ... ... ... ... мына ... ... «Тілдік деректерді лингвомәдени
аспектіде зерттеу – ең әуелі тілдер арасындағы ... ... ... өркениеттік қырларды айқындау болып табылады. Табиғаттағы, әлемдегі
құбылыстар, қоғамдағы сана мен салт, бәрі де тілде өз ... табу ... ... ... лингвомәдени аспектіде қарас-тырылады» [10, 41б].
А.Сейсенова этикет формаларына ... ... ... ... ... ... мен ұлттық мәдениеттің бірлік қызметіне
ерекше тоқтайды: «Лингвомәдениеттану – мәдениеттің тілдік жүйеге қалай ... яғни ... мен адам ... ... ... ... деп түйіндейді.
Осындай тіл деректеріне сүйеніп, этнолингвистикамен сабақтас этнос
болмысының сан түрлі қырын зерттейтін ғылымдарды ... ... ... а) ... ... ... қатысы бар (мәселен, астрономия, этнография,
этнология, өлкетану, фольклористика, мифология, педагогика, дидактика, т.б.
ғылымдар), ә) этнос тілдің ... ... ... ... қатысты
ғылымдар (мәселен, этимология, ... ... ... ... т.б.) [12, 12 б ].
Лингвомәдениеттанудың өркениетті қоғамдық ғылымдармен ... ... ... сөз ету ... ... ... нақтылай түседі. Осы
жайтты ғалым А.Исламның пікірі толықтырады: «Лингвомәдениеттанудың тіл ... ара ... ... ... ғылым салаларынан ерекшелігі – оның
кез келген ... ... ... ... және ... ... ... [ 13, 10 б].
Лингвомәдениеттану – тіл және мәдениет ... ... ... бірігуінен, солардың өзара сабақтастығынан туындаған ғылым.
«Лингвомәдениеттану» термині ... ... ... В.Н.
Теля мен В.В.Воробьев еңбектерінен бастау алса, мәдениеттану идеялары
Г.В.Степанов, Ю.А.Соркин, ... ... ... т.б
қазақстандық ғалымдар Н.У.Уалиева, Г.Н.Смағұлова, А.М.Алдашева,
А.Д.Сейсенова, А.И.Ислам т.б. ... ... ... ... ... ... «Лингвомәдениеттану лингвистика мен мәдениеттанудың
түйсінуінен пайда болған тілде бейнеленген және бекіген ... ... ... ... деуі мәдениетті тілмен байланыстыра
зерттеудің ... аша ... ... ... ғылымының
зерттеу нысанын, қалыптасу кезеңдерін төмендегідей белгілейді [6, 115 б].
1. Тіл мен ... ... ... ... көзқарастардың лингвомәдениеттанымдық ізденістердің бастау
алу кезеңі.
2. Лингвомәдениеттанудың жеке сала ... ... ... ... ... ғылыми ұстанымдары мен межелері, теориялық
тұжырымдары нақтыланған лингвомәдениеттану ғылымының пайда болу ... мен ... ... тілде
бейнеленген және сақталып қалған тілдік көріністердің түп төркінін анықтау
жағынан, тілдік фактілерді тіл мен ... ... ... ... ... келеді. Алайда олардың өзара айырмашылықтары да бар.
Этнолингвистика – мәдениетті халық психологиясын, мифологиясын тіл
арқылы зерттейтін ... пән. Оның ... тіл мен ... ... ... ... (мағыналарды) анықтау, тілдік
белгілер жүйесі деп танудан туындайтын мәселелерді шешу және т.б. ... Ол ... ... ... ... тұрғыдан қарастырса
лингвомәдениеттану тілдік деректерді өткен күн тұрғысынан да, ... ... де ... мәдениет негізінде зерттейді.
Лингвомәдениеттанудың зерттеу құралы – «тіл – мәдениет – адам» үштігі
арасында қарым-қатынастың мәдени мазмұнын зерттейді. ... ... ... фон, ... концепт, мәдени конатация т.б. ... ... ... ретінде саналады.
Өзіндік айқын мақсаты бар қазақ ... бай тілі мен ... ... жыл сайын аумағын ширата түскен этнолингвистика
ғылымы бүгінде халық тілінің сан түрлі атауға толы ... ... ... ... ... жолы ... ... Дегенмен, ғалым-
мамандарының пікірінше, тіл – мәдениеттің феномені, ұлт мәдениетінің
көрінісі ... ... өз ... әлі де ... ... пәні ... жылдардан бастап В.Н.Теля мен
В.В.Воробьевтің бастауымен ... ... «Это та ... ... ... изучеению и описанию корреспенденции
языка и ... в ... их ... дей ... оның ... этнолингвистиканың Н.И.Толстой ұсынған ... ... ... елтанудан және этнолингвистикадан өзіндік
айырмашылықтары бар.
Біріншіден, тіл ... ... мен ... ... ... ... ең ... тіл мен мәдениеттің
байланысы қарастырылады.
Екіншіден, лингвомәдениеттанудың зертту нысаны – заттық және рухани
мәдениеттің қазіргі ұлт ... ... ... көрінетін халықтық
санада сақталған фразеологизмдердің түрлі дискурстық типтерде жүзеге ... ... ... ... ... ... яғни ... тарихи диахрондық сипаттау
болса, лингвомәдениеттану фразеологизмдердің қалыптасуын ... ... ... ... мен ... ... контексінде
фразеологизмдерді зерттеуде түрлі мақсаттары мен міндеттеріне қарай,
алғашқысы екіншісінің негізгі фундаменті болып ... ... ... ... ... алады
методологиялық әдіс-тәсілдермен тығыз байланысты. Алайда лингвомәдниеттану
пәнінің ең басты мақсаты тіл мен ... ... ... ... қарастыру.
Лингвомәдениеттану өткінші саяси жағдайларға тоқталмай, маңызды ірі
мәселелерге көңіл бөледі.
Жалпы, ұлттық деректерге сүйенетін ... ... ... ... ең негізгі болып табылатындықтан, ұлттық ... ... ... ... ... ... осы ... сүйену қажет. Өйткені тіліміздің көркем құралы болып табылатын
тұрақты тіркестердің қай-қайсының да пайда болуында ... ... ... халқымыздың ұрпақтан ұрпаққа мирас болған ежелгі ... ... ... ... В.Н.Теля лингвомәдени талдаудың барысында ... как ... ... в ... ...... ... сочетаний, определить смысл их культурно- национальных
коннотаций, благодаря ... ... в ... их ... ... ... народного менталитета» дейтіндей
фразеологизмдер ұлт менталитетіне тән қасиеттерді ... ... түп ... ... [14, ... жаңа саланың объектісі лингвистика мен мәдениеттану сияқты екі
ірі ғылымның тоғысуынан туындайды. Мұндай ... ... ... мифтерінде орын алатын тілдік бірліктер қарастырылады.
Тіл – мәдениеттің фономені, ұлт мәдениеттің көрінісі. Ұлт өмірдегі
күллі ... тіл ... ... ... ... ... зерттеу нысаны – ұлт тілінде сақталған халықтың
басынан өткен тарихының ... Ол ... пен ... бағынбайды.
Бұрынғы мәдени құндылықтармен таныса отырып, біз әр түрлі күй ... ... тап ... ... Оған біз тек тіл ... талдаулардың
нәтижесінде жетеміз [15, 95б.].
Б.Келдібеков: « Языковая номинация как теория ономасиалогии изучает
назывную функцию языка. ... ... как ... явлений
языка состоит именно в токой послодовательности ... ... и ... ... их ... ... в определенных
знаковых структурах и конструкциях »- деп ... ... [16, ... ... ... ... зерттеген А.А. Уфимцева: «Белгі жасау
– лексикалық номинацияның негізгі шарты, ... ... ...... ... ... табиғатқа лексикалық
бірліктер арқылы атау ... деп ... да, ... жіктейді.
1. Табиғи тіл, яғни заттардың бастапқы қолданыстағы аталуы ... ... және ... ... ... ... ... ортаны мағынасы мен ерекшелігіне қарай күрделі –
материалды идеялдық түсінікпен атайтын ... ... ... ... жүйемен белгілейтін негізгі
психофизиологиялық репрезентация.
«Ойлау – тіл – ... «тіл – ...... ... шынайы өмірдің
танымына сүйенген гоносиологиялық мәселелер негізінде ... ... ... ... сол ... ... байланысты екндігі сөзсіз. Ол талас негізгі үш мәселеден тоғысады.
1. адам тіл мен таным қатынасы
2. атау мен ... ... ... ... отырған заттың сол қоғам мүшелерінің тұрмыстық санасында
бейнеленуі, қолданылуы.
Аталым қағидасы бойынша әр бір ... ... ... ... ... санасындағы әлем бейнесі – аталымдық зат пен ұғым бір мағынада тілдік
таңбамен сәйкес келеді. Ұғым ... ... ... мен мәні ... Ұғым
таным негізінде айқындалады десек, ал оның нақты көрінісі атау ... ... ...... сыртқы тұлғасы, жамылғышы, ол оның ... ... ... көрінеді [17, 50 б.].
Тіл біліміндегі таңба теориясынын негізін қалаушы – В.Гумбольдт. Ол
өзінің ... «тіл – бір ... әрі ... әрі таңба, ал сөз жеке
ұғымның таңбасы деп санайды.
А.А.Уфимцева былай түсінік береді: «Тіл – таңбаларды ... ... ... ... бір ... ... ... қолданыс
кезінде бастапқы мағынасынан тыс екінші бір ... ие бола ... ... деуге болады.
Тілдік таңба туралы Л.О. Резнинов мынандай пікір айтады: ... ... ... ... жүйелік сипаты бар белгілі мақсатқа сай
қоғамның әрбір мүшесі саналы түрде қолдана алатын, сигналдық қана емес.
Сонымен, бір ... ... ... ... ... ... қорытылған бейнесін жинақтай алатын құрал.
«Заттар мен құбылыстардың белгілеріне ... есім беру ... ... ... ... ... мен менталитетіне
байланысты анықталады». Зат біздің танымымыздан, ұғымымыздан, орын алғанда,
атауға ие болғанда сол заттың ... ... ... ... тек ... ... мен ерекшеліктері ғана бейнеленеді. Заттың ең негізгі
уәжін көрсетіп, ат таңдау арқылы ... ... атау ... ... ... ... эволюциясы, яғни сөз семантикасының
синхрондық деңгейде сақталатын ... ... ... ... мәдени жадысынан айырмашылығы соңғысы тіл, кең ... ... ... ... рухани құндылықтарымен байланысты. ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін айқындап,
белгілі бір дүниенің тілдік бейнесін бнейнелейді.
Тілде, оның сөздік құрамында, ... оның ... ... ... ... мирас болып келе жатқан мол мұрасы
сақталады, бір ... ... ... кезең өкіліне жеткізіледі. Сондықтан
да, ғалымдар тіл білімінің лексика ... көп ... ... ... ... бұл саласы қоғаммен өте тығыз байланысты. Оның бойында түрлі
тарихи ... ізі, ... ... ... ... және ... көріністері бейнеленеді. Лексика әр уақытта да ... ... жаңа ... ... құбылыстармен, процестермен,
ұғымдармен толығып отырады. ... ... ... ... ... жеке ... ... сөздердің әртүрлі
әлеуметтік топтары, кәсіби сөздер және т.б. ... ... ... ... ... барабар бірден бір жол.
Бүгінгі лингвистикада, нақтырақ айтқанда лексикадағы шешімін ... ... бірі – ... ... Яғни бұл сала ... ... білдіреді, көлемі мен шегі т.с.с. айқындап алуды қажет етеді. Бұл
ұғым аясында ... ... ... қолданылытын заттарының,
бұйымдарының атаулары ... ... ... ... ... ... үй ... байланысты сөздер жатқызылып жүр. Сондықтан бұл
мәселеге қатысты көптеген ... де ... ... ... ... ... ... лексика», «тұрмыстық лексика»,
«материалдық және рухани мәдениет лексикасы», «кәсіби тұрмыстық лексикасы»
т.б.
Қазақ тілшілері Ә.Қайдаров, ... М.М ... т.б. ... ... ... ... мәдени құндылықтарды іздеді.
Ж.Манкеева, Г.Смағұлова, А.А.Алдашева, жас ғалымдар – ... ... ... ... тіл мен ... өзара
қатынасты, тұтастыққа бірлікте ... ... ... ... ... қажет екендігін айтып өтті.
Мәдениет – кең мағынадағы ... ... ... бірдей ортақ
мәдениет болмайды. Мәдениет нақтылы бір ... ... ... ... болады деген сөз. Тіл мен ... сол ... ... ... ... ... жоқ сөз, сөз ... фразеологизмдер мен мақал-мәтелдер болмайды. Бұл туралы А.А.Алдашева
былай дейді: ... ... ... ... ... ұлттық
мәдениеттен, дүние танымынан ақпарат беретін нышандар болады. Басқаша
айтқанда, кейбір ... ... өзі ... бітімді» байқатып тұрады.
Рас, мұндай нышан тілдік идиницалардың бірінде импицитті (жасырын) ... ... ... түрде көрініп тұрады [18, 124 б.].
Мәдениет сол ұлттық тұрмыс-тіршілігінен бастап, оның дұрыс киінуіне,
дұрыс сөйлеуіне дейінгі аралықты ... ... ... тіл, дін,
тәртіп, мінез-құлық, әдет-ғұрып, ... ... ... ... философия т.б. жатады. Бұлардың бәрі қоғамға, қоғам мүшелері
болып ... ... жеке ... ... интелктуалдық ой-өрісіне
тәуелді.
Этностар бір – бірімен мәдени ерекшеліктер арқылы ... ... ... ... болады. Ол мәдени ұғымдар тілдік
концептілер жасауға қатысады. Ол үшін әлгі ... ... ... да, ... ... да ... меңгеруі шарт. Екі жақтық
түсінік болған жағдайда ғана тіл өзінің ... ... ... ... мен ... бір-біріне байланыстылығы, тәуелділігі туралы
Г.Смағұлова: «Тіл бір адамның меншігі емес десек те, сол ... ... адам өз ... ... бітім-болмысын, өмірлік тәжірибесін, дәстүрін
меңгеру, ... ... ол да өз ... ... ... ... - деуі сол шындықты нақтылай түскендік болып табылады [9, ... ... ... алып ... ... Ол екеуі бір-
бірімен тығыз байланысты болып келеді.
А.Қ.Сейілхан «қазақ тіліндегі этнографизмдердің лингвомәдениет-
танымдық мәні («Қыз Жібек» және «Қозы ...... ... ... ... ... мен лингво-мәдениеттану ғылымдарының
сабақтастығына ғылыми тұрғыдан талдау жүргізіп, мәдениеттің тілдің таңбалау
қасиеті арқылы танылатынын атап өткен.
«Лингвомәдениеттану – ... ... мен сол ... сөйлеуші
халықтың лексикамының мәдени – тілдік ... ... ... өз ... ... ... ... танытатын ұлттық рух ... ... туын ... ... тіл ... тек ... арқылы өз
тұғырына жеткізіп келешекке танытатын кешенді пән» [19, 24 б.].
Ф.А.Оспанова «Фразеологизмдер уәждемесінің лингвомәдени ... және ... ... ... негізінде) атты
диссертациясында фразеологизмдердің ... ... ... атап өтеді. 1. кешенді; яғни тұрақты ... ... ... идиомалық мағынаға ие болғанда. 2. ... ... ... құраушы компоненттері қатарынан көрінеді.
3. фразеологизмдердегі ұлттық мәдениет өзінің прототипі – ... ... ... мүмкін [20, 9б.]. Лингвомәдениеттану тілдік деректерді өткен
күн тұрғысынан.
Тұрмыстық лексика ... ... бір ... оның қолданыс аясына
байланысты. Бұл жерде тұрмыстық лексика күнделікті сөйлеу тілі ... ... Бұл ... ... мен Қ.Қалиұлыныың
еңбектерінен кездестіреміз. Күнделікті сөйлеуде қолданылатын лексиканы
тұрмыстық лексикаға жатқызудың да ... ... ... ... ... тұрмысытқ қатынаста қолданылатын лексикалық бірліктер.Осы тұрғыдан
алғанда ауызекі сөйлеу түрінің ... онда ... ... ... ... ... жатпайды. Сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа байланысты сөйлеуде қоладнылатын ... ... ... ... ... ... ... бірліктердің
тұрмыстық қатынасы мақсатына байланысты тілде жұмсалуы.
Бұл тұрғыдан келсек, ... тілі ... ... – атилистикалық сипаты жағынан өзара төмендегідей топтарға
бөліп қарастырады.
1) тұрмыстық-қарапайым лексика;
2) варваризмдер,
3) әдеби сөйлеу ... ... ... ... ... ... ...
қарапайым лексика, бұған күнделікті өмірде, тұрмыстық қарым-қатынаста
қолданылатын ... ... ... ... тілінің аясындағы сөздер жатады.
Тұрмыстық қарапйым сөздердің ішінде бір ... ... ... ... ... ... стилистикалық бояуы бар сөздер дөрекі,
тұрпайы сөздер, қарғыс-алғыс мәндес сөздер көп ... ... ... ... ... ... ... мыртық, қатын, салпы етек,
жаман неме, деп ... ... ... ... ... ... тұрмыстық лексика жайлы: «Тұрмыстық ... ... жиі ... аса ... сондай-ақ халықтың тұрмысы жайы,
салт-сана, әдет-ғұрып, өмір тіршілігіне ... ... ... ... ауызекі сөйлеу тіліне тән, жалпылама лексикамен астасып жатады.
Тұрмыстық ...... ... айнасы есепті», - деп ... ... ... уық т.б. ; құрал-сайман атаулары: мама ағаш, түлкі тымақ,
күпі т.б.; ыдыс-аяқ аттары: ... ... ... ... т.б. [22, 129 б.].
Тұрмыстық лексикаға жататын сөздердің бұлай топтастырылуы ауызекі
сөйлеу тілінде ... ... деп ... ... ... берілген түсініктемені нақтылай түседі.
«Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігінде» қарастырып отырған
мәселеміз – ... ... деп ... ... ... ... қоданылытын сөздер. Мысалы: төсек, ас, нан, тұз, шам, бетім-ай, о
тоба, ... ... т.б.» [23, 333 ... біз ... термин халық өмірінің рухани айнасы іспеттес
мәдени, рухани және материалдық ... ... ... ... ... ... және «этнографиялық» атаулармен синонимдес.
Тұрмыстық лексика ... ... ... «Түркістан уалаяты
газетінің лексикасы атты мақаласынан кездестіреміз. ... ... ... ... кездесетін тұрмыстық лексика тобына ... шығу ... ... ... ... ... былайша топтас-
тырған.
А) үй жиқаздары, тағам атаулары, ыдыс-аяқ: үй, ағаш үй, киіз ... ... ... мата және матадан жасалған материалдар: ішкі,тон, шапан,
етік, бөрік, тері ... ... ... ... арқан т.б.
В) мал атаулары: түйе, бура, нар, ... ... ... құлын, ат,
сиыр, бұзау, тоқты, қозы т.б.
Тұрмысытық лексика жайлы құнды деректерді Ж.А.Манкеева еңбектерінен
таба аламыз. ... ... ... ... баға ... «Сонымен, көне
этнолексика халықтың этномәдени ... және ... ... ... ... ... көзі ... табылады. Оның негізін құрайтын тұрмыстық
лексиканың дені – ұлттық материалдық ... ... ... ... бұл ... ... тек атауыштық қана қызмет атқармайды.
Қазақ тіліндегі ... ... ... ... немесе тұрмыстық лексика
қазақ халқының материалдық өндірісінің деңгейін, сипатын, түрлерін және
шаруашылық пен ... үй ... киім мен ... бұйымдарын әшекейлеуге
қажет мұқтаждықты қамтамасыз етуге бағытталған ... ... ... бейнелейді. Ал олар қазақ халқының материалдық қана емес рухни
да байлығының көрсеткіші [24, 5-13 б.].
Ғалым тұрмыстық ... ... ... ... лексика түсінігімен
тығыз бірлікте, тарихи шығармалар мен ... ... ... ... ... пайымдауынша ұлттық лексиканың бір бөлігі ... ... көзі – ... ... ... ... ... санасақ, жұмыстың негізгі ... ... ... ... ... ... романыда осындай құнды
туындылардың құатарына жатады және тұрмыстық ... ... ... ... ... ... ашу да ... болып саналады. Демек, жоғарыдағы тұрмыстық лексикадға топтастырулар
мен оның деректерін, ... ... ... өнер мен ... ... жөніндегі ғалым Ж.Манкееваның пікірі ұштаса түседі.
Тұрмыстық лексика – халықтың материалдық өндірісінің деңгейін,
сипатын, ... және ... пен ... үй ... киім ... ... ... қажет мұқтаждықты қамтамасыз етуге
бағытталған қазақтың ... ... ... кең көлемді сала.
Олардың әр қайсысы жеке – жеке зерттеу нысаны бола алады.
Ата – ... ... ... ... ... ... өмір
сүру жағдайы немесе образы дегеніміз – олардың көшпенді ... ... өмір сүру ... ... ... ... заттардан көрініс тапты.
Сол себептен де кейбір атаулар көрініп, қолданыстан шығып кеткен, олардың
не ... ... білу үшін ... ... ... ... ... Қандай да болсын кез – келген заттың атауы оны тек атап қоймай,
сонымен ... оны ... Ал, тану ... ... белгілі бір халықтың
тарихи даму жағдайы аясында іске асатындықтан, ол тілдік ұжым өмір ... ... ... әр ... ... Әр ... ұжым бір ... күнделікті тәжірибесінде кездесіп қолданылатыны жағынан танып, оны
өзіне таныс құбылыстар мен байланыстыратыны белгілі. ... ат ... ... мен ... ... тіл фактілеріне айналып, халықтың тұрмыс
тіршілігі, ... ... ... – сенімі әр түрлі заттар түрінде
тілде сөзбен аталып, бейнеленеді. Адам қоғамның ең негізгі қатынас құралы
болып ... ... ... тарихи кезеңдерді басынан ... ... ... ... секілді тілдің өзі де көне, әрі мейлінше көп
салалы құбылыс. Халықтың белгілі бір тарихи ... ... ... ... өмір – ... өзге елдер мен қарым–қатынасы,
әдет–ғұрпы ең ... оның ... сөз ... ... сезіліп
тұрады [24, 226 б.].
Қашанда өмірдің сан қилы ... ... бәрі де ... ... ... етіп, іздерін тастап, сол оқиғаларға ... куә етіп ... ... ... әр ... өз тұрмысы мен
мәдениетінің, оның материалдық және ... ... ... ... сөздік қорының элементтерін, тілдердің өзара қарым-қатынасын, ондағы
ауыс-түйіс ... ... ... ... ... ... та, практикалықта мәні зор.
Халықтың тарихындағы сан қилы факторлардың тілге тигізер ... ... ... ... ... өміріндегі оқиғалар тілдің морфологиялық,
синтаксистік, фонетикалық ... ... ... ... ... ... ... тікелей әсер етіп отырады.
Әлемдегі басқада халықтардың тілдеріндегі секілді, өзге тілдердің
қазаққа тигізген ықпалы да аз ... ... сан ... өмір ... сөз ... – оның ... ... айқын сезіліп тұрады.
Қазақ тіліне басқа тілдердің әсерін ауызға алғанда ең ... ... ... ... аудару қажет. Қазіргі қазақ тілінің сөздік
қорында жалпы түркі тілдеріне ортақ сөздер де, ... ... ... ... ... ... ... де аз емес.
Кез келген тілдің сөздік құрамы сол ... ... төл ... шет тілдерінен алған кірме сөздерден тұратын ... ... ... ... белгілі бір тілдегі барлық сөздердің жиынтығы, яғни ол
тілдің ...... ... ... сан қилы ... тарихи
факторлар өз ықпалын тигізбей қоймайды. Түрлі елдердің өзара ... ... ...... ... ... ғылыми – техникалық
өзгерістерге байланысты жаңа сөздер мен сөз тіркестері ... ... ... ... ... ... Ал ... лексикалық норма тұрғысынан
қарағанда ескіріп қалған көне сөздер, ... сөз ... ... ... ... ... ... құрамында ұдайы, тынымсыз өзгеріс болып
тұрады. ... ... ... ... шеттен алынған кірме
элементтері жоқ, мүлдем ... тіл ... ... ... ... ... ... негізгі сөздік құрамы сол тілдердің өзіне тән лексикалық
элементтері ... ... ... ... кезендерді басынан кешірген
қазақ халқының тілдік құрамы екі ... ... ... – негізгі
қазақтың төл сөздері; екіншісі - өзге тілдерден еніп ... ... ... ... ... сол ... өз ... оның экономикалық,
саяси және мәдени өмірімен тығыз ... ... алып ... ... ... Осы ... ... Орталық Азия мен Византия аралығын
алып жатқан ұлан – ғайыр территорияны ... ... ... ... ... ру
– тайпалардың ұдайы шапқыншылыққа ұшырап отырғанын ескермеу мүмкін емес.
Мәселен, Александр Македонскийдің ... ... ... ... ... ... ... т.б. жауынгершіліктер аталған ру
тайпалардың өмір-салтына, әдет-ғұрпына, тіліне ықпал ... өз ... ... ... тарихи қоймасы деп айтқанда ойда болатын нәрсе халық
өмірінде болатын барлық өзгерістерді өз бойына жинап, ... ... ... сөз ... Тілде, оның сөздік құрамында, грамматикасында оны
қолданушы халықтың ғасырдан ғасырға, мирас ... келе ... мол ... бір ... ... ... ... өкіліне жеткізіледі. Сондықтан
да, ғалымдар тіл ... ... ... ... көп көңіл бөледі.
Себебі: тіл білімінің лексика саласы қоғаммен өте ... ... ... ... тарихи оқиғалардың ізі, соған сәйкес халықтың ... ... ... ... бейнеленеді. Лексика әр уақытта да
қоғамның дамуымен байланысты жана ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ лексикада түрлі
жергілікті ерекшеліктер, олардың және қолданыстық өзгешеліктері, сөздердің
әр ... ... ... ... ... және т.б. мәселелер
қарастырылады. Лексиканы зерттеу аталымға барар бірден бір ... ... ... туыстық атаулардың лингвомәдени ерекшеліктері.
2.1 Қазақ тіліндегі туыстық атаулар
Туыстық атаулар қазақ және орыс тілдерінде апеллятвтердің ішіндегі ... топ, олар ... ... мен ... ... болып табылады. Апеллятивтердің бұл түрі қос ... де ... ... орыс ... тіке ... ... туыс емес
адамдарды анықтайтын атаулар; ... ... ... ... ... пен ... ... сөздер деп бөледі. Ал қазақ
тілінде халқымыздың «жігіттің үш жұрты бар» деген мақалына сай әке ... ... ... ... пен ... ... ... деп
алуға болады. Өз кезегінде бұл апеллятивтер әңгімелесушілердің биологиялық
белгісіне қарай ... мен ... ... қаратпалар деп сараланады.
Қазақ тілінде ер адамдарға баба, ата, әке, көке, аға, іні, бауыр, ұл ... ... ... - әже, апа, ана, ... ... ... қарындас,
сіңлі, қыз (ым) формаларын пайдаланып сөйлейді. Жоғарыда ... ... ... да халық арасында сақталған салт-дәстүрлер мен ... ... мен ... ... ... ... ... отырған адамдарды жас мөлшері бойынша саралау
дәстүрі қалыптасқан, олар – балалар мен жастар, үлкен ... мен ... ... ... Қазақ лингвомәдени қауымдастығында балаларға
тұңғыш, ортаншы, кенже ... ... ... ... бар, ... ... ... шөбере, жиен, жиеншар апеллятивтерін қолданады.
Соңғы екі апелятивтік орыс тілінде баламасы жоқ, себебі олар қазақ халқының
ұл мен ... ... ... ... ... түсіндіріледі.
«Қазақ тілінде ұлттық тұлғаның екінші жұрты – ... ... ... ... бір тобы бар. ... ... туыстарын атауда
нағашы сөзі тіркесіп келеді: ... ата, ... апа, ... аға, нағашы іні
т.б. терминдер қолданылады.
Туыстық атаулардың ішінде келесі бір топ – некелесуге байланысты туған
терминдер. Апеллятивтердің бұл түрі ... жүйе ... ... бірнеше топқа
бөлінеді: ерлі-зайыптылардың өзі араларындағы, күйеу мен қайын ... ... ... мен ... ... арасындағы атаулар
деп анықталады. Аталған вокативтердің ... да ... және ... ... ... ... ... тіл
мен мәдениеттің өзара байланысын айғақтай түседі, ... ... кез ... ... бұрын коммуниканттар белгілі бір ережелер ... ... [25, ... ... ... ... әр ... қолданғанда сөйлеп
отырған тілдің этномәдени ерекшеліктері анық байқалады, бұл ... ... ... де ... ... ... мен қайындарының арасындағы
қатынастағы қаратпаларды алайық. Бұл топтағы вокативтер қазақ тілінің және
этносының ... ... ... ... роль атқарады, себебі
осы екі тұлғаның қарым-қаынасында сыпайылық пен инабаттылық, сый-құрмет пен
ізеттілік сияқты ... ... ... ерекше қызметін анық
байқауға болады.
Қазақ халқының дәстүріндегі тағы бір ... – ат ... ... ат қою ... ... игі ... ... келін түскен
ауылының үлкен-кішісінің атын атамай, оларға лайық ат ... Бұл ... сай табу ... ... Ал тергеу барысында пайда болған
апелятивтерде эмоционалдық реңк үстем ... ... ... ... ... ... ажарлым, сәнім, қиғаш қас, еркетотым,
төрем, мырзажігіт, қараторым, ботам т.б. вокативтерді алайық. Осы ... ... ... компоненттер көркем шығармалар мен
аудармаларда көп кездесті: «Тентегім, байқа, - деді ... ... ... (І. Есенберлин); «-Шалунья, угости-ка кусочкам жирного
мясца» [25, 200 б].
«Кейбіреуіміз ... та, ... елей ... мұндай
жанамалап атауды от ... ... ... ... ... ме? Оның ... кісі есімін былайша жанамалап атау – атты бұрмалау
емес. Халық дәстүрінде баланы кезінен еркелетіп атау ... ... ... ...... Тәңірберген – Тәкен, Әбдірахман ... ...... Сәдуақас – Сәкен, Сақыпжамал – Сақыш болып, дербес
есімге айналғаны көбіміздің ... келе ...... Нұрғалымды – Ғалым, Әміртайды - Әмір, Ақбаянды –
Баян, Айманкүлді – ... ...... деп атау да ... ықшамдап,
эмоциялық өң дарыту мақсатынан пайда болған. Ал дербес есімге айналған соң,
бұлардың эмоция-экспрессиялық реңі ... ... ... мұндай есімдері
Құдышжан, Тәкентай, Сақыштай деп «жан», «тай» ... ... ... ... ... ашылып, эмоция-экспрессиялық рең қайта
жаңырып, құбыла түседі.
«Халық дәстүрінде жақсы ... адал ... ... ... ... қазіргі тіл қолданысымызда жандандыра түсуге болатын
түрлері де аз емес».
Мұсылман дінін ұстанған біраз ұлттар мен ... ... сай ... әйел ... ... атын атамау салтына орай отағасы,
біздің үйдің кісісі, бәленнің әкесі не ... ... ... әлгі кісі ... ... Халық ауыз әдебиетіндегі үлгілерінің бірі –
«Алпамыс батыр» ... ... атын ... ... ... тіледім» дейді,
осындай қаратпалар қазақ әйелдерінде сөйлеу ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... себебі олардың орыс тілінде баламасы
болмағандықтан, аудармаларда тәуелдік формасындағы әмірші, отбасының үлкен
кісісі, үйдің иесі ... ... ... ... туыстық атаулардың ішінде келесі топ – ... мен ... ... ... ... ішінде ерлі-зайыптылардың ата-
анасы мен басқа да үлкен кісілер қос тілде құда ... деп ... ... бір тұлғалар құдаша, құда бала деп ... Осы ... ... соңғылары құдандаласқан екі ... ... ... ... ... ... Қазақ тілінде некелесуге
байланысты туған атаулардың ішінде ... ... ... сипатын
анықтай түсетін төмендгідей апеллятивтер тізбегі бар: бас құда, бел ... ... ... ... ... құда, туған құда, жанама құда, қарсы құда,
т.б. Бұл ... ... тіл мен ... ... ... ... отырады.
Қазақта туыстық қатынастарды өзара сабақтас үш жұртқа топқа бөліп
атайды. Олар ағайын яғни өз ... ... ... және ... ... Бұл ... жанашыр, сүйеніш, қорғаныш болып саналады. Халық осы үш ... ... баға ... екен:
Өз жұртың – міншіл, бар болсаң көре алмайды, жоқ болсаң бере алмайды,
жақсы болсаң күндейді, жаман болсаң жүндейді.
Қайың жұртың – ... ... ... ... ... ... ... жағасың, бермесең дауға қаласың.
Нағашы жұртың – сыншыл, жақсылығыңа ... ... ... ... ... тілеуқор қамқоршы болады [26, 7б].
Тегін айтылмаған бұл ... ... да ... ... бен ... осы үш ... босталып, жақындық, іліктік
қатынас «ағайын», «туыс», «нағашылы-жиенді», «ілік», «жамағайын», «жекжат»,
«жұрағат», «құдандалы» деп аталады. Мұны біз сөзбен «туыстық ... ... үш ... ... ... ... бірін-бірі бөтен
санамаған. «Сұраса келе қарын бөле шығамыз» де аты-жөнін, іліктік қатынасын
да сұрастырып, ... ... ... ... «Мыңның түсін білгенше,
бірдің атын біл» дейді. Бұл қазақ үшін бұлжымас заң.
Оны айтамыз-ау «қаны бір ... деп ... үш ... ... бір ... деп ... башқұртты да, «өзбек - өз ағам» деп
оларды да бауырына тартатын бауырмал халықпыз. ... ... ... ... ... ұлтты да сыртқа теппеген, қайта жақын тартып жанаса ... Ал ... ... ... ... тартпағанның қары сынсын» деп барын
ортаға салған, қауымдасып, ... ... ер, ел ... жоғары ұстаған.
Халқымызда туыстық, іліктік қатынастардың көптеген атаулары және
соған лайық жөн-жоралғылары да бар. ... сол ... оның ... зияны жоқ. Ескерте кететін бір жай туыстық қатынас пен атаулар
оның жігіт жағынан көрсетіледі.
2.1 Адамның өз ... ... ... ... өз ... жеті ... таратылып аталады. Олар айтуышының атасы
мен әжесі; әкесі мен шешесі; өзі; ұлы мен ... ... ... ... мен
қыздан туған жиен; немереден туған шөбере мен жиеннен туған жиеншар және
жетінші ...... ... ... ... пен жиеншардан туған туажат.
Ал үлкен әкесінен ... арғы ... арғы ... бабам ұлы
бабам, ұлы анам деп атайды немесе үшінші, төртінші, бесінші, ... ... деп рет ... ... да айта ... Арғы ... ... еркек кіндікті адамдардан тарайтын ұрпақтарды аталас жақыным,
ағайыным дейді. ... аға, ... ... немере ағам, немере
апайым, немере іні, ... ... ... біз бір-бірімізбен бір атадан
тарайтын немере туысқанбыз деседі. Осы ... ... ... мен ... аға інісінің немерелері айтушы адамға шөбере туыс болып ... – бала ... ең ... ... басты қазығы, алтын тіреу діңгегі – бала. ... ... ... ... ... әсері мол. Отбасының әрбір мүшесі, өзара
сөйлесіп, не болмаса ата-ананың, баланың міндетін атқару ғана емес, ... ... ... ... берік, шаңырағы биік отбасына
айналары сөзсіз.
Ата мен ана – бала тәрбиесінің қамқоршысы, өнегесі.
Ата-асқар тау,
Ана – бауырдағы бұлақ,
Бала жағасындағы ... – деп ... мен ... табиғаттың тамаша
құбылыстарына теңеген халық мақалына қайран қаларсың.
Отбасы – адам ғұмырының тірегі ғана емес, қоғамның да басты ... ... ... қатынас - ерлер жағымен есептелген. Сонымен қатар
әйел жағымен де туыстық байланыстардың ... бар. ... ... ... деп ... ... үшін ... туыстары нағашы, нағашы жұрт деп
аталды. ... ... ... ... ... ... сұрағанын беріп,
көңілін жықпауға тырысқан.
Ағайын. Туыс – деп бір рудан, ... өсіп ... ... ... бірлігін айтады. «Ағайын» немесе «туыс» деп те атала ... ... ... бір ауыл ... ... ... ... қиын сәтте қол ұшын
беруге міндетті. Туыстар татау, бірлікшіл, бір-біріне қорғаныш ... ... ... ... ... жақындары өте жек көреді. «Бөлінгенді
бөрі жейді» деген бар.
Туыстар жеті атаға ... ... ... және қыз ... бұл ... ... ... да дәлдігі анықталып отыр.
Жеті атаға толғаннан кейін ру ақсақалдары, дін басшылары жиылып, боз ... ... ... қыз ... қыз ... ... ... Бұл
дәстүр бүгінге дейін сақталып әрі жалғасып келеді.
Қазақ халқы тек руларын ғана емес одан әрідегі ... ... да ... тартып туысқан болады. Мысалы, солтүстік облыстарда
жүрген 2 – 3 үй Жалайыр болса, немесе солтүстікте жүрген 2 – 3 үй ... ... ... ... бірін-бірі туыспыз деп жақындаса, араласа жүреді.
Бұл өте ... ... ... ... мұны ... «рушылдық» деп теріс
бағалайтын кер кезең келмеске кетті. ... ... ... жүру бірлік
кепілі. «Қарға тамырлы қазақпыз» деп халқымыздың өзі айтқандай туыстық,
іліктік достық пен ... ... ... «бірлік бар жерде – тірлік
бар».
• Туысы бірдің – уысы бір.
• Туысқан ... қиса да, ... ... ... ... ... ... Ағайын, туыс кімде жоқ, сыйласпаса жат жуық.
• Ағайын – ағайынның айнасы.
Ата ( ер ) - ... ... Жеті ... ... ... ... Ел-жұрт
«ақсақал» деп құрмет тұтатын қадырлы ел тұтқасы. Мұндай ... ... ... ... ... көрсетіледі. Оның жолын кесіп өтуге болмайды.
«Ауылыңда қартың болса жазып ... ... тең» ... ата ел ... ақылшысы, қамқоры болып есептеледі. Жастар атадан бата алуға
тиіс. «Аталы ел баталы» деген мақал бар. ... ... ... заң, ... ... Ол ел ... ... тұрмысын, болашағын бағдарлап, байқап
отыратын дана, көреген қария.
Дәстүр бойынша сол елге, ... ... ... ... ... ... тиіс. Жасы жеткен мұндай кісілерді «қарт», «қария», «батагөй» деп ел
оған әрқашан ілтипат білдіріп отырады, қазақтың ... ... ... деп те айта ...... сыншы.
Атадан ұл туса игі,
Ата жолын қуса игі.
Аталы ел – ... ... ( әйел ) - ... ... Ел іші, от ... ... ойлайтын
көптің сыйлы анасы. Ол салт-дәстүрді сақтап, ... ... от ... ... ... ... бірлігін сақтайтын тәрбиеші әрі
ақылгөй деп есептеледі. Ұлы мен келіні әжесінің тапсырмасы мен өтінішін
сөзсіз орындауға ... ... ... заңы ... әжені де, атаны да
әрбір адам ... ... оған ... ... ... көрсетуге тиіс. Бұл
кісілер тек өз ұрпақтары ғана емес, жалпы елге ата, әже ... ... жұрт ... , ... ... деп ... тұтып, сый-сияпат
ұсынып, батасын алады.
Ата мен ... ... оның ... үшін ... «ұлы ... әже» деп ... Жасы жеткен кейуананы кейде «кемпір» дейді. Бірақ
«шал», ... деу ... ... Әжем - ... ... әже кәрі,
Кәрінің сөзі – дәрі.
Ана ( әйел ) - өзіңді өмірге әкеліп, түн ұйқысын төрт бөліп, ақ сүтін
берген аяулы ... Әр ұл мен қыз ... ... ... ... бұл
адамдарды айрықша сыйлауға, құрметтеуге ... ... ... келуге,
ренжітуге, айтқанын орындамауға болмайды. Мұхамбет пайғамбардың хадисінде
«ата-анасын ренжіткендерді Алла тағала ... ... ... ... жолы мүлде бөлек. Ананың ақ сүті адам баласы үшін аса қасиетті зат.
Ананың өз ... «ақ ... ... деуі үлкен баға. Керісінше өзіне
зәбір берген балаларына ана «ақ ... ... ... ... Адам ... ... ең жаманы осы.
Ислам дінінің тәрбиесінде ананың жолы айрықша және ... Егер ... мен анаң ... ... ... ... ... керек. Анаға қанша құрмет
жасаса да көп емес.
Ана - өмір тұтқасы, өмірге адам әкелуші, ... ... ... ... Ол от басының берекесі, ырысы, ақылшысы. Ана алдында ... да, ақын да, ... да ... Әйгілі ақсақ Темір көреген де әйел-анаға
бас иген.
• Ата көрген – оқ жонар,
Ана көрген – тон пішер.
• Аяғын көріп – асын ... ...... ... ... көңіліді балада,
Баланың көңілі далада.
Әке (ер) – ұрпақ иесі, панасы, айбары, үй басшысы және асыраушысы ... Жеті ... ... ... ... Ол тек бір ... ... ... ру, ... ... ... ... азамат, ел ағасы
ретінде көрінеді.
Өмірде әке мен ана қатар аталады. Олардың қызметі туған балалары үшін
шексіз. ... ... ... сүті ... үшін ... ... ... «Анаңды
Меккеге үш рет арқалап апарсаң да парызыңды өтей алмайсың» деген сөз осының
куәсі. Бұл парызды әр ... ... ... ... құрметінен, шын
пейілімен, ризалық ісімен ғана өтей алады. «Әкеге бағыну – аллаға ... ... ...... ...... өмірде – ұят. Ата-
ананың өкпе, наласына ұшыраған адамдардың жолы ... ... ... ... ... ... хадисінде.
Жақсы ата-ана, ер мен әйел ұрпақтың, елдің мақтанышы.
«Ақылды ердің ... ерлі ат ... әйел ... ... ұл ...
Деген мақалда тәрбиелік маңызы зор көрегендік жатыр. Ер мен әйел егіз ұғым,
егіз ... ... ... ... қарауға болмайды,
«Әйелдер жерден шыққан жоқ,
Ол да еркектің баласы.
Ерлер көктен ... ... оның ... ... ... сөзі ... айғағы.
Ата-ана бір отбасының екі арнасы, бала-шағаның тірегі, ... үшін ... ... деп ... Ата-ана парызы өмірге ұрпақ
әкеліп, оны тәрбиелеп өсіру. Бұл екеуін халық қосарлап айтқанда ... ... деп ... тілінде жанұя басы – ер адамды «отағасы», ... ... ... «әйелі» деп сыпайылап атайды. Әйелдер өзі келін болып
түскен жердің адамдарының ... ... Бұл ... пен ... әрі ... дәстүрі де солай үйретеді.
• Әке – асқар тау, шеше – ағар ... ... ... ұл ... ... қыз өседі.
• Ата-ананың қадірін балалы болсаң білерсің.
Бала (ер-әйел) – деп ата-анадан тараған ұрпақтарды айтады. Жеті ... ... ... Олар ... ... «ұл», «қыз» деп аталады. 1 – 5
жастағы ес білмейтін балаларды ... ... ... үй бақытты деп
бағаланады. «Балалы үй базар, баласыз үй – қу мазар» ... дана ... ... ... ... ... «көз қуанышым», «бақытым» деп ... және ... ... ... ... ... ... Ата-ана өз балаларын
тәрбиелі, өнегелі, өнерлі, саналы, білімді етіп өсіруге ... ... бес ... дейін хандай көтер, он бес жасқа дейін құлдай жұмса, он
бес жастан әрі онымен досыңдай ақылдас» деген ғибратты ... ... ... ... ... баланы «тұңғышым», одан кейінгілерін
«ортаншы», ең ... ... ... деп атайды. Олар ержетіп, өскен ... ... мен ... ... жеке отау тігіп, енші беріп
бөлек шығарады да, кенжесі өз ... ... Ол ... ... ... Әке ... сол кенже ұлға қалады. Оның ... ... ... үй деген мағынада) деп аталады. Басқа балалар ... ... ... ... ... ... де ... Балалар ата-аналарын төбесіне ... ... ... ... «Адамдарға біз ата-аналарына жақсылық жасауды ... ... ... Кәрімде.
• Ата – бәйтерек, бала – жапырақ.
• Балалы үй ... ... үй қу ... Бала адамның бауыр еті.
• Жақсы бала – сүйік, жаман – бала күйік,
деген фразеологизмдер тілімізде коптеп кездеседі.
Ағайындылар. Бір ... ... ... ағалы-інілілер мен апалы-
сіңілілерді бір сөзбен ағайындылар дейді. Ағалы-інілілердің балалары да бір-
біріне осылай аталады. Олардың үлкені аға, апа ... ... іні, ... Ағаның балалары оның інісі мен ... іні, ал ... ... ... (ұлы, ... ... есептеледі. Демек, олар өз
әкесінің ағасын «әке» деп айтуға хақы бар.
Осы жерде ... айта ... тағы бір ... ... ... ... осы ағайындылардың балалары бір дастарханда бас қосса немесе олжа
бөліссе, онда үлкен жол ... кіші ... да) ... ... ... Мұны
қазақ «жолы үлкен» (әкесі үлкен) дейді. Бұл тәртіпті ... ... ... жол ... қалса, ол ағаға зәбір жасағанмен бірдей.
Ал, апа мен қарындастың балалары ... деп ... ... ... ... ... ... жасына қарай үлкені жоғары, кішілері
төменірек отырады. Дәм татқанда да осы ... ... ... ... ... ... тату болса – ат көп.
• Жыласуға жақын жақсы.
Сыйласуға жат жақсы.
... ... ... ... жалы ... басты жігіттің шығар-шықпас жаны бар деген мақал-мателдер
бар.
Ұл (ер) – шанырақ иесі, ел, ру, әке кіндігінің жалғасы деп ... ... «ат ... деп ... Халақ тілінде ұлға қатысты мынандай
фразеологизмдер мен мақал-мәтелдерді мыслға келтіруге болады:
• Ұл туғанда – күн ... Ұлға – отыз ... ...... ... тыю.
• Ұл – орындағы ту,
Қыз – ... қу ... (ер, ...... баласын «немере» дейді. Немере ата, әже үшін
өте ыстық. Көбінесе олар тұңғыш немересін баурына салып, «өз ... ... ... жақсы көргенмен өз балаңдай ... өз ... ... ... ... ... оның өз ... бар. Ол
алдымен төл міндетін өз әке-шешесі алдында ... ... етін жеп ... ... ... ... осыдан қалған.
Шөбере (ер, әйел) – немеренің баласы. Қарт адамдар үшін бұл ... ... ... ... дәстүрі бойынша кішкентай шөберенің қолынан су
ішкен адамға о ... ... ... ... ... ... ... «немене» деп аталады.
Аға (ер) – бір әке-шешеден туған (немесе бір рудағы ... ... ... – аға деп ... ... жөні де, жолы да ... ... Жасы ... аға ... әдеп сақтап отырғаны жөн. Олар жұмыс
істеп жатса жатар «мен істейін» деп қол ұшын беруі керек. Аға жасы ... ... ... әрі ... ... ... ... жағасы бар» ғой.
Қазақ халқы тілге бай болғандықтан, ... ... ... мен ... ... ... ... үйі – ақжайлау.
• Жеңгем жаман болса да, жағам жақсы,
Өзім жаман ... да, ағам ... Көп ... ... ... ... ... бол.
Іні (ер) – бірге туған ағайынды адамдардың ер жынысты жасы кішісін
«іні» деп атайды. Оның жасы кіші ... жолы да кіші ... Ол ... ... ... міндетін түсінуге, мойындауға тиіс. Ағайындылар бас
қосқанда жеңіл-желпі ... іні ... ... Өйткені, «інісі бардың –
тынысы бар. Іні – аға мен апаның ... ... ... ... Ескере жүретін бір жай інінің апасына іні болып қала ... ... ... ... іні ...... іні – зордан.
Інісі сабырлы болса, ағасы қадырлі болады деген осыдан
қалған.
Апа (әйел) – бірге туған және ... жасы ... ... ... мен ... ... үшін «апа» болады. Бұлардан апаның жолы
үлкен және оған «апай» деп құрмет көрсетіледі. Апа оларға ... ... ... болады. Кішілер оны көтере білуі, ілтифат көрсетуі,
оның алдында құрдай жорғалап, сыйлауы керек. Оның ... ... ... жөн. Апа ... аға, ... туыстарын мақтаныш етіп, өсіріп
отырады. Ол ағайын бірлігін, ел намысын қорғауда да үлкен ... ... ... ... батыл айта алады. Ызалы кезінде туыстарына көз
жасын төгіп те жібереді. Бұл туыстары үшін ауыр ... ... ... ... ... «сендер апа демесеңдер демей-ақ қойыңдар, құдай «апа» десе
болады» депті. Қалай айтқанда да апаның жолы бөлек және қымбат.
Апаның ... ... ... жиен ... ... да ... ... да үйрете келейін деген.
Қарындас (әйел) – Ағайындылар ішінде жасы кіші қыз ... ... ... ... аға, іні үшін қымбат та қимас жандар. Сонымен бірге
бауырлары үшін ешқашан аянбайтын ... ... ... ... ... әйел заты ... үшін ... да, қанын да беретін батыл да
тапқыр болады. Сол үшін де бұлар ... туыс үшін әрі ... әрі ... заманда бір әйелдің күйеуін, баласын және інісін ауыр қылмысы үшін
хан өлім жазасына кесіпті. Батыл әйел жол ... дар ... ... ... ... ... хан «аналық хақың үшін біреуіне ... ... өзің біл» ... әйел еш ... ... ... алыпты. Хан
«құдай қосқан қосағыңды, өзегіңді жарып шыққан балаңды ... ... ... ... әйел ... ... табылады, күйеу табылса
бала да табылады, бір құрсақтан шыққан бауыр табылмайды» деп жауап беріпті.
Әйелдің ... ... ... үшін оның ... мен ... да
өлімнен босатқан екен дейді.
Қарындастың күйеуі «күйеу бала», балалары жиен деп аталады.
• Қаба-қаба ... ... бары ... Адам ... деген жігіт қарындасшыл келеді.
• Ауру – астан, дау – қарындастан.
Сіңілі (әйел) – Бірге туған (жақын туыстары) қыздардың ... ... Аға, апа ... ... ... мен інілердің хұқы бірдей болғанмен
«қыздың жолы жіңішке» деп жол көбіне қызға тиеді. ... мен ... ... ... ... да ... еркіндеу болады. Және олардың
бұл еркелігін аға, апалары көтеруі керек.
... ... ... ... де ... ... – ағаның әйелі. Жасы үлкендер үшін «келін», кішілері үшін
«жеңге» деп аталатын бұл адамның ауыл, үй, тәлім-тәрбие үшін орны ... ... ... кіші ... мен қайынсыңілілері үшін әзіл, қалжыңы
араласа жүретін сүйкімді де ... ... ... ... ... өз ... ... оларға өзінше «сырғалым», «шашбаулым»,
«ерке бала», «мырза жігіт», «бойжеткенім», «күлімкөзім» деп ат ... ... ... ... ат қоюы да ... ... бәрі ... ретінде қаралады. Қайны мен сіңілі жеңгелерінен сыр жасырмай,
онымен ақылдасып отырған. ... ... ... ... бұрын қыз бен жігітті таныстыру мен табыстыруда үлкен тәрбиелік
қызмет атқарған. Оларға махаббат құпияларын үйреткен. Сол ... үшін ... ... сыйлық та алатын болған. Қыз үшін ана тәрбиесінен ... осы ... ... ... жер ... да базарлы.
Қазақта «жеңгетай» деген де бар, бірақ оны жеңгемен айырбастауға
болмайды. «Жеңгетай» Арқа ... ... ... ... ... жағымсыз бейнеде айтылады. «Жеңгетай» деген кәденің түрі ... Қызы бар ... ... ... Жолы ... ... ... шығар алдынан.
• Ағама жеңгем сай.
• Қыздың сырын жеңгесі білер.
Қайын іні (ер) – жеңгелер үшін күйеуінен («және оның ... ... кіші ұл ... оның қайын інісі болып саналады.
Қайын сіңілі (әйел) – жеңгелер үшін ... ... оның ... жасы кіші қыз қайын сіңілі болып саналады. Қайын іні мен ... ... ... ... ... оған ... керек. Бұлар әзіл-қалжыңы
жарасқан, сыйлас, сырлас, тату, қамқор, ақылшы, болғаны жөн. ... ... ... ...... да ... Олар жеңгенің жақсы ісін ата-
енелері мен ... ... ... ... мақтап отыруды ұмытпағаны жөн.
Келін (әйел) – Інінің әйелі «келін» деп аталады. Бала мен немеренің
әйелі «келін бала» ... ... ... жолы кіші адам да осы ... ... ол ... өзінің күйеуінен үлкендердің бәріне де
орнынан тұрып, иіліп сәлем, жасауға тиіс және ең ... ... ... ... ... жерге кірмейді. Мұндай жасты ел «ибалы», «әдепті»
келін деп жақсы көрген. Жаңа түскен келінді бөтенсіретпей құрметтеп, сыйлап
жаңа ортаға тарта ... ... ... ... ... ... Қатты сөз айтып, жекуге мүлде болмайды. ... оған жылы ... жөн. ... ... үйге ... ...... жаман үйге түскен
келін – ... деп ... ... жаңа ... келін бір жылға дейін өз
үйіне баруға рұқсат ... ... ... халықтық мәні ...... ...... ... ырым да келін үшін үлкен
сын.
Күйеуінің ... ... ... ата, ... ... ене ... ... жеріндегі ең кіші адам болғанмен жасы үлкендер қайнағалар
оның алдында әдеп сақтайды. Сәл ... ісі, сөзі ... ... ... деп ... ... Демек, келін алдында әр кім ... ... ... ... ... ... ... Оларды жас, төмен етек деп
қарамай жақсы істерін, үлгілі ... ... та ... ... ... Торғай даласындағы азаттық көтерілісті басқарып хан сайланған Қыпшақ,
Нияз руынан Әбдіғапардың анасы ... қызы ... ... құрметтеп, оның
түскен жерін Алуа деп ... ... бұл ... Алуа ... ... Алуа орта ... бар.
• Қызым саған айтам, келінім сен тыңда.
• Келелі сөзді келін де айтады.
• Келіннің өзі келгендей,
Баланы өзі ... ... ... кім ашса – сол ... ...... ... әйелдері бір-біріне «абысын»
болады. Абысындар өзара жақын, сырлас, мұңдас ... ... ... ... Бір-бірінің өкпе, назын, әзіл-қалжыңын көктемеуі керек.
Қазақта «Ағайын тату ... ат көп, ... тату ... ас көп» ... сөздің
философиялық мағынасы осындайдан шыққан. Абысындардың үлкені «шешей»,
кішісі «келін» деп ... ... ... асы» ... дәстүр бар. Ері жолға шыққанда
олар абысындарын шақырып, дастархан жайып, әңгіме-дүкен құрады. Бұл ... ... ... ... ... әрі ... ... түрі.
• Абысын тату болса – ас көп,
Ағайын тату болса – ат көп деген қазақ.
Қыз (әйел) – Ата-ананың, ауылдың ... ... Оң ... отырған
бойжеткен. Елдің назы, мақтанышы, сәні, базары, көркі. Қыз – ел, ауыл
еркесі, үлпілдетген ... ... ... ... елдің болашақ келіні,
анасы. «Қыз - ... «қыз – ... деп ... ... ... ... ... Қызға қатты сөз айтылмауға тиіс. «Кім де кім үш қыз ... бой ... ... ... ... оның сыйлығы жаннат» деген
Мұхамбет пайғамбар. Ырым бойынша қыз туғанда «көйлек тігер», «қырық жеті»
деп тұспалдап атаған.
Қазақтар қыз ... ... ... ... «Қыз баққаннан қысырақ
баққан оңай», «Қызға қырық үйден тию» деген сөз оны өсіріп тәрбиелеудің ... ... ... Бұрынғы заманда ... ... мен ... ... ... таса ... қазіргідей
тым еркін жібермеген, әдеп жолынан аттаттырмаған.
Қазақта қыз тәрбиесі мен оны ... ... өте көп. Бір ... қызы жас, ... қарамастан сол елдің қызы деп аталады, ауыл
адамдары, ... оны ... деп атап ... ... ... деп, құрметтеп, кішілер «апай» деп ерекше сыйлауға, сәлем беруге
тиіс. «Қыз» еліне ... ... ... ... ... ... ... Үлкен-кішілер оның сөзін тыңдап, «сенікі
дұрыс» деп елпектейді, құрмет көрсетеді. Қыз ... ... ... ... ... ... Бұл оның ерекше келуі болып саналады. Мұндайда
төркіндері жолынан жығылмай, ... ... мал, ... ... ... етіп ... ... Қыз еліне бірақ рет төркіндеп ... және ... ... ... саналады. Қыздың өз еліне, төркін жұртына деген ыстық
сезімі мен махаббаты ... ... Олар өз ... ... ... ... ... тайпасында Солтан деген кісінің әйелі. Найман
қызы Ақбикеш атты анамыз келін болып түскеннен ... 3-4 жыл бойы ... Сол кісі ... төркіндеп барып, өзінің жақын сіңілісі Мақпалды қыз
күйеуіне екінші ... ... ... салыпты. Дәстүр бойынша төркіндеп
келген қыздың өтініші сөзсіз орындалуы керек. Кейін Ақбикеш те, ... ... ... ... Одан ... ... күні бүгінге дейін «Ақбикеш»,
«Мақпал» балалары деп аталып келеді.
Қыз ауыл ... жас ... да ... ... ... ... ... әмір бере сөйлеп, «мен сенің «қожаңмын» деп
айбат көрсетуге де хақы бар. Жеңгелері оны ... ... ... ... олар ... татулық пен сыйластық қалпы бұзылмайды.
Қыздың сыбағасы – төс, орны төр, жолы ... деп ... ... ... өкпе ... Қызы бар үйдің – назы бар
• Қыз өссе – елдің көркі,
Гүл өссе – жерді көркі.
• Қызға бергенді қыдыр өтер.
Төркін – ... ... ... ... ... ... оның ... «төркін» деп аталады. Қыз үшін жоғарыда аталған үш жұрттың бірі
осы ... ... ... ... сөз әйел ... қолданылады. Алайда, ол ... ... ... ... қызға қолданылмайды. Бұл ұят әрі әбестік
болып ... ... деу қыз бала үшін ... деп ... ... ... десе – қыз төзбейді,
Көкпек десе – түйе төзбейді.
• Төре қыз төркінін танымас.
• Төркіні жақын қыздың төсегі жиналмас.
Кіндік шеше (әйел) – ... ... оның ... ... әйел ... аталады. Егер ер адам болса, «кіндік аға» дейді. Кіндікті көбіне
әйелдер кеседі. ... шеше ... ... ... ... ... ... кіндік кескені үшін жылқы, сиыр тағы ... мал, ... ... Бала үшін ... шеше өте ... ... Оны өз ... кем
санауға болмайды. Академик Қ.Сәтбаев басқа жаққа уақыт таппаса да ... ... бір рет ... ... ... оның ... мен ... беріп тұрған. Кіндік шешенің баланың өз шешесімен таласып, ... ... деп ... ... ... де болады.
Тәлім-тәрбиеде, дәстүрде кіндік шешенің орны бөлек екенін ұмытпаған жөн
және балаларға кіндік шешесін таныстырып қою ... Бала ... ... ... әке (ер), өгей шеше ...... ... кейде ер адам
екініші рет ... ... ... ... ... шыққанда оның
балаларына екінші әкесі не шешесі «өгей әке», ... ... деп ... да ... ... ... ... «өгей» дегенмен бұл ... ... ... жатырқамай, кейде туған әке-шешеден де артық
жарасып кететіндері жиі ... Әдеп ... ... ... деп ... әбестік болып саналады.
Әмеңгер (ер) – күйеуі қайтыс болған әйелдің иесі және оны әйелдікке
алуға хұқы бар ... ... ... мен заңы бойынша әмеңгерлікке қайтыс
болған адамның туған немсе жақын қайынағалары мен ... ... ... ... жасы мен дәулеті, отбасылық жайы және ескеріледі. Кейде жесір
әйелге таңдау да беріледі. Мұндай жағдай халық ... жиі ... ... ... ұлттық салт-сана жағынан да зор тәрбиелік рөлі бар.
Мысалы, біріншіден, әйел панасыз болмайды (және қазақ әйел ... ... ... түскен жерін қимайтын жақсы әдеті бар). Екіншіден, басқа
жердегідей ... ... өз ... ... ... дала заңы бойынша «әйел ... ... де ... ... ... ... ... бүкіл рулы елді сыйлайтын әдепті
қазақ әйелі бұл ғұрыпты аттап өтпейді.
Халықтың әмеңгерлік заңы бұл ... ... ... ... үшін ... ... мойындау керек. Егер басы бос ер ағайындары болса ... ... да ... әбден болады. Мұны ағайындар шешуі керек.
Ислам шариғаты бойынша қайтыс болған жігіттің ... ... ... ... Ерден кетсе елден кетпейді.
• Балалы үйрек көлден кетпес,
Балалы әйел елден кетпес.
• Әмеңгердің де әмірі бар.
Жесір (әйел) – деп күйеуі қайтыс ... ... ... ... ... ... деген сөз тіркесі осыдан шыққан. Күйеуі қайтыс болса әйел сол
рудың жесірі деп ... және ол сол ... ... ... туған-
туыстары жесір әйелге және оның балаларына әрқашан қамқорлық ... ... ... әйел өз ... бойынша жақындарының біріне әмеңгерлік жолмен
тұрмысқа ... ... ... ... әйелге басқа бір елге кетуге немесе
тұрмысқа шығуға рұхсат берілмеген. Оның бірнеше әлеуметтік ... ... ... ... өз ... ... екіншіден, әйел сол
елдің меншігі болып саналады. әйел де өзінің ... ... ... ... ... қиып ... Қазақтың бұл дәстүрін ақын Қадыр
Мырзалиев «Бір ... ... ... Бір ...... деп дәл ... Жесір қатын желбуаз.
• Жас өседі, жесір жетеді.
Жетім (ер, әйел) - әкесі мен шешесі, немесе әке-шешесі бірдей қайтыс
болған ... ... ... ... бір ... жетімі деп те аталады. Әке-
шешеден айрылу жас бала үшін өте ауыр қайғы әрі өмір азабы. Алайда, оларды
жақын ... ... алуы ... асырап алуы керек. Бұл өте
адамгершілік іс. «Кімде кім өзінің не ... ... ... ... ... адам етіп өсірсе, оның орны жәннат болады» - ... ... ... бала ... Жетім, жетім демеңіз,
Жетімнің ақысын жемеңіз.
• Жетім қыздың тойындай.
Мұрагер (ер, әйел) - ... ... ... ... Егер ... ... ... оның жиған-тергені, барлық қазына мал ... ... ... Ол баланы мұрагер деп атайды. Мұра бірнеше адамға да ... ... ... ... ... Мұрагер бірнешеу болса мұра
қайтыс болған кісінің өсиеті бойынша немесе заң жолымен ... Аға өлсе – іні ... ... ... туыстық қатынас атаулары 90-ға жетеді.
Көнекөз шежіреші қариялар бір атадан ... ... ... ... еш қиналмастан-ақ тарқата береді. Осылайша, тарихи оқиғалар,
аңыз-әңгімелер атадан балаға ... ... ең ... бел ... - отбасы саналады. Барлық
алыс-жақын туыстық – осы отбасынан есептеледі.
Қазақ отбасы ... үш ... ... Ол – ата, әке, ... мен апалар ауыл-аймақ, ағайын арасының берекесі, ақылшысы
болып келеді. Олардың ... ... биік ... сый-құрметке
бөленген. Өйткені, үлкенді сыйлауды қадір тұтқан қазақ ... ... мен ... ... көп, ... мол ... сыйға бөленуі
заңды құбылыс деп танылған. Үлкенді сыйлау, ақылын тыңдау ... ... ...... ... ... бастапқы дәнекері.
Дәстүрлі қазақ отбасында ата-ананың қадірі ерекше еспеттелген.
Әсіресе, тіршіліктің қайнар көзі, ... шуақ ... ... ... – Ана ... ... дүниеде қасиетті ештеңе жоқ. Сондықтан
ананы ардақтамайтын халық та жоқ.
Ана ... ... ай ... ... ... ... қана ... Әке – асқар тау. Отбасында әкенің орны бөлек. Әке – сол
шаңырақтың бар ауыртпалығын көтеретін, асырап-бағуға да, жақсы тәлім-
тәрбие беруге де ... ... Әке – бала үшін ... тау. Әке ...... ... ... пәле-жаладан қорғап отыратын қасиетті
ұғым. Сондықтан әкені сыйлау, оған ... ... ... ... ... ... ... Әбдірашевтың әке десе – ауылы, ауыл десе – ... ... ... ... дамылсыз соққан.
Қашан да қамқор болған сан үмітке,
Өтермін сақтауменен салтыңды әсем.
Көнбей ме көңіл шіркін кәрілікке,
Өкпелеп ... ба ... ... ... «бір ... бәйтерегі» – өмірдің ащы-тұщысын халқымен
бірге татқан әкесі. Сондықтан ол әкеден ... ... де ... ...... панасы, үйдің басшысы, әрі тәрбиешісі. Ол тек ... ғана ... ... ... ... ел ... Өмірге келген
баланың әрбір сәтті қадамы әке үшін үлкен мәртебе, зор ... ... да әке ... ... ... ала жібін аттамай, адал ғұмыр кешу
баланы тек жақсы болашаққа ғана әкеледі. ... ...... ... ... ... Демек, әкені ренжітпей оның айтқанының
үдесінен шығып отыру әрбір перзенттің басты парызы ... мен ... ... ... ... ... әкесін сыйлап,
құрметтеуге бейімдеп отырады. «Әкең ... ... ... ... ... «Әкеңе барып сәлем бер», «Әкеңнің керегін дайында» деп әкеге құрмет,
қызмет етуге баланы жасынан дайындап ... ... ... ... ынтымақ пен бірлік болуы сөзсіз. Әке ұл-қызын намысшылдыққа, елі,
руы, қала берді өз бауырлары үшін ... ... өмір ... баулып отырады.
Әкенің мейірімі мен талап қойғыштығының, еңбеккерлігінің бала ... ... ... жолында Әкені құрметтеу - айрықша парыз. «Әкеге ... ... ... Оның ... ... болу - Алла ... ... болу»
дейді Пайғамбарымыз.
Халқымыздың мақал - мәтелдерінен, даналық сөздерінен де ... ... ... айтылған асыл сөздерді табар ... аға ... - әке ... ... ... - ана болмас»,- деген сөзде де терең ой жатыр.
Ата-ананың үміт-арманы баласымен бірге жасайды. Сол ... ... ... ... ... ... ең қастерлі тілектері: бала-шағаның
алдында дүние салып, солардан топырақ бұйырса, - дейді.
Әке - әулет басшысы, отбасы ... ... ... ... ... ұл ... әке мен ... орны ерекше.
Әке үйі барлық балалары үшін үлкен үй, қара шаңырақ ... ... ... да ... шаңырақ, үлкен үй деп атайтын әкенің үйіне болашақта кенже ұл ие
болып, қарттарды бағып-қағатын, көне салт ... ... ... ... Ал ... ... үй ... еншілерін алып, бөлек шыққан.
Жасы кіші ... да ... ... ... үй басқа жасы үлкен туыстары үшін
де қадірлі, қасиетті үй ретінде саналған.
Әкенің мінез-құлқы, ... ... өнер ... ұл баланың
көз алдындағы үлгі-өнеге алатын, соған қарап өсетін нысанасы. ... ... ... ... азамат болса: « Оның әкесі немесе атасы
жақсы кісі еді, ... бала ... ... ... шыққан ғой», - деп
мадақтайды.
«Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон ... ... ... ... немесе аталарының бойындағы қасиет пен өнерін үйреніп өскен.
«Әкеге қарап ұл өсер, шешеге ... қыз ... ... ... ... ... аса ... назар аударды. Кәмелетке толғанға дейін
бойжеткен болашақ отбасы ... ... ... ... ... Ол ... ... ана болу, отбасы беріктігін сақтаушы қызметіне, шаруашылықтың
барлық жақтарын игеріп жүргізуге, қонақты ... ... ... туыстарын
сыйлап қадірлеуге дайындық тәрбиесі. Көргенді отбасылары қыз баланы «қонақ»
деп мәпелеп, қадірлеп өсірген. Қыз ... ... ең ... ... ... ... қазақ «Шешесіне қарап қызын ал» – деген.
Ұзатылып келген қалыңдық ... ... ... ... ру, ... келін болып саналады. Өзі аттаған босағасының, рудың адамы санатына
қосылып кетеді.
Қазақ жақсы келінді қызынан кем көрмеген.
Қазақ ... ... атын ... тіріде өзін, өлгенде аруағын
құрметтеу - жақсы ... ... мен ... ... ... мен ... ... парасатты келінді есейе
келе, ауыл-үй құлақ салып ақылдасатын ана дәрежесіне көтереді.
Қызына құда ... ... ... бастап жігіт қыз ауылы үшін күйеу
атанып кете барады. Күйеу ... ... ... ... оған ... ... ... жілік пен төс тартылады.
Әрине, жасы егделеген сайын, ... ... ... де
жоғарылайтыны белгілі. «Күйеу қартайса құда болады», сөзі осы ... ... ... ... қыз ... қыз беріскендігін, күйеудің де
беделді адам бола бастағандығын айғақтаса керек. Қазақтың «Күйеуді қызым
үшін сыйлаймын» деген ... де ... мән ... М. Абай ... Бұл ... ... ... асқан
сүйіспеншілікпен жетер жеріне жеткізе суреттейді. Құнанбай Абайға әке ғана
емес, заманның үлкен ... әрі ... ... Ал, Абай ойы, ... Абай тереңдігі – тазадан тазалыққа, биіктен биіктерге шақырар
жанның жарық жұлдызына айналған. Мұндай эпопеяны ... шын ... ... жаза алады. Бұл эпопеясы болмаса ... ... оның кім ... ... ... ... ... еді. « Абай жолы» халқымыздың ақыл
– ойын биікке көтерген, әрбір отбасының сүйіп оқитын, тәлім-тәрбие ... ... ... ...... Бұл ... ... нәресте кезінен
сіңіріледі. Ол ананың – балаға, баланың – анаға деген ықылас, ... ... ... ... Ана ... өмір ... бала анаға түгесілмес бақыт,
қуаныш сыйлаған! Сондықтан да олардың бір-біріне деген сый-құрметінде шек
жоқ.
Ананы мадақтау – ... ... ... ... ... жоқ,
әйел – оның анасы» дегендей, жаны жайсаң, көңілі дархан, дос дегенде ішкен
асын жерге ... ... ... елі үшін оққа ... ... ерлер
ананың тәрбиесінен шыққан, соның аялы алақанының ... ... ... ... Ел ... ... ... даланы дүбірлетіп өткен,
тарих көшін батырлығымен, мәрттігімен әрлендірген Абылайлар мен Исатайлар,
Махамбеттер мен Амангелділер де ... туды ғой. ... ... ... ... жарқылдаған билер менен шешендер де ана ... ... ... ма? Домалақ ана, Мұрын ана, Қаз дауысты ... ... ана ... жұртты аузына қаратқан әулие-аналар да дөңгелек
дүниенің баға жетпес қазынасын жасаған жоқ па?! ... ... сен ... те, ... ... Ананы, өйткені ол дүниедегі асылдардың
асылы – өмірді, адамгершілікті сыйлады!» - дейсің ішіңнен.
Дүниені қан қақсатқан ... ... де ... ... ... ... қорқып, дарға асайын деп жатқан баласын босатқан екен. Өзін
ақылды ... ... да ақыл ... ... парасатымен ел
басқарған әйелдер, ру билеген көсем аналар, батыр әйелдер, он ... ... ... ... болған.
Әйел – аналардың кемел ақылына тәнті ... ... ... кесененің жетеуі Қазақстанда, олар: Сыр бойындағы Бикен Мұнара мен
Сырлы там, Тараздағы Айша бибі мен Баба әже, ... ... ... ана мен
Болған ана, Шымкенттегі Домалақ ене мен Қарлығаш ана ... ... өмір де жоқ. ... ... ... ...
ұрпақтардан ұласып келе жатқан ұлағатты қасиет. Шығыс әйелдерінің ... ... ана ... сіңген. Ол ибалы бола жүріп, балалары үшін,
отбасының бүтіндігі, елінің амандығы үшін өз басын қандай ... ... ... ... ... ... М.Әуезовтің алғаш қалам алғанда аузына ілінгені Ана аты
болғаны да сондықтан. Оның «Адамдық негізі – әйел» деген туындысынан ... ... ... ... ... ... ... ашатын бірнеше
көркем туындыларды әкелді. Ана бейнесін жан-жақты сомдап, ... ... ... ... ... сұлулығына қоса қайрат, батырлығының да бір еркектен кем
болмағанына ... ... Кир ... ... алып ... құрған Тұмар
ханым, Шығыс әйелдерінің патшайымы Тұрқан ... ... ... ... ... ... ақылы сай Қарашаш сұлу, Зере сынды терең ... ... ... ... ... мен ... ... де жалғасын табуда.
Қазақ ағайын, туыс, бауыр дегенді ерекше құрметттеп, сыйлайтын ... ... өз орны бар. ... ... халқы Ананың орнын ерекше қадірлеген.
«Жұмақтың ... ... ... ... ... ананың қаншалықты
қасиетті екенін ... ... ... ... ... тұрақты тіркестерден, поэзия әлемінде де, қай саланы ... ... ... мәңгілік өшпейтін тақырып десек артық болмас. «Анаңды меккеге
үш арқалап барсаң да, қарызынан құтыла алмайсың». Бала ешқашан да ... ... өтей ... ... да өмір гүлі, күннің нұры. Әрбір Ана сәбиінің дені сау
болып, жақсы ... ... ... ... Түн ... төрт бөліп
оянатын Ананың сенімін ақтау қажет
“Ана” – ... ... ... ... ең ... ... ... ақ сүтін беріп аялаған жанын да аямаған ардақтысы.
Ана – жүрек, жүректі құдіретте.
Ана – ... ... ...... ... сағынып жет.
Ана – күнің, күніңе табынып өт.
Кез келген адамның ... мен жан ... ... ең ... ақ сүтін беріп, әлпештеп өсірген ана жүрегінің жылуынан ... ... ең ... ... бізге алдымен анадан тарайды. Ананың
нәзік үні, жұмсақ аялы алақаны, жан жылуымен аялауы ... ... ... үшін ... бармайтын құрбандық бар ма? Ана болу – ... ... ұлы ... күш пен ерен ... Өз ... бағып қағуда, ол ана өзін-
өзі ұмытып барлық күш жігерін сарқа жұмсайды, ... оның жаны ... ... ... ... ... махаббаты жеткіліксіз. Оны барынша құрметтеп,
сыйлау әрбір баланың парызы. Ұрпаққа бақыт сыйлаған
Тілейтұғын сырттай жүріп бақ саған,
Тіршіліктің ... мен ... ... ...... ақ ... ... – бақытым мен шаттығым
“Анашым” – деп балаң жырын арнаған
Неге ғана естімеген тәтті үнін
Анам ...... ... ... – кеудемдегі жүрегім
Егер менің қасымда сен болмасаң
Бұл өмірде қалай ғана ... иесі сен, ... ... ... ... ... батыр да жоқ, ақын да жоқ,
Өмірдің алтын кілті сонда ғана, -
дегендей көктем табиғатымен жымдасқан ... ... ... жаңа келген тіршілік иесіне нұрын шашып, келешекке ақ жол, ... ... өмір ... ... ... ... адам сәулетшісі – ол Ана.
Адамзат қуат алар ақ сүтіңнен,
Мәпелеп, әлдилеген пейілің кең.
Аналық махаббатың кәусар бұлақ,
Сөнбейтін ақ ... ... ... ... болғысы келсе, алдымен ананы қастерлей білуі керек.
Өмірде ана алақанының қызуы мен әке-шеше мейірімін тоя жеген тамақ та,
шипасы күшті дәрі де ... ... ... ... де ең ... ... құрметтеу
парыз екені айтылады. “Әуелі анаңа, тағы да анаңа, содан соң әкеңе ... ... ... атаң мен анаң бір ... үн қатып қалса, әуелі анаңа жауап
бер” деген ұлағатты сөз бар.
Пайғамбарымыздың тағы бір хадисінде ... ... үш рет ... да, парызыңды өтей алмайсың”; “Кімде-кім ата-анасының ризалығын
алған болса, бала ... ... ... ...... ... қыз баланың өнегесі, шаруаның несібесі. Ананың
көзінен нұр төгіліп, жан-жағына шуағын төгеді. Осы ... ... ... ... ... алып жүрген біз – ... ... ... ... ... өтейікші!
Ананы аспандағы ай мен күнге, жарық жұлдызға, баға жетпес ... ... ... де өз ... ... ... Олай ... сөз –
сөздің ең төресі: анаңды қалай ... өз ... ... да ... ... әйел ... ... жас нәресте қызына да құрмет көрсет, оларға
қолдан келгенше қамқорлық жаса.
Дүниеде ана ... ... ... жоқ. Оның ... адамды
ынтықтырушы өзге дүниелер әлсіз келеді.
В.Г.Белинский «Нәзіктік атаулының жиынтығы – ананың алақаны, сондықтан
да ол – сәби үшін ең жылы ... «Ана ... ... жоқ. Ана мен ... ... ... тылсым сырлы жіп жалғап тұрады».
О.Бальзак:
«Әйел жерден шыққан жоқ,
Ол да еркектің баласы.
Ерлер көктен түскен жоқ,
Әйел – оның ... ... ... ... ... ана ол ... Ана. Ана
әлемді жаратушы, өмір гүлі, күннің ... ... ... ... ... ... өз ... қатысты аға, жеңге, жиен сияқты ... ... ... жөн ...... ... ағайынды адамдар арасындағы ең сөзі өтімді, сыйлы,
қадірлі адам. Өзінен кейінгі іні, ... ... ... ол өзін ... жауапты сезінеді. Өзін қорған көріп, медеу тұтып
жүрген іні, қарындастары ештеңеден кемдік, мұқтаждық көрмей өссе екен ... ... ер ... үйлі-баранды болып, өз қолдары өз ауыздарына
жеткенше көңілі алаңдаумен болады. «Ағасы ... ... бар, ... ... бар» ... ... тегін айтпаса керек. Ағаға іні тыныс, қарындас
өріс. Яғни ағаға үш сипаттама беруге болады. 1. ... ... ... ... Сол ... ... ... ағасы Сапармен кездестік.
Ағасы бардың жағасы бар (Мақал) . 2. Жалпы жасы ... ер ... ... аға ... ... без, ... елде ... бар еді сөз (Жамбыл). 3.
Басшы, ақылшы, жетекші. Ақылы асса аға тұт ... Осы ... ... ... да ... бар ... ... болды бұл.
Жеңге – ағаның, жасы үлкен туыстардың әйелі (жасы кішілерге қатысты
жеңге). Адамға өзімсіне еркінсіп, ашық-жарқын ... ... ... мұңыңды шағар ашық, жайдары, сұңғыла жеңгенің қолы ... ... ... жезденің, өзіңді аға тұтып, алдыңнан кесе-көлденеңдей өтпей,
қабағыңды танып, сыйлап тұратын биязы ... ... ... ... ... ... білінбей аяғының ұшымен жүріп қатты ... ... ... қылатын, өзіңді ерекше пір тұтып қадірлейтін ... сөзі ... ... ... ... жанашырлық қасиеттері де
ерекше болады. Ағасына батып айта алмайтын сырын, өтініш, тілегін жеңгесіне
білдіреді. Інісінің ... ... ... ... ғана естиді. Кейбір
мәселлерде өзін інісінен бөлектеу, биіктеу ұстайтын ағаға жеңге ... ету, ... ... ... ... жолы, ағаның ақылымен шештіру
қазақы ғұрып.
2.2 Адамның ... ... ... ... ... ... кейінгі туыстық қатынасы жағынан адамның тірлігінде
сыйласып, ... ... ... ... ... ...... Нағашы жұрт деп айтушыға шеше жағынан туысатын туысқандарды айтады.
Жалпылама алғанда адамға ... ... ... руы ... ... ... [26, ... (ер, әйел) – ананың төркін жұрты ... деп ... ... ... ... үш жұрттың ішіндегі ең сыйлысы осылар. Олар ... ... ... ... ... Тек ... нағашысы ғана емес,
сол рудың барлығы да жиенге нағашы деп ... ... жолы ... жиенін күндемейді, керісінше оның азаматтығы мен ізгі істеріне
сүйініп, мақтанып, мақтап отырады. ... ... ... ... ... үлкен болуы да мүмкін.
Нағашы жұрттың еркек-әйелдері «нағашы апа», «нағашы жеңге», «нағашы
қарындас», «нағашы іні», ... ... ... ... «нағашы әже» деп
аталады.
• Балалығың ұстаса – нағашыңа бар,
Жігіттігің ұстаса – қайныңа бар.
• Өзі жаман ... ... ... ...... жиен – қотыр тайлақ.
• Нағашымен күрескен жиен жығылады.
Жиен (ер, әйел) – қыздан туған бала. «Қыздан ... ... жоқ» ... жоқ ... ... ... ... үшін ерке әрі кең хұқы бар адам осы
жиен. Ол нағашыларынан нені қаласа да үш рет ... хақы бар, ал ... ... зат ... да оны ... беруге тиіс. Оны – «жиенқұрық» деп
атайды. Жиен сол елдің ... ... ... батыл айтыпотырады.
Оның сөзін кектеуге, ұрсуға болмайды. Осындай батыл сөздері үшін ... ел ... деп ... ... ... ... мыңнан үлкен» деп тағы
да қатты ... ... ... ... ... ... ... Жиен мұндайда өзін еркін ... ... ... бар» ... ... ... ... мен жиен бірін-
бірі ешқашан күдемейді, керісінше олар ... ... ... мақтаныш
тұтады. Нағашылар «бізге тартып жақсы болдың» десе, кейде «өзі жаман ... ... деп ... та ... Халық «адамның жақсы қасиеттері
нағашыдан жұғады» ... ... ... ... көзі бар. Халық дәстүр-
салты бойынша жиенді ... қол ... ... «Жиенді ұрғанның
қолы қалтырайды» ... ... ... ... ... ... жиен
жығылады» деген сөз жиеннің қанша ерке, батыл болғанымен нағашысы ... кіші ... ... те ... қарамайды. Кейде жиен нағашыдан үлкен болуы да мүмкін.
Мұның нағашы-жиендік ... ... жоқ. Жиен ... қарай «жиенаға»,
«жиенапа», «жиенсіңілі» т.б. болып аталады.
Ел ішінде нағашылы-жиенділер арасында аңыздар, күлкілі әңгімелер көп.
Жиен ... ... қыз да ... Оны «жиен – күйеу» дейді. Әрі
жиендігіне, әрі күйеулігіне ... ол ... одан әрі ... түседі. Ал
нағашылары әрі қайнылары оны көтере ... ... ... ... іздеп
барып, бұлар жиен боп жетіскен жоқты (М.Әуезов «Қараш-қараш оқиғасы»).
• Жиен ... ... ... ... Жиен – ... жаман.
• Жиен келді дегенше – жеті бөрі келді де.
• Жиен ел ... ... ас ... Жиен ел ... – малы болса,
Жиен ас болады – жалы болса.
Жиеншар (ер, әйел) – ... ... ... Ол да ... ... жиендік
ғұрыпты жалғастырады. Оның баласы «дегеншар», оның ... ... ... ... оның ... «туажат» деп аталады. (Бұл сөздер ақын ... ... ... ... ... бойынша беріліп отыр).
Кейбіреулер «жүрежат» пен «туажатты», «шөпшектен» ... ... ... ... ... ... ... (ер, әйел) – апалы-сіңілілі қыздардың баласы бір-біріне ... ... жұрт ... ... ілік ... ... бөтенге
саналмайды. Олар да нағашы-жиенді адамдар сияқты ... ... ... ... ... бірігіп кетеді. Олар тату жүреді. «Екі
аяқтыда бөле тату, төрт аяқтыда бота тату» ... ... ... бар. Ең ... яғни бір жанұядан өрбіген қыздардың балаларын «қарын бөле» ... ... ол ... ... бір шешеден туған, ... бөле ... ... ... ... ... ... қарын бөле, туған бөле.
• Жөн сұраса келе қарын бөле шығыпты.
• Екі аяқтыда бөле тату,
Төрт аяқтыда бота тату.
2.3 Ер және әйел ... ... ... ... ... ... ... жағынан туысатын жақындары – қайын жұрты. Қайын жұрт деп
үйленген жігіт пен ... ... ... келіншегі немесе күйеуі жағынан
туысатындарды айтады. Осы келіншегі немесе күйеуінің елі, руы ... ... ... ... Сол ... адамдарының бәрі жаңағы жаңа үйленген ... ... ... ... ... ... бала немесе келін деп, ал бұлардың
келіншегінен не күйеуінен кіші ... ... және ... деп атайды [26, 21б].
Бүкіл бір елдің, рудың бәрі қайын жұрт болып саналғанмен, ... ... ... етене жақындары төмендегідей.
Құда (ер) – қыз алып, қыз ... ер ... ... деп атайды. Құдалық
жолымен келген адамдардың үлкенін немесе жолы ... ... «бас ... атайды. Қыздың не жігіттің әкелері бір-біріне «бауыздау құда» деп
аталады. Бұл ертеде құда ... ... ... ... бауыздау қанынан
құдалардың қол батырып бірін-бірі ... ... ... ... ... ... ... да бір-біріне құдандалы яғни
«құда, құдағи» болып саналады.
Құдалар ... ... өте ... ... ... ... отырады. Оған
арнаулы мал сойылып, бас, жамбас ... ... ... ... ... ... қосады», «құда мың жылдық» дейді. Мұның себебі құдалардың
өздері өмірден кетсе де, оның ... аты ... ... көп ... ... ежелгі құдалар бұрынғы құдалық сыйластықты жалғастыру
үшін тағы да құда ... қыз ... қыз ... Мұны ... ... ... да ... де бар. Құдалар әлі тумаған іштегі
балаларына да құда түседі. Мұны «бел ... ... кей ... «қарын
құда», «құрсақ құда» деп те айтады. Кейбіреулер бесікте жатқан ұл, қыздарын
бір-біріне атастырады. Мұны «бесік құда» ... ... қыз ... құда, сол
құдасының қызын өз ұлына келін етіп алып ... ... ... ... деп ... Құда мың ... ... жүз жылдық.
• Құданы құдай қосады.
Үйірі басқаны ноқта қосады.
• Алыс жерге құда болсаң – түйе-түйе ас келер.
Жақын жерге құда ...... сөз ... ... ... ... ұрысар.
Құдағи (әйел) – құдалардың бәйбішелері (әйелдері) яғни қыз ... ... ... құда ... ... құдағи деп аталады.
Құдасына келгенде бұларға ... ... ... ... ... ... көріп қызын ал, аяғын көріп асын іш» дегендей келін анасына қарап
бағаланады. Бас ... ... ... ... жол ... ... Құдағи
басқа қонақтардан жоғары отырады.
• Құдағи сыйымен жарасады,
Қуырдақ майымен жарасады.
• Құдаң құрдасыңдай болсын,
Құдағиың сырласындай болсын.
• Ыдысын көріп – асын іш,
Шешесін ...... ... ата (ер) – ... ... әкесі, күйеуге әйелдің әкесі «қайын
ата» деп аталады. Бұл кісілерге әркім өз әкесіндей құрмет ... ... ... мен келіні «ата» дейді.
• Қанша жақсы болса да
Ата әкемдей болмас,
Ене шешемдей болмас.
Қайын ене (әйел) – әйелге күйеуінің шешесі, ... ... ... ене» деп ... ... күйеу бала мен келіннің екінші ата-анасы.
Ене елдің ... ... ... ... ... тиіс. Үй тәрбиесі, қазан жабдығы, бала тәрбиелеу, халықтың салт-
дәстүрін үйрету де ... ... ... ... ... үшін ... Ене мен келін тату-тәтті, сыйласып өмір сүруі керек.
• Ақ қалпақты көрінсе атаекем демеймін бе,
Ақ жаулықты көрінсе – енекем демеймін бе.
... ... ... жаралады.
Өкіл әке (ер), Өкіл шеше (әйел) – жас ... ... ... ... өз ... ... ... мұңаяды. Жанында бұрынғыдай жақын-
жуық, достары да жоқ. Сондықтан барған (түскен) жерінде қайын жұрты жағынан
жас келінге өз ... ... ... ... әке» мен ... шеше»
белгіленеді. Оған сый-сияпат ұсынылады. Ол жас ... өз ... ... болып, ақыл береді. Бұл ... ... ... ... (ер) – ... өзін әкелуге құда болып (көбінесе бас
құда) барған адамды «ағаекем» деп ... және ... ... ... ... ... көрі ... тартып, өкпе-назы, реніші, шаруасы болса
соған айтады. Ағаекесі оны жерде қалдырмай тыңдап, қажетті ... ... ... сөйлеуге тиіс.
Құдаша (әйел) – егделігіне немесе ... ... бір ... құда ... ... болып саналады. Құдағи мен құдашаның орны ... ... ... Оны шатастыруға болмайды. Дәстүр бойынша құда аулының
жастары жас құдашалармен ойнап-күліп, әзілдесіп ... ... ... тиіс. Сонымен бірге олар жолы үлкен әрі сыйлы, құрметті жастар деп
саналады.
• Құдашамен құда ... бәрі ... (ер) – ... ... ... ... жас ... деп аталады. Құдалар жағы онымен де әзілдесіп, ойнап отырады.
Құда балалар ойынға ашуланбай, оларға ... ... ... отыруға тиіс.
• Құда бала, құйрығы шұбар ала.
Қалыңдық (әйел) – күйеуге атастырылған, бірақ оң жақта (өз ... ... ... ... ... Дала заңы ... біреуге
атастырылған яғни құда түсіп қойған қызға ешкімнің құда түсуіне хақы жоқ.
... ... ... ... ... ... өкпелеген қайынағасына сәлем бермейді.
• «Өлі-тірі» кірген соң өлген күйеу жатпайды.
Күйеу (ер) – бір ... ... ... ... осы елге ... ... де сол ел оның қайын жұрты деп ... ... ... жолы кіші ... ... адамдардың бірі. Оны көпшілік «күйеу
жүзден үлкен» деп сыйлайды, сонымен бірге оны ... ... ... бәрі де қажып, ойнап отырады. «Әзілің жарасса – ... ... ... де ... ... бұлар сыпайы әзілдеседі. Күйеу еркелей де алады,
ойын арасында «осы елден тағы бір қыз аламын» деп айтуға толық ... ... бұл ... ешкім ерсі көрмейді. Күйеу жақсы, сыйлы ... ... «е, ... ғой» деп ... танытады.
Әйелінің ағалары күйеуге «қайын аға» болады. Әйелінің ағасы күйеуден
жасы кіші болса да «қайнаға» дейді. Күйеу ... ... ... ... мен інілерін «балдызым» деп, онымен әзілдесіп ойнай береді.
Күйеу балдыз-жігіттерге «тағы бір қыз ... деп ... ... ... ... «өзіңді алсам» дегенді де батыл айта ... ... ... оған ... ... ... жөн. Қазақша
айтқанда күйеу жасы 60-70 ... де ... оған «сот ... ... ... ... жерде ойын-күлкі, жарасты әзіл-қалжың қоса жүреді. Өкінішке
орай бұл жақсы дәстүрдің жібі ... ... бара ... Оны ... ... әлгі күйеудің әйелі қайтыс болса, онда қайын жұртынан тағы бір
қыз (әрине күйеу жас әрі сыйлы болса) сұрауға, ... хақы бар. Бұл ... бар ... Егер ... ... қызына үйленсе, әлгі күйеудің
бұрынғы қайнылары оның кейінгі әйелін «біздің қыздың орнына ... ... да ... жақын тартып, бұрынғы қатынасты үзбейді. «Күйеу жүз жылдық»
деген сөз осындайдан қалса керек.
Қонақасы бергенде күйеуге төс ... ... ... ... ... Жас күйеу табаққа бата бермейді.
Егер күйеу қайынатасының қолында тұрса оны ел ... ... ... ... Бұл ... ... белгісі. Мұндайларды қазақ қатты
келемеждеген, қатарға қоса бермеген.
... ... ... жиен ... ... ... ... – қыз тұрмас.
• Пайғамбар да күйеуін сыйлаған.
• Қайындағы күйеуден қарғылаған тазы артық.
• Жаман күйеу қайынсақ.
Жезде (ер) – әйелдің інілері мен ... оның ... ... ... ... әзілдеседі. Олар тату болады. Дәстүр бойынша балдыздары
жезденің құлағынан ... ... ... әйелі жездеге келін болады,
бірақ ол да «жезде» деп әзілдесуге хақы бар. Жезде – ... ... ... ең ... ... ... ... беделін көтере
түсетін сөз.
• Апама жездем сай.
• Әкенің ең жақсысы жездедей-ақ.
... бала ... ... ... ...... ... күйеуге қайынбике болады. Ол да
күйеу баламен ойнап, әзілдеседі. Алайда ол балдыздардай емес, көбінесе әдеп
сақтап ... ...... ...... ... (ер, әйел) – әйелінің інілері мен сіңлілілері ... ... ... ... өте тату ... бірін-бірі ренжітпеуге тырысады.
Олардың жарасымды әзіл, қалжыңдары өле-өлгенше таусылмауға тиіс. Мұндай
әзілде апалары да туыс ... ... ... ... жезде үшін ең жақын
адамдардың бірі.
• Балдыз ... да ... (ер) – ... ... күйеулері бір-біріне «бажа» болады.
Қайын жұрт арқылы жалғасатын ілік. Олар да ... ... ... Олар ... бөтенбіз деп есептемейді, қолдан келгенше көмек жасап,
бірін-бірі қатты сыйлайды. ... ... ... ...... ... тағы бар. Бұл сөз де ... айтылмасқа керек. Мысалы: Сен,
балдызым бажаға ... ... оны осы ... айт ... ... бажа ... басы ... (Мақал).
• Бажа бажаны көргенде басы қышиды.
• Құс жаманы – шажа,
Ілік жаманы – бажа.
Абысын – ... ... ... ... Ағайынды жігіттердің
әйелдері бір-біріне абысын болады. Көбінесе, абысындар ... ... тату ... ... ... тату болса – ат көп, Абысын тату болса
– ас көп» деген мақал ... орай ... ... ... ... түп ... ... көрініс тауып, тілдің құдіретімен бейнеленіп, шынайылықты
танытады. Әр ... ... өзі ... және табиғат дарытқан ұлттық
мәдениеттің ізі сайрап жатады.
Туысқаншыл, бауырмал халықтардың бірі біз қазақ ... ... ... ... ... лексикамызда мол сақталған. Туыстық
атаулар халықпен бірге жасап келе ... ... ... ... мен ... тіркестердің жасалуына негіз болып отыр.
Туыстық атаулар қазақ ... ... ... бір ... ... Сонымен қатар адам өмірі, тұрмыс-тіршілігі мен тығыз байланысты.
Туыстық атаулар сан ғасырлық тарихында ауызекі сөйлеу және ... ... ... ие ... Олар ... және көркем әдебиеттерде
жиі кездеседі, фразеологиялық сөйлемшелерде, мақал-мәтелдерде қолданылыды.
Халық лексикасының аса белсенді құрамдас бір бөлігі ... ... ... ... ... ... өзін қоршаған ортаға, мәдениет
жетістіктеріне жасаған талпынысын байқауға болады.
Сөздік қорымыздағы мақал-мәтелдер мен ... ... ... құда ... ... жұрағатын, аралас-құралас, алыс-берісті
жоғара бағалайтынын аңғаруға болады.
Туыстық атауларға қатысты фразеологиялық тіркестердің тілдік-танымдық
мәнін ашу ... ... ... ... сай ... ... әлемін,
философиялық түсінігін, рухани болмысын тануға болады.
Туыстық атаулар күнделікті тұрмыс-тіршілікте қолданылады, ... мен ... ... (тоқал, бәйбіше т.б.) тіліміздің пассив
қабатына өткені байқалады.
Туыстық атаулар қазақ халқының ... ... ... ... ... орын ... аға, ... құда-
құдағи, ағайын, жегжат арасындағы сыйластығы бүгінгі әлем ... ... ... деп ... ... үшін зор ... мынау халқымыздың езілген еңсесі, тапталған рухы, намысы
көтеріліп, ... ... ... ... ... ... жаңғыртып,
барымызды түгендеп, жоғымызды жоқтап жатқан кезде ... ... ... ... ... де ... Қоңыр қазақтың өзіне тән
барша қасиетін ана ... ... ... ... ... ... иісті
самалдың лебімен бойына дарытқан, көкірегі ояу, көзі ашық, ... ... мен ... ... ... ... ғұрпын, салтын
білетін, «Мен қазақпын!» дей алатын азамат өзінің шыққан тегін, кіндік
кесіп, кір ... ата ... ... жеті ... ... ... ... атасын білген ұл жеті рулы елді біледі» дегенді сөз салмақтап, ой
баққан ... ... ... ... ... ... рулы ... қарға тамырлы
қазақпыз» деген сөз де баяғыдан келе жатыр. Бұл қазақтың аралас-құралас,
алыс ... ... ... ... жұрағаттығын аңғартатын сонау іргеміз
сөгіліп, қаймағымыз бұзылмаған заманадан жеткен ұғым. Алысты жақын тұтқан,
жақынды бауыр тұтқан. Туыстық желіні ... ... ... ... қазір кейбір жастар арғы тегін білмек түгіл әкесінің атын да көпе
көрнеу бұзып, тілін ... ... ... ... ... ... мұндай жастан не үміт, не қайыр. Өзін сыйлауға, тілін,
ділін, дінін сыйлауға, ... ... ... парқы жетпес, қазақы
тәлім-тәрбие көрмеген жетесіз ұл ... ... ... ... көсегесін
көгертер дейсің. Елім, жерім деп ет жүрегі елжіреген азаматтың көкірегін
шымырлатар асыл ... ... жат. ... ел ... ... ана ... әке тәрбиесімен бойына дарымаған. Ғасырлар бойы
талай нәубет, тар жол тайғақ кешулерден өтіп күні ... ... ... бір ... ... күні ... келер буынның елден, жерден рухани
ажырап заты болса да аты ... осы ... ұл ... па, ата ... ... па» ... екен атамыз қазақ
кейінгі ұрпағымыз да елдігімізді сақтар, жерімізді ... ... ... жалғастырар дамытып алға апарар ... ниет ... ... ... ... жолын қайтып қуады. Айта берсек, бұл
да бүгінгі ... ... ... бір ... ... бір
кінәрат. Осынау қасіретті жойып, кінәратты жазуға әлі де кеш ... ... ... ... ... ... ... баулуымыз керек. Осы ... жас ... ... ара ... ... ... жүйелеп ажырата білуі де заман
талабынан туып отырған қажеттілік.
Ұлттық мәдениеттің ең маңызды және күрделі құрамдарының бірі – ... ... Адам ... шындық қабылданып, ой елегінен ... ... ... сөз тіркесі немесе сөйлем ретінде айтылу үрдісі
нәтижесінде - әлем ... ... ... ... ... ... өтіліеді.
Мәдениеттің фономені мен тілдің тұтынушы тұлға арасындағы байланысты
зерттеудің ... ... Бұл ... ... халық өмір сүретін
қоғамда болып жататын әлеуметтік-қоғамдық өзгерістерге байланысты. Тіл мен
мәдениеттің өзара байланысын зерттеушілер, яғни лингвомәдениеттанушылар ... ... ... ... қарастыруда.
Тіл мен мәдениеттің өзара ... ... ... ... бүгінде лингвистикалық мәдениеттану, этнолингвистика, әлемнің тілдік
бейнесі, мәдениаралық коммуникация және т.б. лингвистикалық бағыттардың
аясында жиі ... ... ... ... дүниетанымының, мәдениетінің тұғыры – тіл. Мәдениетінің ... көне ... ... қазақ халқының барлық дәстүрлі өнері
сөзбен кестеленіп, таңбаланған. Мәдени-рухани мұралар да, ... де ... ... ... ... заманалардан заманаларға ауысып
мирас болып қалып отырған. Бәлкім кейбір көненің көзі ... ... ... өзі тари сахнасынан шығып қалып, бізге жетпеген болар.
Ал оның атауы сөз жүзінде мәңгілік бейнесін сақтап ... ... ... көне ... ... ... ... таныту,
болашаққа дәстүрлі сөз өнерінің мәйегін суалтпай жеткізу болса керек.
Шежірелі тарихымыздың саналы ... ... ... сөз ... мен ішкі ... ... ... халықтың парасат-пайымын, ой-
жүйесінің тереңдігін, дәстүрін тіл арқылы таңбалап ... ... ... ... ... Буртян Г.Н Языкова картина мира и ее роль в познании // Методологические
проблемы анализа ...... 1976. – 11 ... Аханов.К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы: «Санат». 1993.-496 б.
3. Чернейко А.В. Проблемы ... как ... ... – М., ... ... В. ... труды по языкознанию / Пер.с нем. М., 2000. –
400с.
5.Вайсгербер Л. Родной язык и ... ...... ... ... Ю.С. ... по ... лингвокультурологии. Сборник Filologika.
- М., 1998-45с.
7. Сепир Э. Избранные труды по языкознанию и культурологи. – М., 1993. ... ... А.А. Из ... по ... ... – М., 1958.т. 1-2.-536 ... Cмағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық – мәдени аспектілері. ... Ана ... 1998. – 169 ... ... А. ... ... ( Семантикалық аспект ).– Алматы: ... 1999-310 ... А.Д ... ... ... формулаларына
салыстырмалы талдау. Филол. ғыл. канд. дис. –Алматы,1998-183 б.
12. Қайдар Ә. Қазақ тілінің қара ... және ... ... ...
241. 11. 12. 1996
13. Ислам А. ... ... ... ... ... // ... және ... фразеологизмнің өзекті мәселелері
(ғылыми мақалалар жинағы) – Алматы, 2003 – 165 б.
14.Теля В.Н. Русская фразеология. ... ... ... ... – М., 1996-289с
15.Смағұлова Г.Фразеологизмдердің семантикалық категориялары: оқу ... ... ... 2009. – ... ... Б. Языковая номинация в немецком тексте ( на материале
функционально – ... поля ... лиц). Авт. ... ... -23 ... ... Ә. Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен
фразеологиясы. - Алматы: ... 19976 – 256 ... ... А. Аударматану: лингвистакалық және лингвомәдени ... ... ... ... алу үшін ... диссертация. –
Алматы, 1999.-324 б.
19.Сейілхан А.Қ. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... және ... ...... жырлары бойынша) ф.г.к.
афтореферат, Алматы, 2001ж
20.Оспанова Ф.А. Фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... материалдар негізінде) «ф.ғ.к. автореферат,
Алматы, 2006) диссертациясы
21. Қазақ тілінің тарихи лексикологиясының мәселелері. – ... ... 200 ... Хасанов Б. Қазақ тілінде сөздердің метафоралық ...... 1966. – 208 ... Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі – Алматы, «Сөздік-
Словарь», 2005. – 440 ... ... Ж.А ... ... ... сипаты. – Алматы: Арыс, 1997. –
272 б.
25. Кенжеахметұлы С. Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 түрі. Көмекші ...... ... 1998.– ... ... М. Біз ... ... – Алматы: «Өнер» 1992.– 45б.
27. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі.– ... ... ... «Ғылым», 1977ж.– 712 б.
28. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. І-Х ... ... ... ... ... ... сөздігі. – Алматы, 1996
Қосымша
Ер адамның өз жұртының атаулары
Ата – әкенің әкесі, бергі ата
Арғы ата – ... ...... шешесі, үлкен әже
Әке – өзінің туған әкесі
Апа – өзінің туған шешесі (анасы)
Әпке – өзінен жасы үлкен қыз ...... жолы кіші қыз ...... үлкен ұл бала
Іні – өзінен кейінгі ұл бала
Ағайын – бауырлас, ... ... – арғы ата, ... ... – ағаның әйелі
Келін – інінің әйелі
Жиен – күйеуге шыққан әпкеден не қарындастан туған бала
Жиеншар – жиеннен туған бала
Жезде – әкесінің ...... ...... ... ... ... – немереден туған бала
Шөпшек – шөбереден туған бала
Немене – шөпшектен туған бала
Туажат – неменеден туған бала
Жүрежат – туажаттан туған ...... ... ... ... ... ... атаулары
Нағашы ата – шешенің әкесі
Нағашы әже – шешенің шешесі
Нағашы аға – шешенің аға-інілері
Нағашы апа – ... ... іні – ... ... ... жасы кіші бала
Нағашы қарындас – шешенің бауырларынан туған жасы кіші қыз
Нағашы жеңге – шешенің ... ...... ... не ... ... ... қайын жұртының атаулары
Қайын ата – әйелінің әкесі
Қайын ене – әйелінің шешесі
Қайын аға – ... ... бике – ... әпкесі
Қайын іні – әйелінің інісі
Балдыз – әйелінің сіңлісі
Бажа – әйелінің әпкесінің не сіңлісінің күйеуі
Әйел адамның қайын жұртының атаулары
Қайын ата – ... ... ене – ... ... аға – ... ағасы (жақын ағалары)
Қайын бике – күйеуінің әпкесі (жақын әпкелері)
Қайын іні – күйеуінің інісі (жақын інілері)
Қайын сіңлі – күйеуінің қарындасы (жақын ...... ... ...... ... ... – қайын бикесінің күйеуі
Күйеу – күйеуінің қарындасының жұбайы
Туыстық атауға байланысты фразеологизмдер
Бала балдан тәтті, оттан ыстық, күннен ... ... ... Ата
ананың балаға деген мейірімі, сүйіспеншілігі туралы айтылады.
Бала басты болды. Көп ... ... ... ... ... ... ... .Ата - анаға,еліне, халқына,
қамқор болатын ұрпағың болсын деген мағына.
Жұдырықтай бала. Кінкішкентай бала.
Балалы үй-базар, баласыз үй- мазар [қу] Балаң ... ...... дені сау ма? ... атаның баласы.
Өгей бала [ қыз, бала] өзінен тумаған бала
Қаршадай бала. Жап-жас, кіп-кішкентай бала.
Ұста көрген бала. ... ... ... бала – ... ... бала орнына тұтынған жігіт. Сосын ақсақал
маған ас беріп тойындырып, үйіне әкеліп бала қылып алды. Мен оған өкіл ... ол ... өкіл ата ... ...... тірі ... бала.
Жігіт ағасы болды. 1. Есейді, кісі боп қалды, орта ... ... ... ақылшы аға, ел басшысы дәрежесіне жетті.
Зіңгіттей жігіт.
Сүр бойдақ – Көбіне ұзақ ... ... ... айтады. Кемел
қатулана түсіп, – бұл Қарсаң сүр ... ауыз үйде ... ... ... ... ... бір тиіп, қайта кеп отырған әйел.
Күйеу жолдас. Қыз алуға барған жігіттің қасына ерген ... жүз ... құда мың ... Бұл ... күйеу көп болғанда жүз
жасайды, ал ... ... ... ... ... ... ... Атастырып қойған немесе үйленген боз бала.
Күйеу мұңлық, бұзау мұңлық. Күйеудің жолы тар, байлаулы бұзау секілді.
Күшік ... ... ... ... ... ... ... айтылады.
Өкіл күйеу – көне 1) Қыз әкесіне емес, қызды қолынан алған бөтен кісі ... ... 2) Жасы ... кісі мен жасы кіші кісі ... ... ... ... Бесікте жатқанда атастырылған күйеу.
Еркек кіндік – Ұл, ер адам. Әке – шешесі әлдеқашан қайтыс ... ... ... ... жас басынан жетім боп, ешкімнің тепкісінде
шіріген ... ... Екі ... қыз ... қыз алысқан жекжат. Тоқтаман
таудың, тастың тақсығына, Тартайын әңгіменің дәл шынына. ... ... ... ... ... бала қапты қарсы құда.(І. Ж).
Бауыздай құда.Қыз айттыруға ең ... құда ... ... ... құда ... ... құда. Көне Сәбилердің бесігінде атастыру арқылы болған
жегжаттық.
Бел құда.
Бас ... ата. Арғы ата, ... ұл туса ... зәузаты. Үрім-бұтақ, аталс, тектес адамдар.(«Зәузат» -
парсыша, тұқым, әйелі мен баласы.)
Атасы басқа. ... ... ... ... ... ... түс.
Бел атасы. 1. Арғы түп атасы 2. Түп төркіні, нағыз атасы.
Белді ата. Текті ел-жұртқа белгілі ... ата, жеті ... бері ... ... ата. ... әке] ... тумаған атасы.
Өгей ана [шеше] Баланың тумаған шешесі.
Жұмақ ананың табанының астында. ... ... ... жұмақтан артық,
ананың табаны да жұмақ мекеннен артық деген мағынада. Ана ... ... ... ... жағымды, көңіліне қандай сүйкімді сөз! Керім
көйлек кигізбеген, дәмсіз тамақ жегізбеген, ыстыққа ... ... ... ... ... сол ... ... пе? Оның үшін
ананың хақы балада көп ... « ... ... ... ... ... ... көрген. Үлгілі өнегілі әйел бала туралы айтылады. Ана көрген тон
пішер, Ата көрген оқ ... ... ...... ... Айттырып қойған тойын жасап алғалы
жүрген қалыңдықтың күйеу жігіті ... ... ... ... байланысты қара салды, қара жамылды, шашын жайды, бетін
жыртты ... ... ... ... ... әйел ... ... бардық, Қатын алдық, Енші тиді
аз ғана.(Абай).
Қатын, бала-шаға.
Қатын-баласы зарлады. Бала-шағасы, ... ... ... қалды. Ері өліп, күйеусіз тұл қалды.
Ағайын ала болды. Араздасты, жауықты, дұшпан болды. Жан ... ... ... ала ... (Ш.А) Ағайынды қоңыр қаз. Қатар-құрбы ... ... ... ... ... ... сай, апам ... сай. Мінез құлығы үйлес.( Көбіне
кекесін мағынасында ... ... іні ... Ескі салт ... ... жасау.
Елсізде өсті – ағайын туыссыз өсті, өмір кешті.
Қалас адам – [ағайын] Ара ағайын, жамағайын, ... ... ...... тарту, жүрегі елжіреу мағынасында айтылады.
Бауыр еті - өте ... ... ...... ... туыс ... туғандай көрді – [туысқан, тұқымдас], Тегі бір, бір ... Өмір ... ... Шайх ... ... ... патшаның шешесімен
бір туысқан екі бауыры болған.(Абай)
Ет бауыры жақын - Ең ... ... ... Абай ... өмірдегі
бір тілегі құлап кеткен жандай болды... Бұл күнде тіпті қасындағы ет бауыр
жақындары Кәкітай, ... ... де тіл ... ... ...... ағайын жегжат
Жама ағайын – тым жақын туысқандығы жоқ аталас, рулас адам ... туып бір ... емес – Ет ... ... ... ағайыным туысқаным
емес.
Тумаса да туғандай – Жат болсада өз баласындай.
Кіндік жалғыз – Ата-анадан өзі ... ... ... бауырлас туысы жоқ,
жалғыз басты.
Қаралы қыз - Әкесі ... ... ... ... аза ... тұрған қыз
Қыздай алған әйелі – Қыз кезінде алған жұбайы.
Қыздан туған қиықсыз – ... ... қиық жоқ. Жат емес ... ... – Үй – ... ие ... әйел ... айтылады.
Ер жанды – Еркекті тәуір көтеретін әйел туралы айтылады. Қатын алма
төрден, ... ... ... Еркек болар жау жанды, Ұрғашысы – ер жанды.
Қайын ата – ... үшін ... ... ... мен ... ... ... қатын-баласымен түгел жиылып келіп, ... ... ... (М.Ә)
Қайын ене – Күйеу үшін қалыңдығының шешесі, қалыңдық үшін ... Бір ... ... ... ... бердік иіліп. Қайын ененің ... айта ... ... ... ... Шұлғауын тартып жиылып. (Ай.Т.).
Қайын бике – Күйеу үшін ... ... ... ... ... үшін
күйеудің бірге туған апалары. Ыбырай мен Қожаның табысы әйелінің, онымен
бірге тұратын ... ... ... ... ... жұрт – ... үшін ... туған елі, қалыңдық үшін күйеудің
туған елі.
Қалыңдығының қолын ұстаты – Қызды жігіттің қолына берді.
Қалыңдық ойнады – Айттырған қызына күйеудің ... ... ... ... – қыз алып, қыз берген қарсы құдалар. Шынында да ол ... бұл оған ... ... ... ... ... ... жайлары бар.(Х.
Ер.).
Сүйек жаңғыртты – бұрыннан құда болып келе жатқан кісілер қыз ... ... ... «Әуелден бас түйіскен жақын едік, бұрынғы
сүйегім ескіріп барады, қайтадан сүйек жаңғыртайық, ... ... ... - деді ... Дәмешке. (М.Ә)
Сүйек жақын болды – Сүйек болды. Жегжат болды, құдандалы болды
Тірідей көзіне құн алу ... ауыр ... ... құдай атын айтсын,
сүйек болсын. (С.Б).
Бірі апа, бірі жезде – Жақын адамдар деген мағынады ... ... ... жезде Иншаһ алла жар-жар.( Б.Ж)
Екі көздің біріндей- Екі көзінің бірі Ең ... ... ... ... ... Екі ... біріндей, екі талай жер болса, Мен едің
қимас егізің.
Ел – ... ... ... ... силайтын қадірлі кісі, ел сөзін
сөйлейтін кісі.
Қарын бөле – туысқан апа – ... ... ... ... ... Сұрай, сұрай келе, қойнындағы қатыны қарын бөле болып шығыпты.
Қу жетім – тарихи панасыз, туыс жақыннан жұрдай бала, ... ... ... – 1) үйден аттап шықпайтын, үнемі үйде жүретін кісі.2) ит араша
мағынасында.
Үй жолдас – жан серік.
Өрімдей жас – Жас ... гүл ... ... бас – ... ... қалған, соқа басты қарт кісіге айтылады. Жоқ,
қақ бас өмір деген желе ... ... ... ұғым бұл бір ... Өмірдің
не екенін білер едің, Егер де дүлей неме болсаң ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәдениет – ұлт-тіл тұтастығы34 бет
Мәулен Балақаев Тіл мәдениетінің теориялық негізін қалаушы126 бет
Тіл және мәдениет6 бет
Тіл мәдениеті және сөз мәдениеті37 бет
Тіл мәдениетінің мәселелері.15 бет
Тілдік санадағы мәдениет ұғымы64 бет
Тілдің дыбыстық мәдениетін дамыту және тәрбиелеу5 бет
Этнопсихологияда жеке тұлғаның эмоционалды-танымдық сферасы тіл және мәдениет10 бет
Қазақ тілі сабағында оқушыларды тіл мәдениетіне тәрбиелеуді ұйымдастыру жолдарын қарастыру27 бет
Әлемнің тілдік көрінісінің тіл мәдениетіндегі бейнесі5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь