ХХ ғасырдағы Қазақстанның Конституциялық дамуының негізгі кезеңдері

КІРІСПЕ 3

1 ХХ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ НЕГІЗГІ КЕЗЕҢДЕРІ 7
1.1 Қазақстанның конституциялық дамуы тарихын кезеңдерге бөлу 7
1. 2 ХХ ғасырдың бас кезінде Қазақстандағы конституциялық
идеялардың дамуының тарихи ерекшеліктері 13
1.3 1926 жылғы Қазақ АССР.нің конституциялық заңнамасының тарихи. құқықтық сипаттамасы 27
1.4 1936 жылғы КСРО Конституциясының декларативтік («сталиндік»)сипаты. КСРОмен Қазақ ССР.нің 1937 жылғы республикалық заңнамалары мен конституциялық заңнамаларының ара қатынасы 29
1.5 1978 жылғы Қазақ ССР.нің Конституциясының тарихи.құқықтық
сипаттамасы 36
1.6 Адам құқығы, бостандығы және өзiн.өзi басқару хақындағы конституциялық мағынадағы жобалар 40
2 ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАННЫҢ КОНСТИТУЦЯЛЫҚ ДАМУЫ 54
2.1 КСРО.ның дағдырысы кезеңіндегі Қазақстандағы конституциялық
реформалардың кезеңдері және оның саяси құқықтық нысандары 54
2.2 Қазақстан Республикасының 1993 және 1995 жылдардағы
Конституциялары . конституциялық құрылысты құқықтық
регламентациялаудың негіздері 58
2.3 Қазіргі кездегі Қазақстан Республикадағы конституциялық
реформалаудың негізгі бағыттары. 64
ҚОРЫТЫНДЫ 77
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 80
Тақырыптың өзектілігі: Қоғамның даму тарихында парадокстердің көптеп кездесетіні белгілі, солардың бірі – конституциясы бар елдерде конституционализмнің болмауы. Бірақ заңдық нысан болғанымен, оның тиісінше мазмұнының болмауы да кездеседі. Мұндай жағдай Негізгі Заң билікті құқықтық ұйымдастырудың либералды – демократиялық құндылықтарын, меншікті және қоғам бостандығын, мемлекеттегі адам мен азамат құқықтарын белгілемеген және бекітпеген кезде орын алды.
2005 жылдың 30 тамызында біздің еліміздің Ата Заңының қабылданғанына 10 жыл толды. Бірақ, Қазақстан Республикасының Конституциясын 1995 жылмен ғана байланыстыруға болмайды. Ол мән, мағынаға толы тарихымыздың ағымына біріктірілген оқиғалар тізбегінің нәтижесі болып табылады. Конституциямыздың өсіп өркендеуінің нәтижесін, оның қоғам дамуындағы мәнін түсіну - өз елімізді, қазіргі уақыт талабын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
1995 жылға Конституция – біздің мемлекеттігіміздің негізгі, тәуелсіздігіміздің дамуы мен демократиялық тәжірибенің нәтижесі.Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде дамуының алғашқы бес жылы аса маңызды болды. Бұл жылдар ізденіске толы еді. Осы уақыт аралығында тәуелсіздік туралы Декларация қабылданды, бірінші Конституция (1993) қабылданды және экономикалық реформалар басталды. Әрине, бұл жылдар өте ауыр және шешуші кезең болды. Сол жылдары мемлекеттілігіміздің іргетасы қаланып, қазіргі кездері мақтан тұтатын ел жетістіктерінің алғы шарттары қалыптасты. Саяси жүйенің қалыптасуы, көптеген экономикалық мәселелердің шешілуі, реформалардың негізгі кезеңінің аяқталуы осы тәуелсіздіктің алғашқы бес жылдығында жүзеге асырылды. Еліміздің және оның Конституциясының дамуының бастапқы кезеңдері қарама қайшылықтар мен түсінбеушіліктерге толы болды.
1. Cапаргалиев Г.С. Становление конституционного строя Республики
Казахстан – Алматы: Жеті жарғы, 1997-182с.
2. Сапаргалиев Г.С. Конституционное право Республики Казахстан .
(Оқулық) – Алматы: Жеті жарғы, 1998-216с
3. Кубеев Е.К. Конституционный строй Республики Казахстан –
Караганда: Болашак-Баспа, 1998-173с.
4. Баишев Ж. Казахстан: этапы государственности (конституционные
акты)– Алматы: Жеті жарғы, 1997-381с.
5. Нурпеисов Е.К., Котов А.К. Государство Казахстан: от ханской власти к
президентской республике – Алматы: Жеті жарғы, 1995-146с.
6. Котов А.К. Конституционализм в Казахстане: опыт становления и
эфективность механизма власти – Алматы: Каз ГЮА Баспасы, 2000-137
7. Ащеулов А.Т. Этапы становления конституционного законодательства
и конституционализма // Мир закона №8 – 2000-380с.
8. Кул-Мухаммед М. Эволюция политико -правовых взглядов деятелей
“Алаш” - Алматы: Атамура, 1998-580с
9. Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и Россия – М.,1994-640с
10. Букейханов А. В тюрьме до выборов. Избранное – Алматы: Қазақ
энциклопедиясы, 1995-566с.
11. Конаев Д.А. атындағы университет // “Хабаршы”.-2001. -ISSN 1606-
42087.- C.40
12. Қазақ КСР-ның Егемендігі туралы Декларация – Алматы, 1990-41с.
13. 1995 жылы 30 тамызда қабылданған Қазақстан
Республикасының Конституциясы – Астана: Елорда , 2008-56
14. Нурпеисов Д.А. Суверенный Казахстан нарубеже тысячилетий – Астана:
Елорда, 2001-284с.
15. Сартаев С.С., Назаркулова Л.Т. Становление Конституций Республики
Казахстан – Алматы: “Кітап”, 2002-276с.
16. Баймаханов М.Т. Конститутция Казахской ССР в системе
конституционного права СССР – Алматы: Казахстан, 1981-246с.
17. Социалистицеские Конституции: становление и развитие./ отв. Ред.
Топорнин Б.Н. - М: “Наука”, 1987-596с.
18. Ковешников Е.М., Марченко М.Н., Стешенко А.А. Конституционное
право стран Содружества Независимых Государств – М: Издательская
группа“Норма – Инфарм, 1999-540с.
19. Конституция (Оснавной закон) Казахской ССР – Алма-ата: Казахстан,
1978-43
20. Зиманов С.З. О концепции и структуре Конституции Казахской ССР –
Алматы: “Наука”, 1991-289с.
21. Хрестоматия по истории государства и права зарубежных стран.- Москва, 1984.
22. Зиманов С.З. В.И.Ленин и советская национальная государственность в Казахстане.- Алма-Ата: Наука, 1970.-303с.
23. Вестник ВС Казахской ССР – Алма-ата, 1990-408с.
24. Өзбекұлы С. Арыстары алаштың. –Алматы: Жетi Жарғы, 1998.- 192б.
25. Назарбаев Н.А. Выступление на 47-й сессии Генеральной Ассамблеи
ООН // Казахстанская правда – 1992 -№9. -С.42-44
26. ҚР ОМА, 64 қор, 1 тiзiм, 5658 iс.
27. Мишин А.А. Государственное право буржуазных и развивающих стран-
М: Юрид. Лит., 1989-150с.
28. Кутафин О.Е. Конституционные основы общественного строя и
политики СССР – М., 1985-90с.
29. «Дағдарыстан жаңару мен дамуға» Қазақстан Республикасының
Президенті Н.Ә. Назарбаевтың халыққа жолдауы 10 наурыз 2009ж.
http://www.elmedia.kz/kz/?p=54
30. Поппер К.Р. Предположения и опровержения: Рост научного знания http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/popper/17.php
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
3
1 ХХ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ... ... ... ... ... ... ... кезеңдерге бөлу 7
1. 2 ХХ ... бас ... ... ... ... ... ерекшеліктері
13
1.3 1926 ... ... ... ... ... ... ... 1936 ... КСРО ... ... ... ... ... 1937 ... республикалық
заңнамалары мен конституциялық заңнамаларының ара ... 1978 ... ... ССР-нің Конституциясының тарихи-құқықтық
сипаттамасы
36
1.6 Адам құқығы, бостандығы және ... ... ... ... ... ... ҚАЗАҚСТАННЫҢ КОНСТИТУЦЯЛЫҚ ДАМУЫ 54
2.1 ... ... ... ... конституциялық
реформалардың кезеңдері және оның саяси құқықтық ... ... ... ... 1993 және 1995 ... – конституциялық құрылысты құқықтық
регламентациялаудың ... ... ... Қазақстан Республикадағы конституциялық
реформалаудың ... ... ... ... ... ... даму ... парадокстердің көптеп
кездесетіні белгілі, солардың бірі – ... бар ... ... ... ... ... болғанымен, оның тиісінше
мазмұнының болмауы да ... ... ... ... Заң ... құқықтық
ұйымдастырудың либералды – демократиялық құндылықтарын, меншікті және қоғам
бостандығын, мемлекеттегі адам мен ... ... ... ... ... орын ... ... 30 тамызында біздің еліміздің Ата Заңының қабылданғанына
10 жыл толды. Бірақ, Қазақстан Республикасының ... 1995 ... ... ... Ол мән, ... толы тарихымыздың ағымына
біріктірілген оқиғалар тізбегінің ... ... ... өсіп ... ... оның қоғам дамуындағы мәнін
түсіну - өз елімізді, ... ... ... тереңірек түсінуге мүмкіндік
береді.
1995 жылға Конституция – біздің мемлекеттігіміздің ... ... мен ... ... ... мемлекет ретінде дамуының алғашқы бес ... ... ... Бұл ... ізденіске толы еді. Осы уақыт аралығында
тәуелсіздік туралы Декларация ... ... ... ... және ... ... ... Әрине, бұл жылдар өте
ауыр және шешуші кезең болды. Сол жылдары ... ... ... ... ... ... ел ... алғы шарттары
қалыптасты. Саяси жүйенің ... ... ... мәселелердің
шешілуі, реформалардың негізгі кезеңінің аяқталуы осы ... бес ... ... ... ... және ... дамуының бастапқы кезеңдері қарама ... ... толы ... ... ... ... ... еді. Бұл 1993
жылғы Конституцияның кемшілігі болатын. Республикадағы басқару нысанының
президенттік ... ... ... ... ... ... ... емес. Осы қайшылық билік тармақтарының
арасында түсініспеушіліктер туындатып, олардың арасында үнемі ... ... ... ... реформалардың тиімді ... үшін ... ... ... ... ... өте маңызды. Әлемдегі ең
алғашқы ... яғни ... ... ең ... ... ... жұмысын қамтамасыз ету болып табылады. Мемлекеттік
билік органдары бір-бірінен тәуелсіз, бірақ ... ... ... ... ... ... Сондықтан, 1995 жылы барлық кемшіліктерді
түзетіп, жаңа Конституция қабылдау қажеттілігі туындады. ... ... ... елді ... және саяси дағдарыстан алып шығуды
мақсат еткен болатын.
Зерттеудің ... ... ... конституциясы
Зерттеудің объектісі: Қазақстан Республикасының конституциясы.
Қазақстандағы билік жүйесі салаларын демократияландыру процесі алғаш
рет жаңа конституциялық реформа негізінде кешенді ... ... ... төмендегідей тұжырымдама жасауға болады:
– Қазақстан Республикасының президенттік-парламенттік басқару
жүйесіне көшуінің мәні мен ... ... ... Тарихтағы демократия концепциялары мен модельдерінің мазмұны және
олардың қазіргі Қазақстан билік жүйесін демократияландыру ісіне ... ... және ... демократия үрдістерінің қазіргі
демократияландыру саясатына ықпалы тұңғыш рет ашып ... ... ... ... ... саяси жүйені
демократияландыру саясатына алғы шарт ретінде қарастырылды;
... ... ... ... ... негізінде қалыптасып келе ... ... ... ерекшеліктері айқындалды;
– Атқарушы және сот ... ... ... ... Қазақстанда жергілікті өзін-өзі басқару ісін демократияландыру
жолдары туралы айтылды;
Қазақстанда билік жүйесін ... ... 2007 жылы ... ... ... ... кейбір саяси күштер тарапынан халықтың
демократияға әлі де болса, мәдени, ... ... ... еместігі туралы
пікірлер айтылғанына қарамастан, Президент Н.Ә.Назарбаевтың стратегиялық
бағдарламасы жүзеге асырылуда. Ол ... ... ... ... ... ... реформалардың бағдарламасы нақтыланды.
Бұдан 17 жыл бұрын ТМД-ның жас мемлекеттері қалыптаса бастаған кезде, оның
кейбіреулері саяси реформалаудан бастаса, ... ... ... ... Н.Ә.Назарбаев айтқандай, «алдымен экономика, содан соң
саясат» деген принцип жүзеге асырылды. Оған халықаралық қауымдастық оң ... ... ... ...... саяси тұрақтылығы сақталынды.
Қазір мемлекет дамуының жаңа ... ... ... да ... ... демократияландыру жоғарыдан бастау алғанымен, халық
арасында бірнеше жыл бойы ... ... ... ... ... посткеңестік республикаларда бұрмалаушылықтар
орын алды. Соның салдарынан бюрократиялық тосқауылдар мен жалған демократия
бой көрсетті.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... табылатын азаматтардың
құқықтары мен еркіндіктері заңдастырылды; баламалы негізде жалпы ... ... ... ... ... ... атқарушы билікке
тепе-тең болатын жаңа екі палаталы Парламент жұмыс істейді; құқықтық-сот
жүйесі реформалануда; өзін-өзі ... ... ... ... жүйе және ... плюрализм қалыптасу және даму үстінде;
тәуелсіз БАҚ қалыптасуда.
Қазақстан Республикасының тұңғыш президентіне ... ... десе де ... шектелмейтін болып шешілуі; 2007 жылғы сайлауда
бірпартиялы парламенттің «Нұр ... ... ... ... Халқы Ассамблеясы мүшелері бір топ өкілдерінің Қазақстан
Республикасы Парламентінің ... ... ... демократияның бір
белгісі екені және ұлтаралық татулықты қолдау екені дәлелденді.
Конституцияға енгізілген демократиялық өзгерістер өте ... ... ... ... ие ... ... бұл, біздіңше, алдағы кең
демократияландыру бағытындағы ... ... ... әлі де болса
демократияландыру ісіне кедергі келтіретін келеңсіз жағдайлар ... ... ... және ... орын алып ... ... т.б. Олай ... демократияландыру процесін әлі де жетілдіре түсетін
тұстар аз емес.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы: Ең алдымен: а) Парламент ... ... ... құзырын бұрынғысынан тарылту; б) тәуелсіз және
объективті сайлап қойылатын сот жүйесін енгізу; в) ... ... ... ... ... ... ... г) баспасөз бостандығына
демократиялық кепілдік; д) электронды ақпарат құралдарына шығуға ... ... мен ... ... ... мүмкіндік берілді.
Тақырыптың мақсаты мен міндеттері: ХХ ғасырдағы Қазақстанның
конституциясының дамуының негізгі кезеңдерін қарастыру, ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
конституциялық реформалаудың негізгі бағыттарын анықтау.
ХХ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ НЕГІЗГІ КЕЗЕҢДЕРІ
1.1 Қазақстанның конституциялық даму тарихын кезеңдерге бөлу
Қазіргі заң ... ... ... ... ... ... ... заңнаманың қазіргі кездегі даму
кезеңдері жайлы айтылады.
Ғ.С. ... ... ... ... дамуын 4 кезеңге бөледі, Ғ.С. Сапарғалиевтің айтуы бойынша
конституциялық заңнаманың ... 1990 жылы 24 ... ... ... ... енгізу” туралы Заңмен және 1978 жылға ҚазССр-
нің Конституциясына өзгеріс енгізуден ... Өз ... ... ... ... ... ... енгізгенімен негіздейді Г.С.
Сапаргалиевтің пікірі ... ... ... қалыптасуындағы
екінші кезең 1991 жылдың 10 желтоқсанында “Қазақ Советтік Социалистік
Республикасының атауын ... ... ... ... басталды.
Қазақстан Республикасының конституциялық заңнамасының дамуының ... 1993 ... ... айында Жоғарғы Кеңестің жаңа Конституция
қабылдауынан басталды. Ал конституциялық ... ... ... 1995 ... ... қабылдануымен байланыстырылады.[2.16] Бұл
кезең бүгінгі күнге дейін ... Г.С. ... ... ... ... ... ... тәуелсіз Қазақстан
Республикасының Конституциялық заңнамасының қалыптасуының кезеңдерін
қамтитынын айта кету ... ... ... ... ... Конституциялық
дамуының күрделі және ... ... ... Оның ... бұл
процессті үш кезеңге бөлуге болады. Ол ... ... ... ... кейінгі кезең және егемендік жарияланғаннан кейінгі кезең. [3.16]
Бірақ, “Қазақстан Республикасының конституциялық құрылымы” атты ... ... - ... ... ... ... ... және қоғамдағы конституциялық даму жайлы ... ... ... ... ... ... жайлы
айтылуы тиіс, яғни зерттеуді алғашқы конституциялық актілердің ... ... ... ... конституцияға дейін қарастыру қажет. Бұл
тарихи ... ... ... ... мен ... ... ... алмастырған конституциялармен, ескі нормалардың ... ... ... ... да ... ... ... дамиды. Сонымен қатар, әрбір жаңа ... жаңа ... сай ... сақталып қалуы тиіс.
Бұл ретте Ж.Баишев құрастырған “Қазақстан: мемлекеттілік кезеңдері”
(1996 ж) атты ... ... ... атап ... ... ... құрастыру кезеңде ол ұлттық мемлекеттіліктің қалыптасу мен ... ... ... және ол ... ... қажет етеді деген
түсінікті басшылыққа алған. [4.227] ... бұл ... ... ... ... қатар кеңес дәуіріндегі және оған
дейінгі актілерді де ... ... ... ... конституциялық дамуын зерттеу кезінде
елдің конституциялық даму тізбегін түгелдей, яғни “Алаш” ... ... ... үкіметінің құжаттарын қоса қарастыру
қажет. Бұл пікірді Е.К.Нурпеисов, ... ... ... ұстанып, олар
тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік дамуы елдің конституциялық дамуының
төртінші кезеңі деп есептейді.
Алғаш рет ... емес ... ... Е. Нурпеисов, А. Котов “Алаш”
автономиясының ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... осы А.К. ... өз ... ... ... жаңа ... ... Олардың
пікірінше келесі кезең кеңес үкіметі қарамағындағы ... ... ... болып табылады (ұлттық
автономия құрудың бағдарламасынан бастап Қазақстанның егемендігіне дейін).
[5.45]
Бұл кезеңге ғалымдар - 1920 ... 1937 ... ... ... федеративтік социалистік республикасының ... ... ... мемлекетінің дамуын және V Бүкіл рессейлік кеңестер
съезінде 1918 жылдың 10 ... ... ... ... дайындық кезеңін жатқызады.
Қазақстанның бұдан ... ... ... Кеңестік
Қазақстанның Кеңес ... ... ... ... Бұл ... республика федерация құрамында болды және 1937
жылғы, 1978 ... ... ... ... ... ... ... ие болды.
Келесі кезең республиканың егемендігі заңды түрде ... ... 25 ... ... ... ... Кеңесі қабылдаған. “Қазақ ССР-нің
мемлекеттік егемендігі” туралы Декларациядан бостау алды.
Бұл кезеңнің ерекше ... ... 1991 жылы 16 ... ... ... ... ... Конституциялық
Заңның қабылдануын айтуға болады.
Әлемдік қауымдастықтағы ... ... ... ретінде
дамуының жаңа кезеңін бүкілхалықтық ... ... ... ... ... Республикасының Конституциясы ашты.
Қазақстанның қазіргі кездегі конституциялық дамуын ... ... ... ... ... қызығушылық тудырады. Ол өз еңбегінде
Қазақстандағы Конституционализмнің дамуы бүкіл ХХ ғасырды алып ... ... ... оны ... ... ... ... Кеңес дәуіріне дейінгі кезең (1900-1917) - ұлттық демократиялық
идеялардан ... Алаш ... ... дейін;
2) Кеңес дәуіріндегі кезең (20 жылдар мен 80-ші ... ... ... ... ... ... (80-ші жылдардың екінші жартысы, 90-
шы жылдар).
4) Кеңес дәуірінен кейінгі егемендіктің заңды түрде белгілену кезеңі
(1991-1993).
5) ... ... ... ... (1993 жылдың қараша айынан,
ұлттық валютаны енгізуге байланысты). [6.27]
А.Т. Ащеулов республиканың конституциялық дамуын ... ... ... ... қажет деп есептейді және ол Қазақстан Республикасының
конституциялық дамуының алты негізгі кезеңдерін бөліп қарастырады:
1) Кеңес ... ... (1917 жылы 21 ... ... ... 1920 жылы 6 ... Қырғыз (қазақ) АССР-нің
еңбекшілердің құқықтары туралы Декларация, 1926 ... ... ... және 1978 ... ... ССР-нің Конституциялары)
2) 1990 жылы 24 сәуірдегі “Президент ... ... ... ... жылы 25 ... ... ... мемлекеттік егемендігі” туралы
Декларация.
3) 1991 жылы 10 желтоқсандағы “Қазақ ССр-нің атауын өзгерту туралы
Заң және ... ... ... 1993 жылы ... Республикасының Конституциясы;
5) 1995 жыл Қазақстан Республикасының Конституциясы. 1998 жылы ... ... ... ішкі және ... ... ... ... қоғамдағы демократиялау, жаңа жүзжылдықтағы саяси, экономикалық
реформалар” деп аталатын Президент жолдауы;
6) 1998 жылы 7 ... 1995 жылы ... ... ... ... ... Заң; [7.2]
Қазақстандық заңгер ғалымдардың конституциялық даму ... ... ... ... ... тұжырым жасауға болады:
1. Конституционализм идеяларынның қалыптасуы 20 ғасырдың басында орын
алған, соның ішінде Қазақстандағы Конституционализмнің дамуы Алаштың
алғашқы Конституциясының ... ... ... Конституция
және Конституционализм идеялары ХХ ғасырдың басында ... ... ... Олар ... ... конституция жобаларынан көрініс табады.
2. Қазақстанның Кеңес Үкіметі тұсындағы Конституциялық дамуын атап өту
қажет. Кеңестік мемлекет құрылысы билікке большевиктердің ... ... ... ... ... ... орын ... Кеңес дәуіріндегі Қазақстанның
конституциялық дамуына келесі белгілер тән:
1) Конституцияның класстық теориясын қабылдау;
2) ... ... ... ... ... ... құқық
түсінігімен толық қамтылды;
3) Конституцияның демократиялық мағынасы және оны ... ... ... Конституцияның демократиялық нормаларының жүзеге асырылмауы, бұл
идеологиялық себептермен ... ... ... ... Конституциялық дамуының өтпелі кезеңі
қайта құру дәуірімен қатар келді. Бұл кезеңде Кеңестер Одағы құлап,
оның орнында ... ... ... ... ... - ... ... қазіргі кезеңі құқықтық
мемлекет құрумен сипатталады. Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі
жарияланумен қатар конституциялық дамудың жаңа ... ... ... ... ... Конституциясын шығарушылар заң
басымдығын құқықтарды құрметтеу ... ... ... ... мен бостандықтарына жаңа көзқарас туындады, жалпы
гуманистік құндылықтар танылып, адам ... ... ... ... ... Қ.Р.-ның конституциялық дамуының бүгінгі кезеңі.
Халықтық демократияны білдіру нысаны ретіндегі ... ... ... ... тән.  Ол қалыптасқан саяси жүйеге байланысты
өзгеріп отырды.
Қазіргі Қазақстан Парламенті бір ... ... ... –  ... ... ... 1937 ... Конституциясы, ал содан кейін  Қазақ КСР-
інің 1978 жылғы Конституциясы мен ... ... 1993 ... ... құрылған Жоғарғы Кеңестің  орнына келді.
Жоғарғы Кеңес өзі ... ... ... он үш рет ... ... КСР
Жоғарғы Кеңесінің алғашқы сайлауы 1938 жылғы 24 ... ... ... бiрдей, тең және төте сайлау құқығы негiзiнде жасырын дауыс ... ... ... ... корпусын құру баламасыз негізде Коммунистік
партияның қатаң бақылауымен жүргізілгенін атап өту ... ... ... ... ... ... партиялық, ұлттық, жыныстық-
жастық және басқа да квоталар бойынша іріктелді. Сондықтан заң ... ... ... ... ... қызметші, коммунист, комсомол
мүшесі, қазақ, орыс, украин, сондай-ақ ... да ұлт ... ... және т.с.с. болатыны сайлау басталмастан бұрын белгілі болатын.
Мемлекеттік органдардың жоғары ... ... ... және
кәсіподақ органдарының басшылары атқарып жүрген қызмет лауазымдарына сәйкес
депуттатыққа кандидат болып ұсынылатын.
Қазақ КСР-інің 1978 жылғы Конституциясы ... ... аз ... енгізді. Еліміздің осы Негізгі заңына сәйкес Қазақ КСР ... ... ... жоғары органы болып табылды. Қазақ КСР-інің
Жоғарғы Кеңесі КСРО Конституциясымен және Қазақ КСР Конституциясымен ... ... ... ... барлығын шешуге өкілетті болатын.
Жоғарғы Кеңестің жұмыс органы – Қазақ КСР ... ... ... ... ... ... қажет болған жағдайда Қазақ КСР
қолданыстағы заңнамалық актілеріне ... ... ... кейін кезекті
сессияның бекітуіне ұсынатын. Қазақ КСР-інің Жоғарғы Кеңесі, қажет ... ... кез ... ... бойынша тексеру комиссияларын  және
өзге де комиссияларды құратын. Барлық мемлекеттік және ... ... мен ... тұлғалар тұрақты және өзге де комиссиялардың
талаптарын ... ... ... ... мен ... ... ... Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Қазақ КСР-інің жүргізуіне
жатқызылған кез ... ... ... ... уәкілетті еді.
1993 ж. 28 қаңтарда екі жыл ізденістен ... ... ... ... ... кезеңнен кейінгі бірінші Конституцияны қабылдады. 1993
ж. Конституция ... ... жаңа ... ... бір ... ... ... монополистік экономикалық жүйені өзгертті. Бұл
Конституция Қазақстанды тәуелсіз ... ... ... ... ж. ... қабылдануы – тәуелсіз мемлекеттің дамуына
және бекінуіне мүмкіндіктер берді.
1.2 ХХ ғасырдың бас кезінде ... ... ... ... ерекшеліктері
Отандық ғалымдар Қазақстан мен Орта Азияның конституциялық тарихын
зерттеу барысында оны үш кезеңге бөледі: революцияға ... ... ... және қазіргі кезең бұлардың әр қайсысы бір-бірінен өз мәселелерімен,
тарихи фактілер мен ... ... ... ... ... ... ... және Орта Азияның Конституциялық
дамуы көптеген заңи, тарихи, саяси философиялық тұрғыда зерттелді. ... ... ... сол ... ... ... жарияланған мақалалары конституциялық даму тарихын зерттеуде
қайнар көз болып табылады. Кеңес дәуірінде ... ... ... олдар 90-жылдары ғана жарық көрді. Ол еңбектерге Әлихан
Бөкейхановтың, Ахмет ... ... ... ... ... ... Қазақстан ғалымдары "Алаш" партиясының ... баға ... ... қоғам қайраткері "М. Құл-Мұхамед "Алаш"
қозғалысының өкілдері патша ... ... ... ... сипаттағы ұйым болды және пантюркизм идеясына қарсы болған,
қазақ ұлты өз тарихын, мәдениетін, тілін дамытуы ... деп атап ... ... ... Ә. Бөкейханов, М. Тынышпаев, А. Байтұрсынов
М.Дулатов, Ж.Х. Досмұханбетов, Х.Ғаббасов, А.Ерменов және тағы ... ... ... ... 1917 ж. 21мен 26 ... ... өткен
бүкілқазақтардың съезінде, Орынбор қаласында "Алаш" саясит ... ал 1917 ... 21 ... ... газеті жарияланды.
Бағдарлама құрылымы бойынша Европа елдерінің конституцияларына сәйкес ... ... ... талаптары ескерілді. [8.121]
Қазақ зиялылары Рессейдегі жалпырессейлік құрылтай ... бұл ... ... ... құрылымын бекітеді. Олар
мемлекетті бөлу қағидасын, жалпыхалықтық ... ... ... ... ... ... ... судьялар мен билердің
тәуелсіздігін, алқалы сотты ұсынды.
Бағдарламаның ... ... ... ... ... деп аталды.
Бұл тарауда басқару нысаны жайлы және мемлекет құрылымы туралы айтылды.
Ресей демократиялық мемлекет ... ... деп ... Үкімет басында
сайланған президент болуын, сайлау жүйесін ұсынды.
"Негізгі құқықтар" бөлімі қазіргі демократиялық ... адам ... мен ... ... негізгі идеяларға
арналды. Дін мемлекеттен бөлініп қаралды. Кінәсіздік ... ... ... ... ... ... ғана енгізілді. "Сот және сот
төрелігі" ... ... ... сот алдындағы теңдігі, ... ... ... ... ... қағидалары жарияланды. Сонымен
қатар, сот өндірісінің демократиялық сипаты аса ауыр қылмыстарды ... ... ... Бағдарлама жобасы жерді сатуға қатаң тиым
салды. [9.10]
1917 жылдың желтоқсан айының 5 мен 13 ... ... ... ... съезінің қаулысы бойынша ұлттық аумақтық автономия құрылды.
Оның құрамына Бөкей ордасы, Орал, Торғай, Ақмола, ... ... ... ... ... ... ... Алтай губерниясындағы
қырғыз болыстықтары енгізілді. Автономия бір аумаққа ие ... ... ... ... ... тарихы, тілі тарихы ортақ болды. Қазақ-
қырғыз автономиясын Алаш деп атау ... ... ... ... ... ... ... танылды, жер үсті және жер асты байлықтары да Алаштың
меншігі ... Алаш ... ... ... ... бекітілген. Қазақ-қырғыздар арасында тұратын басқа ұлттарға аз
ұлттар құқығы берілді. Алаштың барлық мекемелерінде барлық ұлт ... ... ... Алаш автономиясы 10-миллион халқы бар ірі
саяси бірлікті ... ... ... ... құрып, оны "Алаш-Орда" деп атады. Оған
25 ... ... ... ... ... ... Айдархан
Тұрлыбаев, Ахмед Берес, Халел Ғаббасов, Садық ... ... ... ... ... ... Бахыткерей Құлманов, Жақып Ақпаев,
Базарбай Маметов, Отыншы Әлжанов. 10 орын қазақ-қырғыз арасында ... және ... ұлт ... ... ... Кеңестің төрағасы болып
Әлихан Бөкейханов сайланды. Алаш-Орданың уақытша ... жері ... ... ... ... ... оны ... жиналысы бекітті.
1918 жылдың 22 қаңтарында "Сарыарқа" газеті Әлихан Бөкейхановтың
"Жасасын, Алаш, жасасын!" ... Алаш ... ... Х. ... осы газетте "Алаш автономиясы" мақаласында басқару
нысаны, табиғи байлықтар мен Алаш автономиясындағы заң ... ... ... тарихшылар қазақ даласында Алаштың демократиялық ұлттық
қозғалыс ретінде құрылуын танымауға тырысты. Марксистік көзқарастың Алаш
лидерлерінің көзқарастары, идеялары қатты сынға ұшырады. ... ... ... ... Алаш қозғалысына келесідей
сипаттамаберілді “бұл контрреволюциялық, ұлтшыл партия, байлар мен
феодалдардың, мұсылман діннің мүддесін көздейді”.
Алаш-Орда үкіметінің басымдылығы Алаш партиясының ... еді. Бұл ... ... басшыларымен дайындалған. Олар: 1917
жылы 21 қарашада “Қазақ” газетінде жарияланды. Бағдарлама жобасының
талқыланбауына және қабылданбауына қарамастан, бұл Қазақстанның Ұлы
Ресейлік держава құрамында ... ... ... Ол демократиялық
сипатта болды. Оған сәйкес Ресей демократиялық федеративтік республика
болуы тиіс еді, оны жалпыхалықтық сайлау арқылы сайланған ... ... Тек ... Дума заң ... ... ие ... ... құрамына басқа да ұлттармен қатар қырғыз автономиясы
кіреді. Республикада сөз бостандығы, жеке адамның өміріне қол сұқпаушылық
және тең ... ... Дін ... ... ... ... барлық халық тең. Білім алу мүмкіндігі барлық адамдарға тең, ал
жерді сатуға қатаң тыйым салынды. Бүгінгі күні Д.А. ... ... ... ... құқықтық, экономикалық қоғам құрудағы
бағыты Қазақстанның дамуының қолданылмаған жаңа мүмкіндігі еді.
Алаш-Орда автономиясы құрылған күннен ... ... ... ... және өзге де ... ... ... Орынборда
өткен желтоқсан айының съезінде Сібір автономиясы мен ... ... ... ... ... ... қор, ... соты, ауылдық басқару
секілді мәселелер қозғалды.
Кейбір мәселелер Алаш автономиясының жариялануына байланысты ... ... ... ... жеделхатына сәйкес 1918 жылы
11-24 маусым аралығында Алаш-Орда өз ... ... ... ... ... ... болды. Бөкейханов Алаш-Орданың жергілікті
Кеңесін құруды ... бұл ... ... ... ... айналысатын
болды. Милиция құру көзделді, оны ұйымдастырумен Алаш-Орданың облыстық
уездік кеңестері айналысуы ... жылы 11 ... Уфа ... ... мәжілісінде
автономияны басқару мен жергілікті басқару мәселелері қаралды. ... ... ... ... ... ... ... Жергілікті басқару
және қалалық өзін-өзі басқару органдары мен Алаш-Орда ... ... ... Жергілікті өзін-өзі басқару 1917 жылы ... ... ... бағынды.
Алаштың батыс бөлігін басқару үшін Алаш-Орда бөлімі ... оны ... ... Оның ... Орал ... ... ордасы, Маңғышылақ,
Ақтөбе уезді, Торғай облысы кіргізілді. Алаштың шығыс бөлігі ... ... ... жеке ... ... ... конституциялық сипаттағы заң актілерін
қабылдады. Мысалы 11-24 маусым ... 1918ж. ... ... ... ... ... деректері Алаш автономиясының аумағында жарамсыз
деп танылды.
Алаш-Орда Алаш ... 3 ... ... ... және ... ... басқарды. Оларды алаш азаматы болып табылатын қырғыздардан
сайлаған. 21 жасқа толған, сотталмаған ... ... ... ... облыстық кеңестері келесі мәселелерді қарастырды:
алаш әскерінің қатарына алу, салық жинау, алаш ... ... ... ... мәдени-экономикалық дамуы, мемлекеттік және ... ... ету, ... ... ... Алаш ... ... бақылау жасау. Облыстық кеңестің нұсқаулары ... ... ... ... үшін ... ... кеңестер облыстық кеңестердің нұсқауларын орындауға міндетті
болды. Әрекетсіздіктері үшін және билікті асыра ... үшін ... ... ... мүшелері қылмыстық жауапкершілікке тартылды.
“Уақытша жер пайдалану” туралы қаулының маңызы өте үлкен болды. Оған
сәйкес ... жеке ... ... Жер ... және ... да табиғи
байлықтарды пайдалану – Алаш-Орданың рұқсатымен жүзеге асты. [10.402]
Сол сияқты, Алаш-Орда ... ... ... ... ... маңызы бар теміржолдар туралы», 1918ж. 11-24 ... ... ... 9-22 ... 1918 жылғы «Қырғыз соты туралы»
және т.б.
Сонымен Қазақстан мен ... ... ... ... қызметін саралайтын болсақ, қазақ зиялыларын конституциялық
идеялар ойландырып қана қоймай, олар оны жүзеге асырудың алғашқы ... ... ... ... бастап, олар билікті бөлу, барлық
ұлт өкілдерін басқаруға қатыстыру, теңқұқықтылық, ... ... ... ... органдарын құру, әскер, жер, білім беру
сияқты маңызды мәселелерді шешкен.
Бұл ұлттық-саяси құрылымның күшпен ... ... ... ... ... ... және заң ... жүйесіндегі жауапты
лауазымдарда ұлттық мақсаттарға қызмет ... ... ... ... Декларациясы
қабылдаңғаннан кейін Қазақстан халқының өмірі жаңа арнаға бұрылды. [11.40]
Соған сәйкес, ең алдымен ... ... ... міндеттерінің
бірі республика азаматтарының барлығына бірдей лайықты өмір сүретін жағдай
жасау, республикадағы халықтар достығын нығайту ... ... ... ... ... мемлекетін қалыптастырудың құқықтық негізін
салып азаматтардың құқықтары мен еркіндіктеріне қолдауына жол ... ... ... ... ... ... Декларацияның
басқа да саяси-құқықтық құжаттардан ерекшеліктері, жаңа Ата-Заң Конституция
мен басқа заң актілері сол ... ... ... ... ... ... Аталмыш Декларация ұлттық заң ... ... мен ... ... рет ... ... қалануына ықпал етті.
1993 жылы 28 қаңтарда қабылданған тұңғыш ... ... ... соңғы нүктесін қойып, Республиканың егемендігін ең
жоғарғы дәрежеде баянды етті. [13.18]
1993 жылғы ... ... ... ... ... ... мен ... Республикасының мемлекттік тәуекелсіздігі туралы»
Қазақстан Республикасының Конституциялық заңында тұңғыш рет жария етілген
саяси-құқықтық ... ... ... ... ең ... ... адам ... мен бұлжымас құқықтары деп танылды. Конституция Республика өз іс-
әрекетін тек азамат пен қоғамның мүддесін жүзеге асыратынын баса ... тағы бір ... ... – мұнда азаматтық құқықтық
мәртебесін бекітумен қатар, оның еркін ... және ... ... ... айқын көрініс тапты.
Алайда Қазақстан Республикасының 1993 жылғы Конституциясы
азаматтардың ... ... ғана ... етіп ... соларды
қамтамасыз етуге кепілдік берді. Конституцияның алтыншы тарауы азаматтың
негізгі ... ... ... Конституцияның 28-ші бабында былай
деп жазады: ... ... ... өз ... ... ... ... оның міндеттерінің бөлінбес құрамы міндеттерді
орындаужеке басының, қоғамның және мемлекеттің мүдделері үшін ... Жаңа ... ... Республикамыздың өзін «демократиялық,
зайырлы, құқықтық және ... ... ... орнықтыратынын
жариялады. Бұл өте маңызды еді. Өйткені мұнда ... ... ... ... ... осы заманғы ең озық ұғымға сай келетін
біздің мемлекетіміздің саяси кескіні нақты ... ... ... бен ... ... ... саладағы негізге алынатын принцип ретінде «бүкіл халықтың
игілігін ... ... ... ... ... ... ... отырып, Конституция президенттік басқару нысаны жария
еттті, билікті заң шығару, атқару және сот ... ... бөлу ... пен ... ... ... ... олардың өзара әрекет ету
принципін белгіледі.
Сот билігін ұйымдастыру жөнінде, сот реформасы туралы мәселе ... ... ... ... Кез-келген мемлекеттегі соттың беделі оның сол
кезде шешім қабылдауымен өз еркін іске ... ... ... ... ... ... және басты мақсатына сай оны тәуелсіз билік деңгейіне
көтерудің шарттары да осында ... ... ... ең ... бірі ... сот орындарының жұмыс істеуімен байланысты.
Көптеген елдердің тәжірибесі көрсеткендей, соттың тәуелсіздігі:
қандай сот жүйесі сот ... ... ... істеуін қамтамасыз ете
алады; сот билігінің ... ... ... үшін ... қандай да бр мәртебе
берілуі қажет, сот билігі іс жүзінде өз міндетіне лайық қызмет жасауы үшін
сот ... қай ... ... ... ... ... мемлекеттік
органдармен қарым-қатынасы қандай болуы тиіс деген ... ... ... ... ... ... ... қамтитын сауалдарға егемен Қазақстанның
бірінші Конституциясы жауап беруі тиіс еді.
Сот жүйесі туралы мәселеге қатысты екі ... ... ... жақтағылар өзбастық үш жоғары сотты сақтап қалу қажет десе, екінші
жақ бірегейлендірілген жаңа сот ... ... ... ... жақтың
пікірінше, үш Жоғары соттың ... ... ... ... ... ... сот билігі қызметі ... ... ... ... Ал, ... жақтың келтірген аргументтері бойынша,
бір мезгілде үш жоғарғы ... ... ... ... ... сот ... тұрақсыздандырады; нақты бір істің қайсысына қарасты
екендігіне байланысты өзара дау туғызуға негіз болады; «соттардың ... ... ... құбылысты қалыптастырады. Осы пікірді қолдаушылар
Конституциялық Сотты тарату ... тағы бір ... ... ... ... сот айналысуы тиіс деген өзь уәждерін ... ... озық ойлы ... көпшілігі Қазақстандағы демократияландыруды
ойдағыдай іске асыру үшін Конституциялық соттың ... ... ... ... ... ... Конституциясын дайындау мен қабылдау өте
тартысты жағдайда өткендіктен, қарсы жақтардың пікірін ескеру үшін ... ... ... көбі осы аталмыш Конституцияда өз көрнісін
тапқан еді.
Қазақстанның 1993 ... ... ... ... құру ... ... жолындағы тарихи мәні бар зор оқиға ... ол ... ... алу ... ... ... ... жоғары құқықтық деңгейде бекітті.
Екіншіден, Қазақстан Республиканың 1993 жылғы Конституциясының 1993
жылғы Конституциясы белгілі бір ... ішкі ... ... ... ... ... қос азаматтық мәселелеріне ... зор ... ... ... ... ... ... идеясы жеке адам мен ... ... ... ... биліктің ықпалынан тәуелсіз жеке азаматтардың
еркін қызмет салаларымен айналысуына мүмкіндік туғызуы еді. Осы ... ... 1993 ... Конституциясы адамдар мен азаматтардың
құқытары мен еркіндіктері жүйесі айтарлықтай кеңейтіліп, оларды ... ... ... жасалды.
Сондай-ақ 1993 жылғы Қазақстан Респуликасы ... ... ... ... ... ... ... парламентаризмді қалыптастыру жолындағы ең маңызды кезеңді
қамтығандығымен ерекшеленді.
Қазақстан Республикасының ... алғы ... ... ... «қазақ мемлекеттілігін, ... ... ... басымдылығын мойындай отырып, демократиялық қоғам мен
құқықтық мемлекет құру ... ... іске ... ... пен ... ... ету ... қабылдап отырғандығы айтылды.
Одан әрі, Конституциялық құрылым негізінде қатысты 1-пунктте
қазақстандық мемлекеттіліктің ... ... ... ... ... ... нақты айтылды. Бұл дегенінің қазақ ұлтының саяси
өзбастақтығын, мемлекеттік егемендіктің ұлттық егемендікті мойындау арқылы
іске асырылатындығын және ... ... тек қана ... ұлтының
қолында болатындығын айқындап берді.
Сонымен қатар мемлекеттік биліктің бірден-бір бастау көзі Қазақстан
хылқы ... ... ... ... ... ... қатысты проблеманы ... 1993 ... ... ... ... ... ... тіл, орыс тілі ұлтаралық қатынас тілі деп шешті.
Өтпелі кезеңде ... ... ... ең ... адам мен оның ... құқықтары мен еркіндіктері деп жариялады.
Конституция «өз қызметін азамат пен ... ... ... жүзеге
асыратындығын бекітті.
Бұл Конституцияда азаматтардың мәртебесін, олардың құқықтары мен
еркіндіктерін реттеу Қазақстанның бұрынғы ... ... ... ... Конституцияның 18 – бабы ... ... ... жат ... келген меншік иесі болу құқығын берді. ... ... ... демалу, жасы ұлғайған шағында, ауырған,
еңбекке қабілеттігін жоғалтқан, асыраушысынан айырылған және басқадай заңға
қарастырылған ... ... ... ... ... ... отырған Конституцияның ең бір құндылығы азаматтардың жеке
өміріне араласпаумен ... ... мен ... кепілдіктер
беру жүйесін заңды түрде бекітудің қамтамасыз етуі еді.
Аталмыш кепілдіктерге арналған бір тарауда азаматтардың құқықтары
мен ... ... ... ... ... ... жеке ... және
тұрған үйіне қол сұқпау құқығы, олардың заң мен сот ... ... ... да ... мен еркіндіктері туралы нормалар белгіленді.
1993 жылғы Қазақстан ... ... ... ... ... ... жасай келе мынадай тұжырымдар жасауға болады.
Біріншіден, ... ... ... ... ... орын ... құқықтарын қатал және жаппай бұзуды тоқтату үшін сенімді кепілдіктер
жүйесін жасауға ... ... ... мен ... ... дайындаушылар кеңістік жүйесіндегі режимнің
қайта бас көтеруіне қауіптенді. ... ... ... ... ... ... сонда еді.
Енді 1993 жылғы конституциясы бойынша билікті бөлісу принципін билік
тармақтары ... ... ... ... жасау арқылы
барынша нақтырақ қарастырайық...
Қазақстан ... ... ... 1993 ... ... ... ... өзінің дәстүрлі Конституция мен
заңдарды қабылдау және оларды ресми түрде талқылау құқығымен қатар басқа ... ... ие ... ол ... ... ... қызметін бақылау бойынша
заңдардың орындалу барысын қадағалау, ... ... ... ... ... бақылау жасау, оған өзгерістер енгізу ... ... ... ... ... ... кез-келген мүшесінен
заңдардың орындалуы ... ... есеп ... егер олар ... мен ... ... ... оларды мерзімінен бұрын қызметінен
босату туралы мәселені Қазақстан Республикасының Президентінің алдына ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңес мемлекттік
орындарды құру мәселелері бойынша да ... ... ... ... ... ... ... мен оның орынбасарын
тағайындауына келісім берумен ғана ... ... ... ... ішкі ... ... ҚК ... Қазақстан Республикасының
дипломатиялық өкілдіктер басшыларын тағайындауға да келісім беретін құзірет
иеленеді.
Сонымен қоса оның өкілеттілігіне Конституциялық, Жоғарғы Арбитраждық
және ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Ұлттық Банктің Төреағасын сайлап
тағайындау және заңда ... ... ... ... босату
құқығы да кіреді.
Үшіншіден, Қазақстан Республикасының Жоғарғы ... ... ... ... ... референдум өткізу
туралы шешім қабыдау, Президенттің төтенше ... ... ... ... ... ... Оның өкілеттілігіне кіретін тізімдер ... ... ... оған ... ... ... іске ... алады.» деген сөздермен аяқталады.
Қазақстан Республикасы Президенті 1993 ... ҚР ... ... ... ... ... ... Кеңестің келісімі бойынша
Премьер-министрді, оның орынбасарларын, жетекші ... ... ... ... ... жалпы басшылық
жасады және Примьер-министрдің ұсынысы бойынша оның ... ... мен ... ... ... құрды және
таратты.
Министрлер Кабинетінің министрліктердің, мемлекеттік комитеттер ... ... ... ... жекелей тоқтата тұру құқығына ие
болды.
Сондай-ақ Қазақстан Республикасы Президенті Конституцияға сәйкес
Жоғарғы Кеңеске ... ... үш ... ... мен ... ... Ұлттық Банк Төрағасын кандидатурасын ұсыну және Жоғарғы
Кеңестен оларды қызыметінен босатутуралы ұсыныс ... ... ... ... ... алатын еді.
Жоғарыда аталған құқықтармен бірге Президент заң шығарушы ... ... ... ... да бірқатар құқықтар иеленді. Атап
айтқанда, президент заң шығаруға қатысты бастама көтеру ... ... ... ... ... ... қолд ... және Жоғарғы Кеңес
қабылдаған заңдарға «вето» қою құқығын пайдалана алатын еді. ... ... да ... ... Президенттің ветосын айналып өте адлатын.
1993 жылғы Қазақстан Республикасының Конституциясы бойынша ... заң ... және ... ... өкілдеріне көп жағдайда Қазақстан
Республикасы Конституциялық Соты ... ... ... ... салмақ бола алды. Сондай-ақ аталмыш Конституцияға ... ... ... және ... ... ... заң шығару
бастамасын көтеру құығына ие болу ... сот ... ... ... Дегенмен, Қазақстан Республикасының алғашқы Конституциясы жалпы
әлемдік әлеуметтік құндылықтарға қол жеткізуге бағытталған ... ... ... ... ... сол ... ... өз кезегіндегі көкейкесті мәселелерді
шеше алмады, Егемендік Қазақстанның қоғамдық және ... ... ... ... еліміздегі демократиялық өзгерістерді тиімді
жүзеге асыруға қабілетті күшті мемлекет құру мақсатына ... ... ... ... ... толы өз ... бола алмады, «Республикада жүріп жатқан түбеегйлі ... ... ... ... ... толық сенбеушілік
сезімдері білініп тұрады»
Сонымен де Қазақстан Республикасының 1993 ... ... ... құрылым мемлекеттердегі сияқты осы түбегейлі әлеуметтік-
экономикалық өзгерістерге қандайда бір ... ... ... ... аспектілерінен бас тарту мүмкіндігінен қорқыныш сезімі
бой ... ... 1993 ... ... ... ... талпыныс жасады, бірақ, бұрыңғы жүйеге сәйкес келмеген қоғамдық
идеяларды сақтап қалмақшы болды» [13.18]
Сонымен ... ... ... ... социалистік
мемлекеттерден демократиялық және құқықтық ... ... ... ... ... Бір ... құрылымнан екінші мемлекеттік
құрылымға көшудің ... ... тек 1993 ... ... қабылданғаннан
кейін ғана анықталды.
Қазақстан Республикасының тұңғыш Конституциясында ... ... ... және ... тәуелсіздік туралы
Конституциялық Заңының ... ... де ... ... ... тұңғыш Конституциясы «жалпыәлемдік
әлеуметтік құндылықтарға қол ... ... ... ... ... ... және саяси-конституциялық қатынастардың
бұрынғы жүйесін сақтап қалды.Көкейтесті мәселелерді шешпеді, қоғам ... ... ... ... принципті мәселелер бойынша
ымырашылдыққа жол берілді». [15.90]
Осындай себептерге байланысты елімізде жаңа ... ... ... ... ... Республикамыздың Президенті Н.Ә.Назарбаев ұсыныс
жасап, 1995 жылғы Отанымызда өткен ... ... ... жаңа ... ... Ол біздің қоғамымызды
демократияландырудың және нарықтық экономиканың қалыптасуының салалы ... ... ... ... ... негіз болды.
Жаңа Конституция біздің Республиканың «өзін демократиялық, зайырлы,
құқықтық және әлеуметтік мемлекет ... ... ... ... ... еді. ... ... өркениетті қоғам мен демократиялық мемлекет
жөніндегі осы заманғы ең озық ұғымға сай ... ... ... ... ... түрде айқындалды.
Ата Заңымыздың 1-ші бабында Қазақстан демократиялық және ... оның ең ... ... – адам және ... өмірі, құқықтары мен
бостандықтары деп жарияланды. Егер ... 1993 ... ... ... онда ... ... ұғымның мүлде жоқтығын көруге болады.
1.3 1926 жылғы Қазақ АССР-нің конституциялық ... ... ... қазақтардың саяси өмірін қатты өзгертті. ... 26 ... ... ... ... мен ... ... Декретінің негізінде РСФСР құрамында Қырғыз АССР – і ... ... 19 ... ... ... АССР деп ... Баймахановтың айтуы бойынша бұл декрет конституциялық акт болып
табылады, себебі, ол Қазақстанда ұлттық кеңестің мемлекеттіліктің ... [16.7] ... ... ... Революциясының басқару
органы ретінде депутаттардың ... ... ... ... ... ... Советтік Социалистік Республикасының Халық Комиссарлар
Кеңесі тағайындалады. Халық ... ... ... Комиссарларымен
тағайындалады. Халық Комиссарлары ... ... ... ... Қырғыз Республикасының құрамына кіретін аймақтарға қатысты,
Қырғыз ... ... кіру ... халықтың еркімен
жүргізілген.
Аймақтық құрылтай съезді Қазақ ... ... ... ... Бұл ... ... (1920 ... қазан айы) «Қазақ АССР-нде
Кеңес Үкіметін құру туралы ережені» бекітті, бұл ... ... ... ... ... РСФСР-мен ортақ нысандарда құрылып, кеңестік
үкіметке тән билікті ұйымдастыруға негізделген заң шығарушы, атқарушы ... ... ... ... ... ... Атқарушы
Комитеті ҚАССР-дің Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу
жатқызылады. Қазақ ... ... рет ... ... ... жылы РСФСР Конституциясында белгіленген шекте, мемлекеттік билік ... ... ... ... ... ерекшеліктерін ескеретін негізгі
заңын қабылдау құқықтары берілді.
ҚАССР-нің Кеңестер ... ... ... органдарына
конституцияның жобасын жасау тапсырмасы берілді.
Осы тапсырманы орындау мақсатында 1920 жылы 11 ... ... ... ... ... ... ... әзірлеуге ерекше
комиссия Президиумы конституция жобасын әзірлеуге ... ... ... ... ... ... жұмысты әзірлеуге ерекше комиссия сайлау
туралы шешім қабылдады, оларға жұмысты 1920 жылдың 1 ... ... ... ҚАССР-нің Конституциясын әзірлеу мәселесі жоғары
партиялық деңгейде қаралады. Мысалы, 1922 ... 1 ... ... жобасы Қырғыз ... ... ... ... ... ... конституция жобасына бірқатар
өзгерістер енгізілді, бұл өзгерістер жекелеген азаматтардың сайлау құқығына
байланысты болды. Конституция жобасын ... ... ... комитетінің
кезекті бірінші сссиясына әзірлеуге комиссия құру шешілді.
ҚАССР-нің құрылуы мемлекеттік билік органдарын құру мен ... ... ... атқарылуын қажет етті. 1922 жылдың қазан
айында Қазақстанның кеңестерінің 2 съездінде ... ... ... ... ... майлау тәртібі және кеңестер съездін шақыру
тәртібі туралы ереже қабылданды. Бұл ... ... ... ... негізгі конституциялық акт ретінде қарастырылды.
Бесінші бүкілқазақтар кеңесінің съездіне (1925 жылы сәуір айы) ҚССР-
ын рәсімдеу аяқталды және республика астанасын ... ... ... ... ... ... маңыз берді деп атап көрсетеді. Сонымен қатар,
1925 жылы ... ... ... ... ... ... қажет болды. 1926 жылдың 3 ... ... ... ... ... аймақтық комитетінің Бюро мәжілісіне
қойылды. Мыңбаев пен Мырзағалиевке ескертулерді ескере отырып, ҚАССР-нің
Конституциясын ... ... ... 18 ... ... ... қабылдау ұйғарылды.
1926 жылдың 27 наурызында Қазақ ... ... ... ... «Халық Комиссарлары Кеңесі» туралы ереже бекітілді. Оған ... ... ... пен Ереже халық комиссарларының өкілеттігін
бекітті және оның қаулыларын орындау тәртібін бекітті.
1926 жылғы ҚАССР-нің Конституциясы РСФСР-дің Халық ... ... ... олар 1919 жылдың 10 маусымында қабылданған «Қырғыз
өлкесін басқаруға байланысты революциялық комитеті» ... 1920 ... ... ... ... ... ... социалистік
республикасы» туралы Декреттер. Құрылымы мен ... ... ... ... ... ... ұқсас болды, бірақ
саяси және экономикалық дамуына байланысты ұлттық ерекшеліктері бар ... 1936 ... КСРО ... ... ... КСРО мен ... ССР-нің 1937 жылғы республикалық заңнамалары мен
конституциялық ... ара ... ... ... ... ... әр ... беріледі. Шын мәнінде 20-50 жылдар заңсыздық, ... ... емес ... қызыметімен белгілі. Бірақ авторитарлы
мемлекетте шартты түрде ... ... ... болды. Бұл
конституциялық бостандықтарды ашық түрде шектеуге жол ... ... ... КСРО-ның Конституциясы және 1937 жылғы Одақтас республикалардың
Конституциялары репрессиялардың алдын ала алмады, ... ... ... олардың көлемін ұлғайтатын еді.
20-шы жылдардың екінші жартысы мен 30-жылдардың бірінші жартысында
Кеңес мемлекетінде ірі экономикалық саяси және ... ... ... Жаңа ... саясаттың жүргізілуіне байланысты, экономика
өзгерістерге ұшырап, ... ... ... ... Сол кездердегі
ресми идеология социализмнің іргетасы қаланды, социализм жеңді ... ... ... ... ... өзгерістерге
ұшырады. Мемлекеттік басқару ... мен ... ... ... да ... ... орын алды. Бұл өзгерістерді негізгі заңға
енгізуді қажет етті.
1935 жылы ... ... ... ... жаңа дәуірі”
мақаласында “социализм” құрудағы біздің жетістіктеріміз ... ... ... ... 1931 ... КСРО-ның Орталық Атқару
Комитетінің шешімімен жер аударылған кулактардың құқықтарын ... ... – деп ... ... ... өзгерістер енгізуді ұсынды. Өзгерістер
келесі мәселеге байланысты болды:
сайлау жүйесін демократияландыру, сайлау құқығын тең ... ... ... ... ... талаптарына
сәйкестендіру.
1935 жылғы бұл ұсыныстардан кейін КСРО Кеңесінің съезі бұл мәселе
бойынша қаулы қабылдады.Орталық Комитетке ... ... ... үшін
Конституциялық комиссия құру тапсырылды.
1936 жылдың 12 маусымында КСРО Конституциясының жобасы ... ... ... КСРО ... жүз ... аударылып
бүкілхалықтық талқылауға берілді. Талқылауға халықтың 55% ... ... ... Конституция жобасын талқылауға 1936 жылы 3202554
адам қамтылды. Талқылау бригадаларда, цехтарда, ... ... оқу ... арнайы ұйымдастырылғанүйірмелерде, саяси оқулрда,
жұмысшылар мен ... ... ... арқылы жүргізілді
делінген. 2564 пленум, 5159 ... 28842 ... ... ... ... Қазақстанның Х Кеңес съезінде 1937
жылдың 26 наурызында ... және ... ... Қазақ ССР-ның
құрылғанын жоғары деңгейде бекітті.
1936 ж. 20 ... ... ... ... ... 31 ... Л. Мирзоянның төрағалық етуімен Қазақстанның Конституциясын
дайындау мақсатында комиссия құру ... ... ... Бұл ... ... ... қабылданды. Сол күні комиссия құрамына 9
адам кіргізілді, ... ... ... ... Қазақстандық бөлімшесінің
төрағасы Бектұрғанов та енгізілді.
Сонымен, Л.И.Мирзоянның төрағалығымен құрамына 40 адам ... ... ... 1937 ... 9 ... Қазақ ССР-нің
Конституциясының жобасы республикалық баспасөзде жарияланды. Консатитуция
жобасын талқылауға 355029 адам қатысты, 30 мыңнан ... адам өз ... ... 1937 ж. 26 ... ... ... Конституция негізінде
Сайлау туралы ережені әзірлеп, бекіту тапсырылды және Қазақ ССР-нің Жоғарғы
кеңесіне сайлау мерзімдерін белгілеу ұсынылды.
1937 ж. Қазақ ССР-нің ... 1936 ж. ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық
өзгерістерді көрсетті. Бұл Конституция социализмнің қоғамдық қатынастардағы
барлық салаларда жеңіске жеткенін белгіледі.
Одақтас республикалардың Конституциялары соның ... ... ... бір жүйемен құрылды. Конституциялардың мәтіндері КСРО
Конституциясымен құрылымы мен ... ... ... ... ... ... ССР-
нің 1937 жылғы Конституциясында 22 бап қосылды. 7 бөлімнің орнына 11 тарау
қосылды.
Қазақ ССР-нің ... ... ... ... ... ... бас ... Бірақ диктатура түсінігі халық санасында сақталып
қалды. Қазақ ССР-нің Конституциясының 109 бабында ... ... қол ... тұлғалар халық жауы деп есептелетіні көрсетілді.
Б.Н. Топориннің пікірі бойынша КСРО ... ... жүйе ... және ... конституциялар арасында
еңбек бөлу арқылы жүзеге асырылды. [17.287] Яғни ... ... ... ... ... КСРО ... ... ал
республикалық Конституцияларда толықтай қарастырылды. ... ... ... және 1937 ... ... ... ... өзгертті. 1937 ж. Қазақ ССР-нің Конституциясысында жаңа тараулар
енгізілді. Мысалы: “Қоғамдық ... ... ... ... ... және ... ... құқықтар мен міндеттер”,
“Конституцияға ... ... ... деген тараулар енгізілді.
Мемлекеттік құрылым мәселелері толығырақ қарастырылды.
1937 ж. Қазақ ... ... ... ... ... деп атап ... сонымен қатар меншік құқығының
болмауымен қатар азаматтардың жеке меншігінде болуы мүмкін объектілердің
түрлері белгіленді. ... 10 ... ... оған ... ... жинақ ақшалар, тұрмысқа қажетті заттар жатқызылады.
Қазақ ССР ... ... да ... республикалар
Конституцияларында одаққа бірігу мақсаты экономикалық, саяси және қорғаныс
салаларында өзара көмек көрсету деп атап ... Ал, ... ... мен ... даму ... ... тыс ... Конституциясы және Қазақ ССР-нің Конституциясы одақтас
республикалардың ... мен ... ... ... ... қатар, одақтан шығу еркіндігі ... ... ... ... ... бұл КСРО-ны құру Декларациясының ... ... ... ... 1924 ... Конституциямен салыстырғанда
одақтас республикалардың одақтан шығу құқығы ... яғни ... ... ерік беру ... бекітті.
1936 жылғы КСРО Конституциянга сәйкес одақтас республикалар ерікті
түрде одаққа біріккен одақ ... олар ... ... өз ... ... Одаққа берген.
Маңызды экономикалық, саяси, әлеуметтік-мәдени ... ... ... ... ... ... ... билік
органы Қазақ ССР-нің Жоғарғы Кеңесі болды, ол заңшығарушы өкілеттілігі бар
4 жыл мерзімге сайланған орган ... ... ... 20 мың халыққа 1
депутат сайланды.
Заңдар дауыс беру ... ... ... қабылданды.
Жоғарғы Кеңес сессиясы жылына 2 рет шақырылды. Республика Үкіметін Жоғарғы
Кеңес құрды, ол заңдарды ... ... ... ... ... ж. ... ... одақтық басқаруды күшейтті. 1924 ж.
Конституция мен 1936 ж. Конституция мәтіндеріне ... ... ... ... кеңейіп, республика өкілеттіктерінің азайғанын байқауға
болады. 1924 жылы ... ... Одақ ... ... ... негіздерін белгілейтін болса, сот ... ... ... ... ... ... 1936 ж Конституция халық
шаруашылығының жоспарын бекітуді, одақ өкілеттілігіне берген М.А. ... ... сол ... ... ... ... және ... қажеттігі болмаған. Сондықтан тәжірибеде бұл ... заң ... ... ... түрде шектеуі.
1936 ж Конституция КСРО-ның өкілеттілігіне қорғаныс мәселелерін,
мемілекет қауіпсіздігі мәселесін ... ... ... ... ... ... ... 1924 ж Конституция 12 жалпыодақтың, 3
бірлескен және 6 республикалық халық ... ... 1936 ... 7 жалпыодақтық, 10 бірлескен, 4 республикалық комиссариаттарды
бекітті, ал 1946 ж наурыз айында КСРО-ның жоғарғы ... 30 ... 19 ... ... ... ... ... 1924 ж
Конституция одақтас республикалардың Орталық ... ... ... мен қаулыларын шағымдау құқығын ... ж. ... бұл ... ... ... ... дамуды А.К. Котов қазақ ... ... КСРО ... даму ... деп ... ... ... федерация субъектісі ретінде шартты түрде тәуелсіз
мемлекет ретінде дамыды.
Қазақ ССР-ның 1937 ж ... КСРО мен оның ... ... ... ... ... ... және
өндіріс құралдарына социалистік меншік құрады. Бұл мәселе социалистік
мемлекет идеясын ... ... ... ... ... ... ... билік жұмысшылар мен шаруаларға берілуі тиіс болған. Заң
жүзінде жұмысшылар мен ... ... ... ... ... ... жағдайын көтеруі тиіс еді. Бірақ, бұл теориялық
болжамдардың іске аспағаны тарихтан ... Елде ... ... эканомика мемлекеттік меншікті күшейтуді, қоғам ... ... ... ... ... бекітті. Қазақ ССР-нің мемлекеттік меншігі, ... ... ... ... ... ... ... өтті және оларға
билік ету құқығы КСРО-ның мемлекеттік органдарына берілді.
Одақтас Республикалардың Жоғарғы Кеңесі республика ... ... ... ... ... және оған ... ... пікір кереғар және жүзеге асырылуы мүмкін емес еді, себебі
қазақ ССР-нің Конституциясы КСРО Конституциясына толық ... бола ... ... ... ... емес ... Бұл норма іс жүзінде
жүзеге асқан жоқ. Конституцияның 9 тарауы сайлау ... ... ... рет ... жалпыға тең құпия түрде дауыс беру құқығы
бекітілді. Бұл құқық 18 жастан берілді, сайлауға ақыл-есі кем ... ... ... жойылып сотталғандар қатыспайтын болды «Бір адам-бір дауыс»
қағидасы бекітілді. ... ... ... ... ... ... болды, әр депутат өз жұмысы туралы есеп беруге міндетті болған кез-
келген уақытта ... ... ... ... ... ... ж Қазақ АССР-і Конституциясында ... ... ... ... бап қана арналса, 1937 ж Конституцияда бұл мәселеге
арнайы тарау арналды. Құқықтар мен ... ... ... ... құқықтарға аса көңіл бөлінді. Оларды негізгілері еңбек ету
құқығы, демалыс, білім алу және ... ... ету ... Алғаш
рет қазақ ССР-нің азаматтары демалыс құқығына ие болды. ... ... ... күні ... айлық жалақыларын сақтап, демалыс берілу
көзделді. Еңбекке жарамсыздығына, ... ... ... ету көзделді.Тегін медициналық ... ... ... ... ... ... алу бекітілді. Кеңес Үкіметі құрылғаннан бастап
Қазақстанда қараңғылықты жою, ... алу ... ... ... ... ... тек орыс ... берілді, бұл ұлттық мектептердің ... ... ... ... ... ... ... ала алмағандықтан
шаруашылыққа араласты, бұл олардың білім алу ... ... 1937 ... ... рет әйел ... ... Әйел мен ... теңдігі конститутциялық тұрғыда бекітілді.
Сонымен қатар ұлт, жыныс теңдігі, сөз, баспасөз бостандығы, шеру
өткізу бостандығы ... ... ... ... ... ... ... қағидасы толық іске аспағанын айту қажет,
мысалы қала халқы ... ... ... тұрғындарда болған жоқ.
Сонымен қатар 1937 жылғы Қазақ ... ... ... құру ... бекітті. Мұнда Коммунистік
партияның басты рөлі алғаш рет атап көрсетілді. Оның құрамына ... ... ... ... тап өкілдері енгізіледі деп атап көрсетілді.
КСРО-ның 1936 ... ... мен 1937 ... ... ... жеке тұлғаға қол сұқпаушылықты қамтамассыз ету ... ... Оған ... ... сот ... ... прокурордың
санкциясынсыз тұтқынға алынбауы тиіс делінген.
Конституция азаматтардың ... ... қол ... жеке ... ... ... ... қамтамассыз етуі тиіс еді. Осы және өзге ... ... тек ... ... ғана ... олар іс ... ... еді. Өз уақытында 1936 ж КСРО Конституциясы мен қазақ ... 1937 ж ... ең ... ... деп ... ол іс ... аспаған нормалар болды. Бұл жерде В.И. Лениннің
конституция өмірдегі жағдайлар мен сәйкес ... ғана заң деп ... ... ойға алу ... Яғни конституцияға онда жарияланған
қағидаларға, құқықтар мен міндеттерге ... ... ... ... іске ... баға беру ... 1978 жылғы Қазақ ССР-нің Конституциясының тарихи-құқықтық
сипаттамасы
1937 жылы Одақтас республикалардың Конституциялары қабылданғаннан
бастап 1978 жылғы ... ... 41 жыл ... ... ... ... өзгерістерге, толықтыруларға ұшырады. ... ... 1937 ... 1978 жылға дейін 500-ге жуық ... Бұл ... жаңа ... республикалардың қосылуына, мемлекеттік
органдардың қызметтінің тоқтатылуы мен жаңа ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік-аумақтық
бөлінісінің өзгеруіне байланысты болды. [18.431]
Қазақ ССР-де конституция жобасын жас ау ... ... ... құрылды, оны орталық комитеттің бірінші ... ... ... оның ... ... ... ... заң болды. 1978 ж конституция 10 бөлімнен тұрды:
1. Қазақ ССР-нің саясаты мен ... ... ... ... және жеке тұлға;
3. Қазақ ССР-нің әкімшілік-аумақтық құрылымы және ... ... ... ... халық депутаттары және оларды сайлау тәртібі;
5. Қазақ ССР-нің мемлекеттік билік органдары мен ... ... ... ... ... ... ... эканомикалық және әлеуметтік дамуының мемілекеттік
жоспары;
8. Сот төрелігі, арбитраж, прокурорлық қадағалау;
9. Қазақ ССР-нің гимні, елтаңбасы, туы және астанасы;
10. Қазақ ССР-нің ... ... етуі және оған ... ... және 19 ... ... Саяси жүйе; 2. Эканомикалық жүйе; 3. Әлеуметтік даму және
мәдениет; 4. ... ... 5. ... ... ... ... 6. ... ССР-гі негізгі құқықтар мен міндеттер; 7. Қазақ ССР-і
одақтас республика; 8. Әкімшілік аумақтық ... 9. ... ... ету ... мен ... 10. ... ... 11. Халық депудаты;
12. Қазақ ССР-нің жоғарғы кеңесі; 13. ... ... ... ... ... ... ... кеңесі; 15. Жергілікті халық депудаттар
кеңесінің атқару комитеттері; 16. ... ... ... әлеуметтік
дамуының мемлекеттік жоспары; 17. Қазақ ССР-нің мемлекеттік бюджеті; 18.
Сот және арбитраж; ... ... ... Қазақ ССР-нің конституциясы 173 баптан тұрды. [19.43]
Бұл конституцияда республиканың ... ... ... ... ... ... ... Бірақ саяси жүйенің ортасында комунистік
партия тұрды. 1978 ж конституцияның ерекшелігі мемлекеттегі аса ... ... ... талқыға салуды көздегені болды. Алғаш рет
эканомикалық жүйе тарауы ... ... ... ... жүйесін
өндіріс құралдарына социалистік меншік құрады. Қазақстанның шет ел
мемлекеттерімен ... ... ... ... ... іс жүзіне аспаған
норма болды. Іс жүзінде шет ел мемлекеттерімен тек ... ... ... ғана ... ... ... мемелекеттен қоғам мүддесін
жеке тұлға мүддесінен биік қойды. Әлеуметтік- ... ... қана ... кейде міндетке айналады. Кеңес дәуіріндегі
конституцияларда ең негізгі эканомикалық және саяси ... ... ... Бұл ... ... ... ... жол берді.
Бұл конституцияның тағы бір ... ... ... ... бөлу ... ... аумақ обылыстарға бөлінді. Сонмен қатар
конституцияда халық ... ... ... ... ... аса ... ... Заң қабылдаушы орган ретінде
жоғарғы кеңес ... ... ... саны 510 адам деп ... Кеңес төрағасының 4 орынбасары белгіленген.
Академик С.З. Зимановтың айтуынша Қазақ ... ... акт ... себебі КСРО конституциясынан толық көшірілген және
әкімшілік бюрократия ... ... Оның ... халыққа
ұсынылмаған. Оны қабылдауға қатысуы тиіс ... оған ... ... ... дәуіріндегі конституциялар заңдық құжаттан бұрын идеологиялық
ескерткіш ретінде қарастырылады.
Қазақ КСР-інің 1978 ... ... ... ... аз ... ... Еліміздің осы Негізгі заңына сәйкес Қазақ КСР Жоғарғы
Кеңесі ... ... ... ... ... табылды. Қазақ КСР-інің
Жоғарғы Кеңесі КСРО Конституциясымен және Қазақ КСР Конституциясымен Қазақ
КСР жүргізуіне жатқызылған ... ... ... өкілетті болатын.
Жоғарғы Кеңестің жұмыс органы – Қазақ КСР ... ... ... ... сессиялары аралығында қажет болған жағдайда ... ... ... ... өзгерістер енгізіп, оларды кейін кезекті
сессияның бекітуіне ұсынатын. Қазақ КСР-інің Жоғарғы Кеңесі, қажет ... ... кез ... мәселе бойынша тексеру комиссияларын  және
өзге де комиссияларды құратын. Барлық ... және ... ... мен ... ... тұрақты және өзге де ... ... ... ... ... мен құжаттарды беруге
міндетті ... ... КСР ... Кеңесі Қазақ КСР-інің жүргізуіне
жатқызылған кез ... ... ... ... ... еді.
1990 жылғы наурызда он екінші сайланған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің
сайлауы өтті.  Бұл әкiмшiл-әмiршiл жүйенің ықпалы әлі де ... ... ... жағдайдағы республиканың жоғары заң шығару органының алғашқы
неғұрлым  демократиялық  сайлауы болатын. ... ... ... ... ... үшін екі ... астам үміткер қатысты. Республикалық
қоғамдық ұйымдардан 90 ... ... да ... ... бір
ерекшелігі болып табылады. Бұл сайлау толыққанды саяси партиялар болмаған
жағдайда өткенімен, ... ... ... ... ... ... екінші сайланған Жоғарғы Кеңес Қазақстан парламентаризмінің
қалыптасу тарихында ерекше рөл атқарды. Бұл бірқатар аса ... ... ... мемлекеттің 90-шы жылдардағы саясатын заңнамалық
жағынан қамтамасыз етуде ... ... Адам ... ... және өзiн-өзi басқару хақындағы
конституциялық мағынадағы жобалар
Адам құқығы қандай қоғам, немесе қандай заман болмасын саяси-құқықтық
ой- пiкiрдiң тарихында ерекше орын ... ... алып ... ... ... және ... ... тиiмдi қорғалуы Европада XVI
ғасырда басталған буржуазиялық революцияның пайда болуымен ... ... ... өзiнiң орнын iздеген және жаңадан саяси
аренаға көтерiлiп келе жатқан буржуазия феодалдық, ескi жаңа ... сай ... ... мен ... ... бостандық, теңдiк, бақыт сияқты Конституциялар мен бақа құқықтық
құжаттарды да аса мақтанышпен, ауыз толтыра ... Бұл ... ... ... ... сол ... буржуазиялық
қатынастардың қалыптасуы ең қасиеттi, бөлiнбейтiн, туа бiткен құқық ретiнде
бағалады. Құлиеленушi, феодалдық мемлекеттер қалыптастырған таптық,
қанаушылық, адам құқықтарының өрескел бұрмаланып, ... ... ... ... қоғам алғаш рет өзiнiң жариялаған
құқықтық құжаттарында ,,адам және азамат”, ,,құқық үстемдiгi”, ,,заңдылық”
,,тең құқылы”, сияқты ұғымдарды ... тап ... ... ... жылы ... ... революция болардың қарсаңында
қабылданған ,,Петиция о праве” ... ... ... былай деп атап
көрсетiлдi: ,,Вопреки смыслу... добрых законов и статусов многие из ... в ... ... были заключены в тюрьму без указания какой-либо
причины и когда для освобождения их они были приводимы к ... ... ... ... ... о Habeas corpus,чтобы послушать с ними согласно
распоряжению суда, тюремщики, на приказ обозначить причину ... ... ... причины, кроме той,что лица эти содержались под стражей
по особому повелению ... ... ... лордами вашего
Тайного совета,и не смотря на это, они были ... в ... ... них не было ... ... ... которое
они могли ответить согласно ... ... ... болған
буржуазиялық революциялар аталған идеяны жан-жақты ... Ұлы ... ... қабылдаған ,,Адам және адамзат
құқықтарының декларациясында” мынандай құндылықтарды дүние жүзiне паш еттi:
,,Представители французского народа,образовав Национальное собрание и
полагая, что лишь ... ... прав ... и ... к ... ... ... общественных бедствий и пороков
правительств,приняли решение изложить в торжественной декларации
естественные, неотъемлемые исвященные ... ... ... ... ... пребывая перед взорами всех членов общественного
союза, постоянно ... их ... и ... Люди ... и ... ... в правах. Общественные отличия
могут основатся лишь на сображениях общей пользы.
2. Цель ... ... ... составляет обеспечение
естественных и ... прав ... ... ... ... и ... ... [21.207].
Қарқаралы петициясының авторлары Ұлы Француз революциясының бұл
қағидаларын өте жақсы бiлген. Атап ... ... оның ... ... ... ... Жақып Ақбаев сияқты қазақ зиялылары Европаның
саяси-құқықтық ой пiкiрiнiң тарихын терең ... ... ... ... ... бiлiм ... ... кезiнде оқу бағдарламасы арқылы да
және өз тараптарынан да саналарына сiңген.Мiне,осыған ... ... адам ... мен ... ... терең мағыналы мәселе
көтердi. ,,Уақытша ереже” қазақ даласына енгiзiлгеннен кейiн патша өкiметi
қазақ ... ... ... ... ... ... ... тежеп,
отарлау саясатын барлық салада күшейтiп бақты. Бостандық теңдiк, адам
құқықтары ... ... ... ... күн тәртiбiне қою емес, тiптi
ойлау дәрежесiнде тұншықтырып ... Осы ... ... ... ... ... ... көрнектi ғалым С.З.Зиманов мынандай қорытынды
жасайды: ,,Каждый что осмеливается выразить недовольство действиями
чиновников, объявляется ,,ослужником”царской воли.Аресты и ... из ... ... ... и ... унижения были
излюбленными методами, которыми без стеснения и по любому поводу
пользовались ... ... ... феодального угнетения и
колонияльного насилия по-разномуотразилась на положении различных слоев
населения, причем наиболее ... ... ... ... ... ... ... чувства человеческого достоинства, являвшися
порождением и непременными спутниками колониализма, серьезно задевали
интересы многих слоев ... ... На этой ... ... ... ... в ... выступления”[22. 20.].
Өте құнды ақиқатты ғылыми тұжырым және осындай өмiрдi басынан
кешiрiп жатқан қазақ ... ... ... ... жақсы белгiлi
едi. Сондықтан да құжат адам құқығын қорғауды Шоқан Уалихановтан кейiн ұлт
намысы деңгейiне көтердi. ... ... адам ... ... ... ,,Уақытша ереже” енгiзген генерал-губернатордың сотсыз, тергеусiз
әрбiр қазақты өзiнiң елдi ... бес ... ... ... ... құқығын
жоюды талап етiп,мына норманы бекiттi: ,,Было бы устранено порядок
административной высылки киргиз без суда и следствия” [23. 10]. Қазақ
зиялылрының адам ... ... бұл ... ... өте заңды едi.
Отарлық тепкiнiң салдарынан есiн жинай алмай жатқан қазақ халқының
құқықтарының өрескел бұрмаланып, аяққа тапталып жатқаны оларға қатты әсер
еткен едi және ... ... ... тiкелей
жарлығымен хх ғасырдың басында көптеген қазақ зиялылары мен дiн
қызыметкерлерi әкiмшiлiк айдап жiберуге тап болды. Мысалы: қазақ қоғамында
алғашқылардың бiрi ... адам ... ... бел ... күрескен дiн
өкiлдерiнiң қайраткерлерi Наурызбай Таласов, Шәймерден Қощығуловтар
,,қазақтарды орыстандыру, дiн исламнан айырып, шоқындыру, тұрмысына кәдiмгi
орыс ... ... ... ... ... саясат салдары
деген ой айтты, сөйтiп, тұрғылықты елiн де, жерiн де алған отаршылдардың
жымысқы пиғылына қарсы тұруға үндедi.
Әкiмшiлiк прокламацияның саяси ... ... ... ... ... даласына лезде тарап кеткен астыртын үндеу-хатқа байланысты
елге сыйлы ... ... ... ... ... ... жеке ... жазбаларын, сақталған хаттарын тәркiлейдi,
тергеу жүргiзедi. Көпшiлiгiн түрлi әкiмшiлiк ... ... ... ... жер ... ... ... деп табылған Наурызбай Таласов
пен ... ... ... ... және Якут облысына
айдалды”[96]. Зерттеушi ... ... ... тың деректерi
бойынша Шаймерденге мынандай заңсыз айып ... ,,По ... ... я ... в ... ... на пять лет, по ... по 34-й статье покушения о Государственной ... Не ... ... так как ... ... ... не сделал и мог сделать, ... тем дело ... по ... ... В ... ... ... мечети, существовала высшая духовная школа медресе, в которой
обучались дети киргизов. Школа это открыта в 1886 году и по ... ... 1903 ... ... были ... 154 ... ... до настоящего времени находятся при местной полиции.
Ахуном, муллой, как ... и ... ... школ ... по ... киргиз из Бухары Наурызбай Таласов, который тоже
сослан в Енисейскую губернию. По закрытию школ, по конфискации ... ... в ... ... с ... ... усмотрели не справедливое
действие уездной администрации и уполномочили меня ходатайствовать перед
вашими ... о ... их ... вскоре был арестован и
сослан... 14 дня 1905 ... [24. 175]. 1908 жылы ... ... ... адам қүқықтарын қорғауда еркiн айтқаны үшiн алғаш рет Якутияға ... ... жер ... кейiн оны Қапал қаласына ... ... ... ... 1909 жылы ... ... Ахмет Байтұрсыновта қамауға алынды.
Ол ... 8 ай ... ... ... 1910 жылдың ақпанның 21-шi
жұлдызында екi жыл ... ... ... жер ... жiберiлдi.
Осындай ауыр заңсыз, жағдайларды ... ... ... ... кешiрдi. Семей облысының губернаторы А. Тройницкий Колбай Тоғысовқа
мынандай жалған айып ... ,,1900 және 1907 ... ... Зайсан
уезiнiң сот басқармасында тiлмаштық қызмет атқарып, оның ... ... ... ... ... ... iспен айналысып, ұры-
қарыларға арашашы болды, орыс пен қазақ ... жер ... ... ... ... ... жағымсыз пiкiрлер айтты, екi ұлт арасында
қақтығыс болатындай жағдайлар ... 1905 жылы ... ... ... ... қаралаған, 1907 жылы ... ... орыс ... өлкеге қоныстануына жол бермеу
қажеттiлiгiн айтқан мақала ... ... ... ... талқылап жүр”. Ол 3 жылға дейiн бас бостандығынан айрылады. 1912
жылы Қапалға жер аударылды.
Қазақ халқының адам құқықтарының аяққа тапталған ... ... ... ... ... де ... ... едi. Үлкен
беделдi ,,Русское слово” газетi былай деп жазды: ,,В марте 1910 г. был
выслан из края целый ряд лиц за ... ... в ... не ... распоряжениям властей, не платить
податей, покинуть Россию и переселится в ... В ... ... попала
чуть ли не вся целиком киргизская интеллигенция, начиная с помощника
присяжного поверенного Я.М.Акпаева и ... ... ... все улики против которого по словам дознания, исчерпывались
тем, что он знал ... ... ... ... ... алдын ала тергеу жүргiзу кезiнде айыпталушы адамның
құқықтарын қорғаудың арнайы тетiктерiн де нақтылы қарастырды. ,,Уақытша
ережеде” бұл ... ... ... бiр бап ... едi. ... ... ... құқықтары бекiтiлген жоқ. Керiсiнше қазақ
халқының Ресей империясының алдында мiндеттерi шаш етектен болғанын
аңғарамыз. Ол салықтың бiрнеше ... ... орыс ... басшыларына бағыну, режимге қарсы пiкiр бiлдiрмеу, ақ патшаның
қандай ... ... ... ... және т.б. мiндеттер.
Петиция өзiнiң 8-шi бабында жоғарыда көрсетiлген мәселе ... ... ... ,,Во время производства следствия со стораны обвиняемого
участвовал бы его ... ... ... ... кейiн жалпы
Қазақстаның саяси құқықтық ой-пiкiрiнде сот процесiнде айыпталушының
құқығын қорғау туралы идея ... рет осы ... ... үлкен
мәселе болып көтерiлдi. Бұл әрине, адам құқықтарын қорғауда үлкен жеңiстiк
болды. Атап айтып кететiн болсақ, Қарқаралы петициясының бұл конституциялық-
демократиялық жобасы ... ... ... ... шешiмiн тапқан. Ата заңымыздың 16-шi бабының 2-шi тармағы
Петицияның талаптарын мына мағанада берген: “Ұсталған, ... ... деп айып ... ... адам сол ... ... ... астып
тағылған кезден бастап адвокаттың (қорғаушының) көмегiн пайдалануға
құқылы”. Мiне, ... жүз жыл ... ... жазылган Қарқаралы
петициясының идеялары мемлекетiмiзде толыққандар дәрежеде iс жүзiне ... ... ... петициясы адам құқығына байланысты орыс
империясының идеологтары қалыптастырған ұлы державалық шовинизмге қарсы
батыл түрде үн қатты. Себебi Қазақстанда орыстың шiреншек ұлт ... ... ... ... ... ... ашық түрде
байқалып отырды. Ұлттық теңсiздiктi тарих дамуының заңдылығы деп санаған
орыс чиновниктерi қазақ халқын төменгi нәсiл санатына ... ... ... ... ... деп ... Мiне, сондықтан да
Қарқаралы петициясын жазған қазақ зиялылары қазақ халқын бұдан былай,
болашақта кемсiтпеудi, ұлттық намысқа тимеуге ... ... ... деп атап ... ,,Киргизы, населяющие огромную
территорию, примыкающую к Китаю и Афганистану обязывают свою судьбу и
интересы с судьбами ... ... ... равноправными с другими
народностями и знают решение Вашего Величества привлекать достойнейших,
доверием народа, обреченных, избранных от населения ... В ... ... ... быть ... ... не греша против элементарной
справедливости и истины, выделять ... ... ... в ... в не ... ... Нороды Российской Империи
действительно весьма различны по образованности, культуре и следовательно
пониманию государственных задач, между ними киргизы занимают не ... ... и не ... место. Не доказано чтобы киргизы общественные и
государственные задачи понимание хуже русских крестьян не говаря уже о
других ... ... ... ... ... киргизами к
устройству о государственной жизни.... Просим верить, Государь, что мы,
киргизы, не хуже ... ... себя ... к этой ... ... не желают знать считают чем-то низшим, бюрократия смотрит на нас с
высоко и ... за это ... ... нам ... ... Во ... случае мы не повинны в том, что нас не знают
те, кому нам ... ... ... қарасақ, петицияның мұндай талаптары
қазақ зиялыларының бiлiм дәрежесiнiңде биiк ... ... ... ұлы ... шовинизм, аз ұлттарды басып-жаншу бiздiң
заманымызда да әлi өзiнiң ... ... В.В. ... ... В.Н. ... сияқты неошовинистер қазiргi кездiң өзiнде
петиция авторлары көтерген мәселенi шешудiң орнына әрi қарай ұшықтырып,
орыс үстемдiгiн насихаттауларын тоқтатар емес, керiсiнше бұл ... ... ... ... деген бiреу өзiнiң Мәскеу қаласында жарық
көрген ,,Казачи кулак против экспанции инородцев” деп аталатын кiтабында:
,,Бұлардың(қазақтар-Н.Б.) қандай насекомдармен, қандай ... ... еш бiр ... ... да кiрiп шықпас едi. Ал ендi
қарашы, бүгiн сондай үлкен Республиканың және осы сапалық және сандық өлшем
бойында едәуiр ... ... ... ... аяқ, ... ... шетелдердi аралап жүредi. Ол әлде бiр жаман орыстар туралы
орысшалап бiрдеңелер айтқан болды, еуропалық болып көрiнемiн деп ... ... ... тырнағын да алмайтын болу керек. Мiне, осыны көрiп
отырып қалай ойланбассың ?....
Көрдiң бе, Назарбаевтың ... да ... ... ... ... ... алған ? Әрине орыстардан...” -деп көкiсе, бiр бетiнде :
,,русские цари не отказывают им (қазақтарға Н.Б.) ... ... ... ... ... ... мне хотя бы ... который придумал бы автомат, пулемет или самолет. Где великие
Саксауловы, или Аксакаловы, руководившие фабриками и заводами? Куда
подевались наконец, Туземцы блогодаря которым ... ... ... Что то не сыскать их в научных энциклопедиях и
словарях. В ... ... ... в ... ... где дрыхнет нажравшийся
жирного бишбармака толстый Сексенбай,” -деп айрандай ұйып отырған қазақ пен
орыс халықтарының арасында от салуға дейiн барған. ... ... ... ... ... бүгiнгi тәуелсiз Қазақстан
мемлекетiнде әлi көкейтесi болып отыр. Көрегендiк саяси-құқықтық жыл
идеялар өзiнiң жасампаздығымен ... ... ... шиеленiстердi шешуде
өлшемсiз роль атқарды. Петицияның талаптары да соның нағыз куәгерi.
Қарқаралы петицияның ащы үн ... ... тағы бiр ... ... Земский Соборды қалыптастыруға мүлде қатыстырмауы және
оларды оған қатысуға сайлау құқықтарынан айыру едi. Шын мәнiнде XX ғасырдың
басында қазақ ... ... ... ... ... ... бөлдi және
оның қызыметiне қатысуды билiк жүргiзуде, өзiн өзii басқаруда ... ... ... ... ... деген қандай ұйым, мекеме? ... ... ... ... ... сенiммен қалды?
,,Ресейдiң ,,Большой энциклопедический словарь” деп ... ... ... ... ... в ... империи.
Введены Земской реформой 1864 г. Распорядительные ... ... ... собрания избирались по трем ... ... ... ... ... сельских обществ;
исполнительные органы губернские и ... ... ... ведало народным
образованиям, здравохранениям, строительством дорог и другими вопросами,
способствовало развитию крестьянского хозяйства. В ... ... ... ... ... из ... переданных им от
правительства с определенным назначением; из ... ... в виде ... повинностей (налогов); из полученных от частных лиц
пожертвований, а ... из ... ... ... ... ... ... капитал использовался для оказания
помощи при уплате земских повинностей губерниям...”.
Атап айтып ... ... ... ... ... және оның
саяси-құқықтық тарихын зерттеушiлер тарапынан әдебиетте бұл ... ... ... Тiптi осы күнге дейiн бiр де бiр мақала жазылған жоқ.
Тұнғыш рет Земство мәселесiнiң тұнғыш рет ... ... ... тарихында Қарқаралы петициясы көтерген едi. Содан кейiн ... ... және жан ... ... ... ... туралы қазақ
зиялылары мынандай талаптар қойды: ,,Кто будет защищать интересы киргизов?
Кто может ... ... ... их ... и способы ... если не ... ... в земском сборе, избранные нашим
народам на обще принятых теперь основаниях представителей? ...просим ...
повелеть ... в ... ... как ... нами в ... от киргизского населения, так как правильное выяснение
нашим назревших нужд и ... их ... а ... и ... ... к другим народам Империи может быть установлена лишь при ... от ... ... ... ... өте ... және
қазақ халқының жан дауысымен ... ... пiкiр едi. ... ... қабылдаудың алдында Омбы қаласында генерал губернатордың ... ... ... ... жiбермеу керек екендiгi нақтылы
баяндалып, ол туралы ... ... ... ... ... ұлттық
намысын қорғаған, аяққа тапталған патша өкiметiнiң әрекеттерiн қатаң сынға
алып, петиция ... деп атап ... ,,В ... ... ... ... во главе с Генералом Сухотиным высказывались ... ... от ... в ... ... в духе проекта
Министра А.Г.Булыгина, подобное не дальновидное решение объяснимо ... с ... ... и ... главной массы населения
степного края, на ... это ... ... ... ... ... ... кейiнiрек ,,Айқап”,
,,Қазақ”, ,,Степной пионер” сияқты газеттер, журналдар қызу қолдап,
мақалалар басты. Солардың қатарында қазақ ұлтының көсемдерi Ахмет
Байтұрсынов, сынды қайраткерлер ... 1906 жылы ... ... ... ... қазақтың бiр туар ұлдарының бiрi Көлбай Тоғысов ,,К
вопросу о земстве в ... ... деп ... мақаласында
Қарқаралы петицясының Земствоға байланысты идеяларын одан әрi қарай дамытып
былай деп жазды: ,,в Областном правлении... происходили заседания по ... ... в ... ... ... ... к заключению,
что земство безусловно стоит в области как для оседлого, так и для ... ... о ... были ... ... направленные к
должной охране интересов оседлого населения представляющего в области, по
сравнению кочевым населением меньшинство.. Такое ... мы ... не ... действительности и даже противоречающим
Манифесту 17 февраля 1905 года.
Киргизы, ... 85% ... ... ... должны давать, по
мнению общего присутствия, в земские учреждения ... же ... ... ... составляющее по сравнению с киргизами меньшинство
населения.. не нужно забывать то, что с громадными киргизскими суммами
будет при таком не ... ... то, что с ... ... суммами
будет при таком не основательном положении высшей распоряжатся
меньшеньство.... Опять административно чиновничьи мнения, что киргизы
дикие, еще не созрели для ... и ... и ... ... ... ... свое отношение к киргизам и допустить
участвовать их в земском самоуправлении на равных правах с ... ... ... ... ... ... Алаш
қазғалысының көш басшыларының бiрi, iрi ойшыл және қоғам қайраткерi Әлихан
Бөкейхановта өз тарапынан қатты қолдады. Қазақ қоғамында ... ... өте ... деп тауып, оның саяси жүзеге енуiне үлкен
сенiммен қарады. Оның пiкiрiнше, Земство арқылы қазақ халқы өзiнiң
әлеуметтiк, мектеп,медресе ... ... ... ... қоғамдық
тәртiптi сақтау сияқты мәселелердi шешедi. Болашақта құрылатын Земствоның
құқықтық статусына Әлихан ... ... ... ... оның ... мен
функциялары қазақ қоғамында қалыптасып, өршiп тұрған, болысты, халық
судьяларын сайлаудағы партиялық қақтығыстарға тосқауыл болатынына зор
ықыласын бiлдiрдi. ... ... ... ... былай деп атап
көрсеттi: ,,Земство жұрт өзi сайлап қоятын мәжiлiс-мекеме, жұрттың көзi,
жан ашыры, күзетшiсi, қомқоры, ... ... ... ...... үш ... үш ... болады: волосной, уездни һәм
облосной... Әр қайсысында iс атқаратын жұрт сайлап қойған басшы мекеме
болады, орысша управ. Бұл ... ... ... ... ... бұл ... ... собраниесi... Бұл мәжiлiстiң өкiлдерiн жұрт
сайлайды.... Земства мектеп, школ салады... ... ... ... ... емдетедi. ... малды емдеу iсi болады...
Земства қойма-склад жасап, жұртқа арзанға егiн оратын, пiшiн
шабатын сайман алып бередi...
Көп земства қосылып,... союз ... ... ... ... сот болды: судьяны земства сайлап қояды.
Милицияны земства жалдап қояды. Земства жол ... ... ... ... ... ... ... Земства егiндi, малды
страхование қылады.
Жұрттың өз тiзгiнi өзiне келдi деген мiнi.
Осы Земстваға қазақ шебер адам тауып, көштен қалмаса, бiз жұрт
болдық. ... ... ... бiздi ... ... Отарлық саясаттың
тепкiсiнен өзiн-өзi басқару iсiне қолы жете алмай жүрген қазақ қоғамына
Әлихан Бөкейханов өз мақаласында көрсеткен Земствоның мүмкiндiктерi ... алып ... ... ... едi. Земство мәселесiнiң Қазақстанның
саяси-құқықтық ой пiкiрiнiң тарихындағы рөлi және орны туралы Ахмет
Байтұрсыновта өте жылы ... ... оны ... қоғамына енгiзумен өзiн-
өзi басқару iстерiнiң дұрыс жолға қойылатынын теориялық мағынада дәлелдi
тұжырымдар мен растап қазақ халқының бұл ... ... ... Өзiнiң ,,Земство” деп аталатын мақаласында 1913 жылы өз ойларын
мына мағынада түсiндiрдi: ,,Земство деген-әр ... әр ... ... ... ... өзiне билеу, жұрттың өзiне iстету. Олар жұртқа керек
жұмысты өз ... ... өз ... атқарады. Басқару мекемесi
земский собрание деп, атқару мекемесi земский управа деп аталды.
Собраниенiң уездегiсi ... ... ... ... ... жұрттың сайлаған депутаттары гласный деп аталды...
Уездный земскийсобраниенiң гласныйлары уездный сайлау жиылысымен һәм
волостной сходпен сайланады. Уездный земский собраниенiң гласныйлары
сайланған соң, олар ... ... ... ... ... ... айтылғаннан көрiнедi: земство мәселелерiнде басқарушы
һәм атқарушы халықтың өзi ... ... ... екендiгi. Олардың
iстейтiнi халық жұмысы. Халық өзiне залал келдiрмейтiн, пайда келтiрерлiк
адамдарын сайлайды... Земствоның қолындағы iстiң ... ... ... ... ... қақсайтыны.
Земство қолында болатын халықтың тiршiлiгiне нағыз керектi
жұмыстар. Ондай жұмыстар мынау: ... ... ... ... ... ... әр жылға жұртқа схема жасайды, оны раскладкамен халыққа
бөлiп, үлестiредi, ... ... ... ... керек жұмысқа
жұмсады”.
Бұл Ахмет Байтұрсынов ,,Қарқаралы петицияның” авторы ретiнде 1905
жылы көтерген мәселесiн 1913 жылы да ... ... ... ... ... ... ... қоғамының саяси-құқықтық жүйесiне
енгiзу қажеттiгi өте қажеттi болып тұрғанын аңғарады. Себебi петиция
авторлары земство институтын енгiзу арқылы тәуелсiздiгiн шешу ... Сол ... ... ... бiлiм ... жоғарғы дәрежеге
көтерiп, қазақ халқын жаппай сауаттылыққа тарту болды. Ал, сауаттылықтың
негiзiнде саяси санасы оянған халықтың отарлау ... пен ... ... тұруға мүмкiндiктерi бар.
Сонымен қатар ,,Қарқаралы петициясы көтерген земство мәселесi 21-
26 шiлдеде, 1917 жылы ... ... ... ... ... ... да
өзiнiң шешiмiн тауып, ол туралы былай деп қабылдады: ,,Көшпейтiн елдерге
волосной земство қазiр кiргiзiлсiн. ... ... ... ... ... ... ... Көшпелi елдер деп бiр уезде екiншi уезге баратын
елдер айтылсын.
Волосной земскiлiк ағзалардың сайлауымен уездный земство сайлауы
бiр-ақ рет болсын, екi ... ... ... земствоның управасына
бестен артық ағза сайланбасын. Қазақтың уездный һәм облосной земствосы
олармен бiрге болсын. Сайлау ретiн ... ... ... қылу ... комитеттер ел-елге бiлетiн кiсi(инструктор) шығарсын”.
Осы тұрғыдан алып қарағанда петицияның земство хақындағы идеялары
прогресивтiк ... ... тiптi ... кезенде тәуелсiз Қазақстанда
жергiлiктi өзiн-өзi басқару мәселесi көтерiлiп жатқанда оның тәжiрибесiн
пайдалану ешқандай да көптiк, немесе қажетсiздiк ... ... ... ... ... көрегендiк идеялары қазақ халқының мұңын мұңдап,
жоғын жоқтайтын және ... ... ... ... ... да ол 100 жыл өтсе де өзiнiң өмiршеңдiгiн ... ... ... ... ... ... ... дағдырысы кезеңіндегі Қазақстандағы конституциялық
реформалардың кезеңдері және оның саяси құқықтық негіздері
Қазақстанның саяси тарихындағы ең ... аз ... ... ... соңы мен 90-шы жылдардың ортасындағы қоғамдық-саяси дамуы б.т. ... ... ... қазақстандықтардың қоғамдық санасында өзгерістер орын
алды, олар демократиялық қоғам құндылықтарына өтумен байланысты болды.
өзгерістер эканомикадағы өзгерістерге, тәуелсіздік алуға, жаңа
мемлекеттілікті ... ... пен ... ... ... орнады.
Демократиялық институттардың қалыптасуы ұзақ және күрделі ... ... ... ... ... кезінде конституциялық
реформалар, негізгі мемлекеттік және саяси институттарды қайта құру ... ... ... емес ... ... демократиялық
қоғамның негізгі қағидасы. Сондықтан ... ... ... ... ... Бұл ұйымдар қоғамдық пікірдің қалыптасуына көп ... ... 1986 ... ... ... ... ... ауысуы
және одан кейінгі қуғындаулар қоғамдық-саяси өмірге кері әсер ... ... ... он ... ... Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің
сайлауы өтті.  Бұл әкiмшiл-әмiршiл жүйенің ықпалы әлі де болса жеткілікті
болып тұрған ... ... ... заң ... органының алғашқы
неғұрлым  демократиялық  сайлауы болатын. Сайлау алдындағы тартысқа 360
депутаттық мандат үшін екі ... ... ... қатысты. Республикалық
қоғамдық ұйымдардан 90 адамның ... да ... ... ... ... ... Бұл сайлау толыққанды саяси партиялар болмаған
жағдайда өткенімен, тоталитарлық жүйенің  өзгеру ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан парламентаризмінің
қалыптасу тарихында ерекше рөл атқарды. Бұл бірқатар аса ... ... ... ... 90-шы ... ... ... қамтамасыз етуде көрініс тапты.
«Қазақ КСР Президенті ... ... және ... ... ... Заңына) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы»
1990 жылғы 24 сәуірдегі Қазақ КСР-інің Заңымен ... КСР ... ... еліміздің алғашқы Президенті болып Нұрсұлтан Әбішұлы
Назарбаев сайланды.
1990 жылғы 25 ... ... ... ... Кеңесі  «Қазақ КСР-інің
мемлекеттік егемендігі туралы» Декларацияны қабылдады, онда тұңғыш ... ... және оған қол ... ... ... құқық субъектісі ретінде айқындалды, азаматтық институт, сондай-
ақ меншік нысандарының тең құқылығы енгізілді.
1991 жылғы тамыз бен желтоқсандағы ...... іске ... ... және ... келісімдері КСРО тарихының соңғы нүктесін
қойып, 1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан ... ... ... ... ... ... жария етті.
Он екінші сайланған Жоғарғы Кеңес ымыраға келу жөніндегі екі жылдық
ізденістерден кейін 1993 ... 28 ... ... ... заң жүзінде аяқтаған  және шынайы конституционализмнің орнығуын
жалғастырған Қазақстанның кеңестен кейінгі ... ... ... ... ... ... ... азаматтық
құқықтар мен бостандықтардың нақты кепілдіктерін, демократиялық қоғам мен
құқықтық мемлекет ... ... ... жаңа ... кезеңіне көшу
басталды.
1993 жылғы Конституция, бір партиялық саяси басқарудан, монополиялық
экономикалық жүйеден, тарихи күш ... ... бас ... ... ... оң серпіні үшін өріс ашты. 
Әлеуметтік бағдарланған нарықтық экономикаға көшудің ... ... Заң ... ... қоғамдастықтағы тәуелсіз
мемлекет ретінде заңдастырды.  1993 жылғы Конституция Қазақстан өзін
қазіргі заманғы ... ... ... ... ... ол ... пен көптарапты әрі өзара тиімді ынтымақтастықты қалайды, жалпы
адамзаттық ... ... ... деп ... ... өз ... кеңейту мақсатында жүзеге асырған 1989
жылдың ... ... ... өзгертулер енгізу мемлекеттегі
жоғары лауазымды тұлға. Жоғары ... ... ... ... Бұдан кейін 1990 жылы 24 сәуірдемемлекет басшысы-президент
лауазымы енгізілді. Президентке ... және ... ... ... Бұл ... ... уақыт талабына сай жүргізілген қажетті
шешім болды. Себебі ол елді саяси эканомикалық ... ... ... ... бекітуге бағытталды.
КСРО-ның құлауы оның мүшесі болған мемлекеттердің ... әкеп ... ... ... ... ... ... өтті. Мұның бәрі тарихи шешімдерді қажет етті.
Осындай шешімдердің бірі 1993 ... ... ... қабылдануы болды. Оның қабылдануына ... ... алғы шарт ... Сонымен қатар, Қазақстан
Республикасы ... ... ... деп ... ... ... мемлекеттіңк билік және басқару
органдарына өзгерістер енгізді. Тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... Декларация және
«Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі» [25.44] ... заң ... ... ... ... байқау үшін
декларацияның ережелеріне тоқталып өтейік:
-Қазақ Советтік социалистік республикасы егеменді мемлекет (п-1)
-Республика азаматтары, ... ұлт ... ... ... ол биліктің қайнар көзі болып табылады. Халық билікті өкілетті
органдар арқылы жүзеге асырады. ... ... ... ету ... ... ... ... ССР-нің азаматтығы бар; азаматтарға барлық ... ... ... беріледі; барлық саяси, қоғамдық , діни ұйымдарға
мемлекет және қоғам өміріне араласуға тең ... ... ... ... ... ... аумағында толық және
сыртқы саясатта да толық және ... ... үш ... заң ... ... және сот,
бөлу арқылы жүзеге асырылады; заң шығарушы билік жоғарғы Кеңеске, атқарушы
билік президентке, сот билігі Жоғары ... ... ... ... ... ... мен ... басым танытады;
-Меншіктің барлық түрлері танылады және қорғалуына кепілдік
беріледі;
-Әр ұлт өкілдеріне тең ... мен ... ... ... ... ССР-і халықаралық қатынастардың дербес субъектісі болып
табылады;
Аталғаннормаларды талдау 1993 ж ... ... ... ... ... ... демократиялық қағидалардың жариялануы
заң актілерінде өз көрнісін тапты. ... ... ... заң ... ... қалану кезінде уақытша конституция
болып есептеледі.
2.2 1993-1995 жылдардағы Қазақстан Республикасының Конституциясы
конституциялық құрылыстың ... ... ... ... ... ... салды. Онда билікті бөлу, адам және адамзат құқықтарының негіздері,
әлемдік деңгейге Қазақстан халқының шығу ... сот ... және ... ... ... Конституция талаптарының жүзеге асуы қоғам өміріндегі
жағымды ... ... ... ал Конституцияның өзі саяси,
эканомикалық, ... және ... ... ... құралы болды.
Бірақ реттелуі тиіс көптеген мәселелер шешілмей қалды. Тарихта белгілі
болғандай ешбір ... ... ... сай ... ... бірден
қабылдамаған Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы конституциясы да осындай
жағдайға тап ... ... ... бөлу ... ... ... шешу ... Жергілікті өзін-өзі басқару,
жерге жеке меншік мәселелері 1993 ж Конституцияда қарастырылмаған.
Қазақстан Республикасының 1993 ... ... ... ... өте көп ... ... бұл ... принципін жүзеге асыру мен тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін құруды
қиындатып жіберді. Реформалардың одан әрі жүргізілуі ... ... ... ... өкілді органдардың тиімсіздігін анықтады,
өйткені олар жедел өзгеріп жатқан оқиғаларға шұғыл ... әсер ете ... ... орай ... шешімдер қабылдауға дәрменсіз болды. Он екінші
сайланған Жоғарғы Кеңестің ... ... ... ... ... ... де ... Парламент құрудың қажеттігін дәлелдеді.
Тежемелілік пен тепе-теңдік тетіктерінің жұмыс ... ... ... ... ... ... оны ауыстыруға дейін баруына
мүмкіндік берді, бұл республиканың өкілді органының ... ... ... әкеп ... ... сайланған Жоғарғы Кеңестің өзін-өзі ... ... ... ... өкілеттіктерін   тоқтатуынан басталды.
Алдымен Алматы ... ... ... ... ал ... ... ... және облыстық Кеңестері бірінен соң бірі өз
сессияларында ... ... ... тоқтату туралы шешім
қабылдады. Бұған қоса, 43 халық депутаты өкілеттіктерін тоқтатқаны ... ... ... ... ... ... ... Он екінші
сайланған Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі 11-сессиясының  жұмысы
аяқталар ... ... ... ... ... ... ... тоқтатты. Осындай жағдайда халық қалаулылары Парламент қабырғасында
өткізген ұзақ пікірсайыстардан ... ... ... ... ... мен жергiлiктi әкiмдерге уақытша қосымша өкiлеттiктер беру
туралы заң және ... ... ... мерзімінен бұрын тоқтату
туралы заң қабылдады. Республиканың жоғары өкілді органының соңғы ... ... ... ... іс жүзінде Конституцияға түзетулер
енгізумен бірдей болды.
Сонымен қатар, 1995 ж ... ... ... ... ... 1990 ж сәуір айы мен 1995 ж наурыз айының аралығында жоғары
заң шығарушы орган екі рет ... ... ... ... ... ... бұрын тоқтатылуы, ал екіншісі Жоғары Кеңесті тарату.
Сонымен қатар, Конституцияның қабылдану механизміне ... ... ... және ... ... 1995 ж 30 ... мен 30 ... өтті. Бұл жүйе демократиялық қоғамға тән болмағанымен, қажетті
болды. Бұл ... екі ... ... ... ... ... ... Бір ай көлемінде 33 мың талқылау
өтті. 30 мыңға жуық ұсыныстар мен ескертулер айтылды. Соның нәтижесінде ... 1100 ... мен ... енгізілді. Сондықтан Конституцияны
халықтық деп атауға болады.
Екінші мәселе- қоғам назарын жаңа ... ... ... осы ... ... ... тиіс еді. Мұндай жалпымемлекеттік
шараның қоғам үшін де маңызы ерекше еді.
1994 жылғы 7 ... ... ... ... көп ... ... ... Сайлауға сайлаушылардың 73,84 проценті қатысты.
Небары 135 бір мандатты округтер бойынша 910 адам ... ... 692 адам ... ... ... ... – 5 ... бір депутаттық
мандат үшін күресті.
Уақытша регламентке сәйкес партиялар өкілдіктері ... ... ... ... құрылды: Қазақстан Халық Бірлігі Одағы (ҚХБО –
32 адам), Қазақстан Халық Конгресі ... (ҚХК – 22 ... ... (12 ... және ... ... (12 ... сондай-ақ,
негізінен кәсіби белгісі бойынша қалыптасқан 14 депутаттық топ болды.
Қазақстан ... ... рет ... ... мен ... ... ... қол жеткізіп, мемлекеттік бағдарламалардың қалыптасуына
және қабылдануына ықпал ету мүмкіндігін алды.
1994-1995 ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. 1994 жылғы сәуір –
1995 жылғы наурыз аралығында жұмыс істеген он ... ... ... ... ... ... жұмыс істеген Қазақстанның тұңғыш кәсіби
парламенті болды.
Алайда он үшінші сайланған Жоғарғы Кеңестің тағдыры өте ... ... Ол өз ... ... ... бөлу тетігі логикалық
тұрғыдан аяқталуға дейін ... ... ... мен ... ... нақты мазмұнмен ... ... ... және ... ... аяғына дейін айқындалмаған
мемлекеттік құрылыстың ең бір ... ... ... ... бірге он үшінші сайланған Жоғарғы Кеңестің Қазақстанда
парламентаризмнің одан әрі дамуына алғышарттар негізін салғанын ... Он ... ... ... Кеңестің Төрағасы Ә. Кекілбаев: «Кәсіби
Парламенттің құрылуын, ... ... ... ... ... қоғамдық-
саяси өміріндегі ең бір ірі оқиға деп ... ... ... Оның ... жаңа ... пен демократияның қаз ... ... бірі ... ... ... күнтізбесіне кіретіні
шүбәсіз... Кәсіби Парламент бізде ешқашан болған емес және біз ... және ... ... ... ... ... болдық... Жаңа
мәртебе иеленген Жоғарғы Кеңес өкілеттіктерінің айқындалуы біртіндеп жүріп
жатыр».
Он ... ... ... ... бір ... сәл ... жұмыс істеп,
заңсыз деп танылды, өйткені Конституциялық сот сайлау заңнамасының ... ... ... ... деп ... ... сайлау
соған сәйкес жүргізілген еді.
Жаңа конституцияны қолдап, ... ... 81,9 ... ... Елде дамудың жаңа кезеңі басталды, оған 1995 ж Конституция өз
ықпалын тигізді. Бұл конституция ... ... ... ... және жаңа саяси құрылыстың өзіндік тұрғыда ымыраға келуінің,
ғасырлар бойы құрылған батыс демократиясының ... ... ... ... ... ... ... 1993 жылғы Қазақстан
Республикасының Конституциясы әуелбастан-ақ қайшылыққа толы еді.
1995 жылғы 30 тамызда жүргізілген ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының жаңа
Конституциясы қабылданды.
Жаңа Конституцияның жобасы жұртшылық арасында кеңінен талқыланды.
Азаматтар 30 ... жуық ... ... ал ... Республикасы
Президентінің басшылығымен құрылған ... ... ... ... ... ... кезінде мыңнан астам түзету
ескерілді, осының нәтижесінде Конституция жобасының 99 ... 55-і ... ... жылғы 30 тамызда референдумға қатысқан халықтың 81,9 проценті
жаңа Негізгі Заңды ... ... ... заң шығарушы, атқарушы және ... ... ... ... ... және өзара іс-қимылын
қамтамасыз ететін билікті бөлу ... жай ғана ... ... жоқ ... ... пен ... ... жүйесі баянды етілді. Негізгі Заң
адамның жоғары құндылықтары ... оның ... ... мен
бостандықтарын бекітті.
Мемлекеттік билікті бөлудің принциптері оның бірлігіне қайшы
келмейді, оның тармақтарының ... ... ... ... ... ... ... шоғырлану мүмкіндігі болмауын көздейді. Бірыңғай
мемлекеттік билік ... ... ... іс-қимылы осыдан
көрінеді. Ал биліктің тежемелілігі мен ... ... ... ... ... етуге ықпал етеді.
Қазақстанды президенттік республика деп жариялаған 1995 жылғы 
Конституция, сондай-ақ «Қазақстан ... ... және ... ... ... «Қазақстан Республикасының Үкіметі
туралы», «Сот жүйесі және судьялардың ... ... ... ... ... тармағының мәртебесі мен функциясын реттеді.
1995 жылғы Қазақстан Республикасының Конституциясында ... ... ... ... ... ... ... өкілді органы
болып табылатыны бекітілген.
Парламент тұрақты негiзде жұмыс iстейтiн екi ... ... ... ... әр ... республикалық маңызы бар қаладан және Қазақстан
Республикасының астанасынан екi адамнан, тиiсiнше облыстың, республикалық
маңызы бар ... және ... ... барлық өкiлдi органдары
депутаттарының бiрлескен отырысында сайланатын депутаттардан құралады.
Сенаттың жетi депутатын ... ... ... ... ... ... жетi ... тұрады. Алпыс жетi депутат
республиканың әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiсi ескерiле ... ... ... ... саны тең бiр ... ... сайлау округтерi
бойынша сайланады. Он депутат бара-бар өкiлдiк жүйесi бойынша және бiртұтас
жалпыұлттық сайлау ... ... ... ... тiзiмдер негiзiнде
сайланады. 
Сенат депутаттарының өкiлеттiк мерзiмi - алты жыл, ... ... ... - бес ... ... 30 тамызда жалпы халықтық референдумда қабылданған
Қазақстан Республикасының Конституциясында ... ... ... ... ... бекітілді. Осыдан кейін ғана ел Президенті ... ... ... ... ... заң күші ... қол қойды, оған сәйкес қос палаталы Парламентке ... ... 1995 ... ... өткізілді.
1995 ж Конституция Қазақстан Республикасының халықаралық аренада
тәуелсіз ... бар ... деп ... ... таңда Қазақстан БҰҰ-ның
толық мүшесі, ТМД елдеріндегі қауіпсіздік жүйесінің белсенді ... ... ... ... ... мен өзара әрекет етудің аумақтық
және мемлекетаралық ұйымының бастамасышы ... ... Бұл ... ... ... Қазақстан жақын алыс және шет елдермен екі ... ... ... ... ... ... ... күні
халықаралық қатынастардыңбелсенді қатысушысы. [26.9]
Конституциялық құрылымның тағы бір сипаттамасы Қазақстанның
унитарлы ... А.А. ... ... ... унитарлы нысанының
келесі белгілерін атап айтқан: бір конституция, аумақ, азаматтық, ... ... ... ... ... Бұл ... бәрі
Қазақстан Республикасына тән. 1995 ж ... ... ... ... атап ... Қоғамдық және мемлекеттік
институттардың бірігуіне тиым салынды. [27.12]
Конституцияда Қазақстан ... ... ... деп ... 1995 ж ... ... мемлекет құруға барлық жағдайлар
көзделген.
Сонымен қатар, Қазақстан Республикасын конституциялық мемлекет
ретіндегі тағы бір ... адам ... мен ... ең ... деп тануы. Бұл құқықтар мен бостандықтар «Адам және ... ... ... ... 1993 ж ... салыстырғанда 1995 ж
конституция «Адам» түсінігін енгізді, бұл әлемдік деңгейге сай ... ... ... мемлекет, яғни азаматтарға өз
отбасын тиісінше материалды түрде ... ... ... ... жасалған. Республика жоспарлы эканомикадан нарықтық эканомикаға
ауысу кезеңінде, сондықтан ... ... ... ... ... ... Азаматтардың құқықтарының ең маңыздысы
меншік құқығы, ... жеке және ... ... тең дәрежеде
танылады және қорғалады.
1995 ж конституцияға сәйкес Қазақстан Республикасы ... яғни ... ... дін міндетті емес. Дін мемлекеттен бөлініп
қарастырылған.
Жоғарыда аталған ... ... ... ... ... кезеңдеріне арналды және оның даму
ерекшеліктері мен заңдық бекітуін қарастырдық.
2.3 Қазіргі кездегі ... ... ... құқықтық және саяси дамуы
Конституциялық реформа өткізу мәселесі «Отан» ... ... ... түрде президент бастамасымен көтерілді. Бірақ бұл мәселені
бұған дейін де мамандар көтерген.
1995ж Конституция елді ... ... ... ... ... ... қалыптастыруды қамтамасыз еткен құқықтық құжат. Бірақ
бүгінгі күні ол әрі қарай жетілдіруді талап ... ... ... ... ... Қазақстан дамуының саяси негіздерін жасау.
Конституциялық реформа туралы ұсыныстарды қортындылай ... ... үш жолы ... ... ... ... конститусияға
мүмкіндігінше аз өзгерістер енгізу.
Екіншісі-қазіргі конституцияға елеулі өзгерістер енгізу арқылы
конституциялық ... ... ... ... Көптеген мамандар реформа
қазіргі конституция негізінде жүргізілуі тиіс. Бұл жол 1995 жылы ... ... ... қалуға мүмкіндік береді.
Қазақстан Республикасы өзінің тәуелсіздігін жариялағаннан кейін әлемдік
ұстанымдар аясында өмір сүруге бет бұрған ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру және мемлекеттегі
билікті тежемелік-теңгермешілік қағидасы негізінде жүзеге ... ... Бұл ... ... ... ... ... мүмкін емес, сондықган да
бұл бағытта мемлекеттік іс-шаралар жүзеге асырылған болатын.
Жоғарыдағы ... ... ... ... бір ... ол адам ... мен ... сақгау және оны тиісінше
қамтамасыз ету. Осы бағыттағы ең маңызды ... бірі ... ... бөлу ... ... ... жүзеге асыру. Елімізде билік
бөлу қағидасы ең алғаш рет егемендік туралы ... ... ... ... ... ... болашақ конституциялық кұқықгық
дамуына негіз болып табылды. Билік бөлу қағидасы тәуелсіз Қазақстанның 1993
жылы қабылданған алғашқы Конституциясында көрініс ... ... ... одан ... ... 1995 жылы 30 ... қабылданғаны
белгілі. Бұл конституцияның 3 бабында мынандай норма белгіленді:
"1. Мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы-халық.
2. Халық ... ... ... ... және еркін сайлау
арқылы жүзеге асырады, сондай-ақ өз билігін жүзеге асыруды мемлекеттік
органдарға береді.
3. ... ... ... ешкім де иемденіп кете алмайды.
Билікті иемденіп кетушілік заң бойынша қудаланады. Халық пен ... ... ... Республика Президентінің, сондай-ақ өзінің
конституциялық өкілеттігі шегінде парламенттің ... бар ... мен өзге де ... ... ... ... өкілеттер
шегінде ғана мемлекет атынан билік жүргізеді.
4. Республикада ... ... ... ол Конституция мен заңдар
негізінде заң шығарушы , атқарушы және сот тармақтарына бөліну, ... әрі ... ... ... ... ... іс-қимыл
жасау принципіне сәйкес жүзеге асырылады"
Казіргі кезеңде бұл конституциялық қағида белгілі
дәрежеде қоғамда жүзеге асып ... ... ... С.С. ... ... 1995 ... ... маңызы туралы мынандай ой
білдіреді: "Принятие Конституции Республики Казахстан 1995 г. ... ... ... ... ... ... ... разделения
государственной власти,
которая позволила бы обеспечить ее единство и эффективность.
Поэтому в Конституции ... ... ... что ... власть является единой, так как
суверенитет народа неделим; но ... она на ... ... функций между различными
государственными органами".
Қазақстан Республикасының 1995 жылғы конституциясын қабылдау, ең
алдымен, оның ... мен ... ... ... ... ... ... жаңа моделін жүзеге асыру қажеттігінен туындады.
Сондықтан да ҚР Конституциясында мемлекеттік билік ... ... ... бөлінбейді; бірақ ол жариялылық функцияларын әр ... ... ... бөліп жайғастыру негізінде қызмет етеді, -
деп ерекше ... ... ... ... біз ... ... 3-ші бабының мәніне сүйеніп келіп отырмыз:
"республикада мемлекеттік билік біртұтас, ол ... мен ... заң ... ... және сот ... бөліну, олардың
тежемелік әрі тепе-теңдік ... ... ... ... ... жасау
принципіне сәйкес жүзеге асырылады".
Мемлекеттік өкімет билігін бөлісу принципін жүзеге асыруда ... ... ҚР ... ... ... ... ҚР Президенті (3 бөлім), ҚР Парламенті (4 бөлім), ҚР Үкіметі (5
бөлім), Конституциялық ... (6 ... және ҚР ... Соты (7 ... бөліп жайғастыру маңызды роль атқарады. Бүгінгі таңдағы
Конституцияның ... ... ... ... ... аталған
органдардың қызметін адам құқықтары мен ... ... ... ... ... мен ... негізінде өзара іс-қимыл жасау принципінде
құру.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ҚР Конституциясы әу-бастан-ақ ҚР Президентінің
мәртебесін реттейді, Қазақстан Республикасының ... ... мен ... ... ... ... ... орны мен ролі
Қазақстан Республикасы Конституциясының 40-шы бабында өте ... да ... ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы саясатының негізгі ... ел ... және ... ... атынан өкілдік ететін ең жоғары лауазымды тұлға.
Аталған конституциялық норманың мазмұнына ... ... ... даму ... , оның ұзақ мерзімді
біріншілігін (приоритетін), эволюцияның жалпы ... ... ... ... ... жүктеледі екен. Осымен
Конституция Президенттің мемлекеттік механизм және мемлекет билігін бөлісу
жүйесінде алатын орнын ... ... ... - ... пен мемлекеттік билік ... ... ... адам және ... мен ... нышаны әрі ... ... ... ... тармағының келісіп жүмыс істеуін және өкімет
органдарының халық алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз ... Бұл ... ... ... ... ... ... де жатпайтынын
аңғарғандай боламыз. ... ... ... ... ҚР ... нақгылы
өкілеттіктер берілген. Осылардың қатарында ең ... ... ... ... және сот ... ... ... Бұл
ретте Президент билік тармақгарының өзара ... ... ... ету ... ... ... ... президент келесі аса маңызды өкілеттіктерге ие:
Парламент қабылдайтын заңдарға вето қою, яғни ... ... ... салу үшін ... ... күші бар ... мен қүқыктық актілерді
шығару; Парламентке кезекті және кезектен тыс ... ... ... ... шығару; депутаттардың қзақстан халқына
беретін ... ... ... ... ... тыс бірлескен
отырыстарын шақыру; Парламенттің өкілеттігі мерзіміне ... 7 ... оның ... ... ... әр ... ... санының үштен екісінің дауысымен бір жылдан аспайтын мерзімге заң
шығару өкілеттігі ... (53-ші ... 4-ші ... ... ... ... заң жобасын енгізілген күннен бастап бір ай ... ... ... ... ... ... заң күші бар
Жарлық шығаруға хақылы (61-ші баптың 2-ші тармағы).
Сөйтіп, бүгінгі танда Парламент пен ... ... те, заң ... ... ... ... бұл ... олар заң актілерін бір мезгілде
шығарады деп ұғынбау керек. ... ... ... ... ... ... аса ... қоғамдық қатынастар шеңбері айқын
белгіленген. Екіншіден, Президент тек конституцияда тікелей қарастырылған
жағдайларда ғана заң актілерін ... ... ... ... өткен Президенттің заң шығару құқығы
Конституцияны қабылдау кезінде ... ... ... ... ... конституциялық заң шығарушылығына тән ... ... ... жөн. Мәселен, Италия Республикасы Конституциясының 76-шы бабына
сәйкес "заң шығарушылық қызметі, егерде осындай ... ... ... ... ... ... және ол ... бір мәселелер
шеңберінде белгілі бір мерзімге белгіленсе, Үкіметке берілуі мүмкін"- ... Дәл ... ... өзге де алдыңғы қатарлы елдердің
Конституцияларында кездестіруге болады. ҚР ... заң күші ... ... ... пен ... ... ... олардың
күшін кезек күтпейтін мәселелерді шешуге бірлесе күш қосуын ... ... ... ... ... ... Сенаттың 15 депутатын
тағайындау кұқығы кәсіпқой заң ... ... ... ... ... және ол ... ... ролімен
қарастырылған. Аталған шара Парламентте белгілі бір ... ... және ... ... ... ... (конструктивті)
диалог орнатуға ыкпал етеді, деп ... ... ... ... ... ... өкілеттігіне төмендегі жәйттер
жатады:
Үкімет және басқа да атқару ... ... ... ... оның маңызды шешімдерінің барлығы туралы баяндамасын
түрақгы тындап отыру құқығы;
Егер олар өздеріне жүктелген ... әрі ... ... ... ... немесе парламент ... ... ... ... пен оның ... мүшесінің жұмыстан кету туралы
мәлімдемесін қабылдау қүқығы;
өз ынтасымен Үкіметтің ... ... ... және ... Үьсімет мүшесін қызметінен босату
туралы шешім ... ... ... ... өзге де ... және ... органдары актілерінің ... ... ... жартылай
жоққа шығару немесе тоқгата түру құқығы;
Премьер —министрдің ұсынуы бойынша әкімдерді тағайындау қүқығы.
Атқару органдарының ... ... ... ... ... салыстырғанда үлкен дербестікке иелігі бар. Мәселен,
Парламенттің келісімі тек ...... ... ғана ... - ... ... ... Президент Үкіметтің қүрылымын
анықгайды, оның мүшелерін тағайындайды және жүмыстан ... ... ... ... ... оның аса ... мәселелер бойынша
отырыстарында төрағалық етеді, Үкіметке Парламент Мәжілісіне заң ... ... ... ... ... ... ... күшін толық
немесе жартылай жояды немесе тоқгата түрады. Ол - ол ма, егер ҚР 1993 ... ... ... ... ... тек Бас ... ... Төрағасының каңдидатураларын ғана үсынатын болса, енді ол парламенттің
келісімімен ... ... ... ... ... келісімімен Үлттық Қауіпсіздік Комитетінің төрағасын
тағайындайды.
Жалпы ... ... ... ... ... ... кеңейтіледі. Ал бүл өз кезегінде президенттің үлкен дербестігін
және Парламенттің еркіне онша ... емес ... ... Осымен
қатар ҚР Үкіметі мен Премьер — министрдің ролі мен ... ... ... ... ҚР ... сот ... өкілеттіктері де айтарлықгай кеңейтілген . президент жергілікті
соттардың судьяларын ... ... ... ... ... ауқымды өкілеттіктерге ие. Яғни, ... сот ... ... ... Парламенттің Сенатына Республика Жоғарғы
сотының Төрағасы, ... сот ... ... мен судьяларын сайлау
немесе қызметінен босату туралы үсыныстар жасайды. Жоғарғы сот ... ... ... ... ... мемлекеті басшысының үйлестіру сипатындағы өкілеттіктерімен
қатар ... ... ... ... ... ... де бар. Бүлар: Президенттің Парламентті тарату жэне үкіметтің
отставкасын қабылдау ... ... ... ... ... және ... кез-келген мүшелерін қызметтерінен босату туралы
шешім қабылдау құқығы.
Президент Парламентті келесі жағдайларда тарата ... ... ... ... ... Премьер -министрді тағайындауға
екі рет келісім бермегенде; Парламенттің Палаталары арасындағы немесе
Парламент пен ... ... ... ... ... келіспеушілік салдарынан саяси дағдарыс болғанда (63- ... 1-ші ... егер ... билігі тармақгары арасында еңсерілмейтін
келіспеушіліктер пайда болған жағдайда, толғағы жеткен осы ... ... ... ... ... Бүл міндет өкімет билігі тармақгарының
келісімді ... ... ету ... оның ... ... түрде ... ... ... билік бөлісу жүйесіндегі бүгінгі ролі - оның ... ... ету ... ... ... ... Республикасының Конституциясы бойынша
өьсілеттіктерін қарастырып көрелік (ҚР Конституциясының 4-ші бөлімі)
Қазақстандағы демократиялық өзгерістер ... ... ... пен
парламентаризмді қалыптастыруды аса маңызды міндеттер ... алға ... ... заң ... ... ... ... береді:
"Парламентаризм дегеніміз өкілетті орган — парламенттің басқа органдармен
арақатынастағы формальды үстемдігін білдіретін заң ... және ... ... ... ... ... жүйесі. Парламентаризм
жағдайында үкіметті парламент күрастырады да ол оның ... ... ... ... ... ... басты сипаты да осы
емес пе?
Кейбір зерттеушілердің пікірі бойынша президенттік ... ... ... ... ... ... жиі ... занды басшысы-Президентке) сенімсіздік білдіру ... ... ... ... жүйесі деп үғыну баршылық. Ал
министрлер өз кезегінде президент алдында да ... ... қала ... (қос
жауапкершілік). Белгілі ресей мемлекет танушысы В.Е. Чиркин осындай пікірді
үстанады. Советтік ... ... ... ... ... кең ауқымда үғыну қажет деп есептейміз осы
заманғы демократиялық елдерде жоғарғы өкілетті органдарға тән ... ... ... ... ретінде бірте-бірте қалыптастырған жөн.
Қазақстан Республикасының Конституциясының билік бөлу ... ... ... әлі ... ... пайдалана қойған жоқ.
Қазақстан Республикасында билік бөлу қағидасы мынандай ерекшеліктерімен
жүзеге асуда:
Билік бөлу қағидасы биліктің біртүтастығы негізінде;
Билік ... яғни заң ... ... сот ... ... ... ... теңгермешілік тепе-тендік
қағидасының үйлесімділігі негізінде.
Билік бөлу қағидасы ... ... ... ... ... ... құқықгық даму тәжірибесіне енгізілген
болатын. Билік бөлу қағидасы Қазақстан Республикасының 1993 жылғы және ... ... ... ... ... кезеңде билік бөлу
қағидасы конституциялық құқықгық тұрғыдан түрленіп, ... ... ... ... асуы жоғарғы мемлекеттік органдар жүйесінен ... ... ... ... өрбітіліп дамытылуда.
Қорыта келгенде, билік бөлу принципін Қазақстанда жүзеге ... ... ... ... ... ... дамуды бастан
кешуде. Болашақга бүл бағытта әлі ... ... ... ... қажет.
Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу жолын қарастырсақ,
бұл мәселе конституцияның 91 бабында көзделген ... ... ... референдум арқылы енгізіледі делінген. Бұл бір қарағанда ... әдіс ... ... ... да ... дұрыс, себебі референдум қате шешімдер қабылдауға әкеп соғуы да
мүмкін. А. Шайоның ... ... ... ықпалға беріліп, кез-келген
мәселені шешуге қаблетті емес. Конституциялық референдум ... ... ... ... ... ... мен өзін-өзі басқару
институттарын жетілдіру қажет және Жоғарғы Сотты құру тәртібіне ... ... ... сот ... 6 жыл ... ... ... төменгі соттарға тағайындау қажет, бірақ оларға Жоғарғы Соттың экс
судьясы ... беру ... ... ... судьялар тәуелсіздігін
қамтамассыз етіп, төменгі соттардың қызмет сапасын арттырады. [28.26]
Соңғы кездерде Қазақстанда конституцияға ... мен ... жаңа ... ... ... ... жиі айтылады. Негізгі
заңға қажетсіз өзгерістер мен толықтырулар енгізу құқықтық ... ... және ... ... ... орын ... тәжірибеге сүйенсек, көптеген конституциялар өзгерістерге
ұшыраған олардың объективті себептері болған. Конституцияға ... ол ... және ... ... ... егер оны халық қолдамаса,
егер нормалар мемлекеттік билік органдарының құрылымына сай ... ... ... мамандардың пікірінше мұндай себептер жоқ.
Сондықтан 2005 ж ... ... ... ... және ... хат
жолдап, Ата Заңымызды ауыстыруға қарсылықтарын білдірді.
1995 жылғы Конституция біздің еліміздің шынайы егемендікке, қазіргі
таңдағы экономикалық ... ... ... ... ... айналуымызды қамтамасыз ететін құқықтық құжат болып
табылады. ХХ ғасырдың 90 жылдардың ортасында ... және ... ... нормалар бүгінгі таңда олардың ары қарай жетілдіруін,
дамытуын қажет етеді. Яғни, ... адам ... ... ... ... ... халықтың және әкімшіліктің
тиімді басқару мемлекетіне айналуына ықпал ететін нормалар, ... ... ... ... мақсаты Қазақстан
дамуының жаңа саяси негіздерін жасау болып табылады.
Қазіргі таңда Қазақстанда Конституциялық реформаларды жүргізуге
толық ... ... бар. ... ... жүргізу
бойынша ұсынылған ұсыныстарды қарастыра отырып, оны ... ... ... ... атауға болады:
Бірінші жолы – бұл ... ... ... ... ... ... аз өзгерістер еңгізу.
Екінші жолы – Қолданыстағы Конституцияға елеулі түрде өзгерістер
еңгізу, оның нәтижесінде Конституциялық ... ... жолы – Жаңа ... ... ... соның ішінде Қазақстандық белгілі заңгер
ғалымдардың көзқарастары бойынша Конституциялық ... ... ... ... ... қажет. Бұл біздің мемлекетімізге
негізі 1995 жылы қабылданған, сөйтіп уақытпен сыналып, қазіргі таңда ... мен ... ... Конституциялық негізді сақтап қалуға мүмкіндік
береді. Сонымен қатар ... ... ... ... ... асуы ... халқына оның негіздерінің
мызғымастығымен және жаму барысының бірізділігін ... бір ... ... толықтырулар мен өзгерістер қалай
еңгізілуі керек?
Былай қарағанда бұл сұрақ ... бір ... ... етпейді, өйткені
оның жауабын Қазақстан Республикасының Конституциясының 91 бабының ... ... ... ... ... ... ... мен өзгертулер президенттің жеке ... ... ... ... ... бойынша Республика Президентінің шешімі бойынша
өткізілетін Республикалық референдуммен еңгізілуі мүмкін» деп ... ... ... ... ... бірі ... табылады
бірақ, Конституцияны қабылдауға немесе оған өзгертулер еңгізуге бұл нысанды
қолдануға болмайды, себебі ол нақты бір ... ... ... бойынша
азматтардың еркін анықтауға бағытталған. Конституция – маңызды ... оның ... ... ... ... мен ... ... етеді. Ал
референдум барысында бұған қол жеткізу мүмкін емес. Демократияның ... ... ... ... тарихта болған, орын алағн мән-
жайларды назардан тыс қалдырмау керек. ... ... ... және ... диктаторлар референдумда өздерінің өкілеттігін күшейтіп, ... ... ... ... ... үшін ... ... демократиялық Үкіметтердің өзі де белгілі бір шешімдердің
қабылдану қажеттігін ... ... БАҚ ... ... өтетін
орны мен уақыты бақылау арқылы қажетті нәтижелерге қол жеткізе алады.
Конституциялық реформалауды жүзеге ... ... ... ... ... қажет?
Конституциялық реформаларды жүзеге асыру барысында Президент, Парламент,
Үкімет, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін өзі басқаруға қатысты
нормаларды жетілдірумен қатар, Жоғарғы сотты құру ... де ... ... ... ... ... ... 2010 жылы ЕҚЫҰ-ға
төрғалық етуіне қол жеткізуіне орай Қазақстан Республикасының сайлау
жүйесіне БАҚ туралы ... да ... мен ... ... ... Одағының ыдырауы және тәуелсіз мемлекеттердің қалыптасуы
олардың құқықтық ... ... ... ... қажет етті.
Тәуелсіздік алуға байланысты республикаларда тәуелсіз, дербес заң
шығарушылық қажет болды. Одақтық ... ... ... ... ... әр ... өз ... ескеріп, өз
конституцияларын қабылдады.
Қазақстанда конституциялық заң шығару процессі күрделі жүргізілді,
бұған сол ... ... ... және ... ... ... тигізді. Сонымен бірге бұл процесс барлық одақтас
республикалармен ортақ белгілері болды. Жаңа ... ... ... өте ... акт ... ол ... және ... дамуындағы жаңа
кезеңді білдірді, мемлекет дамуының алғышарттарын белгіледі.
Конституция құқықтық ... ... оның ... ... ... Ол заңдылық пен құқықтық тәртіптің кепілдігі, саяси жүйенің ... ... ету ... және ... ... ... ... болып табылады.
Кеңес одағы тұсында ҚазССР Конституциясы иерархиялық баспалдақтың
бірі болса, ... ... ... ... ... ... шын мәнінде негізгі заңға айналды. Онда қоғамдағы өзгерістер,
әлеуметтік прцесстер, егемендікті ... ... ... ... нарықтық
эканомиканың қалыптасуы, адам және адамзат құқықтары көрніс тапты.
Қазақстан ... ... ... тәуелсіздігін бекітеді,
адам және адамзаттың негізгі құқықтарын, ... ... ... ... құқықтық мемлекеттің қажетті шарты. Конституция
құқықтық жүйенің ажырамас бөлігі, сонымен ... ол ... ... ... ... мен ... ... Республикасының Конституциясы адам құқықтарының ең жоғарғы
құндылығы, халық билігі, ... ... ... ... ... ... ... саяси және идеалогиялық плюрализм, меншік ... ... ... ... ... нық нормативтік базаны
қалыптастырады.
1995 жылғы Конституция қазіргі таңдағы қайта құрулар жолында дамудың
үлкен потенциалына ие. Мемлекет басшысының айтуы ... ол ... ... ... жоқ, оның ... ... қабылдауға, заңнаманы жетілдіруге
және либералды нарықтық экономикалы, еркін демократиялық мемлекет жолындағы
біздің ... одан ... ... ... беретін құжат болып
табылады». Соның дәлелі ретінде және Конституцияның ең құнды ... ... ... ... заманнан алып өту мақсатында біздің елбасымыз Н.Ә.
Назарбаев Парламент ... ... ... ... ... ... атты Казақстан Республикасы халқына Жолдау салады.
Елбасының Қазақстан халқына арнаған «Дағдарыстан ... мен ... ... ... ... ... жан-жақты жәрдем
көрсетуді қатаң тапсырды. Дағдарыс жағдайында тұрғындарға көмек көрсету
бағытында мемлекеттік ... ... ... ... ... ... қамту, оларға әлеуметтік қолдау көрсету жұмыстарына ауқымды
қаражат бөліп отыр. Дағдарысты жеңу ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік аз қамтылған ауыл тұрғындарын
көтеру болып табылады. Аталған бағытқа ... ... ... ... ауыл ... ... ... қолы созылды. Жолдауда тұтас ел мен
әрбір қазақстандыққа дағдарыс кезеңінде жасалатын нақты бағыттар мен ... ... ... ... Ең ... міндет – қоғамдық келісімді сақтау
болып табылады. ... ... ... мен ... мықтылық
деңгейін сараптап-талдаушы күш. Сондықтан, бүкіл қоғам ... ... ... көтеру бағытында аянбай еңбек етуіміз тиіс. [29]
Халық бірлігі мемлекеттілік негізі. Қоғамдық бірлікті ту етіп ... ғана біз ... ... ... ... ... елі
туралы ұлы мақсаттар қоя аламыз.
Біздің конституция бізге үлкен мүмкіндіктер береді. Неміс ... ... ... ... яғни ... ерік ... сақтауға және қорғауға септігін тигізеді, бірақ ол ешқашан жеке
азаматтардың еркінсіз бостандықты қалыптастыра ... ... ... ... Г.С. Становление конституционного строя Республики
Казахстан – Алматы: Жеті жарғы, 1997-182с.
Сапаргалиев Г.С. Конституционное право Республики ... ...... Жеті ... 1998-216с
Кубеев Е.К. Конституционный строй Республики Казахстан –
Караганда: Болашак-Баспа, 1998-173с.
Баишев Ж. Казахстан: этапы государственности ... ... Жеті ... ... Е.К., Котов А.К. Государство Казахстан: от ханской ... ... ...... Жеті жарғы, 1995-146с.
Котов А.К. Конституционализм в ... опыт ... ... ... ...... Каз ГЮА Баспасы, 2000-137
Ащеулов А.Т. Этапы становления конституционного законодательства
и конституционализма // Мир ... №8 – ... М. ... ... ... взглядов деятелей
“Алаш” - Алматы: Атамура, 1998-580с
Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и ...... А. В ... до ... ...... ... 1995-566с.
Конаев Д.А. атындағы университет // “Хабаршы”.-2001. -ISSN 1606-
42087.- C.40
Қазақ КСР-ның Егемендігі туралы Декларация – ... ... жылы 30 ... ... ... ... – Астана: Елорда , 2008-56
Нурпеисов Д.А. Суверенный Казахстан нарубеже тысячилетий – Астана:
Елорда, 2001-284с.
Сартаев С.С., Назаркулова Л.Т. ... ... ...... ... ... М.Т. ... Казахской ССР в системе
конституционного права СССР – Алматы: Казахстан, 1981-246с.
Социалистицеские Конституции: становление и ... отв. ... Б.Н. - М: ... ... Е.М., Марченко М.Н., Стешенко А.А. Конституционное
право стран Содружества Независимых ... – М: ...... ... ... ... ... ССР – Алма-ата: Казахстан,
1978-43
Зиманов С.З. О концепции и структуре Конституции Казахской ССР –
Алматы: “Наука”, ... по ... ... и ... зарубежных стран.- Москва,
1984.
22. Зиманов С.З. ... и ... ... ... ... ... ... 1970.-303с.
23. Вестник ВС Казахской ССР – Алма-ата, 1990-408с.
24. Өзбекұлы С. Арыстары алаштың. –Алматы: Жетi Жарғы, 1998.- ... ... Н.А. ... на 47-й ... ... Ассамблеи
ООН // Казахстанская правда – 1992 -№9. ... ҚР ОМА, 64 қор, 1 ... 5658 ... ... А.А. ... ... ... и развивающих стран-
М: Юрид. Лит., 1989-150с.
28. Кутафин О.Е. Конституционные основы общественного строя и
политики СССР – М., 1985-90с.
29. ... ... мен ... ... ... Н.Ә. ... ... жолдауы 10 наурыз 2009ж.
http://www.elmedia.kz/kz/?p=54
30. Поппер К.Р. Предположения и ... Рост ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дәрістер - Тарих88 бет
Каспий теңізі туралы10 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
Билер соты7 бет
Ежелгі жырлар мен жыраулар поэзиясының ерекшеліктері4 бет
Ең бай адамдар3 бет
М. Мағауин жайлы бірер сөз22 бет
Мұхаммед Хайдар Дулатидың негізгі еңбегі “Тарихи-и-Рашиди”6 бет
Сәбит Мұқанов 10 бет
Уот Тайлер басқарған шаруалар көтерілісінің басталуы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь