«Алаш» партиясының бағдарламалық құжаттарындағы саяси-құқықтық идеялар

Кіріспе
1. «Алаш» партиясының бағдарламалық құжаттарындағы саяси.құқықтық идеялар
2. Ә.Бөкейхановтың құқықтық және саяси көзқарастары
3. «Үш жүз» партиясының бағдарламасындағы саяси. құқықтық идеялар
ХІХ ғасырдың аяқ шені мен ХХ ғасырдың бас кезі Россия топырағына жаңа бір елеулі өзгеріс әкелді: орыс капитализмі өзінің даму жолындағы ең жоғары сатысы-имперализмге көтерілді. Осыған орай Россия империясының отары болып келген елдерге ол ықпалын бұрынғысынан анағұрлым күшейте түсіп, енді тек қана заттай бұйымдарын өткізу, яғни сауда-саттықты жабайы түрде жүргізуді қанағат етпей, қазақстан тәрізді қиыр шеттегі бай өлкелерде өндіріс орындарын құру ісін жедел қолға алды.
Ертеден қазақ жеріне көз тіккен, қызығып қараған-отаршылар бұл қасіретті дертті біртіндеп енгізді, оның ел ішіне дендеп кіруіне жағдай жасады. Стратегиялық саясатты жүзеге асыруда отаршылдар біртіндеп, жоспарлы түрде қимылдады. 1822-1867 жылдары бірте-бірте аға сұлтандық, сұлтан-правительдік жүйе өмірге келді. қазақтың шұрайлы жерлеріне ішкі Ресейден келген босқындар қоныс тепті. Солар арқылы қазақ арасына басқыншы елдің дәстүр-салты күштеп енгізіле бастады. Бұдан кейін 1868 жылы қазақ даласы облыстарға, уездерге, болыстарға, ауылға бөлінді де, сатылы бағындыру жүйесіне негізделген мемлекет аппараты пайда болды. Міне, осындай қисынсыз саясат елдің тұтастығына жік салды, ынтымық-бірлігіне арқау түсірді. Патша үкіметі озбырлық пен өктемдік үстіне ұлт араздығын қоздыру саясаты арқылы Россиядағы көп ұлтты елдерді өзіне бағындырып ұстамақ болды. Ондағы көздеген негізгі мақсаты-еңбекші халықтың, әсіресе «бұратана» деп саналатын елдердің бұқара көпшілігінің орыс халқының ұлы мәдениетінен сусындап, өзара туысқандық қарым-қатынастарын күшейтуіне кедергі жасап, сондай-ақ, орыс немесе басқа халықтар болсын-бәрін қара түнек қараңғылықта ұстап, саяси өмірге қатынастырмау еді. Көп ұлтты империяға айналған Ресей ХVІІІ ғасырдан бастап-ақ жүйелі және мақсатты түрде қазақ қоғамын, қазақ елін мемлекеттік тұтастығынан айыру, сол арқылы қазақ қоғамына, қазақ жеріне терең бойлап ену саясатын жүргізді. ХХ ғасырдың бірінші жартысында еліміздің ішкі жағдайына ірілі-уақты оқиғалар болды. оның ішіндегі ең бастысы-1905 жылғы буржуазиялық-демокартиялық төңкеріс пен 1917 жылғы Ақпан, қазан төңкерістері еді.1917 жылы ақпанда өкімет басынан келген Уақытша үкіметтің халыққа қарсы бағытталған саясаты, сондай-ақ қаақ өлкесіне Ресейден ағылған ақ гвардияшылардың елді талан-таражға түсіруі қазақстан экономикасына көп зиянын тигізді. өнеркәсіп өнімінің көлемі өте төмендеп кетті. Азық-түлік пен ең қажетті заттардың тапшылығы қатты білінді, қағаз ақшаның құны құлдырады. 20-жылдары елімізде шаруашылықтың қай саласы болмасын соғыс мұқтажына бағытталып, елде электр станцияларын салу, көмір, мұнай, шойын, болат өндіруді қолға алу, жер тыңайтқыштарын өндіру, оны суландыру, тағы да басқа агротехникалық жұмыстарды жүргізу шаралары аса қажет болды.
ХХ ғасырдың 20-30 жылдары қазақ халқының басынан өткізген ең бір қарама-қайшылықты, қасіретті тарихи кезең болды. Республикада үлкен өзгерістер жүргізілді. қазақ АКСР территориясы межеленіп, бекітілді. қазақ зиялыларын көп жылдар бойы толғандырып келген мәселелердің бірі-көшпелі және жартылай көшпелі халықты отырықшыландыру жедел қарқынмен болса да жүзеге асырылды. қазақ елінің экономикалық, саяси-әлеуметтік жағдайы үлкен өзгерістерге ұшырады. қаладағы өндіріс пен кәсіпорындардың дамуы, темір жол жүйесінің келуі далаға капиталдың ағылуын күшейтті.
Қазақстан Республикасын саяси-құқықтық тарихы (Ғ.Майманов ИГП КП под Редакций С.С.Сартаев )
        
        Жоспар
Кіріспе
1. «Алаш» партиясының бағдарламалық құжаттарындағы саяси-құқықтық
идеялар
2. Ә.Бөкейхановтың құқықтық және саяси көзқарастары
3. «Үш жүз» ... ... ... ... ... ғасырдың аяқ шені мен ХХ ғасырдың бас кезі Россия ... жаңа ... ... ... орыс ... ... даму ... ең жоғары
сатысы-имперализмге көтерілді. Осыған орай Россия империясының отары болып
келген елдерге ол ықпалын бұрынғысынан ... ... ... енді тек
қана заттай бұйымдарын өткізу, яғни сауда-саттықты жабайы түрде жүргізуді
қанағат етпей, қазақстан ... қиыр ... бай ... ... құру ісін ... ... алды.
Ертеден қазақ жеріне көз тіккен, қызығып ... ... ... біртіндеп енгізді, оның ел ішіне дендеп ... ... ... ... ... асыруда отаршылдар біртіндеп, жоспарлы
түрде қимылдады. 1822-1867 жылдары бірте-бірте аға сұлтандық, сұлтан-
правительдік жүйе ... ... ... ... ... ішкі Ресейден
келген босқындар қоныс тепті. Солар ... ... ... ... елдің
дәстүр-салты күштеп енгізіле бастады. Бұдан кейін 1868 жылы қазақ даласы
облыстарға, уездерге, болыстарға, ... ... де, ... ... ... ... ... пайда болды. Міне, осындай қисынсыз
саясат елдің тұтастығына жік салды, ынтымық-бірлігіне ... ... ... озбырлық пен өктемдік үстіне ұлт араздығын қоздыру саясаты ... көп ... ... өзіне бағындырып ұстамақ болды. Ондағы
көздеген негізгі мақсаты-еңбекші халықтың, әсіресе «бұратана» деп ... ... ... орыс ... ұлы мәдениетінен сусындап, өзара
туысқандық қарым-қатынастарын күшейтуіне кедергі жасап, сондай-ақ, орыс
немесе басқа халықтар болсын-бәрін қара ... ... ... ... ... еді. Көп ұлтты империяға айналған Ресей ХVІІІ ғасырдан
бастап-ақ жүйелі және мақсатты түрде қазақ қоғамын, қазақ елін мемлекеттік
тұтастығынан ... сол ... ... ... ... жеріне терең бойлап
ену саясатын ... ХХ ... ... жартысында еліміздің ішкі
жағдайына ірілі-уақты оқиғалар болды. оның ішіндегі ең бастысы-1905 жылғы
буржуазиялық-демокартиялық ... пен 1917 ... ... қазан
төңкерістері еді.1917 жылы ақпанда өкімет басынан келген ... ... ... бағытталған саясаты, сондай-ақ қаақ өлкесіне Ресейден ағылған
ақ гвардияшылардың елді талан-таражға түсіруі ... ... ... ... ... өнімінің көлемі өте төмендеп кетті. Азық-түлік
пен ең қажетті заттардың тапшылығы қатты ... ... ... құны
құлдырады. 20-жылдары елімізде шаруашылықтың қай саласы болмасын соғыс
мұқтажына ... елде ... ... ... көмір, мұнай, шойын,
болат өндіруді ... алу, жер ... ... оны ... тағы ... агротехникалық жұмыстарды жүргізу шаралары аса қажет болды.
ХХ ғасырдың 20-30 жылдары қазақ халқының басынан өткізген ең бір қарама-
қайшылықты, қасіретті тарихи ... ... ... ... ... ... АКСР территориясы межеленіп, бекітілді. қазақ зиялыларын
көп жылдар бойы толғандырып келген ... ... және ... ... ... жедел қарқынмен болса да жүзеге ... ... ... ... жағдайы үлкен өзгерістерге
ұшырады. қаладағы өндіріс пен кәсіпорындардың дамуы, темір жол ... ... ... ағылуын күшейтті. Сауда-саттықтың өріс ... ірі ... ... ... ... ... байланыстыра
түсті. қазақ кедейлері отырықшылыққа көше бастады. Осы ... ... ... жаңа ... толық күшіне енді.
ХХ ғасырдың басы Ресейде ірі-ірі тарихи оқиғаларға жол ашты. ... өтуі оны ... ... ... ... Оған
себеп болған жұмысшыларды қанаудың шегіне жетуі, шаруалардың қайыршылануы
еді. өлкенің шет ... ... ... халықтың хал-жағдайы бұдан да
ауыр еді. Ресейде өтіп жатқан барлық оқиғалар қазақ еліне де өз ... ХХ ... ... ... даласында ұлт-азаттық қозғалыстармен
қатар түрлі саяси-идеялық бағыттар да кең өріс алды. Мұның негізгі ... ... ... ... ... ... қойған патша шенеуніктерінің
зорлығы, қоныс ... ... ... ... ... ... ... саясатының ашықтан-ашық сипат алуы болды. 1929-
1930 жылдарда Қазақстанға қоныс аудару ісінің жаңа кезеңі болды. ... ... ... ісін ... жоспарлады. 1928-1933 бесжылдық
жоспарында қоныс аударуды жеделтеу аудандары ірі аймақтарға бекітілді. 1926-
1933 жылдар кезеңінде Ф.Голощекиннің ... кіші ... ... ... Оның ... ... деп ... жерін, дүние-мүлкін
тәркілеген соң қудалау, жер аудару, соттау, аты,. асу болатын. ... ... ... қала ... ... ... ... қазан» төңкерісін
патшалық Ресейдің отары болған, қоғамдық дамуда мешеу қалған құйыртқы
саясат еді. ... ол ... ... ... де. ... ... салт-санасы
ғасырлар бойы өсіп, өніп келе жатқан ... бір ... ... ... ... ... ... тоздырып жіберді. Бұл бағыт жергілікті халыққа
қарсы жасаған, азап әкелген, соңы зұлматқа ұласқан әртүрлі науқандар арқылы
жүргізілді. ... ... ... ... жасалмаған зорлық жасалып,
Кеңес өкіметінің өз ... ... ... ... ... ... жол берілді. Бұл бағыт жергілікті халықтардың мүддесіне
қайшы келді. Ол ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... дереу өзгертуді талап етті. Одақтың бес
жылдық жоспарында мүмкіндігі зор незігі мал ... ... ... Сонымен бірге жедел қарқынмен ... ... ... КСРО халқын азды-көпті астық өнімдерімен қамтамасыз ... еді. Ал ... ... ауыл ... ... ... мал ... пайдалану, мал өнімдерін экспортқа шығару, өсіп
келе жатқан қазақ халқын мал ... ... ету сол ... ... ... міндетіне айналды. Мұнда міндетті жүзеге
асыруда малы көп рулық-патриархалдық меншіктегі ... ... ... одан соң жедел ұжымдастырып, қолдарындағы ... ... шешу ... ... ... ... ... әкімшілік-әміршілдік саясаты бар малынан айырылған халықты 1931-
1933 жылдар аралығын қамтыған сұмдық ашаршылыққа ұшыратты. 20-30 ... ... ... ... ... ... шынайы билік
«тұтқасы» партияның қолында болды. Олар ең ... ... ... ретінде дүниеге келіп, демокартиялық мазмұнға ие болуы керек еді.
өкінішіке орай, мемлекеттегі заң ... пен ... ... ... бір өзі ... Сондай-ақ жоғары Кеңестің халықтың өкімет
қызметінен ... ... ... яғни дара ... ... ... Социалистік қоғам өз атына жат тоталитарлық басқару жүйесін
таңдап алды. Ол КСРО ... ... ... әкімшіл-әміршіл жүйе болды.
екінші бесжылдық жылдарында қазақстанның өнеркәсібі мен мал ... ... ... ... ... Осынының нәтижесінде халықтың
әл-ауқатын арттыруда елеулі қадам басқандық байқалады. Азық-түлік, халық
тұтынатын бұйымдар ... ... ... ... ... тағы ... жеңілдіктер халық өміріне өз ықпалын тигізді. ... ... ... ... белең алған репрессиялық саясат халықтың тағы
да тыныштығын бұзды. Бұл саясатты жалғыз қазақ халқы басынан ... ... ... кеңес қоғамы қамтыған еді.
1933 жылы өлкелік ... ... ... жаңарды. Өлке
шаруашылығын басқаруда жіберген қателіктері үшін Ф.И.Голощекин орнынан
алынып, ВКП(б) Қазақстан ... ... ... ... партияның
тәжірибелі қызметкерлерімен нығайтылды. қазақстан өлкелік ... ... ... ... ... Жаңа ... ... тоталитарлық жүйенің қыспағымен, зорлық-зомбылық арқылы жүзеге
асырылды. әрине, бұл саясат ... ... ... тұрғыдан жүргізілді.
Тоталитарлық жүйе қазақ сияқты ... ... ... ... ... қыспаққа алу арқылы жат этностың өркениетіне бірге
араластырып жіберу жолын ұстанды.
Отарлық және тоталитарлық жүйе тұсында Қазақстанның өнер-білім саласы
орталықтың ... мен ... сай ... ... Қатаң
бақылауда болғаны өз алдына, үздіксіз куғын-сүргіне ұшырап отырды. Кеңестік
дәуірде ғана қазақ ... ... төрт ... бастан кешті: 1.
1929-1932 жылдары алаш ... ... ... ... ... 2. ... ... «халық жауларын» жою науқаны өтті; 3. 1946-1953 жылдары
«буржуазиялық ұлтшылдар», космополиттер ... 4. 1986 ... ... ... ... «ұлтшылдығын» тезге салу қолға алынды[86]. Қазақ
зиялыларының тағдырына ауыр соққылар, тоталитаризмнің кешірілмес қылмыстары
Голощекиннің 1925 жылы ... ... ... ... ... ... алаш қозғалысының басшыларына қарсы күресті қолға ... ... ... ұлт зиялыларын қуғын-сүргінге ұшыратқан репрессияның
бірінші толқынын ... 1932 жылы ... ... ... ... қырып жіберуге қол жеткізді. әмірші-әкімшіл жүйенің барша
мәнді білгілері-саяси ... ... ... ажырату, еш кінәсі
жоқ адамдардың өмірін қию, ұлттық мәдени құндылықтарын аяқ асты ... ... ... билігін орнату, тағы басқалар ... ... ... үшін ... ... айналады.
1930 жылғы 19 ақпанда БК (б) П Орталық Комитеті Қазақстанда «Қуатты
шаруалар мен ... ... ... жүргізу туралы» шешім қабылдады[ 87]. Осы
шешім негізінде Қазақстан аумағында қуатты шаруа және ... ... ... ... Бұл ... шаруалар ірі қарсыллық көрсетті. Бірақ бұл
шешім билік ... ... ... ... ... ... тактикасы болды. Күштеп зорлықпен ұжымдастыруға жергілікті шаруа
отбасылары, жалпы халық ... ... ... әр ... ... ... ... қарулы күрестер етек алған. Кеңестік үкімет
жергілікті ... ... ... ... ... ұжымдастыру саясаты
жергілікті қазақ халқына деген аса қаталдығымен, ... ... ... ... іске ... ... 1929 ... қараша
айында ВКП (б) Қазақ Өлкелік Комитеті отырықшыландыруды жоспарлау арнайы
шешім қабылдады. Қазақстандағы ... ... ... ... ... 1930 жылғы қаңтар айындағы ... ... ... ... іске ... ... 1930 ... 9
қаңтарында ҚазАССР Орталық Атқару Комитеттінің қаулысымен ... ... ... ... ... және ... көшпелі және жартылай
көшпелі қазақ тұрғындарын отырықшыландыру комитеті құрылды[88]. ... ... ... ... ... жайылымдық жерінен айырып,
оларды күшпен ұжымдастыру алдын-ала дайындықсыз, ескертусіз, қазақ халқының
тарихи қалыптасқан шаруашылықтың тәжірибесі ... 1932 ... ... ауыл ... ... ... ... және жартылай
көшпелі қазақ шаруаларын ешбір дайындықсыз, ... ... ... ... ... ... қазан» бағыты және осылардан
туындаған салдарлар 1932 жылы Қазақстандағы ... ... әкеп ... ... ... ... саны 2 миллионға жуық болса,
қазақстаннан тыс жерлерге (Орта ... ... ... ... ... кеткен
босқындар саны 1 млн 100 мыңдай шамасында болды ... ... ... ... ... халыққа қарсы
«ұлы терроры» халыққа қарсы, ең алдымен зиялы қауымға қарсы бағытталған
1937 жылғы «ұлы» зұлмат ... ... ... ... ... мәңгілікке көз
жұмды. 1937 жылы бүкіл КСРО-да, оның ішінде Қазақстанда да ... ... ... ... ... ... белгілі қоғам, мемлекет, ғылым,
әдебиет, өнер қайраткерлерімен қатар сан мыңдаған ... ... ... ... атылып, қалғандары ұзақ мерзімдерге ГУЛАГ-тың
(Мемлекеттік лагерьлер ... ... ... ... ... ... ... «халық жауы» аталған боздақтардың басым
көпшілігі кіндік қаны тамған Отанына оралмай шет, ... ... ... ... ... мен лагерьлер жеріне айналды. Мұнда Карлаг
(қарағанды лагерьлері), ... ... ... ... ... ... ... ) лагерьі сияқты лагерьлер жүйесі жасалды.
1937 жылдың куғын-сүргінінде жазықсыздан жазықсыз пәле ... ... ... ... ... ... қана ... олардың туған-
туыстары да репрессияға ұшырап жатты. Осы жантүршігерлік оқиғалар заңдылық
жүйелердің бірі НКВД басшысы Н.Ежовтың 1937 ... 15 ... ... ... ... ... трибунал Отанға опасыздық жасады, тыңшылдық-
диверсиялық ұйымдардың мүшесі болды деп есептеген, сөйтіп ату ... ... он ... ... ... ... жауапқа тарту
көзделген[90]. Отанға опасыздық жасағандардың әйелі әлеуметтік қауіпті
элемент ретінде ата-аналарынан тартып ... НКВД ... ... ... ... ерекше жүйедегі балалар орналастыруға
міндеттелді. Жаппай қуғын-сүргін мен ... ... ... ... ... ... ... мен таптық күрестің әдісі, ... бір ... ... адам ... ... ... ... де
халықтар мен әлеуметтік топтардың, әртүрлі таптардың сан алуан мүдделері
мен ... ... ... 1937 ... ... ... газет
беттерінде негізінен өзара ... ... ... ... ... күн ... халық жауларын құрту, түп тамырымен жою міндеті
қойылды. ... ... «тап ... «ұлтшыл-фашистер», «банды», «жалдамалы
төбеттер», ұлтшыл-элемент». «жат элемент», «алашордашыл агент» тағы басқа
осындай жан ... ... ... беттерінде «әшкерелегіш»
терминдерге айналды [91]. Жеке адамдар, ... ... ... ... ... ... ... және саяси қайраткерлердің ... және ... бір ... ... жету мақсатымен мемлекеттік құқық
тәртібін тұрақсыздандыруға бағытталған зорлық–зомбылық әрекеттері осылайша
сипатталған. 1937 жылдың 26 ... ... ... ... ... ... ... былай делінген: «...Измена
Родине: нарушение присяги, переход на ... ... ... ... мощи ... ... по всей ... закона, как
самое тяжкое злодеяние»[92]. 1936-1938 ... ... ... ... ... және ... жағдайлармен, бүкіл партия бойынша
айыптағанның өзінде, тек қана Қазақстан Компартиясы ... 25833 ... ... ... 8544-і ... ... ретінде айыпталды[93].
Қазақстан Компартиясының ... ... ... ... өлке ... ғана емес, ең алдымен олардың жетекшілерінің
өздерінің ... ... ... ... арасында диктаторлық
әрекеттеріне жол бермеуге қабілетті беделді топтың ... әсер ... ... ... ... ... ұлғайтты; екіншіден, бір
партиялық үстемдік, орталықтан жүргізілген диктат, зорлық, ... ... ... ... ... ... арасында революциялық
санасы мен революциялық ерік-жігері айрықша дамыған пролетарлық ... ... ... ... кілтін бұрған тұстарда қиналмай-ақ шектен
тыс революцияшылдықты танытатын, бірақ төзімшілдік пен ұйымшылдық, тәртіп
және табандылық ... ... ұсақ ... ... не ... ... тұрды [94].
Жалпы ХІХ ғасырдың екінші жартысы–ХХ ғасырдың ... ... және ... дамуында болған өзгерістер ... ... ... терең әсер етті. Сондай құбылыстар қазақ қоғамының
санасында елеулі ... ... Ол ... ... сана-сезімді
оятуға жағдай жасады, қазақ қоғамында жаңа идялардың, ой-пікірлер мен
көзқарастардың қалыптасуын ... ... ... мен ... үкіметінің саяси-құқықтық шаралары
Патша өкіметі құлаған соң қазақтың тәуелсіздігі жолындағы күресуші
қайраткерлері «Алаш» ... ... ... ... ... ... ... демократиясын саяис партиясы құрылды.
Ә.Бөкейханов, А,Байтұрсынов, М.Дулатов, Е.Ғұмаров, т.б. бір ... ... 1917 ж. ... ... 21 қарашадағы санында Алаш
партиясы бағдарламасының жобасы жарияланды.
1917 ж. 5 желтоқсанда Орынборда жалпы қазақ қырғыз съезі ... ... ... облыстарынан, Алтай губерниясы мен Самарқан облысы
қазақтарынан, және ... ... ... бәрі 82 өкіл қатысты.
Съездің күн тәртібінде 10 ... ... ... ... таза ... ... Алаш ... орталық атқарушы-өкіметі органы Ұлт кеңес –
Алашорда үкіметі құалды. Үкіметте барлығы 25 орын белгіленді. Соның 15-і
съезде сайланды.
Алашорда Ұлт ... ... ... ... ... ... ... автномияның орталық билігі болып табылды.
Алаштың идеясы Ұлттық-демократиялық билік болды. Кеңес өкіметі Алаш
үкіметтік ... ... ... ... ... деп бағынады.
Алаш партиясы мен Алашорда үкіметі ... ... ... ... ... дума тек заң ... ... «заң шығарушылық билік деп
мемлекеттік думаның қол астына шоғырланады жәнк оны ... ... ... ие» деп ... Алаш ... ... министрлер кеңесі арқылы жүргізеді және құрылтай
жиналысы мен мемлекеттік дума алдынада жауапты» деп Президенттік ... ... ... және оның ... бір ... сом ... көрсетеді.
Қазақстан Президенттік басқаруда ХХ ғасырдың соңында аяқ басты дініне,
жынысына, ұлтына, шығу ... ... тең ... ... ... төте тең, ... дауыс беру арқылы сайланды. Алаш партиясы Ресей
федерациясының құрамындағы Қазавқ автоомиясын ескерілуі тиіс болды.
Автономия өз кезегінде обылыстарға ... ... ... ... ... сақтанатын болды. Алаш партиясы демократияның
бостандықтрамен құқықтарды ... Жеке ... ... сөзі ... ... ... Айыптаусыз және тергеусіз ... ... хат ... рұқсатсыз айыпқа тартуға жатты.
Дін мемлекеттен бөлінген әрік тең және еркін болуы тиіс.
Қазақтардың өз алдында муфтиі ... діни ... ... ... ... және өкім туралы, некелесу жарасу молдаларға берілуіді жақтады. Алаш
қайраткерлері. Қолың мал жайымды. Неке және ... үшін 16, ... үшін ... ... ... ... мен үкіметі сот ісіне еркеше мән ... әр ... ... ... ... ... деп көрсетті. Сот ісі қай халық көп
болса, сол ... ... Сот ... ... ... тең. ... ... күштілер сот пен заседательдер болғандықтан оларға барлығы бағынуы тиіс
деп білді.
Бүкіл қазақтың сызу қаулысында сот туралы:
1. Қазіргі ... ... соты ... ... ... жағдайына лайық әскі соттың орнына жаңа сот
құрылысын деп жазылды.
Халыққа білім беру барлық оқу ... ... ... ... ... ... оқу ... ашу қарастырылды. Барлық
мұғалімдер мен профессорлар салынуы тиіс болды.
Алашорданың жерге қатысты саясатын ... ... ... ... және ... 1918- ... 11-24 маусымдағы «Алаш
автономиясы территориясындағы жерді уақытша пайдалану» қаулысында ... ... ... ... ... ... -XX ғ. басындағы қоғамдық ғылымдар дамуында
терең із ... ... ... ... ... ұлттық,
демократиялық козғалыстың көсемі, күрескер, ғалым, ойшыл. Әлихан
Бөкейханүлының қайраткер ретінде ... екі ... ... айту ... ... ... ... еркіндік пен теңдікті жоғары
бағалаған ортада өсті. Оның қоғамдық көзқарасының ... бай ауыз ... үлы ... жэне ... ... ойлы шығармаларының ықпалы болғандығы сөзсіз. Оның 1907 ... рет орыс ... ... творчествосымен таныстыруды
көздеген материал жариялап, ал 1909 жылы ұлы ойшылдың шығармаларының
Петерборда жарық көруіне ... ... ... ... ... Ерсайын, Қозы-Көрпеш-Баян сүлу жэне баска көптеген ... ... ... зерттеп және насихаттап өтуін,эрине
кездейсоқ жағдай деп айту қиын. ... ... өмір ... ... езгіге карсы Кенесары бастаған жалпы ұлттық
көтеріліс туралы ел ... ... ... ... ... болса керек. Екіншіден, XX ғ. басында озық ойлы ... ... ... ... Әлихан Бөкейханұлы сиякты ірі кайраткердің
қалыптасуы, эрине, мүмкін емес-тін. Оның өмір ... ... ¥лы ... ... жэне орыс ... қозғалысы мен
гуманистік әдебиетінің орны ерекше болды 1917 ... ... ... комиссары қызметінде жүріп жазған мақласында ол: "Бостандық,
теңдік, туыскандық. 18- ші ғасырдан бері жарыққа шыққан жаңа пікір.
Мұны ... ... ... ... ... ... осы үш түрдің бәрі
біздің тарихтан, інжілден, будда окуынан, Лев Николаевич ... ... көзі ашык ... ер ... үш ... адам баласының бақыт, махаббатына жоқ.
Бұл жолдан шьщса жайылған хайуандыққа қайтқан болады," - деп ... ... ... ... кызметке даярлаған түрлі мамандық
иелері арасынан ... ... ... елде жаңа ... жаңа өрлеу түтана
бастаған үлттық қозғалысқа саналылық, ұйымдасқан сипат беру ... Осы ... ... ... ... ... кітаптар бастырып
тарату, көкейкесті қоғамдық-саяси ... ... ... үйымдастыру
сияқты бұрын қазақ тарихында болмаған саяси күрес қүралдарын игере бастады.
Сол жағынан аз, әлеуметтік саяси күресте жиңаған тәжірибесі ... ... үшін бүл ... - ... емес ... көтеріп алып кету
оңайға түспегендігі анық.
Осы тарихи кезеңде ол атқарған жүмыстар арасынан мыналарды ... ... еді. ... ... ... петициясын үйымдастыру жэне өлкеде
Россиялык Конституциялық демократиялық партияның жергілікті ... ... ... эрекет. Сол түста жалпы қазақ қоғамының ... ... ... ... бұл оқиғалардың Ә.Бөкейханүлы қызметіне тікелей
қатысы болғандықтан, олардың тарихи жэне қоғамдық-элеуметтік ... ... 1905 жылы ... айында Қоянды жэрмеңкесінде жазылған
Қарқаралы петициясында онда ... ... ... ... ... есебінде
мынадай талаптар қойылды діни сенімдерді атқаруда, оқу - ағарту ... ... ... ... ... ... шектеулерді
жою;ауылдарда сабақ орыс тілімен бірге ... ... де ... ашу ... мүң ... ... қажет қүрал - цензурасыз
газет шығаруға және баспахана ашуға рүксат ... ... ... күшейіп, қүнарлы жерлердің қоныстанушыларға өтуіне байланысты
қазақтар орналасқан жерлерді олардың ... ... ... мойындау,
мемлекеттік аппаратта, сот орындарында іс қағаздарын қазақ тілінде де
жүргізу, олардың жүмысында қос ... ... қою, [2] ... Патша
экімшілігі алдында петиция түрінде қойылған бұл талаптар қазақ ... ... ... - ... деңгейінен туындаған жалпы демократиялық
сипаттағы талаптар болатын. Осы ... ... ... ... ... ... ... оның рухани байлығын көтеруге септігін
тигізуге талаптанды. Бұл ... ... ... ... ... ... ең қарапайым құктары жолындағы, демократия жолындағы
күрес еді.Әлихан қазақ халкын саналы көзі ашық ... ... ... үшін ... ізденіс күрес үстінде болды. Оның
алғашқы ізденіс нәтижесінде ... ... - ... ... ... алып шығатын жол Ресей арқылы
жеткен дамудың батыстық нүсқасы, басқаша айтқанда ... жол ашу еді. ... бүл ... ... ... ... болашақта
даладақырғыз арасында қалыптасып келе жатқан екі саяси партия ... ... бірі ... діни атанып, ... ... ... ... ... ... ... бағытта...
Алғашқысы үлгі ретінде мүсылман татар партияларын алса, ... - ... ... ... ... ... алуы мүмкін».[3]
1918 жылға дейінгі қазақ қоғамының саяси жэне ... ... аса ... атқарған "Қазақ" газетін үйымдастыруда жэне оның жалпы үлттық деңгейге
көтерілуінде Әлиханның атқарған еңбегі аса зор "Қазақ" ... ... өз ... ... ... ... тар ... үлтты калай аман
алып шығу ... ... ... - ... үшін ... ... бірі өз ... қоғамдық тарихи даму
жолына қатсты,соған бара беру болып
табылады. XX ғасырдың бас кезінде үлттық интеллигенцияның алғашқы буыны
қазақ тарихын ... ... ... ... ... ... тұңғыш
саналы, мақсатты талдау болатын жэне жаңа қалыптасып келе жатқан үлттық
сананың түтастыкқа үмтылушылығының көрінісі есебінде жүрді.Халықтың жүріп
өткен ... ... ... сарапқа салу үшін коғамдық мешеуліктің себеп
- салдарына көз жеткізу ... еді. Бүл ... олар ... ... ... дэл баға ... тырысты.
Әлихан үлттық мешеуліктің түп-тамырын халықты илеушілердің надандығы
мен ел ... ... ... : ... ... Пэлен би-ай!" деп
отырып өкінесіңдер.Бүрынғы хандарың да ... ... де осы ... ... деп ... ... еді. Қазақтың бұрынғы басшыларында , ... ... бүл ... ... бұл ... болар ма еді? Жүрттың берекесі
кетуге түптен себеп ... ... ... бірліктің жоқтығы,[4] -деп
шындықты айтты. Ағартушының сипаттағы бүл ойын одан эрі ... ... жоқ ... береке - бірлік бол майды. Байлықты өнермен, шаруамен ,
қызметтен іздемей , жүртты тонап, момынды жылатып іздеген ... , ... ... жатып өз аяғын сорған аю мысалында ғой , ... ... ... өз аяғы , - деп" ... Сол ... Қазақстанға
буржуазиялық қатынастар енуі, үлттық буржуазия мен ... ... , ... ... ояну ... ... мемлекеттік
бірлік мәселесі күн тэртібіне кайтадан қойылды. Осы тарихи кезеңдегі
қоғамның прогресті ... ... ... үғым ... , ... ... Әлихан еңбектері арқылы байкауға болар еді. Әлихан ұлттық еркіндік
пен дамудың алғы шарты үлттық мемлекеттің болуы деп ... ... ол ... ... ... ... ... болу-өз алды
мемлекет болу ». Сондай — ақ, бү_л көп үлтты автономия.
Бұл туралы ол былай деп ... ... ... ... бір автономия бола
қалса , іштегі орысты ала кетеміз бе?- деген үміт. Біздің ... ... енді ... ... ... ... ... емес, жерге
байлаулы автономия болмақ . Ішіміздегі орыс мүны мақүлдайтын көрінеді" ... ... ... саяси жэне мэдени дамуына қажет қолайлы фактор
болмақ.[6] Мэдени жэне ... ... ... мемлекет құрудағы негізгі
кедергілер екенін айтып, осы кемшіліктерден қүлыла келіп, саяси ... түзу ... ашық ... . ... өмір жолында 1916
жылдың дүрбелеңі жэне ... қара ... ... ... ... ... қызметі ерекше орын алады. Майдандағы жүмысқа кдзақ
жастары алынған соң, ... ... бір топ ... ... ... ... ... Майдан штабы жанындағы Земскі ... ... ... бөлімін үйымдастырып, оны басқаруды ... ... ... Бөлімнің міндеті майдандағы жігіттерге қажет түрмыстық жағдай
жасау жэне басқа түрлі ... ... еді. Бүл ... ... фельдшерлер шақырды, қазақ мұғалімдерін тартып жігіттердің
сауатын ашу үшін кружоктар ... ... ... осы ... ... қүрылды "Қазақ" газеті майдандагы жігіттер мен ... ... ... ... қуат берді, саяси танымын өсірді.
Бүл Әлиханның коғамдағы адам мэселесін бірінші орынға қойғанын, ... ... деп ... ... ... осы түстағы қазак
интеллигенттерінің ... ... ... ... ... ... ... жарқын беттеріне жатады. Сол атқарылған
істердің басы-қасында Әлиханның өзі түрды. Майдандағы -жүмысшы ... ... ... үшін ол ... ... , ... Әлиханы»
атанды. Әлиханның ел арасында мұндай атаққа ие ... оның ... ... айқын жемісі болатын.
Әлихан "Қазақ" газеті беттерінде жарияланған мақалаларында эрдайым
адам мэселесін қарастырып, адамның ... тең ... ... ... ... адам ... тең ... басты назар аударды: "Сайлау хүқы"
деген мақаласында былай деді, - эр кімде кісіге беретін де , ... ... ... ... Әр ... ... болуға да, депутат сайлауға да болады.[7]
деп, ... ... ... тең ... ... ... деп санайды. Өз
заманындағы өзге де ... ... ... да ... ... ... жатқан халқын оятпакка бар күшін салады. Ол көптеген ... ... ... ... ... ... деп, ойға батады. Әлихан қазақтың
төмен ... ... ... өмір сүру ... ... ... . Көрші
отырған елден кейінде қалмау керектігін баса айтады. Бұл ... ... ... ... ... " ... мақалада былай деді "Қазақ-ау"!
Оян! Мү_жық көші ... ... ... ... ... ... көрші отырып,
бостандық, қү-рдастық,туыскандық шарафатын пайдаланғанда ілгері басқанда,
мүйізге ұрған сиырдай шыр айналып, кейін ... ... ... ... ... қүл ... ... жүрағаттьң обалына Алаштың баласы қалып
жүрме.[8] ... бүл ... ... өзге де ... ... Ел арасында бірліктің қажет екенін, бүтіндігі ғана ... ... ... ол ... ... "Мемлекет халі" деген
мақалада Әлихан осылар туралы айта ... " ... ... ... Алаш ... тек бірлік көрсетуі тиіс дейді. "Мұндай мемлекет басына
күн туғанда біздің алаш баласының қылатын ісі ... ... ... ... ... жұрттың бүтіндігін ойлаған жергілікті
үкімет кісісіне соғыс туралы болысқан мал беріп, астық беріп, ... ... , ... ... келе ... . ... адамшылықпен
дүрыстап өткізген" Әлихан эрдайым жалпы қазақтың қамын ... Ол ... қалу ... ... сол үшін не ... ... ... мэселені
шешуге куш салды.
Пайдаланған әдебиет тізімі
Қазақстан Республикасын саяси-құқықтық тарихы (Ғ.Майманов ИГП КП под
Редакций С.С.Сартаев )

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Adobe pagemaker бағдарлмасының ерекшелігі5 бет
«Мәдени Мұра» және «Асыл Мұра» бағдарламалары: аудиовизуалды құжаттар мәселелері37 бет
Аз қамтамасыз етілген азаматтарға әлеуметтік жәрдемақы,зейнетақы тағайындау бөлімі туралы21 бет
Компьютерде іс жүргізудің ерекшелігі7 бет
Микрокредит бағдарламасын құру45 бет
Педагогика пәнінен тест сұрақтар3 бет
Әл-Фараби және Ақжан Машани (Қасым Аманжолов порталынан)14 бет
Азаматтық сот ісін жүргізу принциптері5 бет
Антик заманының философтары5 бет
Антикалық мәдениеттегі философия7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь