Кенесары көтерілісі

Жоспар:

Кіріспе

1. Кенесары көтерілісінің басталу себептері.
2.Кенесары көтерілісінң қозғаушы күштері.
3.Кенесары көтерілісінің басты мақсаттары.
4.Қарулы күштің күшейген кезеңі.
5.Кенесары Қасымұлының қырғыздармен соғыста қаза табуы

Қорытынды.

Пайдаланылған әдебиеттер.
Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс
Мақсат міндеттері:
- Көтеріліс жайында толық мәлімет беру
- Көтерілістің алғы шартын және нәтижесін көрсету
- Оны өрбу кезеңдерін анықтап көрсету
- Халық санасында алатын орнын көрсету
- Көтерілісті толық баяндау
Көтерілістің алғы шарттары жайында баяндау;
- Көтерілістің мақсаты мен міндетін анықтау;
- Көтерілістің жүргізілген кезеңдер мен уақыттарына баяндама беру;
- Көтерілістің жетістіктері мен жеңілістерін баяндау.


Тақырыптың өзектілігі: ХҮІІІ ғасырдың 30 жылдарындағы қазақ даласына деген отарлау саясатына қазақ батырларының қарсы тұруы жеде осы соғыстардың арқасында яғни ұлт-азаттық көтерілістің басталуы мен оның барысы.
Ш.Уәлиханов айтқандай, ХХ ғ. алғашқы жылдар арасында қазақ халқының басына түскен ең аласапыран кезең, яғни қазақ халқының қырылып, басы ауған жақтарына көшіп кетіп, көрші елдерге күң болып, Ресей патшалығының боданына айналу барысында, қазақ халқының арасында қол бастаған батырларымыздың аты мәңгі өшпес, олардың жүргізген соғыстары қазіргі қазақ халқының жойылып кетпей, өз жері мен елін сақтап қалуға өз септігін тигізген болатын. Бұл ұлт-азаттық көтерілістер санау үлкенде ірі Ресей патшалығының отарлау саясатына қарсы бағытталған болатын. Бұл Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс болатын, оның барысы мен нәтижесі болып табылады. Ұлт-азаттық көтеріліс бүкіл қазақ жерін жеде үш жүздің халқын қамтыған көтеріліс. Ол көтерілістің басты мақсаты патшалық Ресейдің құрамына кірмей қалған аймақтардың дербестігін сақтап қалу, қазақ жерлерінің бекіністер мен жаңа округтік билеу арқылы жан-жақты отарлауды тоқтату еді. Сонымен қатар қоқандықтардың тепкісіндегі Оңтүстік өңірігіндегі қазақтарды босатып, оларды Қазақ хандығына қосу еді. Ең бастысы – қозғаушы күш бұқара халық болатын. Бұл көтеріліс қазақ жерінде өткен ірілерінің бірі болып табылады. Сонымен қатар, бұл ең ұзаққа созылған ұлт-азаттық көтеріліс болып табылады.
Тарихнама.
Ежелгі ата қонысты Көкшетау өңіріне отаршылар түбегейлі енген соң, Кеңесары әкесімен төрт ағасына «Абылай ханның Россиямен жасасқан шартын бұзғандарына көніп отыру бізге ұят. Құдай қаласа, барлық қазақтың басын қосып Абылайхан дәуренін қайта жаңартуымыз керек. Алла тағала өзі бір жар болғай !» дейді. Ахмет Сұлтан Кеңесары ұлы.
Кеңес дәуірі кезінде Кеңесары көтерілісінің жай-жапсарын терең бағалаған шоқтығы биік екі еңбекті айрықша атап көрсетуіміз керек . Оның бірі тарлан тарихшысы Е.Бекмахановтың «Қазаққстан 19ғ-дың 20-30жалдарында »атты монографиясы. Бұл кітаптың ұлтшылдықты уағыздайтын анти кеңестік ,компартия саясатына жат үгіт құралы деп танылғаны үшін, автордың 25-жылға сотталып тек Сталин өлгеннен кейін ғана ақталғаны белгілі. Екіншісі заманымыздың заңғар жазушысы І.Есенбердиннің «Қаһар» романының, көркем шығарма болғаны мен Бекмахановтың еңбегі қамауда жатқан кезде бұл романның талайымыздың көкірегімізде «осындай да бабаларымыз болыпты –ау » деген сенім сәулесін себелеген , тұтас бір ұрпеақтың ашып, көңілін оятқаны ешқандай дәлелдеуді қажет етпейтін шындық.
Қазақ атты халық мекендйтін байтық аумақты тұтас қамтыған Кеңесары көтерілісінің тарихи әлі таразыланып біткен жоқ. Оны зерттеу мен зерделеу деңгейінің нағыз биікке көтеріліп, Кеңесарының баршамыздың санамызда тұғырланар заманы алда. Бұрын олай деп жазған тархшыларымыз бүгін былай деп жатыр « Адамды заман билейді» дегендей оларға да сын айту қиын. Қлай болғанда да кейінгі аумалы кезеңде хан кене қозғалысы мәселесіне қадам тартқан жан кешті ағаларымыз Бекмахановпен Есенберлиндер салып кеткен даңғыл жолға айналары ақиқат. Оның кепілі бүгінгі тәуелсіздігіміз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Аспендияров С.Д. «История Казахстана». Алматы, 1935 г
2. Ахмет сұлтан Кенесарыұлы «Кенесары және Сыздық сұлтандар. Алматы, 1992 ж.
3. Бекмаханов Е. ХІХ ғ. 20-30 жылдарындағы Қазақтан тарихы.
4. Күндебайұлы А., Абилев Е. История Казахстана Алматы, 1994 г.
5. «Қазақстан тарихы» ІІІ том. Алматы, 2002 ж.
6. Қазақстан тарихы очерктері. Алматы, 2003 ж.
7. Қазақстан тарихы Көне заманынан бүгінге дейін ІІІ том, алматы, 1998 ж.
8. Қуаныш Ахметов «Кенесарыхан Ұлытау өңірінде». Астана, 2002 ж.
9.Маданов Х. «Ұлы дала тарихы». Алматы, Санат, 1994 ж.
10.Тынышбаев М. История Казахского народы. Алматы,
        
        Жоспар:
Кіріспе
1. Кенесары көтерілісінің басталу себептері.
2.Кенесары көтерілісінң қозғаушы күштері.
3.Кенесары көтерілісінің басты мақсаттары.
4.Қарулы ... ... ... ... ... ... қаза табуы
Қорытынды.
Пайдаланылған әдебиеттер.
Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс
Мақсат міндеттері:
- Көтеріліс жайында толық мәлімет беру
- Көтерілістің алғы шартын және нәтижесін көрсету
- Оны өрбу ... ... ... ... санасында алатын орнын көрсету
- Көтерілісті толық баяндау
Көтерілістің алғы шарттары жайында баяндау;
- Көтерілістің мақсаты мен міндетін анықтау;
- Көтерілістің жүргізілген кезеңдер мен ... ... ... ... ... мен ... баяндау.
Тақырыптың өзектілігі: ХҮІІІ ғасырдың 30 жылдарындағы ... ... ... саясатына қазақ батырларының қарсы тұруы жеде осы
соғыстардың ... яғни ... ... ... мен ... ... ХХ ғ. ... жылдар арасында қазақ халқының
басына түскен ең аласапыран кезең, яғни қазақ халқының қырылып, басы ... ... ... көрші елдерге күң болып, Ресей патшалығының боданына
айналу ... ... ... ... қол бастаған батырларымыздың аты
мәңгі өшпес, олардың жүргізген соғыстары қазіргі қазақ халқының жойылып
кетпей, өз жері мен елін ... ... өз ... ... болатын. Бұл
ұлт-азаттық көтерілістер санау үлкенде ірі ... ... ... ... ... ... Бұл ... Қасымұлы бастаған ұлт-
азаттық қозғалыс болатын, оның барысы мен нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... жеде үш жүздің халқын қамтыған
көтеріліс. Ол көтерілістің басты мақсаты патшалық Ресейдің ... ... ... ... ... ... қазақ жерлерінің бекіністер мен
жаңа округтік билеу арқылы жан-жақты отарлауды тоқтату еді. Сонымен қатар
қоқандықтардың тепкісіндегі ... ... ... босатып,
оларды Қазақ хандығына қосу еді. Ең ...... күш ... ... Бұл көтеріліс қазақ жерінде өткен ірілерінің бірі болып табылады.
Сонымен қатар, бұл ең ... ... ... көтеріліс болып табылады.
Тарихнама.
Ежелгі ата қонысты Көкшетау өңіріне отаршылар түбегейлі енген соң, ... төрт ... ... ... ... ... шартын бұзғандарына
көніп отыру бізге ұят. Құдай қаласа, барлық қазақтың басын қосып ... ... ... ... Алла ... өзі бір жар болғай !» дейді.
Ахмет Сұлтан Кеңесары ұлы.
Кеңес ... ... ... ... ... ... ... биік екі еңбекті айрықша атап көрсетуіміз керек . Оның
бірі тарлан тарихшысы Е.Бекмахановтың ... ... ... ... Бұл ... ... ... анти кеңестік
,компартия саясатына жат үгіт құралы деп ... ... ... ... тек ... өлгеннен кейін ғана ақталғаны белгілі. Екіншісі
заманымыздың заңғар жазушысы І.Есенбердиннің ... ... ... ... мен ... ... ... жатқан кезде бұл романның
талайымыздың көкірегімізде «осындай да ... ... –ау » ... ... ... , ... бір ұрпеақтың ашып, көңілін оятқаны
ешқандай дәлелдеуді қажет етпейтін шындық.
Қазақ атты халық мекендйтін ... ... ... ... ... ... әлі ... біткен жоқ. Оны зерттеу мен зерделеу
деңгейінің нағыз ... ... ... ... санамызда
тұғырланар заманы алда. Бұрын олай деп жазған тархшыларымыз бүгін былай ... « ... ... ... ... ... да сын айту ... Қлай
болғанда да кейінгі аумалы кезеңде хан кене ... ... ... жан ... ... Бекмахановпен Есенберлиндер салып кеткен
даңғыл жолға айналары ақиқат. Оның кепілі бүгінгі тәуелсіздігіміз.
Тақырыптың хронологиялық шегі
1937 жылы басталды, ... ... ... ... ... шабуыл жасалуы. 1839 ж. 22 мамыр Ақмола ... ... ... ... ж. ... ... ... жұқпалы аурудың белең алуына
байланысты тоқтатылды.
1842 ж. Сібірден Сотников жіберілді.
1843 ж. 27 маусымда Лебедев 300 қазақтан тұратын тобы ... ж. ... ... ... ... ... Бизанов
бастаған 5 мыңдық топ ұйымдастырылды.
Кіріспе
Сұлтан Кенесары Қасымұлының алғашқы әрекеттері
Абылай ханның отыз ... бәрі де ... ... ... Хан ... маңын қоныс еткен.
Абылай уафат болғаннан кейін орнына Обайдолла деген баласы хан болыпты.
Шекарадағы орыс әкімдері яғни хан ... ... ... ... ұлықтары
қала салу үшін Көкшетау жерін сұратып Обайдолла ханға адам ... ... ... ... қарсымын. Абылай хан мен Ақ ... ... ... ... ... өз жерімізде тыныш отыра берейік. Ал
егер жерді күшпен тартып алып қала саламын ... онда ... ... ... деп жауап қайтарады. Бұл жауапты алғаннан кейін орыс
әкімдері ханды шақыртып ... ... ... ... ... ... Уәли хан ... Ол Көкшетауда қала салуға ризашылығын береді, бұған
Абылайдың ... ... да ... ... отыз ... ... ... Қасым сұлтан, оның екі әйелі
болған. Бәйбішеден алты ұл: Саржан, Есенгелді, Ағатай, ... ... ... ал ... жалғыз Наурызбай туған. Ағатай сұлтан Наурызбайдан
тым жас ... ... ... ... ... ... ... әкесі мен төрт ағасына: «Абылай
ханның Русиямен жасасқан шартын бұзғандарына көніп отыру бізге ұят. Құдай
қаласа, ... ... ... қосып, Абылай хан дәуренін қайта ... Алла ... өзі ... жар болғай!» дейді. Бұл сөз Қасым ... ... ... да ... ... бәрі де ... ... күресуге сөз
байласады, бұларға қазақ елінің көпшілігі қосылады.
Саржан, Есенгелді, Кенесары ... мен ... ... да ... сөз ... Уәли хан орыс ... ... ... орыс ... шығып, сұлтандар мен оларға бағынышты ... үш рет ... ... ... ... ... ... маңынан
көшеді.
Кенесары басқарған ұлт-азаттық қозғалысының басталу себептері және барысы
ХІХ ғасырдың 30-шы жылдарында патша ... ... ... онан ары ... ... халқының саяси дербестігін біржола жоюға
бағытталған шараларды ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан жеріне кірмеу, солдат алмау, тек
салық төлеу жөніндегі міндеттемелер аяқ асты етілді. ... ... ... ... ... ... жерлерге әскери шептер, бекіністер
салынып, шұрайлы жерлерге патша өкіметінің қол шоқпары болып келген қазақ-
орыстарды ... ... ... ... қазақ жеріндегі
әкімшілігі өзен-көлдерді, құнарлы жерлерді, ... өз ... ал оны ... ... ... ... ... жүйесін қайта құру барысында қазақ жерлері
округтерге бөлінді. Бұл округтер Батыс-Сібір және
Орынбор генерал-губернаторлығына қарады. Олар ... ... ... ал да
билей бер» деген отаршылдық қағиданыбұлжытпай іске асырды. Алдымен қазақ
жерін сыртынан құрсаулап ... ... ... ... ішке ... ... ... Ресей отаршылдары Абылай көз жұмғаннан кейін
Қазақстанның ең бір шұрайлы жерлеріне ... ... ... ... ... Ақмола, Көкшетау, Ортау, Қарқаралы бой көтерді.
Қазақ жеріне кеулеп еніп келе жатқан патша өкіметінің отаршылдық ... ... ... ... ... баласы Қасымұлы болды. Ол ... хат ... кісі ... ... ... пәтуаға шақырды.
Қазақтың ежелгі қоныстарына бекітістер салуды, қазақ жерлеріне қазақ-
орыстарды әкелуді, олар ... ... ... көтеруді тоқтатуын талап етті.
оның бұл хаттарына жауап ... ... ... ... ... ... ... өкіметіне ашық қарсы шығуды ойлады. Ол бұл күресте Қоқан
хандығына сүйенбекші болды. Патша өкіметі тарапынан қысым көре бастаған ... мың үй мен ... ... қол ... көшіп барды. Оның діні бір, тілі
бір ... ... ... ... Олар оның қайсар ұлдары Саржан
мен Есенгелдіні, кейінірек өзін өлтірді. ... оқып ... ... /1802 жылы ... ... ... ... адамдардың көмегімен абақтыдан аман шыққан Кенесары ... ... ... ... ... ... ол өз ... қазақтың тәуелсіз ел, дербес мемлекет
болуы жолындағы күреске арнады. Ол Ресей сияқты аса қуатты ірі ...... үш ... күштерін біріктіруді, едәуір құрбандықтарды
тек әскери ғана емес, сонымен бірге дипломатиялық күш-жігерді де ... ой ... ... ... ... ... Ресейге де
Орта Азия хандықтарына да тәуелді емес, олармен тең қарым-қатынаста болу
керек деп ... ... ... ... бір ... ... Нұра, Ақтау, Ортау,
Қарқаралы, Қазылық, ... ... ... ... ... ... сияқты
ата-бабаларымыз мұра еткен жерлер ... ... ... бізден тартып
алынып, бекіністер салынды. Күн ... ... ... ... ... қамалдар салу арқылы халықты ашындыруға жол берілуде. мҰның ... ... ғана ... бүгінгі тіршілігіміз үшін де қауіпті болып
отыр деп көрсетті.
Патшаның жазалаушы отрядтары мен жергілікті ... ... айта ... тағы бір ... ол ... деп жазады: «1825-1840 жылдар
аралығында олар біздің ауылдарымызда 15 рет тонауға, талауға ... ... ... талауға, кісілерімізді өлтіруге шыдай алмаған біз бетіміз
ауған жаққа көшуге мәжбүр ... ... олар ... ... да ... ... мен, ... қолыма қару алып, халқымның ұлы ... ... Бұл ... ... ... ... ашық ... көреміз.
Кенесары көтерілісінің басты мақсаты
Кенесары көтерілісінің басты мақсаты – патшалық Ресейдің құрамына
қосылып үлгермеген ... ... ... ... ... мен жаңа ... ... арқылы жан-жақты отарлауды тоқтату еді.
Сондай-ақ Кенесарының тағы бір көздеген ...... ... ... ... босатып, оларды қазақ хандығына
қосу ... ... ... ... Қазақстанды қамтыды. Он жылға
созылған көтерілістің басты қозғаушы күші – бұқара ... ... Олар ... ... ... ... ... қысымынан құтылуға тырысты.
Олар көтерілісті, бір ... өз ... ... ... қайта алу, екінші жағынан, көшпенді дербес ... ... ... жылы Кенесары туының астынан ... ... ... еді.
Олардың арасында үш жүздің ... ... ... ... бірі ... Орта жүз бен Кіші жүздің белгілі рулары –
Қыпшақ, ... ... ... ... ... ... Бағаналы, Тама,
Табын, Арғын т.б. ру тайпаларының жігіттері аз ... ... ... ... егін еккен. Осыған орай, жер шаруашылығынан зардап шеккендер
кедей және орта шаруалар болды. ... қол ... ... ... ... аты ... ... адамдар еді. Олардың қатарында
Шұбыртпалы Ағыбай, Қыпшақтың батыры – Иман, ... ...... ... ... ...... Шапырашты руының батыры –
Сұраншы т.б. Кенесарының інілері – Наурызбай, Әбілғазы, әпкесі – ... ... ... жасақтарында қазақтармен бірге қарақалпақтар, ... ... ... де аз ... жоқ. Дегенмен Кенесары барлық ... ... ... ... да, кейбір феодалдық топтарды үш жүздің ру-
тайпалық ... ... ... ... ... ... ақсүйектері бір-біріне қарсы күресуші екі жаққа бөлінді: патша
өкіметі әлпештеген ... ... ... ... сүйеніп,
өздерінің саяси қарсылықтарын күйретуге күш ... ... ... ... ... округінің аға сұлтана Қоңырқұлжа Құдаймендин,
Кіші жүздің басқарушы сұлтандары ... пен ... ... ... Айшуақов т.б. болды. Кенесары Жетісуға ... ... ... ... позицияны Абылай ханның тұқымдары, яғни
өзінің туысқандары - Әли мен Сыйық та ... ... ... ... ... өзінің туы астында үш жүздегі қазақ ... ... ... алды. Омбы облыстық басқармасына қарсы сот-жазалау
мекемелері жинастырған мәліметтер бойынша тек ... ... ... және ... ... ғана ... 80-нен астам
сұлтандар мен билер, ағамандар қолдады.
1838 жылдың көктемінен бастап Кенесары ... ... ... ... ... ... бойынша дәйекті күрес жүргізді. Олармен
шайқаста Ақмола қаласын қиратып, Ақмола округіндегі патша ... ... ... ... ... ауылын шапты. 1840 жылы күзде
көтерілісшілер Ырғыз бен Торғай маңында патша ... орыс ... ... ... ... күресті күшейтті. Бұл тұста
Кенесарының аты қазақ арасында кеңінен тарап, оның беделі ... ... ... ... 1841 жылы ... ... үш ... адам
жинап, әкесі Қасымханның өлгеніне бір жыл толуына байланысты ас ... ... ... үш ... жиналған жамағат Кенесарыны ақ киізге салып, бүкіл
қазақ халқының ханы етіп сайлады.
Кенесары хан болып ... ... ел ... ... ... ... реформасы іске асырылды. Егіншілікті дамытуға, көрші елдер мен сауда-
саттық байланысын орнатуға көңіл бөлінді. Керуеншілерді тоқтатып, олардан
салық ... ... ... ... ... ... кеңес құрылды. Кеңесіп
шешетін жоғарғы органдарға ханға ... ... ... ... ... ... ... негізгі тұтқасы Кенесарының өз қолында
қалды. Хандық кеңеске негізінен азаттық қозғалысының мүдделеріне адал, жеке
басының батылдығы мен, ... ... ... ... ... ... қызметі хандық кеңес шешімдерінің,
үндеулерінің ауылдарда таратылуын, түсіндірілуін және орындалуын қадағалап
отырды.
Әскери істе де Кенесары және оның көмекшілері ... ... ... ... мен ... басқаруындағы көтерілісшілердің
әскери күші негізінен өз еркімен құралған ... еді. ... ... ... ... ... ... тәртіп орнатылды.
Опасыздық жасағандар тек өлім жазасына кесілді.
Кенесары Ресеймен тату көршілік қатынас орнатуға ұмтылды. Бірақ Орта
жүзге билігін ... ... ... ... ... Горчаков, Орынбор
губернаторы Перовский кенесарымен қарым-қатынаста екеуі екі ... ... оның ... өкіметі мен мәмілеге келуіне кедергі ... ... ... ... ... оның орыс ... өшпенділігін қоздырды.
1841-1842 жылдары кенесары жасақтары Қоқан ... ... ... ... ... ... ... елірме әуселесін басты.
Қоқандықтар келіссөз ... ... ... ... ... ... соғысты
тоқтатқан Кенесары Торғай маңындағы ... ... ... Бір ... ... ... Бұқара әмірімен және Хиуа хандығымен ... ... ... өзгешелеу еді. Кенесары олармен өзара толық
сенімділік қатынас орнатты. ... Хиуа ... ... ... оқ-дәрімен жабдықтап отырды.
1843 жылы Орынбор генерал-губернаторы ... оның ... ... ... Кенесары мен Перовский ... ... ... көп мәселелер әділдікпен шешілетін. Енді
Орынбор әкімшілігіне орыс патшасының Кенесарыға қаны қас тағы бір ... оны ... ... ... ... кең мүмкіндік
жасады. Сөйтіп, Горчаков пен ... ... ... ... ... ... көзін жоюға 1843 жылы 23 маусымда
патша Николай Біріншіден рұқсат алды. ... ... өтеу ... мың ... ... кесіп әкелген адамға сйыға беру үшін түтін ... үш мың сом ... ... ... ... әзірлік жағдайына
келтірілді.
Кенесарыға қарсы орыс әскерлерінің жорығы 1843 ж. 24 ... ... ... ... патша әскерінің бір тобымен кездескен
Кенесары өзінің патша өкіметімен келіссөз жүргізіп жатқанын ... ... Бұл ... екі жақ та әскери дайындығын мұқияттап жатты. Тамыз
айында Кенесарыға қарсы сұлтандар Жантөрин, Айшуақов, ... Генс ... ... 5 мың ... ... ... ... Қарқаралыдағы
әскер күштері де Кенесарыға қарсы ... ... 1 және 7 ... жасақтары мен патша әскерлерінің арасында күшті шайқастар жүрді.
Көп адам шығынға ұшырады. Бірақ екі жақ та ... жете ... ... кері ... ... ... енді ашық соғысқа бармай, байтақ
даланың әр тұсынан көрініп, тұтқиылдан тиісіп, жау ... ... ... ... ... ... үнемі қауіп-қатердің өтінде
патша әскерлері түні салқын, жауын-шашынды күз түсе бере ... ... ... ... ... Ор ... қайта оралды.
Қарулы күрестің күшейген кезеңі
1844-1845 жылдары қазақ даласындағы Кенесары ... ... ... ең ... ... жеткен кезі еді. Оған Сыр бойының,
Оңтүстіктің ... ... ... өз ... ... – 20 мың ... Жасақтардың жауынгерлік дайындығын жетілдіруге, оларды дұрыстап
қаруландыруға көңіл ... ... ... ... жасау, оларды сатып
алу, азық-түлік дайындау жұмысы жолға қойылды. Патша әкімшілігі ... ... ... ... ұйымдастырылды.
1844 жылдың жазында Кенесары жасақтарын құртуға, халық ... ... Ор ... ... ... ... патша әскерлерінің үш үлкен
тобы шықты. Олардың алдына Кенесары жасақтарын ... ... ... ... ... Осы ... ... іске асыру үшін, олар ... ... ... ... жерлерге бет алған генерал Жемчужниковтың
әскерімен ... ... бұл ... ... ... өзінің жасақтарын қоршап алуына
мүмкіндік бермей, оларды бір-бірлеп құрту тактикасын ... жөн ... ... ... ... оның шағын тобы Ақмолаға қарай қаша ... ... күші ... бет ... ... ... ... жау күшін осы
жаққа тартты. Негізгі күшпен Ақмола бекінісін шауып, Жантөрин ... ... 44 ... ... ... мен оның ... 1844 ... тамызда Атбасар бекінісін тікелей шабуылмен басып алды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... әскерлеріне
көмекке полковник Ковалевскийдің отряды жіберілді. ... ... ... ... жасақтары Мұғалжар тауына барып бекінген еді.
Кенесарының 1844 ... ... ... оның ... ... ... Бұқара әмірі мен Хиуа хандығы онымен тығыз байланыс ... оған ... ... ... ... өкіметінен бітім сұрап,
даулы мәселелердің барлығын келіссөз арқылы ... ... ... ... онша көп сене ... жоқ. ... ... жөніндегі ұсынысты қабыл
алып, Кенесарының кепілдікке алып кеткен туыстарын, әйелін ... ... ... ... үшін ... өкіметі Долгов бастаған
бір топ адам жіберді. Олар Кенесары патша әкімшілігіне сөзсіз ... ... ... ... оған ... ... деп мәлімдеді. Кенесары бұл
мәселені ... ... деп ... екі ай бойы ұстады. Елшілер бітім
болмайтытына көз ... ... ... ... ... Орынбор
генерал-губернаторына хат жазып, оларды аттандырып жіберді. Ол хатында
патша өкіметі өзінің ... ... ... бұзып, қазақ
халқына істеп отырған зорлық-зомбылығын тоқтатқанда ғана Ресейге ... ... ... мәлімдеді.
1845 жылы Кенесары Ұлы жүзге қоныс аударып, Жетісуға келіп тоқтады.
Ақши, Күрті, Жирен айғыр деп аталатын жерлерді мекен ... осы ... ол ... ... ... қырғыздармен одақ құрып, қоқан хандығына шабуыл
жасауды, сөйтіп оның қол астындағы ... ... ... ... ... келіп, онымен келіссөз жүргізу үшін Құлжаға елші ... жылы ... ... ... ... Қоқан хандығына
жорыққа аттанды. Қорған, Жаңа жүлек, Созақ бекіністерін ... ... ... ... ... ... ... жалғастыруға осы жақта
жұқпалы індеттің күшеюі бөгет жасады. Ол кері ... ... ... өзінің
келешегіне байланысты жоспарларын ойластырды.
Бұл тұста патша әкімшілігі Кенесарының ... тор ... ... Ол Қырғыз манаптарының және адал болып ... ... ... басын қосып, Кенесарыға еңсесін көтертпейтін ең соңғы соққы
беруге әзірленді. 1846 жылғы жазғы айлардың бірінде мың ... ... ... бет ... Хан ... ... манаптарынан өзіне
бағынуын талап етті. қырғыз ... ... ... және ... тайпалар
өкілдерінің құрылтайын шақырды. Сарыбағаш, Бұғы, Саяқ, Солто, ... ... ... ... ... ханының талаптарын орындаудан бас тартты.
1847 жылы сәуірде Кенесары ... ... ... ... ... ... Ыстық көлінің тау шатқалы қойнауында және ... бас ... ... ... ... ... Кекілік сеңгірі деген
жерінде 3 жақтан қоршалған қайырымсыз қатал қамауға түсті. Оны ... ... ... ... ... ақ қалпақ киіп, пулеметтен
оқ жаудырып, зеңбірегінен от шашып келе жатқан офицерлері мен ... ... ... ... сарбаздары еді. Кенесары қолы өзінен кіші он
есе басым жаумен үш күн бойы ... ... ... ... ... демі шеткенше қарсыласты. Талай боздақтар осы ... жан ... ... ... жау ... ... ... Наурызбай тобы болды. Бірақ аз
ғана адымымен Кенсарының жау қолына ... ... ол ... ... ... өз ... келіп берілді. патша әкімдерінің кеңесімен қырғыз
манаптары екі ... да ... ... Сөйтіп, бәрі бітті. ... ... ... ... орын ... ... бір жағынан
қазақтарды Қоқан хандығының азат ету мақсатымен соғыс, екінші жағынан,
туыстас, ... ... кек алу ... ... ... ... бас ... қазақ руларына қарсы басып-жаншу саясаты. Кенесары
тұсында қарт бурадай жарадық, жауды ... ... ... ... ... алдын орадық, Кене ханнан айрылып, шіл ... ... ... кісі ... ... – деп Нысанбай айтқандай,
Кенесары мен ... ... ... ... ... басылып,
бостандыққа деген үміт үзіліп, қазақ жерін қайтадан қара түнек қаптады.
Кенесарының және оның ... ... ... ... қаза табуы
Ол кездерде Кенесары ханмен бірге көшіп жүрген қазақтардың саны 20 ... ... ... оған ... халық күн санап көбейе ... ... ... ... ... салды, сөйтіп, елдің өрісі тарыла
бастаған соң ... енді ... ... ... ... Оның ... көздегені – қалай да бір мықты мемлекетке арқа сүйеп, бір жерге ... ... ... қазақтардың басын біріктіріп, өзіне бағындыру еді.
Кезінде Абылай хан мен Қытай шарт жасасқалы бері Қытай мен ... ... ... ... ештеңе болмаған еді.
Осы оймен ол бұрынғы көшіп жүрген қоныстары – ... ... ... ... қозғалып, Қытайға жақынырақ – Қарақұм мен Ілеге
қарай көшті. Бұл ... ... Ұлы ... ... ... ... шапырашты
және басқа да көптеген рулары болатын. Бұлардың ... да ... оның Әли, Сөк ... ... бар еді. Олар өзөдеріне қараған Іле
бойы, Алматы маңы, одан әрі Шуға дейінгі елмен, солардың ішінде ... ... ... бірге, Кенесарының алдынан шығып, ... ... ... алды, Кенесары да оларға бағалы
сыйлықтар берді.
Бұл жерде ханның қасында Қасым ұрпағынан, Қасымнан туған ... ... ... ... Құдайменді сұлтандар, Есенгелдінің баласы
Жиһангер ... бар еді. ... ... ... ... ... ... қарамағында сарбаздары бар, досқа да, дұшпанға да атақтары
шыққан азаматтар еді, Жиһангер ... ғана жас ... мен ... ... Құлжадағы әкіміне елші етіп
жіберді. Қытай әкімі елшіні бір ай ... ... ... ... ... ... жая мен нысана атқандарын көрсетті. Бұл ... ... ... ... ... Абылай хан кезінде ... ... ... ... бай ... ... ... Іледен өтіп, Шудың оң жағын ала,
қырғыздармен іргелес ... ... ... ... Қарғалы деген
жерлерге келіп орналасты. Осы жерден ол қырғыздардың манаптары мен Әулиеата
жақтағы дулаттардың ру басыларына елші жіберді. Бұл ... ... ... ... ... ойы – қырғыздар мен Ұлы ... ... ... Шу ... қыстап, үш Алматыны жайлап, Қытаймен де тату болу, ... ... ... ... мен ағасының құнын талап ету еді.
Бірақ та алла ... ... ... ... Байзақ датқасы, Белқожа би, Медеу би бастаған шымыр
құдайберген датқа ... ... ... ... мен Әндес батыр бастаған
шапырашты рулары, дулаттарды басқаратын ... ... және ... да ... тарту-таралғыларымен келшіп, бағынатындарын ... ... де ... ... осы ... ... бекем буды. Бірақ
қырғыздардың басшылары өзара ақылдаса келіп, бағынудан бас ... ... ... ... әлі ... кетпеген еді. Олар қырғыздың:
«Ежелгі жау ел болмас, кесілген етек жең болмас» – ... ... ... ... Кәрібоз, Жантай деген манаптары ел ішіне ... елді ... әр ... ... адам ... ... ... жылқысын ала бастады. Кенесары қырғыздардың мұндай
пиғылдарын білгеннен кейін оларды жазалау шарасына кірісті. Ол ... ... ... - ... батыр мен Базар батыр, шұбыртпалы руынан –
Ағыбай ... ... ...... ... ... ... азғантай топ
жігіттерін жіберді. Мұны естіген Жантай, ... ... ... ... ... алдынан шығып, таудың бір жырасының ішінде бұғып ... ... ... ... екі ... ... Бір ... қырғыздардың
ауылдарын шабуға жіберіп, екіншісін егер қырғыздар даярланған болса,
солармен ... ... ... 500 ... қырғыздардың ауылдарына таң
алдында жетіп, шауып, алған малдарын айдап сәске кезінде кейін ... топ күн ... ... ... қарап, жау көрінбеген соң олжаға
қызығып, бастықтарының айтқандарын тыңдамай, бет-бетімен мал ... ... ... қырғыздардың манаптары тап беріп, қазақтарды жеңді. Ұрыс кезінде
Ағыбай батыр Кәрібоз манаппен жекпе-жекте оны ... ... ... сауыты мен қылышын ханға әкеліп тартты.
Тек осы ғана болмаса, ... бұл жолы ... ... Хан ... ... ... жоқ, 5-10 үй ... көшіп жүрген азғантай елден
жеңіліп қайтқандары үшін ... ... ... Бірақ, алла
тағалаланың көрсетейін дегені әлі бұл ғана емес еді. Оны кейін білесіздер.
Хан қатты ашуланып, әскерін өзі ... Мұны ... ... ... ауылдарын Алаьаудың биік шыңдарына көшіріп, өздері
келер ... ... өз ... ... тосып жатты. Кенесарының әскері
алдымен Халша би басқарған Қосшы ... тап ... ... күні ... ... ... жеңілді, жеті жүздей адамы оның ішінде Халша
бидің өзі де ... ... ... ... хан ордасына жеңіспен оралды.
Келесі жылы Халша биді барлық адамдарымен киімдерін аттарын беріп,
еліне қайтарды. Солар арқылы қырғыздың барлық ру ... ... ... ... және ... ... мазмұнда хат жазды: «Мен мұнда
жауласқалы, қан ... ... ... мен ... пен ... басын қосып,
Қоқаннан, олардың қыспағынан босатып алу үшін келгенмін. ... екі ... ... болып қалды. Мен екі арамызда болған істі ... ... ... ... ... Сіздерге ешбір қастығым жоқ
екенін Халша би мен оның екі жүз ... ... ... Осы ... ... ... көңілдеріңізде ешбір күмән, күдік
қалмасын, бағынышты болғандарыңызды білдіріп, бақытқа ерішуіңіз үшін маған
келіп қауышыңыздар, ... ... ... ... ... бұл ... ... жауласудан қайтпайтын болсаңыздар, онда обалдарыңыз
өздеріңізге. Алдын-ала ескертіп қояйын. Егерде менің бір ... ... ... ... бір ... көз жасы төгілсе, обалы сіздердің
мойындарыңызда».
Хатты ... ... ... мен ... ... ... ... жинап, ақылдаса келе Кенесарыға бағынбауға бел байлады. Бұл хабарды
естіген соң Кенесары хан Ұлы жүздің ... ... мен ... ... ... ... жауабын естіртіп, не ақыл
айтатындарын ... Ұлы ... ... ...... би, Сыпатай,
Тайшыбек, Құдайберген датқа Саурық, Белқожа, медеу билер: «Елді атқа
мінгізіп, ... бұл ... ... деп ... берді. Тек Рүстем
сұлтан ғана ... ... ... ... ... ол ... болды деген сөз бар, бірақ анығын кім білсін?
Ұлы ... ру ... ... өз ... келіп қосылып,
Қоқанның Меркі қамалына бет алды. Қамалдың бастығы ... ... ... Ол ханның алдынан шығып, Қызылмұрын ... ... ... ... Хан да оған көп ... ... өз орнында қалдырады.
Арғымақты хан інісі Наурызбайға береді, кейін Наурызбай ... ... ... Сол атты ... ... мақтап жыр еткен. Өлеңнің
жолма-жол аудармасы:
Аспендияров С.Б. «История Казакстана» 224-бет
Жігіт пен ат ... ... кісі бұл ... ... ... ... ... немересі
Бедер деген атақты батыр болды.
Ол Наурызбайды жепе-жекке шақырды
Сонда ... ... ... ... ... жолы ... ... қолдады,
Батырлар бетпе-бет келіп, найзаларын сындырды.
Сонда Бедер батыр атынан тақиядай жалп етіп құлады.
Меркені жайына қалдырып, хан тау ішіндегі қырғыздарды ... ... Шу ... ... ... дейін Иткешу деген жерде отырды. Сол жерден
жігіттерден қырғыздарды шабуға үш рет жұмсады. Ал 1847 ... ... ... ... шабуыл жасап, жігіттері олардың ауылдарын үш күн
бойы тонады. Бұл ұрыстарды Қасым баласы Наурызбай сұлтан, Саржан ... ... ... ... ... ... Ол ... топтан бөлініп
кетіп, қырғыздарды Қарақыстақ-Шүңгір асуына қарай үш күн бойы қуып, ... ... ... алды. Қасындағы жігіттерінің кейбіреулері қолға
түскен малды ... ... ... ... ... қалған еді. Сөйтіп, екі
батыр асуға жеткенде екеуінен басқа ешкімде ... Алда жар ... тек бір кісі ... ғана тар ... ал жазатайым адам тая ... көз ... ... ... Онда ... үміт етуге болмайды.
Жыраның екінші беті тіп-тік жар. Ол жақта ат тұяғын ... жол жоқ. ... ... мен Орман манаптар бастаған көшті осы жерде қуып жеткен еді.
Көшінің соңында келе жаиқан манаптар артында ... жоқ екі ... ... соң тоқтап, ұрысқа әзірленіп, әр жерге өздерінің мергендерін
қойды. Тұс-тұстан мылтық атып, ... ... тас ... ... екі ... ... қуа бастады. Тар жолға екі кісі қатар жүре
алмағандықтан Наурызбай алда, Ержан ... ... ұрыс ... ... ... сынып қалған соң қуғыншылармен қылыштасып соғысты. Астындағы аты да
болдырған әрі тағасыз болатын жолдың түктей құлама ... ... ... бір бүйір тауға шығып кетті. Сол кезде ... ... ... оған ... ... жүре берді. Мұны көрген Наурызбай
Қызылмұрынға қамшы басып, ілгері ұмтылып, қырғыздарды ... ... ... ... ... да атының басын жолға бұрып қамшылап көріп еді, бірақ
аты орнынан қозғалмады. Қырғыздар қайта шауып Наурызбайды кейін шегіндірді.
Ол қырғыздарды бес рет ... ... ... аты ... ... ... ... ақыры Ержан жау қолында қалды.
Наурызбай ылдиға түсіп, бытырап жүрген жігіттерін ... ... ... ... сұлтанды қолға түсіргендеріне мәз болған қырғыздар «жау
қашқылап» айқайлап ... ... ... келе ... еді.
Бұл кезде хан әскері көп олжамен кейін ... ... мен ... ... ... адам шаптырып, хан олардың ... ... ... Шу ... Кекіліксеңгір деген жердегі бір төбенің
басына келіп түсті.
Түс кезінде Наурызбайдың келе жатқаны, Ержанның жау ... ... ... ... ... хан қатты қапаланып, атынан түсті, оған ере
барлық ... ... ... еді. ... ... ... жеткенге
дейін олар сол күйі отырып қалды. Ержанның қолға ... анық ... хан ... ... ... берді. Жігіттер де, олардың аттары да бұл
түнде аш қалатын болғанымен де ханға: «Бұл ... ... ... батылы бармады. Ал Жантай мен ... ... ... ат ... адам ... ... еді. Сол түнде оларға Қоқанға
қарасты қырғыздар да көмекке келді, ал Кенесары жігіттері ... ... ... ... ханның қасында әскербасылар түгел дерлік қалды, бұларда
бес жүздей мылтық, бір ... бар ... ... олар ... ... ... рет орап қоршап
алғандарын, тебенің түбінде ағып жататын азғантай суды ... ... ... ... ... әскері қауіпті жағдайда еді, оның ... ... ... Сол күні екі жақ ... ... ... Ханның тарап
кеткен әскерін жинауға шаптырған адамдарынан хабар болмады, ал қырғыздардың
саны бірте-бірте көбейе түсті.
Қоршауда ... ... ... ... үш күн соғысты. Төртінші
күнге қараған түні Кенесары хан ... ... ... құрды. Олардың әрқайсысы әр
түрлі кеңес айтқандарымен де, бірі де ханға ұнамады. Ақырында ... ... ... ... соғысуға жарайтын екі жүз жігіт және тама
руынан Құрман батыр мен (шұбыртпалы) ... ... ... мен ... ... ... қоршаудыбұзып өтемін. Олар көп болғанымен ... ... ... ... емес пе? ... біз ашқан жолмен қоршаудан
өтесіздер. Сонсоң қырғыздармен шегіне ұрыс саламыз» деді.
Наурызбайдың ақылы басқалардың ... де ... еді. ... бұзып шыққаннан кейін біз бір ... ... ... ... ғана ... да, ... көбі ... Осы әскерге басшы болып
жүрген мен қашсам, онда ... бұл елге хан бола ... Егер ... ... ... ... ... сойып, етін он екі атқа
артайық. Кейін шегінгенде, бір жағымызда Шу ... ... ал ... ... бес жүз мылтықты мергендерімізді ұстаймыз. Сонсоң сайланып ... ... ... ... ... біз жүреміз. Ұрысқа
батыл кіріскен бес жүз мылтығы бар жаяу әскерді ... жау жеңе ... ... оның ... ... ... де, ... ұнатпаған.
Елдің дәстүрі бойынша, жігіттің атынан айрылғаны - ... ... ... ... ... жаяу жүгінейік дегеніне жұрттың бәрі де
іштей қарсы еді. Олар: «Бүгін кеш болды ғой. ... ... ... ... ... ... күнде де, тағы ертеңге дейін күтейік» десті.
Сол түні түн қараңғысын пайдаланып, ... жұрт ... ... ... ... соң басқалары да қаша ... Түн, ... ... ... қуып ... мүмкін емес еді. Алла тағала
солай жазса, амал не!..
Орыстармен талай жыл соғысқан ... ... ... сұлтандар
қаза тапты. Қасым баласы Кішік /Күшік/ сұлтан, Есенгелді баласы Жиһангер,
Ағатай баласы Әбүлфайыз, Кішік сұлтандар аман шықты.
Қорытынды.
Кенесары ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген ең ұзақ соғыс еді. Қазақ халқының феодалдық хан
мемлекеттігін қалпына келтіру бұл жолы да жеңіліспен аяқталды. Оның ... ... ... сатысында тұрған қазақ халқының бытыраңқылығы.
Байтақ даланы жайлаған қазақ халқы үш ... және ... ... ... елдің басын қосу оңай ... ... ... ... ... ... өз ... қолдап, Қоқан және ... ... ... ... ... ... Кенесарының өзін қолдамаған ауылдарға
озбырлығы, ауыр жазаға тартуы да көтеріліс қатарын ... ... ... ... бай-шонжарлары, ауқаттылары қолдаған жоқ,
қайта оны басуға патша ... ... ... ... жетілдірілген қару-жарағы болмады. Төртіншіден, ұлт-азаттық
қозғалысын басуға, Қазақстанның отар ел болып қала беруіне көршілес Қоқан,
Хиуа, Бұқара хандықтары да, ... ... да ... ... ... бастаған ұлт-азаттық қозғалыс ... ... ... ... ... жуық ... және ұзақ уақыт бойы жүргізілген
көтеріліс еді. Оның патша ... ... ... ... ... және қазақ халқының тарихында ірі ... ... ... бұл ... ... ... үшін белгілі саяси
мектебіретінде көзге түсті. Патшаның отарлау ... ... ... жылдардағы қарсылығы осы көтерілістің негізінде өсіп дамыды. Оның
сабақтары отарлау ... ... ... ... ... аяқ асты етіп ... саясат екенін түсінуге, оған қарсы
күресте өзінің еркі мен жігерін ... ... ... ... ... қарсылық көрсетіп, оның отаршыл аппаратына ірі-ірі
соққы ... бұл ... ... ... дұрыс ұйымдастыра білгенде
жеңіске жетуге болатынын көрсетіп ... ... ... ол ... ... ұйымдасып дамудың даңғыл ... ... ... ... ... отырғанын да көрсетті. Үшіншіден, ... ... ... ... халқына құлдық қамытын кигізіп, біржола
езгіге салатын, ... ... ... жүргізетін сәтін біраз
кешеуілдетті. Көтеріліс отаршылдық саясатты қазақ даласына енгізудің соңғы
тосқауыл, ... ... ... ... он ... ... ... 1853-1858 жылдардағы Есет
Көтібарұлының да, 1856-1857-жылдардағы Жанқожа батырдың да патша ... ... ... ... Кенесары бастаған қозғалыстай ауқымды
бола алған жоқ.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Аспендияров С.Д. «История Казахстана». ... 1935 ... ... ... ... ... және Сыздық сұлтандар. Алматы, 1992
ж.
3. Бекмаханов Е. ХІХ ғ. 20-30 ... ... ... ... А., ... Е. ... Казахстана Алматы, 1994 г.
5. «Қазақстан тарихы» ІІІ том. Алматы, 2002 ж.
6. Қазақстан тарихы очерктері. ... 2003 ... ... ... Көне ... бүгінге дейін ІІІ том, алматы, 1998 ж.
8. Қуаныш Ахметов «Кенесарыхан Ұлытау өңірінде». Астана, 2002 ж.
9.Маданов Х. «Ұлы дала тарихы». ... ... 1994 ... М. ... ... народы. Алматы,
1993 г.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кенесары Қасымұлының көтерілісі21 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Амангелді Иманов3 бет
Амангелді Иманов5 бет
Кенесары хан7 бет
Кенесары ханның халық ауыз әдебиетіндегі бейнесі17 бет
Кенесары Қасымұлы7 бет
Кенесары Қасымұлы - аса көрнекті мемлекет қайраткері11 бет
Тарихи әңгімелер арқылы елжандылыққа тәрбиелеу5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь