Темперамент туралы ақпарат

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім

а) Темперамент туралы жалпы ұғым.
б) Темперамент туралы теория.
в) Темперамент түрлері және олардың психологиялық сипаттамасы.
с) Темпераменттің және жеке адамның басқа қасиеттерінің өзара тәуелділігі.

ІІІ. Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер.
Темперамент – 25 ғасырдан бері ғылыми ойды қызықтырған мәселелердің

бірі. Оған деген қызығушылықтын төркіні – адамдар бойында болатын дара

өзгешеліктер. Әр адамның жан дүниесі өз алдына бір болмыс. Оның

қайталанбастығы, бір жағынан, адам тәнінің биологиялық және

физиологиялық құрылымы мен дамуына байланысты болса, екіншіден –

әлеуметтік ерекше байланыстар мен қатынастарға негіз бола алуында.

Темперамент адамның биологиялық сипатынан көрінеді.Адамдар

арасындағы көптеген психикалық айырмашылықтар: эмоция теңдігі,

қарқындылығы, тұрақтылығы, ауыспалы қозғалғыштығы – бәрі осы

темперамент табиғатымен түсіндіріледі. Дегенмен осы күнге дейін

темперамент мәселелерінің шегілмеген, талас- тартысты қырлары баршылық.

Бірақ проблеммларға байланысты көзқарастардың көптігіне қарамай,

ғалымдардың барлығының мойындайтыны: темперамент – жеке адамның

әдлеуметтік тұлға ретінде қалыптасуының биологиялық, яғни табиғи ірге

тасы. Темперамент көбіне адамға тума берілген әрекет қылығының ұдайы

қозғалыстағысипатын бейнелейді. Сондықтан темпераменттік қасиеттер

басқа психикалық құбылыстарға қарағанда, тұрақтанған өзгерістерге келе

бермейді Назар аударылықтай ерекшелік, темпераменттің әр қилы қасиеттері

бір – бірімен кездейсоқ қосылмай, заңдылықтар негізінде түрлі

темпераменттің белгілі құрылымын түзеді.
1. Алдамұратов « Жалпы психология »

2. Жарықбаев « Жалпы психология »

3. Сәбет Боп-Баба « Жалпы психология »

4. Темірбеков, Балаубаев « Психология »

5. Намазбаева « Психология »


Кіріспе: 2-4
Негізгі бөлім: 4-25
Қорытынды: 26-28
        
        Жоспар
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
а) Темперамент туралы жалпы ұғым.
б) ... ... ... ... ... және ... ... сипаттамасы.
с) Темпераменттің және жеке адамның басқа қасиеттерінің өзара тәуелділігі.
ІІІ. Қорытынды
Қолданылған ... – 25 ... бері ... ойды қызықтырған мәселелердің
бірі. Оған деген қызығушылықтын төркіні – адамдар бойында болатын дара
өзгешеліктер. Әр адамның жан дүниесі өз алдына бір ... ... бір ... адам ... ... ... ... мен дамуына байланысты болса, екіншіден –
әлеуметтік ерекше байланыстар мен қатынастарға негіз бола ... ... ... ... ... ... ... айырмашылықтар: эмоция теңдігі,
қарқындылығы, тұрақтылығы, ауыспалы қозғалғыштығы – бәрі осы
темперамент табиғатымен түсіндіріледі. Дегенмен осы күнге дейін
темперамент мәселелерінің шегілмеген, талас- тартысты ... ... ... байланысты көзқарастардың көптігіне қарамай,
ғалымдардың барлығының мойындайтыны: темперамент – жеке адамның
әдлеуметтік тұлға ретінде қалыптасуының биологиялық, яғни табиғи ірге
тасы. Темперамент көбіне ... тума ... ... қылығының ұдайы
қозғалыстағысипатын бейнелейді. Сондықтан темпераменттік қасиеттер
басқа психикалық құбылыстарға қарағанда, тұрақтанған өзгерістерге ... ... ... ... ... әр қилы ... – бірімен кездейсоқ қосылмай, заңдылықтар негізінде түрлі
2
темпераменттің белгілі құрылымын түзеді.
Сонымен, темперамент – адамның психикалық әрекетінің нақты
динамикасын ... ... дара ... ... ... ... ... барша іс-әрекетінде оның мазмұны,
мақсаты және себеп- түрткілеріне тәуелсіз бір ... ... ... да өзгеріске түспей, өзара байланыста темперамент кейпін өрнектейді.
Белгілі бір адамға тән және өмір әсерлеріне жауап реакциялардың
динамикасы, тонусы мен бірқалыптылығын да ... ... ...
құлықтың табиғи ерекшеліктерін темперамент деп ұғамыз.
Мінез – құлық тек әлеуметтік жағдайлар ғана емес, жеке адамның табиғи
құрылымына да тәуелді. Адамның биологиялық ... ... ... ... ... ... жас балалрдың ойыны үстінде, түрлі
қарым – қатынас жағдайында анығырақ және ертерек байқалады.
Темперамент индивидтің барлық психикалық көріністеріне рең ... ол ... мен ... ... ... – қозғалысқа, сөздің
сарынымен ырғағына әсер етеді.
Темперамент - 25 ғасырдан бері ойды қызықтырған мәселелердің бірі.
Оған деген қызығушылқтың ...... ... ... Әр ... жан ... өз ... бір болмыс. Оның
қайталанбастығы, бір жағынан адам тәнінің биологиялық және
физиологиялық құрылымына дамуына байланысты болса, екіншіден –
әлеуметтік ерекше ... ... ... бола ... ... биологиялық сипатынан көрінеді. Адамдар
арасындағы көптеген психикалық айырмашылықтар: эмоция тереңдігі,
қарқындылығы, тұрақтылығы, ауыспалы – ... бәрі ... ... ... ... осы күнге дейін
темперамент мәселесін шешілмеген, талас – тартысты қырлары баршылық.
Бірақ проблеммаға байланысты көзқарастардың көптігіне қарамай
ғалымдардың бәрінің мойындайтыны: ... – жеке ... ... ... ... ... яғни табиғи ірге
тасы. Темперамент көбіне адамға тума берілген әрекет – қылығының ұдайы
қозғалыстағы сипатын бейнелейді. Сондықтан темпераменттік ... ... ... ... ... ... ... Назар аударарлықтай ерекшелік, темпераменттің әр қилы
қасиеттері бір – бірімен кездейсоқ қосылмай, заңдылықтар негізінде түрлі
темпераменттің белгілі құрылымын түзеді
Темперамент туралы ... ... ... ірге ... ... ежелгі грек
дәрігері – Гиппократ. Оның тұжырымы бойынша адамдар төрт « дене
шырындарының » - қан, шырыш, өт, ... - ... ... Осы ... ... ... ете отырып, ежелгі
дүние дәрігері - Гален алғашқы рет темперамент түрлеріне ғалымдық сипат
4
берді. Гален темперамент түрін денеде ... ... ... ... ... Ол ... заманымызға дейін
жеткен темперамент атауларын белгіледі: сангвиник (sanguis-қан ),
флегматик (phlegma- шырыш), ... (chole - өт), ... - ... ... ... бұл ... ... кейінгі жүз
жылдықтар желісінде көптеген ғалымдар ізденісіне күшті ықпалын тигізді.
Ежелгі ... ... ... адамдардың дене құрылымы
және физиологиялық қызметінің ерекшеліктерімен сай келетін көп түрлі
эксперт – қылықтарды топтап, ... ... ат ... Осыған орай
темпераменттің көп түрлі типологиясы қалыптасты. Бұлардың ішінде назар
саларлықтай тип – адамның дене құрылымына байланысты ... ... ... негізделген – конституциялық типология. Бұл
теорияның мәні: әр адам өз дене құрылымына орай өзіндік ... ие. ... дене ... (қол, аяқ, бас, ... ... байланысты төрт конституциональды психикалық тип
белгіленген.
1. Лептосоматик – бойшаң, ... ... ... тұсы жайылыңқы, тар
иықты, қол – аяғы ұзын, сидыйған.
2. Пикник – мығын, ... кіші ... орта ... ... ... бас, қысқа мойын.
3. Атлетик – бұлшық еттері күшті дамыған, денесі мығын, ... ... орта ... кең ... ... сүйектері тартылған.
5
4. Диспластик – дене бітімі ққисынсыз. Бұл адамдар - әр түрлі мүшелік
зақым – сырқаттарға ... ( ... ... ... бас, тума аяқ-
қолы кемістер).
Аталған дене құрылымы типтеріне үш ... типі сай: ... ... – дене ... ... ... ... тұйық, эмоциялары
ауыспалы, тұрақсыз, талаптар мен көзқарастар өзгеріміне ере бермейді,
осыдан қоршаған ортаға икемдесуі қиын.
Иксотомик – денесі мығын, мінезі байсалды, сезімталдығы кең, ым ... жоқ, ... ... ... көбіне майдашыл.
Циклотомик – сезімшең, домалаңған денелі, эмоциялары қайғы мен
қуаныштың арасында бірдей, тіл табысқыш, көзқарастары ... ... ... ... ... ... ... Бұл теория Батыс Европада кең қолдауын тапты. Ал осы ... ... осы ... 40 ... АҚШ- та одан ... Шелдон болды. Бұл ғалымның да темперамент типтерін
айыруда ұстанған принципы – адам дене құрылымы және оның өзіндік
жаңалығы – ... ... ... ... ... Ғылымда үлкен
сынға алынды. Бұл теориялардың негізгі кемшілігі – тұлғаның психикалық
6
қасиеттерінің қалыптасуында қоршаған орта мен әлеуметтік жағдайлардың
ескерілмеуі. Шелдон теориясын сынға ... Я. ... ... жазады: «
Адамның тамаққа әуез болу, ұжымшыл болу не қайырымды болу сияқты
темпераменттік қасиеттері оның дене құрылымындай нәсілдік белгі емес,
мұндай қасиеттер анатомиялық, ... ... ие ... ... ... ... ғана ... ».
Ал ғылым шындығына келетін болсақ, адамдағы психикалық процестер
мен оның ... ... ... ... ... ... ежелден –
ақ белгілі болған. Темперамент түрлерінің кейбір жалпы психикалық процесс
ерекшеліктеріне тәуелді келуі Павлов және оның шәкірттерінің ... ... ... ... ... ... ... зерттей отырып,
олар қылық әрекеттеріндегі даралық өзгешеліктердің пайда болуына назар
аударды. Мұндай айырмашылықтар ең алдымен иттердің рефлексттік
қозуларымен сол қозулардың сөңі теңдігі мен ... ... ... көрінуі жүйке процесттерінде қалыптасатын тұрақты
қасиеттер қозу мен тежелуге байланысты ... ... ... ... ... ... жүйке
қасиеттері ретінде қозу мен тежелу күшін тепе – теңдігін ... атап ... күші мен ... күші – бір – ... тәуілсіз жүйке –жүйесінің
дербес
қасиеттері. Қозу күші жүйке жасушаларының әрекетшендік қабілетінің
7
белгісі. Осы күшке орай ... ... ұзақ не ... ... ... қозуды
сақтай алады, тежелуге бейімделеді. Ал тежелу күші жүйке жүйесіндегі
күшті ... ... сөңу және ... ... ... іске асыру
қызметін атқарады.
Жүйке жүйесі процесстерінің тепе – теңдігі қозу мен ... ... ... сипатын көрсетеді. Осы екі процесс
күштерінің аралық қатынастарынан, бір процесс күші екіншісінен басым
болуынан тұлғанын ... ... не ... ... ... жүйесінің үшінші қасиеті – жүйке процесінің
қозғалмалылығы – бір жүйке процесінің екінші түріне ... ... ... ... жүйке процестерінің
қозғалмалылығы адам қылық - әрекетінің өмір жағдайларының өзгеруіне сай
қалыпқа ене алу қабілетін деп танытады. Жүйке жүйесінің мұндай қасиетінің
өлшемін бір ... ... ең ... ... ... ... ... бағалаймыз. Жүйке қозғалмалылығына қарсы
құбылыс – жүйке жүйесінің селқостығы. Бір процесс түрінен екіншісіне өту
үшін қаншалықты көп уақыт пен күш ... ... ... ... ... ... үлкен болғаны.
Аталған жүйке процестерінің қасиеттері негізінде жүйке ... ... ... жүйке қызметінің типі деп аталатын құрылым түзіледі. Бұл
жүйе әрі дара тұлғаның жүйке жүйесіне тән негізгі қасиеттер бірлігінен
құралады. Ол қасиеттер: қозу мен ... ... ... тепе ... Осы үш қасиетті негіге ала отырып, Павлов жүйке процесінің
күшіне орай және күшті типпен әлсіз типті айыра дәстүрлі Гиппократ
типологиясына жақын жүйке ... төрт ... ... ... ... қозу мен тежелуді теңдей, қозғалмалы – сангвиник;
• күшті, қозу мен тежелуі теңдей, ...... ... ... ... – холерик;
• әлсіз тип – мелонхолик;
Сонымен, Павлов түсінігінде жүйке жүйесінің типі тума беріледі, тәрбие
мен ... орта ... ... келе ... ... ... қасиеттері – жүйке жүйесінің жалпы психикалық көрінісі болған
темпераменттің физиологиялық негізін қалайды, яғни адам темпераменті –
жоғары жүйке ... ... ... қарқынында танылатын
психикалық бюейнесі.
Павлов негіздеген типология темперамент психологиясы саласындағы
көптеген лабороториялық зерттеулерге бастама берді. 50 жылдары
жүргізілген ... ... ... ... ... Теплов,
кейін Небылицын темперамент типологиясын жаңа элементтермен
толықтырды. Ересек адамның жүйке жүйесін эксперименталды талдауға ала
отырып, жүйке ... ... екі ... ... лабильдік және
динамикалық. Жүйке жүйесінің лабильдігі – жүке процесінің туындау
және сөну шапшаңдығында көрінеді де, ал динамикалылығы – қоздырғыш,
9
ұнамды және кері ... ... ... ... оңай және жылдам
түзілуінен байқалады.
Көп зертеулердің нәтижесінде осы заман ... ... әр ... адам ... ... ... ... ие. Нақты жүйкелік
типке сай темперамент қасиеті дара ... ... ... психологы Вундта темпераменттерді екі топқа бөлді:
1. эмоциясы күшті темпераменттер
2. әлсіз эмоциялық темпераменттер.
Біріншісіне холорик және мелонхолик темпераменттерін жатқыды, өйткені,
холерикттің эмоциясы күшті ... да және тез ... ... ... жан ... ... отыруы өте шабан, жай болып келеді.
Эмоцилы әлсіз темпераменттерге ... және ... ... ... ... ... күшті,
әрекеттері жылдам болып отырады. Ал флегматик эмоциялары күшті, бірақ
олардық әрекеті шабан келеді. Вундттан кейін кейбіреулердің теориялары
адамның ... ... ... ... жағымды не
жағымсыз болуын қояды. Олар адамның темпераменттерін шаттық, көңілді
темпераменттерге және ұайым, мұнды ... ... ... ... ... ... ... бір беттілі қате теориялар. Бұл
теориялар Гиппократтың теориясын өзгертіп, осы уақытқа ... ... ... ... ХІХ ... аяқ кезінде де кең өріс
алады. Мәселен, неміс анатомы Гейне темпераменттердің түрліше болуы
жүйке жүесінің ... ... ... орыс ... ... ми
қабықшасындағы моликулярлық қозғалыстың жылдамдығы мен
біркелкілігіне байланысты деді. Көрнекті орыс педогогі Лесгафт
темпераменттерді қан сауыттарының жуандығы мен ... ... ... ... ... ... ... дәйекті етіп түсіндірген акадкмик Павловтың ілімі темперамент
туралы түсінікті ғылыми тура жолға түсірілді.
Темперамент түрлері және ... ... ... ...... психикалқық әрекетініңдинамикасын
айқындайтын дара қасиеттерінің жиынтығы. Ал қасиеттер іс - әрекеттің
барша түрінде мазмұн, мақсат, себеп – ... ... ... ... береді, ересек шақта да өзгеріссіз тұрақталады. Психикалық
қасиеттер һзара байланысқа келумен белгілі темперамент типіне негіз
болады. Темперамент ... ... ... сан ... Олар тек ... ... ғана ... сонымен бірге барлық психикалық құбылыстар да:
сезімде, ниет пен ... ақыл – ой ... ... ... байқалады.
11
Қазіргі кезде психология ғылымы белгілі жүйеде қашқақтамасын деп
еріншек құлына беретін күміс ақша бірлігі – ... ... ... ... құл оны ... ... айналымға жіберілуінің орнына топыраққа
көміп, жасыратын болған. Осыдан халықта « талантты құм болды », ... ... ... ... ... ... ... күнде талант
арнайы қабілеттердің (музыкалық, суреткерлік, әдеби шығармашылық,т.б.)
жоғары деңгейлі дамуын ... ... ... ... іс - әрекетте
көрініп өрістейді. Талантты адамның қызметі өзінің жаңашылдығымен
қайталанбас мәнерімен ... ... ... ... ... тәуелді. Қай бағытта
дарындылықтың жол алкын дәуір қажеттігі мен әлеумет алдында тұрған
міндеттерге байланысты. Мемлекеттік дамуы ... ... ... ... ... ... кезеңінде
ән- күй, әдебит таланттары шығады, ал соғыс уақытында – ... әс ... ... ... ... қазақ арасынан шыққан Сәтпаев, Әуезов,
Момышұлы, Рымбаева, Қажымұқан - әр бірі өз дәуірінің саңлақтары.
Талант – көптеген қабілеттердің ... ... Өте ... ... ... бір ... ... дәрежесіне көтеріле алмайды.
Мысалы, кейбіреулері 10 каналы немесе одан да көп санды лезде көбейтеді
не бөледі, де бірақ математик ... бола ... ... даму ... ең жоғары, шыңдалу деңгейі –
данышпандық деп аталады. Шығармашылық қызметі қоғам өмірінде бір
12
дәуірінде азамат мәдениетінің ... ... іс ... адам ғана
данышпан бола алады. Өркениеттің 5000 жылдық тарихында мұндай шыңға
400 кемеңгер көтеріліпті. ХХ ғасыр ... ... ... жүрген
замандастарымыз ақын О. Сүлейменов, сынаушы ұшқыш ғарышкер Т.
Әубәкіров қазақ ... ... ... ... іс -әрекетінің аса табысты болуына себепші
рухи көтеріңкілік пен ерекше күш – қуат ... ... ... ... ... жаңа идеяларға жетектеп оларды ынталандыратын
психологиялық қалып – шабыт деп ... ... ... ... ... оның іс - ... жемістігінен, жасампаздық
ептілігінен, жаңалық ойлап табу қызметіне толық берілуінен көрінеді.
Өмірнамашыларының айтуынша, Тургенев шығармаларын жазуды өзін -өзі
зорлап, ... ... ішкі ниет ... ... ... ... екен.
Шабыт пен еңбек - екеуі егіз, бір-бірінсіз асамайды. Осыдан шабыт

қажылы еңбекпен орасан бай білім қоры ... ... ...... ... ... ... қонақ ». Сана
айқындығы, ой мен бейнелер кернеуі; ес, зейін өткірлігі мақсатқа
бағыттайтын арнасына ... ерік күші – ... алғы ... ... ... ми қабығындағы қозу, тежелу прцесстерінің үш
негізгі белгісінің ( күші, тепе-теңдігі, қозғалғыштығы ) жиынтығынан
құрастырылады.
13
Жүйке процесстерінің күшіне – ми қабығының ... ... ... ... ... тітіркендіргіштеріне мидың төзімділігі жатады.
Жүйке процесстерінің тепе-теңдігі деп қозу мен тежелудің бір біріне ... ... ... ... ... деп олардың бірінің
екіншісіне алмаса алу қабілеттілігін айтады.
Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... әр бір ... белгісі болады. Мәселен, күшті типтердің бірі – ұстамсыз тип – ... ... ... ... процесстері бір бірімен сәйкес келмейтін
ерекше қозғалыстағы тип. Күшті типтердің екіншісі – ширақ типер ... ... қозу мен ... ... бір біріне тең келіп, тез
алмасып отырады. Күшті типтің үшіншісі – қозу мен ... бір ... ... ... ... баяу ... тип. Әлсіз типте қозу мен тежелу
процесстері баяу ... ... ... тітіркендіргіштердің әсерінен
туатын шектен тыс тежелулер де әлсіз типте жиі болып отырады. Мұндай
кейде күшті типтер сыртқы дүниеден келетін әсерлерге ... ... тип ... ... болады. Павлов ашқан жүйке жүйесінің типтері
темпераменттердің физиологиялық негіздерін жақсы түсіндіреді. Павлов
сангвиниктерді – ширақ, жүйке жүйесі күшті, қозуы мен тежелуі тең,
қозғалғыш ... ...... ... ... күшті, қозуы
тежелуінен бесым; флегматиктерді – жүйке жүйесі күшті, қозуы мен тежелуі
бір біріне тең ... ... баяу ... ... ... ... ... әлсіз типті ададар деп сипатталады.
Павлов осы айтылған негізгі типтерден басқа да аралас, ... ... ... ... ... типтің өзінен қозуы
ерекше күшті, тежелуі әлсіз және қозуы мен тежелуі бірдей күшті, срнымен
қатар, қозу мен тежелудің күші ... тең ... ... ... жүйке жүйесінінің типін айыру үшін жасаған
тәжібибесінің кейбір қорытындылары адам темпераментінің физиологиялық
негіздерін түсінуге толық жарайтындығын көрсете келіп, темпераментке
мынадай анықтама береді: ... ... мен жеке ... ... әрбір индивидуумның барлық әрекетіне белгілі оң
беретін жүйке жүйесінің жалпы сипаттамасы.
Соңғы жылдары көрнекті орыс ... ... ... ... ... одан әрі ... ... Егер Павлов өз тәжірибесін
жануарларға жасаған болса, Теплов пен оның шәкірттері осындай ... ... Бұл ... ... нерв ... төрт ... типі
туралы ілімі адамдардың жеке өзгешеліктерін, әсіресе оның
темпераменттерін анықтауға ерекше маңыз алатын. Бірден – бір ... екні тағы да ... ... ... ... ... ... зерттеулердің бірінде жүйке жүйесінің әлсіз типінің өзі
бірнеше варианттарға бөлінетінің анықтап берді. Бұрын өмір сүруге
икемсіздеу деп саналатын осы ... ... өзі енді ... ... ... ... типтер деп бөлінетін болды. Әлсіз типтің де
15
сезімталдығы күшті екендігі, осыған орай оның сыртқы ортаға бейімделе
алуы қабілеті мол екендігі анықталады.
Темпераменттердің ... ... ... ... ... туралы ілімі бойынша әр түрлі темперамент өкілдері
былайша сипатталады. Мәселен, жүйке процесстері күшті, бірі екіншісіне тең
келмейтін адамдар, көбінесе, ұйытқымалы, ...... ... Олар – ... ... пісуге ылғи да дайын туратын күйгелек
адамдар. Істі бұрқыратып істегенмен, олардың қолын бір сілтіп сылқ түсетін
кездері де болады. Бұлар – холерик ... ... ... ... тез ... ... атып тұратын жауынгер тип
деп атады.
Сангвиник темпераментінің өкілі, Павловтың айтуынша, қуатты,
тұрлаулы, ширақ тип, ойнақы, еті тірі бірақ, кез ... істі ... ... жүре ... Ол ... ... ... істейді, басқа адамдармен
тез тіл таба біледі, ұжым арасында өзін ... ... ... қызу ... адамы. Оның осал жері – іс жоқ кезде сылбыр күйге түсіп
кетеді, енді бірде жеңіл мінезділікке салынады. Бұл оның эмоцияларының
тұрақсыздығынан және ... ... ... ... типтеріндегі адамдар көбінесі, салмақты, сабырлы келеді.
Олар кез – келген нәрсеге сезім білдіре алмайды, асықпай ... ... ... ... шықпайды десе болады. Осы темпераменттің осал
16
жері – ... ... ... ... ... жатқан жағдайларға
селсоқ қарайтындығы, оңтайлылықтың жоқтығы. Бірақ мұнын ұстамдылығы,
адамның мінез бітістері үшін таптырмайтын қасиет болып табылады.
Мелонхолик ... ... әсер ... ... ... әсер ... нәрсесінің бәріне өз сезімін білдіре бермейді, не де болса
ішінде жүреді. Мұндай темпераменттегі адам өзге адаммен ... ... ... ... ... айтайын дегенін айтады. Тұйықтық, өз
ойына шомуға бейім тұрушылық, ... ... – осы ... бір ... ... ... ... жазушылары өз шығармаларында түрлі
темпераменттің өкілдерін тамаша көрсеткен. Мәселен, Толстойдың « соғыс
және ... » ... қарт ... Волконский – холерик
темпераментінің, « Анна Корениковадағы » Степан Обломский – ... ... « өлі ... » ... – флегматик
темпераментінің, мұндағы Тентетников – мелонхолик темпераментінің нағыз
айқын өкілдері болып табылады.
Қызметтің түрлі салаларындағы асқан талантты адамдардың арасынан да
түрлі ... ... ... ... ... өзі де, ... жырлаған басты геройларыны бірі – бірінші Петрде холерик
темпераментінің өкілдері болған, « Полтава соғысында » Петрдің
темпераментін Пушкин былайша ... екі ... түсі ... өте шапшаң, тым қапарлы.
17
Тамаша тұрған бойы бір ғаламат,
Бір өзі тәңірінің каһарындай,
Адымдап келе жатты.
Орыстың ұлы қолбасшысы Суворов та ... ... ... Ол
туралы бір естелікте былай делінген: « Оның көзқарасы, сөзі, қимылдары
өзгеше құнақылықпен көрініп тұратын. Ол тыныш отыру дегенді білмейтін,
жүз жұмысты бірден ... ... ... ... адам еді, ... де ол жай ... білмеген, жүгіріп жүрген, атқа мінгенде шауып
жүретін, жолында орындық тұрса, айналып өтудін орнына, оның үстінен
қарғып кететін болған ».
Орыс жазушыларының көрнекті өкілдерінің ... ......... Крыловты – флегматик темпераментінің өкілдеріне
жатқызуға болады.
Табиғи жағдайда темпераменттің таза түрін ажырата алу көбінесе
қиындыққа түседі. Өйткені олар адам өмір ... ... әр ... ... ... ... ... да мүмкін.
Дегенмен, ұзақ уақыт бойында жүргізілген зерттеулер бізге төменгі
сынып
оқушылар арасынан темпераменттердің таза түрлерін тауып алуға мүмкіндік
берді.
Оқушылардың ... ... ... ... ... ... адам ... ерекше рең беретіндігін, мұнын
балалардың темперамент ерекшеліктерінен жақсы көрінетіндігін байқауға
болады. Бұл жерде профессор ... ... ... ... оның ... ... атап айтқанда, дауыс ырғағына,
мәнерлікпен сөйлеу қарқынына әсер етіп ... ... ... ... байқалды
Осы айтылғанмен қатар, балалардың темпераментің анықтаумен қатар
олардың жалпы ақыл – ой ... ... ... істей білу
қабілетін, осыларға байланысты түрлі қозғалыс – қимылдарымен ... ... ... ... ... әр түрлі
темпераменттегі баланың ерекшеліктерін төмендегенше тұжырымдауға
болады.
1. Сангвиник темпераменті басым оқушының ерекшеліктері: ашық,
көпшіл, сөзшең, ... ... ...... ... ... ... көңілді, басшылыққа, жетекшілікке күшбар.
Мұндай бала жылдам және тез қозғыш, көңіл күйі жиі өзгергіш келеді, көп
нәрсеге қызығады, ... ...... ... ... біреу бағыттап
отырмаса,тез суып кетуі де ықтимал. Ақыл – ой әрекеті белсенді жүріп
отырады. Сыныпта мұғалім айтқандарын қиналмай ұғады, ... ... ... Оның сөзі ... анық әрі ... ... ... жақсы сақтайды, сөзді мәнерлей айтуға тырысады.
Сөйлегенде ым –ишара жағы басым келеді. Көбінесе эмоциялы, қозу
жағдайында тұрады. Осындай балалардың ...... ... ... ... жақсы қасиеттерді көруге болады. Сондықтан да
19
сангвиниктер өмірге икемді, тәрбиелеуге оңтайлы, ширақ темперамент
болып келеді.
2. ... ... ... ... ... өте сақ, ... ... жұртқа жақсылық тілейтін, сенімді, тұрақты, бірқалыпты.
Флегматик типтеріндегі бала сабырлы, ... ... ... ... ... ... ... мазаламайды. Ауыр мінезді, көрсе
қызар емес, мәселені тез шешуге ... ... Бір істі ... соңынан қалмайтын бала. Мұндай балалардың сезімдері сырт
әлпетінен ... десе ... Ол ... ... ... баяу ...... сөйлейді, сөзі ым – ишаралармен ерекшеленіп тұрмайды.
Флегматик типтеріндегі балалардың көпшілігі мектепке келгеннен кейін оқу
дағдыларын меңгеруде өзінің икемділіктерін жақсы көрсетеді.
3. ... ... ... оқушылардың ерекшеліктері: ұшып –
қонып тұратын, күйгелек, тынымсыз, ... ... – күйі ... ...... аумалы – төкпелі, тұрақсыз, соқпа мінезді,
белсенді, пысық бірақ бейқам, ашулаңшақ бала. Мұндай оқушы қимыл ... ... ... оның қимыл –қозғалысы батыл, шапшаң болады. Ол
қызыққан жұмысына әбден беріліп, барлық ынтасын салып орындайды.
Онда ой әрекетінің ... ... Ой ... ... ... ... да ... білінеді. Спорт, әсіресе қозғалыс
ойындарына бар ықыласымен қатысады. Мектепте ұйымдастырылатын
жұмыстарда балалардың алды болатыныда ... ... ... көбісі сотқар, шалдуар келеді. Өз эмоциялар мен қимыл –
20
қозғалыстарын билей алмай, ... ...... ... барады. Ашуы
шапшаң, қатты, қияңқы, ұнамсыз істерге әуес. Бұлардық сөздері жылдам,
интонациясы толқымалы, кейде топ ішінде даусы қатты шығып та ... тез, қызу ... ... ... ... ... бала өте ... болғандықтан,түрлі әсерге тез
беріледі,
ызақор, ашуланшақ келеді. Оның бұл ... ... ... тез
және оңтайлы қозғалыстарынан жақсы байқалады.
4. Мелонхолик темпераменті басым оқушылардың ерекшеліктері: сәл
нәрсеге ренжиді, өкпелегіш, пессимист, тұйық, сөзге сараң, аса ... жай ... ... ... ... ... ... терең және ұзақ уақытқа созылады. Мелонхоликтер
мектеп өміріндегі ... ... ... ... ... ... көп
ойлайды. Мәселен, мұғалім оны тақтаға шығартып, есеп шығартса, мұнын өзі
оған әлде қайда зор әсер етеді. Ол ... ... ... егер мұғалімнің
тапсырмасын орындап шыға алмаса, осыған қатты ... ... ... оның ... ... Егер ... сыныптағы балалардың көзінше оған
ұрысса, мұндай да бала төмен қарап, жылап, кейде жауап айта алмайтын
жағдайға ұшырайды. Ол көпке дейін бұлығып, сөз ... ... ... ... ... өз ... арасында
көзге түспей жәй ғана жүріп тұрғанды ұнатады. Мен деп ... Ол ... ... ... ... ... жүргенді ұнатады. Мектепте осындай балаларды құрбы –құрдастары
қорқақ, сылбыр, үндемес, маубас, т.б. деп келеке ететін кездері де болады.
Ол
жасқаншақ, ... су ... ... ...... келеді.
Темпераменттің адам психикасынан алатын орнын топырақтың әсемдікке
тигізетін әсерімен салыстыруға болады, өйткені темперамент – адамның
табиғи жағын көрсететін басты белгілерінің бірі. ... ... ... ... мазмұнын көрсете алмайды. Өмір сүру барысында
біртіндеп қалыптасып отыратын адамның дүние танымы мен сенімі,
қызығуы мен қажеті, мұраты мен талғамы, оның ... ... Бұл ... ... Чернышевскиий өте тамаша айтқан: егер қабағынан
қар жауар, сөзге сараң Валенштеин соғысты қандай жақсы жүргізе алатын
болса, сөзшең Суворов та ... одан да ... кем ... ... ... ... әрекетінде көрінуі сырттай із
қалдырғанмен, ақыл – ойының дамуына ешқандай елеулі әсер ете ... ... ... – бір ... ... ... ... жақсы көруге болады. Жүйке жүйесі әлсіз, жуас
балалардың ... оқу ... ... ... аз ... Оны
айтылғандардан темпераменттердің қандайы болмасын тәрбиенің ықпалымен
қалыптасып отырғандығы, тіпті меланхоликтердің өзі ерік – ... ... ... бағалы мүшесі етіп тәрбиелеуге болатындығы байқалды.
22
Темпераменттің және жеке адамның басқа қасиеттерінің өзара тәуелділігі.
Жеке адамның импульсттық- динамикалық жағынан сипаттаудың оның
мінез ... ... үшін ... ... бар. Адамның қажырлылық пен
қажымас қайрат, құмарлық пен әуестенерлік қабілет, бір ... ... ...... ... пен ... ... тіл табыса алушылық байқатуы оның еңбек әрекетінде, жеке ... тән ... ... мен ... ... ... және ... – қатынас. Темпераментке байланысты
адамның табиғи көріністері оның басқалармен қарым – қатынасқа түсуіне
орай көлеңкеленіп, жасырынып ... ... ...... мен тепе – ... реакция күші қарым – қатынас жасау
ерекшелігіне, көздеген мақсатына орай ... ... ... ... ... болып келеді.
Іс- әрекетке құлшына кіріскен кезде адам барлық күш жігерімен
қимылдайды, ұзақ уақыт шаршамайды, жұмыстың қарқыны мен ритмі арта
түседі. ... ол іске ... ... ... ... ... ... шаршағандық сезіле бастайды, істің тонусы төмендейді.
Адамның эмоциялық көңіл күйінің тонусы мен динамикасы оның өмірдің әр
түрлі жақтарымен қалайша қарым – қатынасқа ... ... ... ... ... адамның мінез –құлқын талдаған кезде, оның сол кездегі кңіл
күйін ғана емес, адамның бүкіл мінез ерекшелігін, тұрақты дарын қарым
қатынастарын еске алу ... Тек ... ... ғана екі адамның бір
бірінен айырмашылығын, қажырлы- қажырсыздығын, байсалды-
ширақтылығын ажыратуға мүмкіндік тұғызады.
Темперамент және мәнез- құлық мәдениеті. Темперамент жалпы
адамның мінез- ... ... ... ... кей адам өз өзін тежеп,
тізгіндеп отыру былай тұрсын керісінше жанталаысып, өрщелену, ашу-ыза,
қуаныш, күйіп-пісу секілді эмоциялық жағдайларды әдейі ... ... өз ... ... ... ... моральға сәйкес
ұйымдастыра алуы мәдениеттілік болып табылады. Жеке адам басқалаодың
жағдайымен, көңіл күйімен санасып отыруы керек, оларға ілтипатпен қарап,
көңіл қалдыратын әсер ... ... ... мәдениеті моральді, мінез – құлық нормалары мен
принциптерін білумен шектелмейді, ол адамда ... ... пен ... ... барлық адамгершілік қасиетінен туындайды. Әр түрлі
темпераменттегі адамдардың өз жеке басын құрметтеп, сыпайы, бір қалыпты
міне-құлықпен ... ... ... Қылықты әсіресе, темпераментті
меңгеруге моральдық сапалармен қатар ерік – ... де ... ... және ... ... бір темпераментте байқалатын ерік- жігер
белсенділігі оның ерекшелігін жақсы көрсетеді. Темперамент пен еріктің
өзара шарттастығы әркез біріңғай жұп – жұмыр ... келе ... ... ... ... ... ... еріктік
сапаларының қалыптасуына кедергі келтіреді. Кейде импульсивтік қасиет,
әсіресе өмірдің шешүші кезеңінде ... ... ... ... келе ... ерік ... темпераментке ықпал жасайды, қажет
жағдайда оны өзіне бағындырады. Психикалық процесстердің динамикасын
іштей ... – жаңа ... ... әдетке айналуы болып табылады.
Сайып келгенде, табиғи динамика мінез-құлықтың еріктік ... ... ... және іс - ... Кей жағдайда адамның іс- әрекеті күшті
және тез реакция жасауды,енді бірді бір қалыптасты, байсалды ... ... Іс- ... әр бір түрінің өзіне тән белгілі қарқыны ... ... Және адам өзі ... істе ... ... ... отырады.
25
Қорытынды.
Темперамент деп –психикалық процессиер ағысының жылдам не болмаса
баяулылығы, қимыл – қозғалыстар мен ... ... ... ... жүйке саласының тыстан берілетін ерекшеліктерінің жиынтығын
айтады. Темперамент адамның жеке қасиеттерінің ішінде айрықша
белгілермен ерекше көзге түсіп отырады. Темперамент ұғымын жан
қуаттарының ... қозу ... ... дәрежесі, көңіл күйінің
деңгейі сияқты ерекшеліктер құрастырады. Осы шарттарды негіз ... ... еске ала ... ... төрт ... болады. Олар: 1. сангвиникалық;2. холерикалық;
3. флегматикалық; 4. меланхоликтік темперамент;
Жоғарыда айтылған негізгі шарттарға сүйене ... ... мына ... ... беруге болады:
1, сангвиникалық – темпераментіндегі адамның жан қуатының ... дене ... мен бет ... ... ... қозулары
әлсіз, көңіл күйің тез ауысып отырады. Жүріс – тұрысы да жылдам,
ашулануы да қуануы да тез, көңіл күйі өзгермелі ... ...... өкілінде психикалық әрекеттің ағысы тез
және күшті болып келеді. Дене, бет қимылдары тез, ... және ... ... қиын ... ...... адам психикасы жай, жайбарақат
26
болады. Дене қимылы, бет қимылы шабан, көрнексіз.
4. меланхоликалық – темпераментіндегі адам психикасы жай, дене, бет
қимылдары баяу, солғын ... ... осы төрт ... ... жақсы, біреуі жаман деп айтуға
болмайды. Өйткені олардың әрқайсысының да ... ... ... ... ... ... « ... психология »
2. Жарықбаев « Жалпы психология »
3. Сәбет Боп-Баба « Жалпы психология »
4. Темірбеков, Балаубаев « Психология ... ... « ... ... ... ... ... 26-28
| ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| | | ... ... ... |Тұрақсыз, баяу |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... тип |
| ... тип ... ... ... ... ... тип) ... қозуы мен |
|тежелуі тең (ширақ |
|тип) ... ... мен ... ... тип) |

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Темперамент."11 бет
Адам темпераменті27 бет
Бастауыш сынып оқушыларының темперамент ерекшеліктері26 бет
Кіші оқушылардың темперамент көріністері7 бет
Мінез бен темпераменттің өзара байланысы5 бет
Темперамент4 бет
Темперамент -психикалық іс-әрекет пен мінез-құлықтың формальды динамикалық қасиеттері3 бет
Темперамент жайлы15 бет
Темперамент жеке тұлғаның биологиялық фундаменті33 бет
Темперамент және мінез11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь