Ш.Уалиханов өмірі мен еңбектері


1. Кіріспе
2. Негізгі бөлімі: а) Ш.Уалихановтың өмір баяны.
ә) Ш. Уәлихановтың атқарған қызметтері.
б) Ыстықкөл қырғыздарына, Қашғарияға сапарлары.
в) Ш. Уәлихановтың еңбектері.
3. Қорытынды.
4. Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
1. Ш. Уәлиханов. Таңдамалы А., 1985 жыл.
2. Б. Ысқақов, Ұмытылмас есімдер. Ұлы ғалымдар өмірінен. Алматы «Қазақстан» 1994 жыл. ( 147- 160 бет).
3. М. Жолдасбекұлы, Қ. Санғараұлы, А. Сейдімбек. Елтұтқа. « KUL TEGIN» баспасы - Астана – 2001 жыл. ( 220-222 бет)
4. С. Өтениязов. Шоқанмен қайта кездесу.
5. Р.Б. Сулейменов, В.А. Моисеев., Ч. Валиханов востоковед. 150 Жылдығына шығарған.
6. Ш. Уәлиханов. Әдебиеттер көрсеткіші. Алматы. «Қазақстан» - 1967 жыл.
7. Ч.Ч. Валиханов. Бес томдық шығармалар жинағы. IV том. Алматы 1968 ж. III том. А: 1964 жыл.
8. Қазақстан тарихы. 3 Том. Атамұра, Алматы 2002 жылы ( 528-532 бет)
9. № 11. 2005 Ақиқат. Ш. Уәлиханов 170 жыл. 26-28 бет.
10. Гуманитарлық ғылымдар сериясы. Ізденіс. № 3 2005 ж. ( 158- 162 бет)
11. Папка № 59 Ш. Уалиханов
12. Қазақ тарихы № 4 2002 жыл. ( 43-47 беттер)
13. К. Рудияка. Ш. Уалихановтың дінге көзқосы тойында қазақстан мектебі. № 5, 2004 мамыр 28-30 бет.
14. Қазақ совет энциклопедиясы 12 том ( 262- 263 бет)

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге

Жоспары
1. Кіріспе
2. Негізгі бөлімі: а) Ш.Уалихановтың өмір баяны.
ә) Ш. Уәлихановтың атқарған қызметтері.
б) Ыстықкөл қырғыздарына, Қашғарияға
сапарлары.
в) Ш. Уәлихановтың еңбектері.
3. Қорытынды.
4. Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
КІРІСПЕ
Он тоғызыншы ғасырдағы қазақ қоғамының айсыз аспанында құйрықты
жұлдыздай жарқ етіп ағып өткен дарынды ғалым, даңқты жиһангер Шоқан
Уәлиханов жарық жұлдыздай жалт етіп, ағып өтсе де жарқ еткен ізі аспан
төрінде сайрап жатады. Сол сияқты бұл фәниде бар жоғы отыз жыл ғана ғұмыр
кешкенімен артына қалдырған ұман теңіз еңбектері заман өткен сайын
жаңғырып, ұрпақ өскен сайын жандалып, уақытпен үндестік тауып, мән маңызын
ұдайы арттырып келеді. Оның қасиетті қаламынан туған толағай туындылар әлі
де талай ұрпақтың кәдесіне асып, келешекке қызмет ете беретініне күмән жоқ.
(8)
Қазақ деген қабырғалы ел барын, оның мәуелі мәдениеті мен мәйекті
әдебиеті, телегей - теңіз тарихы барын әуелі орыс қауымына, сол арқылы
Еуропа жұртына тұңғыш таныстырған ұлы ғалымның ғылыми өрісі де шетсіз
шексіз даласындай кең шалқар еді. Ол туған елінің ғасырлар қойнауына бойлап
жатқан тарих тереңін үңгіп қана қоймай, туған жерінің тұнап жатқан табиғат
байлығын зерттеп, кейінгілерге азық болар мол мұра қалдырды.
Ол өз халқының сырлы шежіресімен ғана шектеліп қалмай, иісі түркі
атаулының тарихын зерделеп, туысқан халықтардың тасада қалып келген өнер
қазынасының сыр сандығын салды. Қырғыз ағайындардың салт- сана, әдет-
ғұрпын зерттеумен бірге ұлы « Манас» жырын алғаш қағазға түсіріп, орыс
тіліне аударып берді. Шынында да оның жан досы Григорий Потапин айтқандай,
« кезінде өзін түсінетін оқырмандары болғанда, сөз жоқ, көзі тіріснде- ақ
елдің ұлы жазушысы атанар еді. >>
Халқымыз жаппай сауатты болды деп бөркімізді қанша аспанға атқанмен,
Шоқанды әлі түгел түсіндік деп айта алмаймыз. Оның жалғыз -ақ мысалы, орыс
тілінде жазып қалдырған қалың -қалың бес том шығармаларының қазақшаға күні
бүгінге дейін төрттен бірі ғана аударылғаны болса керек. (11)
НЕГІЗГІ БӨЛІМІ
ШОҚАН ШЫҢҒЫСҰЛЫ УӘЛИХАНОВ
( 1835- 1865 )
Шоқан- (шын аты – Мұхаммед- Ханафия) Шыңғысұлы Уәлиханов 1835 жылы
Құсмұрын бекінісінде атақты аға сұлтан Шыңғыс Уәлихановтың әулетті
отбасында дүниеге келген. Арғы атасы Абылай жоңғарларға қатысты Соғыста
асқан ерлік көрсеткен, ақылды қолбасшы, іскер дипломат, амал айласы мол,
Орта жүз ханы болған. Өз атасы Уәли де хан болған. Ал әкесі Шыңғыс
Қазақстанда хандық жүйе жойылып, аға сұлтандықтың енгізілуіне байланысты,
аға сұлтан лауазымын иеленген. Шоқанның әжесі Айғаным парасатты, терең
ойлы, әрі көреген өз заманына қарай білімді болған әйел. Шоқанның сана
сезімі ерте оянып, рухани өсіп жетіле білуіне әжесі Айғаным үлкен әсер
еткен. Он екі жасына дейін Шоқан Құсмұрындағы жеке меншік мектепте оқып,
мұсылман діні ілімімен танысты. Дәстүр бойынша сұлтанның балаларына бірнеше
тіл білу парыз болған. Сондықтан Шоқан архив мәліметтеріне қарағанда шығыс
тілдерін оқып, әуелі араб, кейін ұйғыр тілін де жақсы меңгерген. Шоқан
Шығыстың басқа халықтарының поэзиясымен де шұғылданды. Тіпті ауылда жүрген
де ол шығыс әдебиеті классиктерінің өлеңдерін оқудан бас көтермеген. Шығыс
поэзиясын ол өмір бойы қастерлеумен өткен.
1847 жылы 12 жасар Шоқанды әкесі Омбыға әкеліп, сол кезде Сібірдегі
ең таңдаулы оқу орны болып ессептелген Сібір кадет корпусына оқуға
орналастырды. Оқу сегіз жылдық болды. Шоқан кадет корпусына келгенде орыс
тілін білмейтін. Бірақ ол осы қиындықты жеңіп шығып, үздік оқыды. Шоқанның
ерекше қабілеті тарихты, географияны, шығыс филологиясын оқып үйрену
тұсында айқын көрінеді. Н.Ф. Костылецкий жас Шоқанның таңдаулы ұстазы
болды. Кадет корпусында Шоқан белгілі ғалым, географ және Азияны зерттеуші
Г.Н. Потанинмен бірге оқып достасып кетеді. « Корпуста ой өрісі, білімі
жағынан Шоқан тез өсті, орыс жолдастарын басып озып отырды. Екі -үш жылдан
кейін- ақ Шоқан өз класстасындағылардан ғана емес, өзінен екі жас
үлкендерден де басып озды» деп жазды Г.Н. Потанин. Сібір Кадет корпусында
оқудың соңғы жылдарында- ақ Шоқан биік саналы, терең ойлы, жан жақты
білімді, дүниеге көзқарасы қалыптасқан, халқының қажет мұқтаждарын пайымдай
да, түсіне де алатын, оған барынша пайдалы қызмет етуге дайын мақсатшыл жас
болып қалыптасқаны оның алғашқы ғылыми еңбектері болып есептелетін
«Профессор Н.И. Березинге хат», Профессор Н.И. Березиннің « хан жарлықтары
кітабына рецензия», « Рашид ед дин» т.б. жұмыстарынан байқалады. Жап жас
Шоқанға мұғалімдері де, құрбылары да болашақ ғалым, зерттеуші деп
қарағандары, жоғары бағалағандары естеліктерінде де айтылған. (3)
Ш. Уәлиханов 1853 жылы кадет корпусын бітіріп, атты әскер көрнекті
атағын алып шыққан соң Сібір қазақ орыс әскерінің алты атты әскер полкына
офицер болып тағайындалады, іс жүзінде Батыс Сібір генерал губернаторының
кеңсесіне қалдырылады. Бір жылдан кейін генерал губернатор Г.Х. Гасфорттың
адъютанты қызметіне белгіленеді. Шоқан Ұлы жүз қазақтары мен Ыстықкөл
қырғыздарының Ресейге бағынуы жөніндегі мәселені шешуге белсене қатысады.
Қоқан хандығы Жетісу мен Қырғызтандағы ықпалын жою үшін және ол жерлерді
Ресейге бейбіт жолмен қосып алу мақсатымен патша әкімшілігі жергілікті
халықпен келіссөз жүргізуге жас қазақ офицерін пайдаланды. Осы маңызды
тапсырманы орындау барысында Шоқан өз сапарын қазақтар мен қырғыздардың
географиясын, тарихын, әдет- ғұрпын, тұрмысын зерттеп білуге пайдаланады.
Ол 1855 жылы Ұлы жүзді Қоқан хандығының ықпалынан шығарып, Ресейге қосу
бағытында жұмыс істеу үшін ұйымдастырылған экспедицияға қатысып, Семей,
Аягөз, Қапал арқылы Іле Алатауына дейін келеді, Жоңғар қақпасына, Алакөл,
Тарбағатайға саяхат жасайды. Орталық Қазақстан Қарқаралы, Баянауыл,
Көкшетау арқылы Омбыға оралады. Бұл сапарда ол қыруар материалдар өзі
болған аймақтардың тарихы, қазіргі қалпы, ескі қалалардың орны, шың тастығы
жазу белгілері, аңыз әңгімелер, ертегілер мен өлеңдер жинады. Жинаған
материалдарын Омбыда қорыту негізінде ол қазақтардың тарихи ежелгі
мекендері, этнографиясы, әдебиеті туралы еңбектер жазды. Осыдан кейін оған
поручик атағы беріледі.
1856 жылы Шоқан полковник М. Хоментовскийдің басшылығымен
ұйымдастырылған әскери ғылыми экспедицияға қатысады. Экспедицияның мақсаты
қырғыз халқымен танысу, оның территориясын географиялық жағынан зерттеу.
Ыстықкөлдің бассейнін картаға түсіру еді. Ыстықкөлге, оданары қытай
империясының Құлжа қаласына саяхаты және 1856-1857 жылдары Жетісу, Тянь
-Шань сапарларында П.П. Семенов Тянь- Шанскиймен бірге болуы, Қырғыз
Алатауына екінші рет баруы нәтижелері оның « Қытай империясының батыс
өлкесі және құлжа қаласы» деген зерттеу еңбегі: « Ыстықкөл сапарының
күнделігі», «Қырғыздар туралы жазбалар», қырғыз эпосы « манасты» ашып алып,
біраз тарауын тұңғыш рет орысшаға аударуы, оған тарихи және әдеби
талдаулар жасауы, Жетісу, ыстықкөл, аймағының фаунасы мен флорасы туралы
зерттеу жазбалары, оринтологиялық, энтомологиялық , коллекциялық
гербалийлері еді. Ш.Ш. Уәлихановтың тарих, география, әдебиет саласындағы
еңбектері Петербург ғалымдарының ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сыныптан тыс тәрбие жұмыстары негізінде оқушылардың құқықтық мәдениетін қалыптастыру27 бет
Қазақ ағартушылығының негізін салушы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов13 бет
Жабаев Жамбыл/ Мұхамбет-Салық Бабажанов/Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы22 бет
Зәки Уәлиди Тоған61 бет
Мың бір бояу іздеген адам - Шота Уәлиханов6 бет
Орыс демократиялық мәдениеті және қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов5 бет
Уәлихан Омарұлы - публицист55 бет
УӘЛИХАНОВ ШОҚАН8 бет
Уәлиханов шоқан шыңғысұлы3 бет
Уәлиханұлы Шоқан Шыңғысұлы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь