Ш.Уалиханов өмірі мен еңбектері

1. Кіріспе
2. Негізгі бөлімі: а) Ш.Уалихановтың өмір баяны.
ә) Ш. Уәлихановтың атқарған қызметтері.
б) Ыстықкөл қырғыздарына, Қашғарияға сапарлары.
в) Ш. Уәлихановтың еңбектері.
3. Қорытынды.
4. Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
Он тоғызыншы ғасырдағы қазақ қоғамының айсыз аспанында құйрықты жұлдыздай жарқ етіп ағып өткен дарынды ғалым, даңқты жиһангер Шоқан Уәлиханов жарық жұлдыздай жалт етіп, ағып өтсе де жарқ еткен ізі аспан төрінде сайрап жатады. Сол сияқты бұл фәниде бар жоғы отыз жыл ғана ғұмыр кешкенімен артына қалдырған ұман теңіз еңбектері заман өткен сайын жаңғырып, ұрпақ өскен сайын жандалып, уақытпен үндестік тауып, мән маңызын ұдайы арттырып келеді. Оның қасиетті қаламынан туған толағай туындылар әлі де талай ұрпақтың кәдесіне асып, келешекке қызмет ете беретініне күмән жоқ. (8)
Қазақ деген қабырғалы ел барын, оның мәуелі мәдениеті мен мәйекті әдебиеті, телегей - теңіз тарихы барын әуелі орыс қауымына, сол арқылы Еуропа жұртына тұңғыш таныстырған ұлы ғалымның ғылыми өрісі де шетсіз шексіз даласындай кең шалқар еді. Ол туған елінің ғасырлар қойнауына бойлап жатқан тарих тереңін үңгіп қана қоймай, туған жерінің тұнап жатқан табиғат байлығын зерттеп, кейінгілерге азық болар мол мұра қалдырды.
Ол өз халқының сырлы шежіресімен ғана шектеліп қалмай, иісі түркі атаулының тарихын зерделеп, туысқан халықтардың тасада қалып келген өнер қазынасының сыр сандығын салды. Қырғыз ағайындардың салт- сана, әдет- ғұрпын зерттеумен бірге ұлы « Манас» жырын алғаш қағазға түсіріп, орыс тіліне аударып берді. Шынында да оның жан досы Григорий Потапин айтқандай, « кезінде өзін түсінетін оқырмандары болғанда, сөз жоқ, көзі тіріснде- ақ елдің ұлы жазушысы атанар еді. >>
Халқымыз жаппай сауатты болды деп бөркімізді қанша аспанға атқанмен, Шоқанды әлі түгел түсіндік деп айта алмаймыз. Оның жалғыз -ақ мысалы, орыс тілінде жазып қалдырған қалың -қалың бес том шығармаларының қазақшаға күні бүгінге дейін төрттен бірі ғана аударылғаны болса керек.
1. Ш. Уәлиханов. Таңдамалы А., 1985 жыл.
2. Б. Ысқақов, Ұмытылмас есімдер. Ұлы ғалымдар өмірінен. Алматы «Қазақстан» 1994 жыл. ( 147- 160 бет).
3. М. Жолдасбекұлы, Қ. Санғараұлы, А. Сейдімбек. Елтұтқа. « KUL TEGIN» баспасы - Астана – 2001 жыл. ( 220-222 бет)
4. С. Өтениязов. Шоқанмен қайта кездесу.
5. Р.Б. Сулейменов, В.А. Моисеев., Ч. Валиханов востоковед. 150 Жылдығына шығарған.
6. Ш. Уәлиханов. Әдебиеттер көрсеткіші. Алматы. «Қазақстан» - 1967 жыл.
7. Ч.Ч. Валиханов. Бес томдық шығармалар жинағы. IV том. Алматы 1968 ж. III том. А: 1964 жыл.
8. Қазақстан тарихы. 3 Том. Атамұра, Алматы 2002 жылы ( 528-532 бет)
9. № 11. 2005 Ақиқат. Ш. Уәлиханов 170 жыл. 26-28 бет.
10. Гуманитарлық ғылымдар сериясы. Ізденіс. № 3 2005 ж. ( 158- 162 бет)
11. Папка № 59 Ш. Уалиханов
12. Қазақ тарихы № 4 2002 жыл. ( 43-47 беттер)
13. К. Рудияка. Ш. Уалихановтың дінге көзқосы тойында қазақстан мектебі. № 5, 2004 мамыр 28-30 бет.
14. Қазақ совет энциклопедиясы 12 том ( 262- 263 бет)
        
        Жоспары
1. Кіріспе
2. Негізгі бөлімі: а) Ш.Уалихановтың өмір баяны.
ә) Ш. Уәлихановтың атқарған қызметтері.
б) Ыстықкөл ... ... Ш. ... ... ... ... ... тізімі.
КІРІСПЕ
Он тоғызыншы ғасырдағы қазақ қоғамының айсыз аспанында құйрықты
жұлдыздай жарқ етіп ағып ... ... ... ... ... ... ... жұлдыздай жалт етіп, ағып өтсе де жарқ еткен ізі ... ... ... Сол ... бұл ... бар жоғы отыз жыл ғана ғұмыр
кешкенімен артына қалдырған ұман ... ... ... ... ... ... өскен сайын жандалып, уақытпен үндестік тауып, мән маңызын
ұдайы арттырып келеді. Оның ... ... ... толағай туындылар әлі
де талай ұрпақтың кәдесіне асып, келешекке қызмет ете беретініне күмән жоқ.
(8)
Қазақ деген қабырғалы ел ... оның ... ... мен ... телегей - теңіз тарихы барын әуелі орыс қауымына, сол арқылы
Еуропа жұртына тұңғыш таныстырған ұлы ... ... ... де ... даласындай кең шалқар еді. Ол туған елінің ғасырлар қойнауына ... ... ... ... қана қоймай, туған жерінің тұнап жатқан табиғат
байлығын зерттеп, кейінгілерге азық болар мол мұра ... өз ... ... шежіресімен ғана шектеліп қалмай, иісі түркі
атаулының тарихын зерделеп, туысқан халықтардың тасада қалып ... ... сыр ... ... ... ... салт- сана, әдет-
ғұрпын зерттеумен ... ұлы « ... ... ... ... ... орыс
тіліне аударып берді. Шынында да оның жан досы ... ... ... ... өзін ... ... ... сөз жоқ, көзі тіріснде- ақ
елдің ұлы жазушысы атанар еді. >>
Халқымыз жаппай сауатты ... деп ... ... ... ... әлі ... ... деп айта алмаймыз. Оның жалғыз -ақ мысалы, ... ... ... ... ... бес том шығармаларының қазақшаға күні
бүгінге дейін төрттен бірі ғана аударылғаны ... ... ... БӨЛІМІ
ШОҚАН ШЫҢҒЫСҰЛЫ УӘЛИХАНОВ
( 1835- 1865 )
Шоқан- (шын аты – Мұхаммед- Ханафия) Шыңғысұлы Уәлиханов 1835 ... ... ... аға ... ... ... әулетті
отбасында дүниеге келген. Арғы атасы Абылай жоңғарларға қатысты ... ... ... ... ... ... ... амал айласы мол,
Орта жүз ханы ... Өз ... Уәли де хан ... Ал әкесі Шыңғыс
Қазақстанда хандық жүйе жойылып, аға сұлтандықтың енгізілуіне ... ... ... ... Шоқанның әжесі Айғаным парасатты, ... әрі ... өз ... ... ... ... әйел. Шоқанның сана
сезімі ерте оянып, рухани өсіп ... ... ... ... ... ... Он екі жасына дейін Шоқан Құсмұрындағы жеке меншік ... ... діні ... ... Дәстүр бойынша сұлтанның балаларына бірнеше
тіл білу парыз болған. Сондықтан Шоқан архив мәліметтеріне қарағанда шығыс
тілдерін оқып, әуелі ... ... ... ... де ... ... Шоқан
Шығыстың басқа халықтарының поэзиясымен де шұғылданды. Тіпті ауылда жүрген
де ол шығыс әдебиеті классиктерінің өлеңдерін оқудан бас ... ... ол өмір бойы ... өткен.
1847 жылы 12 жасар Шоқанды әкесі Омбыға әкеліп, сол ... ... ... оқу орны ... ... Сібір кадет корпусына ... Оқу ... ... ... Шоқан кадет корпусына келгенде орыс
тілін білмейтін. Бірақ ол осы ... ... ... үздік оқыды. Шоқанның
ерекше қабілеті ... ... ... филологиясын оқып үйрену
тұсында айқын көрінеді. Н.Ф. ... жас ... ... ... ... ... ... белгілі ғалым, географ және Азияны зерттеуші
Г.Н. Потанинмен бірге оқып достасып кетеді. « ... ой ... ... ... тез ... орыс ... ... озып отырды. Екі -үш жылдан
кейін- ақ ... өз ... ғана ... өзінен екі жас
үлкендерден де басып озды» деп жазды Г.Н. ... ... ... ... ... жылдарында- ақ Шоқан биік саналы, терең ойлы, жан жақты
білімді, ... ... ... ... қажет мұқтаждарын пайымдай
да, түсіне де алатын, оған барынша ... ... ... ... мақсатшыл жас
болып қалыптасқаны оның алғашқы ғылыми еңбектері ... ... Н.И. ... хат», Профессор Н.И. Березиннің « хан жарлықтары
кітабына рецензия», « ... ед дин» т.б. ... ... Жап ... ... де, ... да болашақ ғалым, ... ... ... ... ... де ... (3)
Ш. Уәлиханов 1853 жылы кадет корпусын бітіріп, атты әскер көрнекті
атағын алып шыққан соң ... ... орыс ... алты атты ... ... ... тағайындалады, іс жүзінде Батыс Сібір генерал губернаторының
кеңсесіне қалдырылады. Бір жылдан кейін генерал губернатор Г.Х. ... ... ... ... Ұлы жүз ... мен ... Ресейге бағынуы жөніндегі мәселені шешуге белсене ... ... ... мен ... ... жою үшін және ол ... бейбіт жолмен қосып алу мақсатымен патша әкімшілігі жергілікті
халықпен келіссөз жүргізуге жас қазақ ... ... Осы ... орындау барысында Шоқан өз сапарын қазақтар мен қырғыздардың
географиясын, ... ... ... тұрмысын зерттеп білуге пайдаланады.
Ол 1855 жылы Ұлы жүзді Қоқан хандығының ықпалынан ... ... ... ... ... үшін ... ... қатысып, Семей,
Аягөз, Қапал арқылы Іле Алатауына дейін келеді, ... ... ... ... жасайды. Орталық Қазақстан Қарқаралы, Баянауыл,
Көкшетау арқылы Омбыға ... Бұл ... ол ... ... ... ... ... қазіргі қалпы, ескі қалалардың орны, шың тастығы
жазу белгілері, аңыз әңгімелер, ертегілер мен өлеңдер ... ... ... ... негізінде ол қазақтардың тарихи ежелгі
мекендері, этнографиясы, әдебиеті туралы еңбектер жазды. Осыдан ... ... ... ... жылы Шоқан полковник М. ... ... ... ... ... ... Экспедицияның мақсаты
қырғыз халқымен танысу, оның территориясын географиялық жағынан зерттеу.
Ыстықкөлдің бассейнін ... ... еді. ... оданары қытай
империясының Құлжа ... ... және ... ... Жетісу, Тянь
-Шань сапарларында П.П. Семенов Тянь- Шанскиймен бірге болуы, Қырғыз
Алатауына ... рет ... ... оның « ... ... ... және ... қаласы» деген зерттеу ... « ... ... ... ... ... ... эпосы « манасты» ашып алып,
біраз тарауын тұңғыш рет орысшаға ... оған ... және ... ... ... ... аймағының фаунасы мен флорасы туралы
зерттеу ... ... ... , ... еді. Ш.Ш. ... тарих, география, әдебиет саласындағы
еңбектері Петербург ғалымдарының да назарына ие болып, жиырмадан жаңа ... 1857 жылы 27 ... оырс ... ... толық мүшесі етіп
сайланды. (1)
1858-1859 жылдары Қашғария сапары Шоқанның ғылымдық, ағарутшылық
саласындағы ... жаңа ... ... ... Ол кезде
Қашғария Европа ғалымы үшін бимәлім, ... мол ел ... ... ... ... ... ... содан соң 1603 жылы ... ... ... болғаннан кейінгі үш жарым ғасыр бойы бұл аймаққа ешкім
бармаған, бара да алмаған. ... бір жыл ... ... ... ... немістің белгілі географы Адольф Иллагин Твейтті ... ... ... төре ... ... ... Қатері де, қаупі де
мол Қашғарияға ... Ш.Ш. ... оны жан ... ... ... ... құрылысы, мәдениеі мен тұрмыс салт ерекшеліктері
туралы ... ... ... ... ашып ... тиіс ... Ержүрек
саяхатшы бұл сапарда талай талай қиындықтар мен кедергілерден өтеді, ... ... ... ... ... туысы ретінде аттанады, Тянь Шань
биіктерінің бірі Сырт деп аталатын ... әрі адам ... ... ... ... суыққа тонып, ұ\қарлы жаңбырда
тайғанақтаған ат ... де ... ... ... алыс ауыл
тұрғындарының қауесет ... де ... ... бөгеттерді
өткеріп, керуен 1858 жылы 27 қыркүйете Қытай шекарасынан өткен.
Қашғарияда Шоқан 1858 жылы 1 ... 1859 жылы ... ... ... ... кезде бұл аймақты Қашғар қаласы мен Алтышаһар елін
терең зерттейді. Ол ... ... деп ... Тянь -Шань,
оңтүстіктен Кун -Лунь тауы ... ... ... Ақсу, Учтурфан, Янысар,
Жаркент, Хотан қалалаырн айтады екен. Қоқан ханының ... ... әрі ... резиденті, егде тартқан ресми адаммен Шоқанның сыйлас,
құрметтес болуы сапар нәтижелерінің өнімді де, ... ... ... Ш. ... ... экономиқалық саяси құрылысын,
тарихын, этнографиясын, ... ... ... бұл ... өткені мен
сол кездің қалпые жақсы білетін адамдарымен, ғалымдарымен, ақындарымен де
кездесіп, мағлұматтар ... ... ... ... ... алған, нумизматикалық және тау жыныстарының коллекциясын, гербарий
жасаған. Солардың бірінде ... тауы мен ... ... ... ... асыл ... ... болған. Зерттеуге қажет деп саналған ... да ... ... ... елді жан -жақты сипаттайтын, әскери,
саяси, экономикалық, сауда саттық жағынан ... де ... да ... ... мен ... ... ... қиыншылықтар мен қауіп қатерді көп
көріп, Шоқан керуені 1859 жылы сәуірінде елге оралған.
Қауіп қатері мен ... мол ... ... ... ... үсті үстіне шақыртып жатса да, Омбыда экспедиция материиалдарын
жүйелеп қорыту ісімен біраз айналысады да, ... ... ... ... ... ... Ш. Уәлихановтың « Алты шаһардың,
яғни Қытайдың Нан -Лу провинциясының ( Кіші ... ... ... жайы» атты еңбегі Шығыс ... ... ... ... ... ... ... ғылымның биік
деңгейдегі тұңғыш зерттеу жұмысы болды. Сондықтан орыс ғалымдары мен саяси
қайраткелері оны ... ... мен ... ... ... ғылымын
толықтырған, шын мәнісіндегі географиялық жаңалық, ал Қашғарияға сапар
нағыз ерлік деп ... ... ... ... туралы Ш.Ш. Уәлиханов Орыс
География ... ... ... ... ақ, оның ... ... тілінде басып шығарды. 1865 жылы Лондонда ағылшын тілінде жарияланды.
Бұл Ш.Ш. Уәлиханов еңбектері Батыс ... ... ... айғағы еді.
Қашғария экспедициясның қорытындылары, нәтижелері ресми ... да ... ... ... ... болғанда өнімді ғылыми жұмыс жүргізді. Бас
штабтық әскери ғылыми комитетінің тапсыруы бойынша, ол Орта және ... мен ... ... жасайды. Оның редакциясымен « Балқаш көлі
мен Алатау жотасы ... ... « Іле ... ... бөлігінің
рекогноссировкасы», « Құлжа қаласының жобасы», «Ыстықкөл экспедициясының
қорытындысына қосымша карта» т.б. ... Ш.Ш. ... ... ... ... ... зор.
1860 жылы Петербургте Шоқанның « Жоңғария очерктері», « Алты шаһардың
немесе Қытайдың Нан Лу провинциясының ... алты ... ... «Адольф Шлагинтвейттің өліміне әкелген ... ... ... ... ... ... көтемінде денсаулығы тым нашарлап кеткен Шоқан туған еліне
қайта оралады. Ол ... ... сол ... Қазақстанда сот реформасын
жүргізудің жобасы жасалынып жатқанда, сот реформасы елге ... ... ... ... ... оның « Сот реформасы туралы жазбалар» еңбегінің маңызы аса
зор. Онда қазақ қоғамының ... ... ... ... және ... болашақ даму негіздері мен жолдары терең талданды.
Одан кейін М.Г. ... ... ... оның ... ... ... қан ... қаталдығын көргендегі жан күйзелісіне қосылып,
Шоқанды бәрін тастап, ел арасына кетуге мәжбүр етеді. Тән ... мен ... шипа таба ... ... 1865 жылы 10 ... Алтынемен жобасының
етегіндегі Көмен Тоған деген ... ... ... ... ... ... Қазіргі Талдықорған облысы Шоқан атындағы ... ... ... комплексі бар. (1)
Ш. Уәлихановтың еңбектерінен өз маңызын әлі де жоғалтпаған. Өзіндік
және жан ... ... ... мен идеяларды, қорытындыларды, қызғылықты
гипотезалар мен фактілік мәліметтерді ... ... ... ... ... және өте күрделі де қиын проблемаларды зерттеу
шеберлігі, ... ... ... мен ... олардың тағдырына
алдыңғы қатарлы Орыс мәдениетінің рөлі мен маңызын терең түсінуі оқырманды
таң қалдырады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. Ш. Уәлиханов. ... А., 1985 ... Б. ... ... ... Ұлы ғалымдар өмірінен. Алматы
«Қазақстан» 1994 жыл. ( 147- 160 бет).
3. М. Жолдасбекұлы, Қ. ... А. ... ... « ... ... - ... – 2001 жыл. ( 220-222 бет)
4. С. Өтениязов. Шоқанмен қайта кездесу.
5. Р.Б. Сулейменов, В.А. Моисеев., Ч. ... ... ... ... Ш. ... Әдебиеттер көрсеткіші. Алматы. «Қазақстан» - ... Ч.Ч. ... Бес ... ... ... IV том. Алматы 1968
ж. III том. А: 1964 жыл.
8. ... ... 3 Том. ... ... 2002 жылы ( 528-532 ... № 11. 2005 ... Ш. Уәлиханов 170 жыл. 26-28 бет.
10. Гуманитарлық ... ... ... № 3 2005 ж. ( 158- ... ... № 59 Ш. ... Қазақ тарихы № 4 2002 жыл. ( 43-47 беттер)
13. К. Рудияка. Ш. ... ... ... ... қазақстан
мектебі. № 5, 2004 мамыр 28-30 бет.
14. Қазақ совет энциклопедиясы 12 том ( 262- 263 бет)

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бұқар Қалқаманұлы13 бет
Жабаев Жамбыл/ Мұхамбет-Салық Бабажанов/Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы22 бет
Жоғары оқу орнында болашақ география мұғалімдерін этнопедагогикалық даярлауды жетілдіру34 бет
Қазақ ағартушылығының негізін салушы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов13 бет
Мемуарлық шығарма (конспект)18 бет
Қазақтың ұлттық ағаш ою-өрнегінің этно-мәдени қызметі6 бет
Өмірбаян тақырыбына арналған практикалық тапсырмалар8 бет
"Қазақ әдебиеті" пәнінен тест сұрақтар3 бет
1 Абай және казіргі заман 2 Шокан және географиялык детерминизм 3 З,Фрейд және психоанализ 5 Ф,Ницше және аса кушті адам15 бет
Абай және казіргі заман. Шокан және географиялык детерминизм.Фрейд және психоанализ. Ф. Ницше және аса кушті адам22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь