Сәбит пен Сәкен шығармашылық байланыстылығы

І КІРІСПЕ

Кеңес дәуіріндегі әдебиеттің негізгі сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

ІІ Негізгі бөлім

1. Сәкен Сейфуллин мен Сәбит Мұқановтың өмір шындығы бейнелейтін поэзиялық туындылары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
Патша өкіметінің озбырлығына қарсы табанды күресі ... ...13
Бостандық тақырыбына арнаған өлеңдері ... ... ... ... ... ... ... 18
Жоспарды оқу.білімге, еңбекке үндеу ... ... ... ... ... ... ... ... ..25

2. Поэма жанрындағы қаламгерлердің өзіндік ерекшелігі ... ... ..29
Халық аңыздарына құрылған поэмалар ... ... ... ... ... ... ... ... 33
Дәуір тынысы поэмалардың негізгі арқауы ... ... ... ... ... ... ..36

3. Қос жазушының прозалық шығармалары . тарих беттерінің айнасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...43
Кеңес дәуіріндегі тың жаңалықтардың романдарында көркем бейнеленуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50
Ұлы тұлғаларымызды дәріптейтін тарихи романдар ... ... ..53

ІІІ ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..57

ПАЙДАЛАНЫЛАТЫН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... .59.61
Адамгершілік, ар-ождан мәселесі адамзат тарихының өнбойында ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан ұлы мақсат. Бүгінде барша адамзат өркениеттің өзгеше биігіне көтерілген үшінші мыңжылдықта да рухани асыл мұрат – адамгершілік, азаматтық парыз, ар тазалығы қалпында қала бермек.
Бүгінгі таңда ізгі ниетті адамды елеңдетіп отырған үлкен көкейкесті мәселе – ғасырлар бойы тірнектеп құраған адам баласының рухани байлығының құнсыздана бастауы.
XX ғасырда адамзат екі бірдей дүниежүзілік соғысты бастан кешті. Адам ойының «жетістігінен» қаншама ядролық зардаптарға тап болды. Ғарышты бағындыру мен ғылыми-техникалық шарықтаулар әсерінен табиғат зардап шегуде (жер сілкіністері, су тасқындары, өзен, көлдер, теңіздердің тартылуы, мұхиттардың ластануы, дүниежүзіндегі ормандардың көлемінің азаюы, бағалы аңдар санының күн санап кемуі). Сонымен қатар мыңдаған жылдар бойы ұрпақтар санасының елегінен өтіп, жинақталған рухани игіліктердің арзандауына, ең бастысы адамгершілік асыл қасиеттердің төмендеуіне, тіршіліктің алтын қазығы іспеттес махаббат сезімінің әлсіреуіне жол беруде. Мәселен, өркениет биігіне көтерілген Батыс Европа, Италия, Америка елдерінде рухани құлдырау өріс алуда. Бұл жағдай енді ғана қаз басып келе жатқан біздің мемлекетіміздің жастары арасында да көрініс беруде.
Кемелденген әдебиетіміздің ұлы көкжиегі саналатын кемеңгер жазушы М.О. Әуезов кезінде: «Әдебиет адамды тану өнері деп танылғанда, әр шақта, әр дәуірде адамды оның жан-дүниесінің, жаратылысының барынша шарқына жеткен шағына апара түсіп суреттеуі керек болатындығын» жете түсіндірген еді. Себебі: «Көркем туынды ең алдымен, адамды ойлауға, толғануға үйретіп, оның рухын арттырып, әсемдікке қарай талпынтуға міндетті». Ал орыс ғалымы Ф.Ф. Кузнецов: «Шын мәніндегі әрбір әдебиет үшін, егер ол әдебиет, яғни адамтану болса, онда адамгершілік ізденістердің болуы міндетті», – деп жазады. Бұл қолына қалам алған жазушының шығармашылық міндеті екені сөзсіз. Осы ойымызды орыстың ұлы жазушысы М.Шолоховтың: «Жазушы шығармашылығы дегеніміз ол ең алдымен, мораль, адамгершілік, гуманизм ісі емес пе?!» деген сөздері нақтылай түседі.
Олай болатын болса, жаңарған әлемдегі жаңа Қазақстан халқын біртұтас отаншылдық рухында баулаудағы, өзімшілдік пен жеке бастың мүддесін ойлауға, тоғышарлық пен мансапқорлыққа, жемқорлыққа қарсы тәрбиелеудегі қазақ әдебиетінің орны айрықша.
Осы орайда әдебиеттің мәңгілік ізденісі адамгершілік гуманизм мәселелерін, моральдық проблемаларды бүкіл прозалық шығармаларына өзек еткен қаламгерлердің туындысын зерттеу бүгінгі таңдағы қазақ әдебиеттану ғылымы үшін өзекті.
Сондай ұлы қаламгерлер – Сәбит Мұқанов пен Сәкен Сейфуллиннің шығармаларын зерттеу қазақ әдебиетінің мұрасын көркейте, дамыта түсетіндігі анық.
1. Адамзат өркениеті – тарих және қазіргі заман. Халықаралық ғылыми конференцияның материалдары, 5-9 шілде 2005 ж. – Алматы: Университет «Қайнар», 2005. – 266 б.
2. Алаш-Орда. Сборник документов (Сост. Мартыненко Н.) – Алма-Ата: Айқап, 1992. - 192 с.
3. Аллаберген Қ., Оразай Ф., Нұсқабайұлы Ж. Қазақ журналистикасының тарихы (1870-1995) – Алматы: Рауан, 1996. –244б.
4. Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и Россия. История движения Алаш. М.:Россия молодая, 1994.
5. Ахмедов Ғ. Алаш «Алаш» болғанда. А.: Жалын, 1996.
6. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі / Құрастырғандар З.Ахметов, Т.Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1996. – 240 б.
7. Әуезов М.Әдебиет тарихы. А.: Ана тілі, 1991.
8. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзі тарихының очеркі (1860-1958). – Алматы: Мектеп, 1981. – 240 б.
9. Брайнин. С., Шафиро Ш. Очерки по истроии Алаш Орды (под ред. Н.И.Ванаг), – Алма-Ата- Москва, 1935. – 149 с.
10. Дәдебаев Ж. Жазушы еңбегі. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 340 б.
11. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. – Алматы: Ғылым, 1991. – 208-б.
12. Знать прошлое, чтобы помнить о будущем // Казахстанская правда, 1989, 19 июля.
13. Кәкішев Т. Дәуір дидары: Қазақ совет әдебиетінің өсу жолдары туралы ойлар. – Алматы: Жазушы, 1985 ж. – 304 б.
14. Кәкішұлы Т. Сайыс. Эссе. – Алматы: ҚАЗақпарат. 2001 ж. – 290 б.
15. Қабдолов З. Сөз өнері: әдебиет теориясының негіздері. – Алматы: Мектеп, 1983. – 368 б.
16. Қазақ прозасы. Хрестоматия. Үш томдық. Бірінші том / Құраст. және алғы сөзін жазған Х. Ж. Сүйіншәлиев. – Алматы: Ғылым, 2001. – 564 б.
17. Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік мұрағаты (бұдан кейін ҚРОММ) 1985 - қор, 1 - тізбе, 3 - іс. Ысмайлов Е. ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті. Қолжазба, - 234 б.
18. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін. – Алматы: Дәуір, 1994. – 446 б.
19. Қамзабекұлы Д. Алаш және әдебиет. А.: Фолиант, 2002.
20. Қирабаев С.С. Әдебиет және дәуір талабы. – Алматы: Жазушы, 1976. – 300 б.
21. Қирабаев С.С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – Алматы: Білім, 1995. – 288 б.
22. Қозыбаев М.Қ. Тарих зердесі. – Алматы: Санат, 1998. - 206 б.
23. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. – Алматы: Санат, 1995. - 368 б.
24. Қойгелдиев М.Қ. Қазақ демократиялық интеллигенциясының 1905-1917 жж. қоғамдық-саяси қызметі // тарих ғылым. докторы. авторефераты. – Алматы, 1994. - 53 б.
25. Мұқанұлы С. ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті. (Ұлтшылдық, байшылдық дәуірі) – Алматы: 1932. – 329 б.
26. Назарбаев Н. Ә. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. - 296 б.
27. Нурмагамбетова Р.К. Движение Алаш и Алаш-Орда. А.: 2003.
28. Нұрпейіс К. Алаш Һәм Алашорда. А.:Ататек, 1995.
29. Омарбеков Т., Омарбеков Ш. Қазақстан тарихына және тарихнамасына ұлттық көзқарас.А.: Қазақ университеті, 2004.
30. Өзбекұлы С. Арыстары алаштың. Тарихи очерктер. – Алматы: Жеті жарғы, 1998. - 186 б.
31. Рахымжанов Т. Романның көркемдік әлемі. – Алматы: Рауан, 1997. – 223 б.
32. Рысбеков Т.З. Өскен өлке тарихы. – Орал, 1997. - 62 б.;
33. Садуақасұлы С. Қазақ әдебиетінің аяқ алысы // Егемен Қазақстан, 1991. 9 қараша
34. Сәбит Мұқанов және қазіргі қазақ романы // «Аса көрнекті жазушы, ғалым мемлекет және қоғам қайраткері Сәбит Мұқанов шығармашылығы және қазақ әдебиетін оқыту мен зерттеудің мәселелері» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары (30 наурыз 2010 ж.). – Алматы: «Кие» лингвоелтану инновациялық орталығы, 2010. – 199-202 бб.
35. Сейфуллин С. Тар жол тайғақ кешу. Тарихи-мемуарлық роман. – Алматы: Жазушы, 1977. - 392 б.
36. Сыдықов Т. Қазақ тарихи романының көркемдік тіні. – Алматы: Ер-Дәулет, 1996. – 164 б.
37. Тілегенов Б. Тұйық өмірдің құпиясы: Роман-толғау (Айтылмай келген шындық). – Алматы: Дәуір, 1992. – 336 б.
38. Тілепов Ж. Тарих және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001. – 376 б.
39. Шалабаев Б. Қазақ романының тууы мен қалыптасу тарихы – Алматы: Мектеп, 1983. – 192 б.
        
        МАЗМҰНЫ:
І КІРІСПЕ
Кеңес дәуіріндегі ... ... ... ... Сәкен Сейфуллин мен Сәбит ... өмір ... ... ... ... ... ... қарсы табанды күресі.......13
2. Бостандық тақырыбына арнаған өлеңдері............................18
3. ... ... ... ... ... қаламгерлердің өзіндік ерекшелігі..........29
1. ... ... ... ... ... ... ... арқауы..........................36
2. Қос жазушының прозалық шығармалары – ... ... ... ... тың ... ... көркем
бейнеленуі..........................................................
.........50
2. Ұлы тұлғаларымызды дәріптейтін тарихи романдар..........53
ІІІ
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
...........57
ПАЙДАЛАНЫЛАТЫН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.....................59-61
РЕФЕРАТ
Бітіру жұмысының тақырыбы: Сәбит пен Сәкен шығармашылық байланыстылығы
Бітіру жұмысының көлемі: ... ... ... ... ... ... ... сипаттайтын тірек сөздер: әдебиет, қазақ
әдебиеті, жанр, ... тек, түр, ... өмір ... ... ... Алаш қозғалысы және т.б.
Бітіру жұмысының құрылымы: Бітіру жұмысы ... үш ... ... ... Жұмыстың соңында пайдаланылған әдебиеттер
тізімі берілген.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеті:
Бітіру жұмысының басты ...... пен ... ... ... кезеңдерін қоғамдағы саяси-әлеуметтік өзгерістермен
байланыстыра отырып, олардың қоғамдық көзқарасының қалыптасуына әсер еткен
жағдайларды, Алаш қозғалысындағы орны мен ... ... ... ... ... тарихи тұрғыда зерттеу болып табылады. Кең
ауқымды деректер негізінде Сәбит Мұқанов пен С. ... ... ... ... ... ... жасай отырып, мақсатқа
жету үшін мынадай міндеттерді шешу алға қойылды:
- Сәбит пен ... ... ... алған ортасы, олардың қоғамдық
көзқарасының қалыптасуына әсер еткен негізгі факторларды анықтау;
- Қазақ ... ... ... ... ... сынауы және қазақ
халқының жер, дін, оқу-ағарту мәселелеріне қатысты көзқарастарын айқындай
отырып, ... ... тани ... ... ... пен Сәкен шығармашылық сабақтастығын ашып көрсететін
туындыларының халық ... ... ... ... Сәбит пен Сәкен дәуіріндегі ... ... ... көрініс тапқандығын шығармалары арқылы дәлелдеу;
- Сәбит пен Сәкеннің атқарған қоғамдық-саяси қызметі мен ... ... бір ... ... ... ... ... көрсету;
- Сәбит Мұқанов пен Сәкен Сейфуллиннің саяси көзқарасының қалыптасу
негіздерін ... ... ... пен ... ... ... ... Қазақ
Автономиясына біріктірудегі еңбектерін қарастыру;
- Қазақ үкіметін басқарған қызметін, өзіндік ұстанымдары ... сол ... ... ... ... қосқан үлесімен,
ондағы өзгерістерімен тығыз байланыста, салыстыра талдап, тұжырымдау;
- Сәбит Мұқанов пен ... ... ... оқу-ағарту ісін
ұйымдастыру ісіне қосқан еңбектеріне талдау жасау;
- Сәбит Мұқанов пен Сәкен Сейфуллиннің қазақ тілін ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары мен
қол жеткізген нәтижесіне талдау жасау;
- Қазақ партия-кеңес ... ... ... Мұқанов пен
Сәкен Сейфуллиннің әр түрлі бағыт ұстанған топшылдармен ... ... ... ... ... ... енгізу негізінде
анықтау;
- Шығармашылығы мен қызметін талдау негізінде Сәбит Мұқанов пен Сәкен
Сейфуллиннің ХХ ... 20-30 ... ... ... ... мен көзқарасын айқындау;
- Сәбит пен Сәкеннің өскен, білім ... ... ... ... ... әсер ... ... факторларды анықтау;
- Қазақ халқының отаршылдық саясатына, ұлттық езгіні сынауы және ... жер, дін, ... ... ... ... ... ... кемшілігін тани білгендіктерін көрсету;
- Сәбит пен Сәкен шығармашылық сабақтастығын ашып ... ... ... ... рөлін анықтау;
- Сәбит пен Сәкен дәуіріндегі халықтың саяси ... ... ... ... ... ... Сәбит пен Сәкеннің атқарған қоғамдық-саяси қызметі мен ... ... бір ... ... түрткі болған себептерді
ашып көрсету;
Бітіру жұмысының өзектілігі:
Әдебиетте замандас бейнесін суреттеу – ... ... ... келе жатқан әдеби-эстетикалық үрдіс. Әр дәуірдің ... ... әр ... ... ... ... ... мен қоғамның
саяси-әлеуметтік ұстанымдарына қарай әдеби-көркем ... ... ... ... ... мен ... сай әр
алуан мазмұнда бейнеленді.
Рухани құндылықтарымызға жаңаша көзқарас қалыптасып жатқан кезеңде төл
әдебиетіміздің, оның ... ... ... дамуына үлес қосқан Сәбит
Мұқанов, Сәкен Сейфуллиндей қабырғалы қаламгерлердің творчестволық ... ... ... ... ... ... ... молайтуға
әдебиеттану ғылымының теориялық деңгейін ... ... ... ... ... пен Сәкеннің шығармашылық сабақтастығын айқындауда,
олардың прозалық шығармаларындағы көркемдік ... ... мен ... жазу ... мен машығын ғылыми тұрғыдан талдай отырып,
олардың тек ... ... ... ... көзқарасын өздерінің
шығармаларына арқау еткендігін көрсете аламыз.
Сөз өнеріндегі Сәбит пен ... ... ... тек ... ғана емес, сонымен қатар екі ... ... ... мен ішкі жан ... ұқсатығынан, ойларының бір жерден
шығатындығынан анық аңғарамыз. Олардың шығармаларындағы ... мен ... ... ... шығармашылық зертханасының қыр-сырын, осы
жолдағы суреткерлік ... ... ... ... ... ... әдебиеттану ғылымында орын алғандығы және ... ... мен ... зәру тұстарын жан-жақты ашып көрсету
– зерттеудің ... яғни ... ... ... айналғанын
айқындай түседі. Ең негізгісі, зерттеу тақырыбы – өмір-уақыт ... ... әрі ... ... ... көркемдік-рухани
құндылықтарын, басты ұстанымын жан-жақты ашуымен де өзекті, мәнді ... мен ...... тарихында өз орнын алған ұлы тұлғалардың бірі.
Өйткені олардың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі, шығармашылығы халқына
адал ... ... ... жөн ... өз ... өркениетті елдер қатарына
қосуға бағытталған.
Туған халқының мүддесі үшін адал қызмет етіп, сол жолда құрбан ... ұзақ ... ... ... ұлы ... ... кеш ... өмірлік жолдарының «тар жол, тайғақ кешуден» өткендігі қазіргі
заман қажет етіп отырған тың ... ... ... ... бітіру
жұмысының тарихи-танымдық маңызы осындай өзектілігімен ерекшеленеді.
Бітіру жұмысының методологиялық негізі обьективтік, тарихилық, жүйелік,
салыстырмалық және ... мен ... даму ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысын талдауда  соңғы жылдары
тарих ... ... ... ... соның ішінде ұлт-азаттық
қозғалыстың көрнекті тарихи тұлғаларының өмірі мен ... ... жаңа ... мен ... негізге алынды.
Сәбит пен Сәкен шығармашылық сабақтастығын зерттеу барысында ... ... ... ғана ... олардың шығармаларынан қазақ
халқының сол дәуірдегі тыныс-тіршілігінен хабардар ... ... ... ... кезеңге дейінгі бейнесінің көрінісін еңбектері арқылы
айқындай түстік.
Бітіру жұмысының дереккөздері: Зерттеу жұмысының ауқымдылығына ... ... көзі ... ... мен ... шығармаларын, олардың ғылыми
еңбектерін, ұлы туындыларын, екі тұлға туралы зерттеу жүргізген ғалымдардың
еңбектерін, жалпы Кеңес ... ... яғни өмір ... ... ... ... саяси еңбектерді және қазіргі таңдағы
әлеуметтік-саяси маңыздылықты құрайтын БАҚ көздерінен алдық.
Бітіру жұмысында негізгі дереккөзі ретінде Т. ... С. ... ... Қ. ... Е. Исмайылов, Б. Кенжебаев, Е. Бекенов, Б.
Кенжебаев, Р. ... Б. ... Т. ... З. ... ... М.Дүйсенов, М. ... т.б. ... ... пайдаландым.
Бітіру жұмысының зерттеу әдістері: Зерттеу жұмысының мақсаты мен
тақырып ерекшелігіне байланысты ... ... ... ... рухани-адамгершілік ізденістер мен бүгінде барша адамзатқа
ортақ әлемдік гуманистік мәселелерді зерттеуде ... ... ... талдау мен жинақтау,
жүйелеу және оны түсіндіру ... ... ... ... түсінік
беріледі
Бітіру жұмысының зерттеу тәсілдері: Зерттеу жұмысын жазу ... ... ... мен ... орындау үшін шығармаларындағы
көркемдік жүйелерге, ұлттық белгілерге, образдардың ... ... ... ... үңіліп, көтерілген идеялардың мәнділігіне назар
аударылып, кешенді әдеби талдау әдіс-тәсілдері ... ... өз ... ... ... арқауына айналдырып, халық
көңіліне ұяласа, ол мәңгі өмір сүреді. Халық сеніміне ие болу, оның ... ... ... ... ... ... түсіру, сыр қылып шерту
келешектің жарқын сәулесімен нұрландыра ... ... ... Оны ... пен Сәкеннің шығармаларынан танып, көруге болады. ... ... ... ... ... атап өтіп қана ... үшін жан пида еткенін мұраларына шолу жүргізгенде ... ... ... ... ... қалыптастыруда, өмірлік қорытынды жасауда
ерекше бір серпін беретіні сөзсіз.
Тақырыптың зерттелу деңгейі:
Өмір шындығын образ әрекеті, кейіпкер психологиясы, ... ... ... ... ... үндестік пен тартыс, қайшылықтар диалектикасы
арқылы суреттеу, автордың өз замандастарының ... ... ... ... ... ... ... нысанасы болып
табылады. Осы бағытта, яки әдебиеттегі замандас бейнесін ... ... ... ... кең орын алды.
Мәселенің зерттелу деңгейі Сәбит пен Сәкен шығармаларының өмірі мен
қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... жеке тақырып
ретінде арнайы зерттелмегенімен, әдебиетте белгілі дәрежеде ... ... ... ... ... ... ... құқықтық
көзқарасы ғылыми танымдық тұрғысынан жазылғандығымен және берілген бағалар
өзінің ... ... ... ... ... перзенті Сәбит
пен Сәкеннің аз ғана ... ... қыры ... зерттеуге лайық. Ал жарық
көрген әртүрлі зерттеулерді саралау Сәбит пен Сәкеннің өмірі мен қызметінің
толық ашылып, ... ... ... ... ... ... Сәбиттің де, Сәкеннің де әдеби-шығармашылық қызметінің қыр-сырын
ашу бағытында көп еңбектенді. ... пен ... ... ... ... оның ... ... ретіндегі шығармашылығын ашуға
арналған. Ал олардың кейбір еңбектері, қоғамдық-саяси қызметі ... ... ... Бұл ... ... ... ... ғылыми
айналымға енбеуімен байланысты.
Сәбит пен Сәкен – өткен ғасырдың 20-30 жылдары орын ... ... ... ... ... ... ... ұшырап, кейін ақталған
қазақ интеллигенциясының қайраткерлері қатарындағы ірі тұлғалардың бірі,
қоғам және саясат қайраткері, ... ірі ... ... мәселесі адамзат тарихының өнбойында ұрпақтан-
ұрпаққа жалғасып келе жатқан ұлы мақсат. Бүгінде барша адамзат өркениеттің
өзгеше ... ... ... ... да ... асыл ...
адамгершілік, азаматтық парыз, ар тазалығы қалпында қала бермек.
Бүгінгі таңда ізгі ... ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы тірнектеп құраған адам баласының рухани ... ... ... ... екі ... ... соғысты бастан кешті. Адам
ойының «жетістігінен» ... ... ... тап болды. Ғарышты
бағындыру мен ғылыми-техникалық шарықтаулар әсерінен ... ... ... ... су ... ... көлдер, теңіздердің тартылуы,
мұхиттардың ластануы, ... ... ... азаюы, бағалы
аңдар санының күн санап кемуі). Сонымен қатар мыңдаған жылдар бойы ... ... ... жинақталған рухани игіліктердің арзандауына, ең
бастысы адамгершілік асыл қасиеттердің төмендеуіне, тіршіліктің ... ... ... ... әлсіреуіне жол беруде. Мәселен, өркениет
биігіне көтерілген Батыс ... ... ... ... ... ... ... Бұл жағдай енді ғана қаз басып келе ... ... ... ... да ... ... әдебиетіміздің ұлы көкжиегі саналатын кемеңгер жазушы М.О.
Әуезов кезінде: «Әдебиет адамды тану өнері деп ... әр ... ... ... оның жан-дүниесінің, жаратылысының барынша шарқына жеткен
шағына апара түсіп суреттеуі керек болатындығын» жете ... ... ... ... ең ... ... ... толғануға үйретіп, оның
рухын арттырып, әсемдікке қарай талпынтуға міндетті». Ал орыс ғалымы ... «Шын ... ... ... үшін, егер ол әдебиет, яғни адамтану
болса, онда адамгершілік ізденістердің болуы міндетті», – деп жазады. ... ... ... ... ... ... екені сөзсіз. Осы
ойымызды орыстың ұлы жазушысы М.Шолоховтың: «Жазушы шығармашылығы ... ең ... ... ... ... ісі емес пе?!» ... ... түседі.
Олай болатын болса, жаңарған әлемдегі жаңа Қазақстан халқын біртұтас
отаншылдық рухында баулаудағы, өзімшілдік пен жеке бастың мүддесін ойлауға,
тоғышарлық пен ... ... ... тәрбиелеудегі қазақ
әдебиетінің орны айрықша.
Осы орайда әдебиеттің мәңгілік ізденісі ... ... ... ... ... ... ... өзек
еткен қаламгерлердің туындысын зерттеу бүгінгі таңдағы қазақ әдебиеттану
ғылымы үшін ... ұлы ...... ... пен Сәкен Сейфуллиннің
шығармаларын зерттеу қазақ әдебиетінің мұрасын көркейте, дамыта түсетіндігі
анық.
Арғы атам – ер ...... ... ... Арқаның
Еркесі – серіміз.
Алаштың аруағы
Жебесін, қолдасын!
Ақсақал, тілей көр,
Сапарды оңдасын.
Жасаған жар болсын
Қазақтың еліне,
Жасасын, сақтасын
Алаштың ордасын –
деп ... ... жыр ... ... ... қазақ халқының
ұлт болып, жеке дербес халық болуы үшін тер төккен ұлы тұлғалар ... ... ... халық игілі үшін жасаған еңбектерінің орасан екендігін біз
қазіргі ... ... ғана ... ... ... айналған
шығармаларының негізінде оны айқындай, айғақтай түсетініміз анық.
Халықтың ғасырлар бойы келе жатқан тіліне, оның дәстүрлі ... ... ұлы ... мәдениет, ғылым, қоғам қайраткерлері
қазақтың ұлттық әдеби нормаларының жетіліп, дамып, ... ... ... мен ... арта ... зор үлес ... әдебиетiнiң қалыптасуы, дамуы тарихының барлық кезеңдерiндегi
туындыларда халықтың басынан өткен өмiр ... ... ... мен ... қамтып бейнелеу жүзеге асырылып келедi. Қазақ ... ... ... ... жолында болып өткен қоғамдық-әлеуметтiк
оқиғалардың және олардағы  көрнектi тұлғалардың өмiрлiк ... ... ... ... ... ұрпақтың жан әлемiне танытуда тарихи
тақырыптағы эпикалық шығармалардың маңыздылығы анық. Әсiресе, ... ... ... ... егемен мемлекет болып өмiр
сүре бастаған жылдар белестерi халқымыздың ... ... ... ... ... жаңа көзқарастармен байи түстi.
Қазақ әдебиетi тарихындағы классикалық үрдiстердi қалыптастырған сөз ... ... ... ... ... ЮНЕСКО  шешiмiмен әлем
өркениетi кеңiстiгiнде бағаланып, ... ... де ... ... ... туындылардың жаңаша жазылуына себепкер болды.
Кеңес дәуіріндегі социалистік реализм әдісінің қасаң қағидалары
құрсауындағы социалистік ... мен ... ... ... ... ... ... сол қоғамның ішкі ... ... ... ... ... ашық та ... ... Сәкеннің де, Сәбиттің де шығармашылық мұраларындағы ... – жеке ... ... ... Өйткені, ұлттық мұрат орнына –
интернационализм танымы, ұлттық құндылықтарды – әлеуметтік қоғам идеалдары,
адамзаттық мораль мен ...... ... ... ... нәр ... ... образдарды – ... ... ... ... әдебиетіндегі замандастар образдарының галереясын
жасаушы көркемсөз шеберінің ... жеке ... ... ... ... ... публицистика және эпика жанрының сан алуан үлгілерінде ұлттық
әдебиеттің көркемдік деңгейін көтеріп, оның ... ... ... ... ... ... тәуелсіз Қазақстан әдебиетінің ұлттық өрнегін
өрістетуге ерен ... етіп ... ... ... ... ... өзегіне айналуы ұнамды құбылыстардың бірі.
Қазiргi қазақ прозасындағы көркем шығармаларда ... ... ... ... тұлғалары уақыт шындығының мол деректерiн негiзге алып
жазылуда. Көп ... бойы ... ... ... әдейi ұйымдастырылған ашаршылықтарға, босқыншы-лықтарға, саяси
құғын-сүргiндерге және т.б. озбырлықтарға ұшыраса да осы ... ... ... дiлiн сақтаған қазақ ... ... ... ... ... – аса зәру ... ... сезiледi. Бұл орайда, Қазақстан Республикасының Президентi Нұрсұлтан
Әбiшұлы Назарбаевтың ... ... (1996) ... ... ... ... тарихи шындық пен көркемдiк шешiм ... ... ... ... болатыны да күмәнсiз: «Мен өз халқымның
көнбеске көнiп, ... ... ... ... қайран қаламын.
Мәңгiлiктiң қатыгез басқыны бiржолата шайып әкететiндей талай қилы ... ... да аман ... Қазақтар талай жерде тұтасымен қырылып
кетуге шақ қалды. Бiрақ өмiрге құштарлық, ... ... ... ... ... ... бел ... [1, 268-269 бб].
Бұл – қазақ халқының басынан өткен өмiр шындығы. ХХ ғасырдың 90-жылдары
мен қазiргi ХХI ... ... ... ... аталған тарихи
кезеңдердiң өмiр шындығы эпикалық көлеммен қамтылып жазыла бастады.
Халықтың ... ... өмiр ... ... жеке ... ... халық тағдырын қарама-қайшылықты сипатымен қамту жүзеге асырылуда.
ХХ ғасырдың басындағы қазақ халқының тарихы өзінің аса ... және ... ... ... ... ... азаттық пен демократиялық – ағартушылық идеяларға толы бұл ... ... ... мәселелер, елдің елдігін, ұлттың бірлігін,
жердің тұтастығын сақтау, қазақ халқын өркениетті елдердің қатарына ... үшін ... елін ... ұйқыдан оятып, оқу, өнер-білім, іскерлік жолына
салу, ең бастысы дербес мемлекет құру еді. Олай ... ... ... ... ... ... алаш ... теориялық
ізденістері, практикалық қызметі бүгін де өз маңызын жойған жоқ.
Қазақ халқының тарихында әр ... басы ... ... толы
болды. Бұл өз кезегінде тарих сахнасына ірі-ірі тұлғалар мен қайраткерлерді
шығарып, түбірлі ... алып ... ... ... ХХ ... ... ... сансыз оқиғалардың сапырылысымен, ұлттық сананың
оянуымен ерекшеленеді. Осы тұста қазақ сахарасында да Алаш ... ... ... ... ... бір ... ... қайраткерлерінің ой-пікірі
мен іс-әрекеті жарқырап көрінді. Бұл кез ... ... ... ең ... ... бірі болатын. Алаш ардагерлерінің айтуынша, «қазақтың бар
болу немесе жоқ болу» мәселесі таразыға тартылған кез еді. Олай ... ... ... ... ... ... Ресейдің басыбайлы боданына
айналған еді. Қазақ даласындағы хандық билік ... ... ... ... орыс ... қараған, дәстүрлі тіршілік қалпы мен өмір салты
елеулі өзгеріске ... ... рух ... шақтағы кетеуі кеткен бір
кер заман-ды. Қазақ жеріне орыс мұжықтарын тобымен орналастыруға ... ... жүру ... де ... ... ... Дәстүрлі
ырғағынан айрылған тіршілік салтының кесірінен ... ... ... ... ... алмасуы мен өзара қарым-қатынасы да іркіліске душар
болды. Қысқасы, осынау жағдайлардың барлығы қазақтың ... ... ... ... ... ойландырмай қоймайтын мәселелер еді.
Қазақтың сан ғасырлық күрделі тарихында Алаш қозғалысының орны ерекше
екендігін түйсіне отырып, ұлт-азаттық ұлы ... ... осы ... мен ... ...... тәуелсіздік мұраттарымен байланысты
екендігі белгілі. Осы орайда біз бұл ... ... ... ... ... арыстары бізге мемлекеттілік идеясын ту ... ... ... ... асыл ... бізге тарихи-мәдени
бірегейлігімізді, қарапайым тілмен айтсақ, қазақы қалпымызды қасиеттеп
сақтауға міндеттейді. Алаштың асыл ... ... ... ... ... ... ... басшылыққа алуымыз қажет.
Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев өз сөзінде:
– «Алаштың» басты мақсаты қазақ қоғамын бірте-бірте өзгертіп, заманға
бейімдеу еді. Бұл ... ... ... ... яғни ... да сай келеді... Алаш арыстары бізге мемлекеттілік идеясын ту
етіп көтеруді табыстап кетті...Алаштың асыл аманаты ... ... ... ... ... ... ... қасиеттеп
сақтауға міндеттейді. Алаштың асыл аманаты бізді ауызбірлігімізді күшейтуге
шақырады, – демекші, қазақ халқының халық болудағы Сәбит пен ... ... ... орны ерекше
Алашорда қозғалысы мен Алаш идеясының пайда болуына ... ... ... ... ... ... Қазақтың алғашқы оқығандары қазақтың
жеке өз алдына ел болып, дамыған ... ... ... ... қол ... ... Жалаң сөз, жадағай ұранға баспай, бұл
ойларын нақты іспен негіздеді. Ең алдымен қазақ ... ... ... қамтамасыз ету үшін мерзімді баспасөз құралдарын шығарды. Қазақтың
тұңғыш журналы «Айқап» пен «Қазақ» газеті «ұлттың ... ... һәм ... ... ... сананы оятудағы маңызы орасан зор болды. Кішкентай
жылғадан басталған бұл әрекет ұлғайып, ... зор ... ... Алаш ... ... ... азат ел ету бағытындағы мақсатты
ойларын бес тұғырға негіздеді. Солардың ішіндегі ең бір маңызды ...... ... ... ... ... болатыны, А.Байтұрсынұлының
сөзімен айтқанда «тілі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады». Ұлттың ұлы ұстазы
Ахаң бұл бағытта бос үгіт ... ... ... іске ... ... орнын толтыруға білек сыбанып кірісті.
Қазақ әдебиеті тарихында ұлы Абайдың орны қандай болса, ... ... мен ... ... Ахмет Байтұрсынұлының орны сондай. Оның
өмірбаяны, бар тірлік-тынысы, ... ... ... ... ... тұрады. Оның өмірін сондықтан да жеке адамның, жеке бір маманның
өмірі деп қарауға болмайды. Ол – ... ... ... елмен тамырлас,
ел жүгін қайыспай көтерер нағыз халық перзенті.
А.Байтұрсынұлы сол бір ... ... ... ... ... күйзеліп,
оны өзге жұрттармен салыстырып, қараңғылықтан, надандықтан шығудың ... жолы – оқу, ... деп ... да, ... бар ... осы ... баласы жасаған мәдениет екі түрге бөлінетінін білесіздер.
Біріншісі – ... ... ...... ... ... музыка, әдебиет, сәулет өнері, сурет өнері, кескін өнері ... ... ... ... күнкөрісінен туған дүниелері
материалдық мәдениетті құрайды. Зиялы қауым арасында, ... ... ... ... және ... ұғымдарын шатастырушылық әлі де
кездеседі. Осы арада олар ... ... ... ... ... мәдениетінің тағы сол сияқты мәдениеттердің
болатындығын ескермеді. Осыдан ... ... ... ... ... қана өнер ... ... деп ойлайды да, оны өркениетпен тең ... ... жол ... ... тарихында күні кешеге дейін
еуропалықтар Батыс дүниесінің ғана мәдениетін ... ... ... ... тек еуропалықтар делінген кеудемсоқтық теория белең алды.
Бірақ Шығыс өркениетін ... ... ... ... ... оларды
өздерінің менменсіген қисындарынан бас тартуға мәжбүр етті.
Сәбит пен ... ... мен ... ... Алаш ... қатысқан қазақ зиялылар тарихымен ... ... ... қажет етеді. Өйткені өткен ғасыр басында ұлт азаттық қозғалысқа
қатысқан интеллигенция ... дені ... ... ... Алаш ... Осы ... бұл ... қозғалысқа қазақтың барлық оқыған
зиялылары ... ... ... ... отарлық саясатына қарсы
қазақ оқығандарын өз айналасына топтастырып, олардың қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ... көзқарас қалыптасып жатқан кезеңде төл
әдебиетіміздің, оның ішінде ... ... ... үлес ... Сәбит
Мұқанов, Сәкен Сейфуллиндей қабырғалы қаламгерлердің творчестволық тұлғасын
таныту әдебиеттану ғылымында іргелі ... ... ... ... ... ... деңгейін көтеруге септігін ... ... ... пен Сәкеннің шығармашылық сабақтастығын айқындауда,
олардың прозалық шығармаларындағы көркемдік ерекшеліктерді, ... мен ... жазу ... мен машығын ғылыми тұрғыдан талдай отырып,
олардың тек ... ... ... ... ... ... арқау еткендігін көрсете аламыз.
Қазақ елі тәуелсіздік алғаннан бері отандық тарихты зерттеу жолында
көптеген игі ... ... ... ... бірі – кеңестік саясат пен
коммунистік идеология шеңберінде бұрмаланып жазылып келген төл тарихымыздың
ақтаңдақ ... ... ... ... ... мүмкіндік туды. Қазіргі
таңда бұрын зерттеуге тыйым ... ... ... ... терең
талдау арқылы ой елегінен өткізіліп, өзінің лайықты бағасын алуда.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев «Тарих толқынында»
кітабында: «Ұлттық сипаттың барлық ... үшін ... ... болды. Жүздеген және мыңдаған жылдар бойындағы ... ... ... нәзік, небір айшықтарымен қоса соншалықты өрескел озбырлыққа душар
болды. Небір кемеңгер билікшілері мен небір ... ... бар ... ... ... бүкіл дүниені түп-түгел қайта құрудың ... ... түк құны жоқ ... бір ... ... ... ... Ұлттық сананы қорлап, жер қылған осы содырлы нұсқадан біз
әлі ... ... ... - деп ... ... таптық әдістің
тигізген зардабы турасында жазған еді [1, 226 - ... ... әлі де ... ... ... күрделі тұстары
көп. Қазақ ұлтының болашағы жолындағы ... толы ... ... кезеңнің
бірі – ХХ ғасырдың 20-30 жылдары болып ... Өз ... ұлт ... ... ... осынау күрестің көшбасында тұрды. Езілген елдің
санасын оятып, азаттыққа үндеген А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М. ... ... ... ізін ... ... ... ... соғысы кезеңінде шыңдалып, саяси өмірге белсене ... ... Т. ... С. ... С. ... Ж. ... А.
Асылбековтер жалғастырды. Ұлтжанды қайраткерлердің қай-қайсысы болмасын
ағартушылық, қоғамдық-саяси қызметімен ... ... ... қатарына
көтеруге бар күш-жігерін, өмірін арнады. Қазақ мемлекетінің экономикасы мен
ауыл шаруашылығын дамытуды, білім мен ... ... ... ... ұлттық мүдде тұрғысынан шешудің жолдарын ұсынған
қайраткерлер аз болған жоқ. Алайда ... ұлы ... ... ... қасаң саясат шек қойды, сталиндік қуғын-сүргіннің құрбаны болды.
Коммунистік партияның ХХ ... ... ... ... ... олар ... ... тұрғыдан толық танып-білуге қалыптасқан саяси
жүйе мүмкіндік бермеді.
Сәкен Сейфуллиннің жазушылық қызметінің ... ... ... ... ... ... ... жатады. Кейбір
мәліметтерге қарағанда ол 1910 ... ... жаза ... 1913 ... ... ... ... Сәкен-бірқатар өлең, жыр жазған
автор. Семинарияда оқып жүріпөзінің ақындық творчествосын дамыта түскен ... ... ... ... 1914 жылы ... Каримовтардың
баспаханасында «Өткен күндер» деген атпен басылып шығады.
XX ғасыр басындағы қазақтың азаттық ... ... ... ... ... ... бірі-Сәкен Сейфуллин еді. Алғашқы шығармашылық
еңбегін демократиялық, ағартушылық бағытта бастаған ол ... ... езгі мен ... ... қарсы батыл үн көтеріп, ақындық қызметін
халықтық күреспен тікелей байланыстырды. ... ... ... ... партиясы соңына қосылып, солардың ... ... ... ... кешірді. Содан бастап ақын халықтың азаттығы
мен ... ... ... ... ... ... ... мен қаналғандарға теңдік әперіп, қатарға қосамыз, қоғамның
қожасы етеміз» деген ұранға сеніп қызмет етті. ... да ... ... қызметімен де, шығармашылық еңбегімен де Қазақстандағы социолистік
құрылыс ісіне берілгендік талантты және осы саясатты батыл жырлаушы болды.
Социалистік ... ... ... ... ... ақыны Сәкен өз
шығармаларына ... ... толы рухы мен ... ... ... етіп,
күрескер адамның жаңа тұлғасын жасады. ОЛ әдебиеттің де бетін осы бағытқа
бұруға себепші ... Жаңа ... ... ... ... жағынан
молайып дамуына үлес қосты. Өзі де көптеген жанрларда заманның жаңа сөзін
айтушы болды. ... ... ... поэмалар туғызды. Проза мен
драматургияда, әдебиет зерттеу мен сын ... да ... ... көңіл-күйін бейнелей білді.
Төңкерістің алғашқы жылдары саяси-қоғамдық қызыметі мен ақындық үні
ел арасына кең тараған Сәкен есімі ... ... ... ... ұлттық
батыры қатарынан орын алды. Ол шығармаларымен халқына жаңа заман шындығын
тануға көмектесті. Мұның бәрі ... жаңа ... ... ... негізін салушы болғанын дәлелдейді.
Сәкеннің қоғамдық, шығармашылық қызыметінің жаңа дәуірі 1917 ... ... ... ... ... ... ... ол Ақмола
қаласына ауысып, саяси-қоғамдық жұмыстарға белсене араласады. Сол ... ... ... Атқару Комитетінің төрағасы болып сайланады. Онда
төңкерісшіл-демократияшыл зиялылармен бірігіп, ... ... ... ... ... ел ... қызыметінен босату, еңбекші халық
өкілдерін іске тарту, дін ... ... ... ... ... іске
асырды. Сәкеннің қатысуымен Ақмола жастары «Жас қазақ» атты ұйым ... атты ... ... алғашқы өлең жинағы «Өткен күндер» деген атпен 1914 ... ... ... ... ... ... ... қазақ ауылының
сол тұстағы өмірі шындығын суреттеуге құра отырып, Сәкен ... ... ... халқының бүгінгі тіршілігі мен болашаға
жайлы ойлануға көңіл ... Ол елді ... ... пен ескішіл
салттарға сын көзімен қарап жастарды оқу-білімге, өнерге үндейді. Мысалы,
ол түс ... ... ескі ... қорғансыз бақша күйінде бейнелейді де,
қазақ халқын сол ... ... ... ... ... Бақшаның
қуарып қалу себебін ақын халықтың қараңғылығынан, ел ... ... ел ... ойламайтындығынан көреді. ... ... ... деп ... оларды бақшадағы көк шыбықтарға теңейді.
Көк шыбықтар көбейсе, тал боп жетіп,
Көркейер сонда бақша қайғы кетіп
«Я, Алла жеткіз сорлы ... » ... ... үміт етіп
Қазақ халқының қараңғылыққа қамалып отырғанының бір себебін XX
ғасырдың бас ... ... ... көбі ... ... жол ... ел ... жоқтығынан көреді. Қазіргі ел
билеушілердің ынтымақсыздығын, берекетсіздігін сынады. Сәкен де өзінің ... ... ... деген өлеңінде осы мәселеге үн қосты. Ел билеушілердің
ісінен әділдік таппаған ақын:
Олар ... кім ... аға ... кім ... ... жоқ адасқан қара халықты,
Кім бастайды қараңғыдан жарыққа?
– деп ойланады. Сәкен ұғымында, халық басшысы елді ілгері бастайтын, ... ... ... шыбын жанын халқы үшін қиятын ерлер болуы керек.
«Өткен ... ... ... ... ... ... көзқарасы
айқын танылады. Ол халқының қараңғы күйін көрсете ... ... ... ... ... ескі ... ... өнер мен ғылымды
қарсы қояды. «Қазақ сабағы», «Інішегім», «Надан бай», ... ... ... ... өзі ... Ол ... әрекетсіз қазақ
жастарының өміріне қалада оқу оқып, жалғыз ауыр тұрмыс ... ... ... ... қояды. Бір қарағанда, қаладағы жалғыздық өмірден ауылдағы
әке-шешенің қасында, ас пен ... ... ... ... ... ... ... Бірақ ақын мұндай алдамшы ... ... ... зорлаған жоқ шетте жүр деп,
Не қасірет болса-дағы өзім таптым
Шалқамнан жатар едім мен де үйде,
Мен-дағы ұрпағы деп аруақтың
Өнер тап, жолдастығы ... ... ... ... мал мен ... ... ... көр мұратыма,
Рахаты бар деуші еді мехнаттың,
– деп қорытады ол ойын.
«Інішегіме», «Оқымаған қазақ» - ақынның ... ... ... ... ... қазақтың жас жігітіне, соңғысында ... ... ... де ... ... ... қазақтың
надандықта қамалған күйін ол шырақсыз, қараңғы үйде отырған ... ... үйде ... ... ... ... қараңғы үйде отырмыз, қарағым,
Басқа жұрттар жап-жарық қып шырағын
Солардай боп біз де жарық көрейік,
Сендер де кеп ... ... ... ... ... ... үгіттік формасы, мазмұны оның ... ... ... ... ... жазылғанын танытады.
Қазақ халқының қараңғыдағы халін басқа оқыған елдермен ... ... ... ... ... күту Ы. ... Абай Құнанбаевтың,
С. Торайғыровтың, С. Дөнентаевтың өлеңдерінде де жиі ... ... ... ... осы бағытты толықтыра түседі.
Сәкеннің өш типі – ауылдың надан байлары. Ақын оларға тікелей тіл қатып,
сасық ... ... ... ... ... ... ... бір өлеңінде («Надан бай») ауылдың надан байының өзін
сөйлетіп, оның ... ... ... ... көрері жоқ
көрсоқыр қараңғылығын шенейді. «бұл ... адам ... кіре ... ... ... қылығына қарсы булыға үн қатады.
«Өткен күндер» жинағының өзінде-ақ Сәкен лирик ақын есебінде танылады.
«Туған ел», «Нұра», «Жайлауға көшу», ... ... ішу» ... ... ... жерін, оның табиғатын сүйген ақынның сезім күйіне толы ... ескі ... ... ... суреті, тұрмыс-салты жақсы елес береді.
Өлеңге түскен өмір суреті, динамикалық қозғалыс әрекеттер неше ... ... көз ... ... ... осы жинаққа кірген шығармаларында
Абай әсері қатты сезіледі. Бұл әсіресе, ақынның сурет ... ... ... ... ... абайға арнаған. Мұнда ол Абай ... ... ... ... оны «Қисық мінез, тоң мойындарды»
түзетуге арналған тез санайды.
Сәкеннің «Айқапқа» қатынасы да ақынның xx ... ... ... ... ... ... ... болғанын
дәлелдей түседі. Сәкен «Айқап» бетінде ... ... ... ... «Жайлауда қымыз ішу» атты өлеңдерін, «Манап» ... ... ... ... ... ... сыны саласындағы алғашқы
талаптардың бірі. Ол xx ғасырдың бас кезінде әдебиетімізде сын ... ... ... «Өткен күндерден» кейін де Сәкен бірқатар ... ... сол ... ... ... ауырлығынан олар өз алдына кітап
болып басылмаған. Ақынның осы жылдары ... ... ... кейін
«Асау тұлпар» жинағына кіреді.
Сәкеннің революция алдындағы шығармалары ... ... өсу ... ... ... ... ... Халық мұңы мен азаттыққа ұмтылу
арманы оны бұл жылдары бұрынғыдан да ... ... ... 1915 ... ... деген өлеңінде ол революция қарсаңындағы халық көңіліндегі
толқуды суреттейді. Лирикалық кейіпкерлерде іздену, ... шарқ ... бар. Ақын ... ... ... оның ... жетуін қолдайды.
«Мұң» деген өлеңде ескі өмірден ... ... ... 1916 ... ... ... кезінде жазған «Толқын» атты өлең көкіректі
кернеген елдің қайғы-қасіреті толқынына толы. Ақын ... ... ... ... жарылған жер толқыны да басылар, бірақ халық ашуының толқыны
басылмайды деген оптимистік ой айтады. Шынында да, ... ... 1917 ... революциялардың беташары сияты болып, кейін сол ... ... ... ... ... ... ... жастардың
махаббат сезімімен байланыстырады. Бұл тұрғыда «Жазғы түнде» атты ... ... ... ... абай ... кірген шығыс дидактикасы,
нақылдық мысал Сәкеннің «Сөз зайығы наданға» деген өлеңі мен Шаих Сағдиден
аударған «қалтасында ... ... ... көп» атты ... ... қарсаңындағы Сәкен поэзиясы оның «Өткен күндерден» кейін
қоғамдық ... ... ... ілгерілегенін, оның өлеңдерінің мазмұны
да толыса түскенін көрсетеді. Ал, 1917 ... ... ... ... ... жолына тартты.енді оның қаламынан азаттықтың жалынды
жырлары туды. 1922 жылы ... ... ... ... ... ... ... Сәкен оны қоғамның жас күштеріне арнай отырып:
Дүниенің құлдық шынжырын қиратып,
Әділдік, теңдік іздеген,
Тұрмыстың ... ... ... кеңдік іздеген, жастар!
Сендерге арналады бұл әндер!
«Шақырыңдар арттағы ұйықтаған,
Именшек, бақыт жолын білмейтін бауырларыңды!»
Осы сөздерде ақынның сол тұста ұстаған ... ... ... ... ... көрінеді. Оның күрескер жырлары «әділдік, теңдік
іздеуге» арналады. Ол ... ... ... күрескер ақын болып қана
емес, солдат болып та қатысты. 1917 жылы ... ... ... ... ... ... деген өлеңдері күрес дәуірі тудырған қазақ
әдебиетінің ... ... ... ... ... ... Бұл өлеңдерде
ақын патшаның құлауына қуаныш білдіре отырып, «атқан таңды қарсы алуға»
асығыс жолға ... ... ісін паш ... ... ... ... біз
Айдарына қызыл шоқ
Үкілеп сүзіп, тақтық біз
...Күнге жайып құшақты,
Шақырып бері шаттандық
Қуантуға ел-жұртты
Асығып тез аттандық
Азаттық өзінен-өзі келмейтінін түсінген ... ... ... ... ... ... оларды күреске үндеуі де осыдан.
Залымдық пен әділдіктің
Алысқанын айтайық
Жер жүзінде бай мен ... ... ... ... от ... ... құрал!»
Кедейден топ жасайық!
– деп жар салды ол. Бұл жырлардың бұған дейін жазылып келген жалпы халықтың
бостандық, ... ... ... ... ... бар еді. Сәкен
халықты жалпы алмайды, оның езілген, қанал,ан ... ... іші ... ... сол үшін де ... ... азат бола ... халықты ұлттық езгіден босатуды қалайды. Ақын өлеңінің кейіпкері де
осы бағыттағы күрескер. Бұл-Сәкеннің қоғамдық ... тап ... ... бастағанының белгісі болатын. Осы дәуірден басталған
Сәкеннің революцияшыл жырлары ұлттық әдебиетімізге азаттық жолындағы ... ... Ақын ... ... толы ... ... ... ерекшеліктерін аша білетін тың образдар, жаңа теңеулер
арқылы бейнелеу жолындағы ізденістерді бастады.
Патшаның құлауы мен ... ... ... ол ... үн қосса, «Адасқандарға», «Қамаудан», «тұлпарым», ... ... ... ... қолында тұтқын болып жүргенде
жазған. «Түрмеден қашып шыққанда», «Қамыққан көңілге», «Бабаларыма» ... ақын ... ... ... ... азаматтың көңіл-күйін
бейнелейді.
Сәкен Сейфуллиннің әдеби-қоғамдық қызыметінен үлгі алған ... ... ... ... жиырмасыншы жылдың басында-ақ партия
туын әдебиетте берік ұстаушылардың қатарында болды. Ол ... ... ... ... ... ... қатысты.
С. Мұқановтың алғашқы дәуірде жазылған лирикалық өлеңдері, ... ... мұңы мен ... ... құрылды. Өзі жастайынан жетім
қалып, кісі есігінде ... өмір ... ... ... ... ... ... алды.
Туған күннен төсегім шоқпыт болды,
Көрген күнім үнемі ... ... ... ... ... өз ... ... бірге, жалпы қазақ жалшылары
бастан кешкен әділетсіз өмірдің де шындығы еді. Жасынан ... ... ... ... ... өз ... тануы, олардың үстем таппен
айырмасын ... ... да. ... да ол ... ... маған белгі таққан,
Тапты шаққан бесікте мені шаққан
– деп жазды.
Ақын 1918 жылы Солтүстік Қазақстанда Колчак үстемдігі жүріп ... ... ... деген өлең жазып, совет үкіметін аңсайтынын білдірді.
Ал, күн ... ... таңы ... да ... ... «Бостандық»,Кедей баласы»,
«Күресшіл ұрпаққа» атты өлеңдерімен революция жеңістерін жырлауға ... ... ... ол ескі ... ... суреттей келе,
кедейлерге бостандық жолын нұсқады.
Күш жоқ кезде күштілерден ... ... Деп ... «бос ... ... ... өнер ... – ие, міне-сған бостандық!
– деп тіл қатты.
Теңдік алған қазақ кедейінің өмір жолын әдеби тануда ... ... ... ... мәні зор. ... ақын Шоқпытты жеке көрсетіп қана
қоймай, сол ... ... ... ... ... ауылының өміріндегі
әлеуметтік өзгерістерді ... ... тап ... ... суреттейтін көп өлеңдерінде Сәбит екі дүниенің бітіспейтін
өштігін, ... ... ... қайшылығын бейнелейді.
Буржуазияшыл ұлтшылдарға қарсы әдебиет майданындағы ... ... ... түсті. Ол публицистикамен бірге өзінің ... ... ... ... ... ... Кейінірек жазған «Сырласу» атты
өлеңінде ол өзі өткен жолды шола келіп:
«Сен» демей, сыпайысып дейтұғын «сіз»
«Күрес» ... емес ол ... ... ... шанышқы тіл,
Оның сөзі жық, тапта, талқанда бұл!
Мен сола сөйлеп ... ... ... ... болды, тілім-ара,
– деп шындықты айтады.Осы жолдардың өзі Сәбит күрескерлігінің айғағы
тәрізіді. Өзін жасынан ... ... ... жалшылық өмірдің езгісінен
құтқарған Коммунистік партияға ... ... ақын осы ... ... өмірлік антын айтып еді.
Уа, халқым, ақын ұл қып мені тапқан,
Тағы да жүк артсаң да ... ... сен ... коммунизм
Жүгіңді жерге қойып өлмей жатпан.
Сәбиттің ақындық ... ... ... ... ... ... «Оның саяси лирикаларының компазициялық құрылысы да
ақынның совет халқына ғана қызымет етемін ... ... ... ... ... ... білген ақын барлық ... ... ... мен ... сол ... ... жырлауға
жұмсайды»,-деп жазды ол. Ақын өлеңдеріндегі осы пафос оның ... ... адал ... ... ... анық
сездіреді. Лирикалық кейіпкер (ақын) халқына ... ... да, ... ... ... да, салқын сөйлесе алмай, бар ... ... ... «Мен ... тамған бір тамшы жспын» деп отырғанда ... ... ... ... ... ... еді. Сәбит тек идеяның ғана ақыны
емес, «түр мен мазмұнның сай келуін үңіле қадағалаған ақын әрбір ... ... ... ... ... ... сапасын
жетілдіріп отырды.»
Поэзия саласында ғана емес, көркем әдебиеттің барлық жанырларында да
Сәбит еліміздің социалистік жолмен алға ... ... ат ... ... «Өмір мектебі», «Сырдария» атты романдары, «Шоқан Уалиханов»
сияқтыпьесалары тек қазақ ... ... ... ... көп ... асыл ... қатарына қосылып отыр. 1960 жылы баспадан
шыққан «Өсу жолдарымыз» деп аталатын әдеби-сын, ... ... ... 40 жыл ... ... ... принципі үшін батыл
күрескер жауынгер жолының айнасы. Мұның ішінде әдебиеттің жас ... ... ... көп ... бар.
Сәбит Мұқанов қазақ поэзиясында даңқына сай көрнекті орын алады.
Тыңнан тартқан жолы, ... ... ... бар, өнік ... ... өз ... ... ақыны. Қазақ совет поэзиясыеының туу
кезеңінің тірі айғағы ғана саналып қоймай, сол секілді тарихи ... ... ... жаңа ... жасалуыеа өз үлесін қосып, сонымен біте
қайна бірге өсу бақыты Сәбиттің ... ... ... ... ... сөз ... бір ғана оның ... бүкіл қазақ совет поэзиясының алғашқы
адымы мен алған бағыты, маңызды кезеңдері мен таңдаулы қасиеттері ... ... тең ... Дәл осы ... және ... мазмұн, түр
жағынан байытып, жаңа белге шығаруы, қазақ өлеңіне жаңалық кіргізуі арқылы
ол Одаққа мәлім ақындармен иық ... ал ... ... ... ... қорына қосылатын дәрежеге жетті. Патриотизм, гуманизм,
халыққа қалтқысыз ... ... ... ... ... негізгі белгілері. Ол әдебиетке ... ... ... ... ... ... етіп ... сөйтіп қазақтың жалшы, кедейлері
тарихта тұңғыш рет өзінің нағыз жыршысын табады.
Мен сендерді басқадан бұрын көрем,
Мен қолымды сендерге бұрын берем
Сендермен кеп ... жау ... ... ... ... ... жыласаң көзімнен қан ағызам,
Сен қуансаң тілімнен бал тамызам
Сенің егер өзегің талып кетсе,
Басқадан бұрын ... нәр ... деп ақын бар ... ... ... ... ... еңбекші кедейді табумен бірге, адамды
адам ететін зор күш еңбек екенін ұмытпай, еңбекті басты тақырыптың ... ... ... ... ... тақырыбы басты орын
алмайтын, өйткені езушілер мен ... ... ... ... ... азап ... мұда ... элементі аз болушы еді. Қазақтың ұлтшыл-
байшыл ақындарының қаламына дарашылдық, өлім, ... ... ... ... ғана ... ... осынау тақырыптардың орнына қоғам,
өмір, қуаныш, ұмтылыс, жарқын мақсат ... ... соны ... Ол
өзінің бүкпесіз, ашық, айқынпікірлі өлеңдерін паш етті.
Ақынның ... ... ... ... ... қасиет-сипаттарының бірі-өзінің бостандық алған еркін
адам, ерікті азамат екенін сезінуі революцияны ... ... алуы ... ... ... ... ... жайландық
Жоғалды, өшті әділетсіздік, айуандық,
Ендігі күн байдікі емес, бізідкі,
Біз ... ... ... ... ... ... Октябрь таңы өзінен-өзі ата қалған жоқ, ... ... жоқ, ... ... ... Осыны жақсы түсінетін ол:
Бұл бостандық көктен бізге келмейді,
Ешкім бізге сыйлап және бермеді.
Мұнда қазір ортағы жоқ өзгенің,
Бұл бостандық-жұмысшының ... ... үн қата ... ... ... кедейлері мен жалшыларын бостандық
жемісін ... ғана ... жаңа өмір ... ... атсалысуға шақырады.
Саяси белсенділік – Сәбит өлеңдерінің лирикалық қаһарманының ... ... ... Ақын ... ... ... шаруа түзеп,
тұрмыс қалпын өзгерту қамына көшкенін («Шоқпыттың шаруасы», «Сүт ... ... ... ... ... ... Жалшының мұңын мұңдап,
жырын жырлайтын ақын өз қаһарманының бойындағы ендігі бір ...... ... ... ... ... таптық
өшпенділік және қараңғы түнекті қайта орнатпақ болғандарға қарсы аяусыз
күресу екенін аңғартады.
Молдекелер енді ... бата ... ... малға сата алмас,
Енді байлар бостандыққа бір адым
Баса алмас та кедейлермен қатарлас.
Еңбеті ардақтау өнер-білімге ұмтылу, әлемді тану ... ... өлең ... жырлары лирикалық кейіпкердің тағы бір сипатын танытады.
Сәбиттің Ленин туралы өлеңдерінің саяси-тәрбиелік мәні зор. Ол ... ... ... сияқты поэзияда қазақ еңбекшілеріне ... ... оның ... ... ... насихаттаушылардың
бірі болды. Бұл өлеңдерде пролетариатың кемеңгер ... ... ... ... қона ... жалпақ ұғымдармен бейнелейді.
Лениннің денесі өлді, аты мәңгі,
Өзі өлді, салып кеткен ізі қалды,
– деп Ленин ісінің мәңгі бақи ... ... ... ... Ақын ... өлең, жырларында мейлі ауылдағы совет сайлауын алсын, әйелдерді
күңдіктен, ескі ... ... ... ... ... қысқасы қай
тақырыпты алса да, жаңа мен ескінің күресін көрсете отырады. Жаңаны ... ... ... ... ... кедейлерінің саяси санасы өсуімен
бірге, ... ... әсер ... ... өсе ... Түр, көркемдік
жағынан елеулі олқылықтары бола тұрса да, ... ... ... тақырып кеңейту, мазмұнды байыту жағынан едәуір ілгерілегендік
байқалады
Сәкен Сефуллин мен Сәбит Мұқанов поэмаларындағы ... ... ... ... ... сұлу Көкшетауы
Дамылсыз сұлу бетін жуған жауын
Жан-жақтан ертелі-кеш бұлттар ... ... ... ... ... ... ... көк желекті аппақ қайың
Жібектей желмен шарпып төңіректі
Балқытып мас ... иіс ... шың ... ... ... атсаң дағы оғың жетпес
Бір жұтсаң Көкшетаудың жұпарынан
Өлгенше көкірегіңнен құмар кетпес.
Осы бір тамаша, көркем жыр шумақтарын оқымаған, оның ... ... ... ... ... ... ... халқы ертеден-ақ табиғатпен
біте қайнасып, өздерінің биік арман-мақсаттарын табиғаты тамаша ... ... ... ... жер ... жлаң ... емес,
шұрайлы тілмен, халық тарихының жарқын көріністерімен байланыстырады. Кейде
сүйіскен жастардың сыры да, тілегіне жетпеген жас тілектер де ... ... ... ... бұлт ... ... басында мұнары бар»,
«Қарқаралы басында жалғыз арша» деген сияты лирикалық жырлардың ... ... ... ... ... ақын ... көп ілінген жерлер Көкшетау,
Баянауыл, Қарқаралы. Бұл үшеуі де ... ... ... ... «Жер
жанаты» атанған өлке. Халық ішінен шыққан әнші, ... ... осы ... ... өз ... қосып, ол әндер бүкіл Қазақстанға
таралды. Осы ... ... неше ... ... ... ертегі,
әңгімелер мол. Сәкен поэмасы, ... ... ... ... ... ... ... Совет үкіметі үшін күрес жолында ұлтшылдыққа қарсы
батыл күрескен, олардың кертартпалық сипаттарын ... ашып ... ... ... де осы жат ... қарсы үн қатты. Халық
аңыздарын зерттей ... ақын осы ... ... ... ... ел ... оның ... жолындағы күрестерімен байланыстыра
жырлады.
Поэманы Көкше табиғатының сұлу көркін суреттеуден бастаған ақын ол
туралы ел ішінде ... ... ... ... назар аударады. Сәкен
Көкше аңыздарының ішінен «Жеке батыр», «Бурабай», «Оқжетпес», «Жұмбақтас»
туралы әңгімелерді бөліп ... Бұл аңыз ... ... ... ... ... ие болуы жайн шертеді. «Жеке батыр» тауының
аты қарауылда тұрған батырдың қалғып кетуімен ... ... ... ... ... ... ақ бас бура ... байланыстырылады. Ақынның ескі
аңыз-әңгімелерге сын көзімен ... оған ... ... баға ... осы ... анық ... ... Сәкен жырларындағы ел аңызында
Бурабай көлін мекндеген ақ бас бура – ... ел ... ... жақсылық
жаманшылығына ортақ жануар болып саналады. Мұның өзі тіршілігі төрт ... ... ... ... ... сол ... аруақты деп кие ... бура ел ... ... бар ... ... ... сезетін
болған деседі. Осындай ел аңызындағы қасиетті бура бір күні ойда жоқта
оққа ... Бұл ... ақын ... ... ... ... ... әсіресе, Қасым төре ... ... оқ ... ... «Жұмбақтас» аңыздры – Сәкен поэмасының негізгі тараулары.
Ақын сол дәуірдің шындығын, ондағы ... ... ... ... ... да осы ... ашады. Бұл аңыздардың негізі қазақ
пен қалмақ ... ерте ... ... оқиғалары болып
табылады. Қазақ ханы Абылайдың қалмақты жаулауын ... бір ... ... ... сол арқылы халықтың хандар ісіне көзқарасын баяндайды.
«Көкшетау» поэмасының негізгі қаһармандарының бірі-осы шапқыншылықта қолға
түскен қалмақ қызы. Автор оның ... ... ... ... ... бөліске салғанда осы қыз үшін хан мен оның сарбаздары арасында талас
туады. Бәрі де ... ... ... ... Сұлу ... ел ... біріне
бірі қимай, ақыры таңдауды қыздың өзіне береді.
Сәкеннің суреттеуінде қалмақ қызы-өзі ... ... ... мол, ... ... ... жан ... көрінеді.
Ақын оның көркін:
Сол қыздың он жетіге келген жасы
Оралған аш беліне қолаң шашы
Қап-қара ... ... ақ ... екі ... белі көк ... ... шаш ... жібек толқындайды
Батырлар сол сұлуға салыстырған
Жалғыз-ақ салыстырған күн мен айды
– деп кейде портрет жасай бейнелесе, оның ... ... өңін ... теңейді. Қыз ақылдылығы кімге ти юді таңдау ... ... ... Ол көл жағасындағы биік шыңның басына орамал байлатып,
кімде-кім соны атып түсірсе, соған тимек ойын ... ... ... ... адам серт қып ... ... көз алдынан ағып өтті
Жас өмір туып өскен жеріндегі
Жібектей шәйі орамал кестелеген,
Айнала жазуы бар «есте» деген
«Егер де ... ... таяр ... жырт, мейлің өрте, шеш те» деген
Дұшпан қолындағы қыздың ... ... ... ... ... жарын еске түсірумен бірге, екінші бір жайды тағы аңғартады. Орамал
атып түсірілсе, елдегі жардан үміт үзу ... ... егер оған ... ... жар мерейі үстем де жоғары сақталатыны қыз ... ... ... ... ... жас өмірдің қызықты күндері, сүйген жарымен
қызықты кездесулер осы ... көз ... ... ... өтуі ... ... ... адал махаббатты құрметтейтінін гуманистік сезімді
қозғамай қалмайды. Қыз бақытына қарай Абылай «батырларының» ... ... оғын ... алмайды. Шыңның «Оқжетпес» атануы да осыдан. Тұтқын ... жаңа шарт ... ... ... «Ер ... үшке дейін» деп, ол
екінші шарт етіп күш сынасуды ... ... жолы өз ... ... соны шешуді сұрайды. Ханның ақылсыз, даңғой ... тек ... иесі ... ақын осы ... бір аңғартып өтеді. Қыз жұмбағы халықтың
ауыз әдебиетінде көп ұшырасатын дәстүрлі жұмбақ. Ол қз ... ... ... Өзі және ... ... бар ... онда әртүрлі
құстар түрінде бейнеленеді. Мысалы, ол өзін кептер етіп көрсетсе, қиянатшыл
адамдарды қарақұс, ... ... ... ... ... ... сүйген жары, жыртқыш бүркіт-хан бейнесінде суреттеледі. Қыз тек ... ... ... ... көп ... шегетін кептерге бүкіл әйел
қауымын балайды.
Сол нуда бір құс ... ... жоқ оның етін жеп ... ... ... ең ... ... кептердің бірі – өзінің ... Төрт шақа ... ... жем тауып асырап жүрген, олар үшін рақат пен тыныштықтан ... ... бір күні ... келе берген кезде қарақұс бас салып
ұстап ... Ол ... ... де, оның жас сәби ... да мазақ етпек
болады. Қолға түскен ана мен шырылдаған жас ... бұл ... ... ... Қыз ... ел ... елдің қамқоры етіп көрсетеді. Ол
еңбегіне ештеңе дәметпейді. Лашынның ерлігіне риза болған ана жас кептердің
бірін ал, жар бол деп ... ... ... оған да уәде ... соң ... ең ... нақ ... тоят жегіз,
Мінекей менің қояр жалғыз шартым-
Алсаңыз ең үлкенің мойныңа ... ... ... ... ... тартып,
– дейді лашын. Бұған ана кептер де, бала кептер де ... құс – ... ... ... күтемін ,–деп-құштарымды
Деді де қош айтыстысып жөнелді ұшып,
Осымен ... жыл ... Жас ... ... қатып өседі. Әсіресе төрт
балапанның үлкені мейлінше көркем болып ер ... Ол ... ... сертке беріктігі сүйген жарымен кездесу кезінде аңғарылады. Сүйген
жарына ... ол ... ... ... ... жас ... ... ерлікпен өлімнен құтқарғанын әңгімелейді. Сұңқардың ... ... өзі ... ... ... ұшқан кептер байғұсты жапалақтар ұстап
алып, әуреге салады. Кептер бар өмірінің ... ... ... ... ... жапалақтар кептер жайын түсініп, оны босатады да, ... ... ... ... ... өзі ... ... риза болған
лашын оның басына азаттық береді де елге ... ... ... ... ... лашын құс та өзінің ... ... ... ... ... сұңқарға жете алмай
бүркіттің тырнағына ілініп қалғандығын ... ... ... ... хан. Қыз оны нағыз тау бүркіті-қыран етіп ... Жем ... ... ... ормн ішін у- шуға ... зарлатқан озбыр
етіп суреттейді. Қыз жұмбағын оның қай құстың ерлігі артық деген сұрағына
Сәкен поэмасында хан тобыры тағы шеше ... Қыз ... ... ... ... ... тек даңғойлық даңққа ғана мас ... ... ... ... екенін толығырақ аша ... ... ... ... не ... ... түсер адам табылмайды. Ең соңында ... Адақ қана қыз ... ... ... ... ... ... тиген
қызды Адақ бостандық беріп, еліне қайтарады.Жасынан бай ... ... оның ... ... ... ... бір себептермен абылайға ерген
халық өкілі Адақ поэмада кең пейілді, ... ... ... мол ... ... ... ... бірі-«Қызыл ат». Жиырмасыншы жылдардың
аяқ кезінен бастапжаңа өкімет ... ... ... ... әрекет жасады. Халық отырықшылыққа көндігіп, жерді пайдалануға
бет алды. Алайда осы шараның асығыс науқан ... ... ... ... ... ... ... халықты біртіндеп ұғындыру арқылы
жүргізу орнына –күштеу орын алды. ... ... ... ... ... ... науқаны өтті.
Сәкен поэмасы қызыл ат пен лирикалық кейіпкердің диалогі түрінде
жазылған. ... ... ... ... ... сұраса, ол алдауыш
белсенділер жайлаған колхозда жүдеп-жадап кеткендігін айтып, мұңын ... атты ... ... ауыл ... ... ... олқылықтарды
түйіп, оны өз басының сезінуі күйінде берген. Сонымен бірге ақын қызыл ат
арқылы халықтың ... атқа ... ... ... оны жанды
бейнеге айналдыра суреттейді. Поэманың лирикалық кейіпкері мен ... ... ұзақ ... байқалады. Олар азаттық ... ... ... ... ... ... ... олар күрес заманы
тудырған шындықты идеал тұтады, армандайды. Олар қоғам келешегіне сенеді,
әр қилы ... ... ... ... ... бола ... да, оның түзелуінен
үміт күтеді. Поэма тұспалдау әдісімен жазылған. Кейіпкер етіп ақынның ... ... да ... ... Ол , бір ... ауылда, мал шаруашылығында
болған күйзелісті сол малдың өкілінің сөйлетуі арқылы көрсетуге қолайлы
болса, ... ... ... ат қате ... саясаттың арқасында
жүдеушілікке ұшыраған қоғамның бейнесіне ұқсас. Ақын оны осы ... ... ... Олар - ... ... оларды басқарып
отырған «кәрі райком». Жаңа райком өткен қателіктерді жөндеуге кіріскенін
айтады. Арқасы жауыр қызыл ат та өз ... ... ... егіске
қатысып бәйге алады. Мұны ақын жағдайдың жөнделіпкеле жатқаны деп ... ... ... Қазақ ауылында болған асыра сілтеушілік оқиғаларын
жинақтай суреттеуде поэманың идеялық – ... ... ... ... ... ... шындығын қызыл атпен сырласа отырып, түйіндеп айтса, ... ... ... салынып кетеді. Соған қарамай, «Қызыл ат» - ... ... ... ... бір ... ... шындығын жалтақсыз, батыл
көрсете алған реалистік шығарма. Бұл жағдай поэманың халық ... ... ... болды.
Советтік қазақ поэзиясының, сонымен бірге ... ... ... ... аяқ ... орны ерекше аталатын поэма-С.
Мұқановтың «Сұлушаш» поэмасы. Бұл ақын қаламының ... ... ... өлең мәдениетін көтеруде, оқиғалы шығарма жазуда
шеберлігінің ... ... ... ... сай композициялық
бітімінің келістілігі, сюжет құрылысының тартымдылығы, қаһармандардың
сыртқы ... - ... мен ... ... ... ... табиғат көріністері, елдің тұрмыс-салтының көрсетілуі, ... ... ... ... бас ... ... ... асыл қасиеті
шығармаға әсем тұтастық беріп, ... ... ... ... оқиғасы ел
аузындағы ертегі әңгімеден алынған.
Қытай мен Қырымның арасында,
Хандардың қан ағыызған ... ... ... ... Шу мен ертіс,
Сырдария, Сарысу жағасында
Орал, Алтай, Алатау асқарлардың
Биік ... ... ... ... ... ... ... батыр, бек пен байдың таласында
Менің жырлар Алтайым сол ... ... ... анық ... ... ... социолистік реализм әдісін қару ететін совет жазушысы ертеде
болған оқиғаларды, ертегі ... ... ... тиек ... оған ... бүгінгі күн мақсатының мұнарасынан, ... ... ... Өз ... мұрат-мүддесін басшылыққа алады.
Шығарманың ... ... бірі ... жеке басының бақыты үшін
арпалысып жүріп, қаза табарда бұл жекелік жолының ... ... ... ... ... тап өкілінің көздеген мақсатқа
жалғыз – ... ... ... ... ... емес ... түсінеді.
Сәбит қайратты, қажырлы Алтайдың трагедиясын көрсету ... ... оған ... ... ... ... ... бүгінгі ұрпаққа сабақ
болар ой тастайды. Ол-социализм орнатуымызға бөгет жасамақ ... ... ... ... ... біріктіре, тізе қоса отырып, ақырына ... ... ... ... ... өмір ... ... білетін, қоғамдағы теңсіздікті, қиянат,
зұлымдықты адам атының қорланып, аяққа басылып ... ... ... ... ... Ол ат басындай жүрегі кеудесіне сыймай, арман
дүниесіне, бостандық жағасына ұмтылатын ... ... ... ... жас. Жақтайтыны өзіндей кедей, малшы, жек көретіні-ежелгі таптық
жауы қанаушы байлар. Өз ... ... үшін ... Алтай сол арпалыстың
өрісін сүген Сұлушашының тағдырымен байланысты ... ... ... ... ... де осы ... қоса түйіп, қайрат жұмсап көреді. Ақын
Алтайды сұлушаш маңында ғана көрсете бермей, оның туған жерге, ... ... ... сияты дос-жарларына маххаббатын да және еңбекші ... ... ... де ... ... ... отырады. Мұның басты
қаһарман ... ... ... ... көп ... бар. ... тұлға пішіні, мінез-құлқы, адамгершілігі, сезім дүниесі барынша
шебер суреттеліп, көңілде өшпес әсер ... ... ... ... бірі ... сүйген адамына еркімен баруды, бас
бостандығын көксейді. Байлық ... ... ... сол ... Алтаймен
қосылудан табамын деп санайды. Оның мақсаты алыс, ... ... бой ... ... біле ... ... ... ар, адал махаббат жолына тігетін
себебі де осыдан. Ажары қай қызыңмен де таласа алатын ... ... ... ғана ... ... адалдығымен, серке
беріктігімен, қайғымен қуанышқа ортақ бола білулігімен де ... ... ... ... оқиға желісінде, тартымды етіп, шебер сипаттау, көркем
суреттеу ... ... ... ... көз ... ... ... ол кездегі феодалдық – байшылдық салт-сана мен әдет-ғұрыптың
қатал заңының таңбасы. Қытымыр ... өмір ... ... ... ... болған қайғылы хал.
Алтай, сұлушаш образын жасауда автор бұрынғы ғашықтық ... мен ... ... ... ... ... өмір шындығын
көрсетуінің кеңдігі, мазмұн тереңдігі жағынан, соған орай көркемдік түрінің
етілгендігі ... ... ол ... ... ... ... жоғары көтеріле білген. Социалистік реализм тұрғысындағы ақынның
өмір құбылысына ... ... ... ... ... ... басқаша белгілеуі мүмкін емес еді. Ақын «Сұлушашта» қазақтың бай
ауыз әдебиетінің, Абай негізін қалаған реалистік жаңа әдебиетінің көркемдік
табыстарын ... ... ... ... ... ... ... жаңа мазмұн алған күрделі еңбегіне сай шеңберін кеңейтіп сапасын
арттырды. ... сырт ... мен ішкі ... сезімдерін,
бастан кешірген оқиғаларын суреттеуде, табиғат көріністерін ... ... ... ... жиі ... ... естіген «Сұлушаш» туралы аңызды Сәбиттің қалай өзгертіп,
оның ... ... ... талабына қарай бұрғаны ақынның шеберлігін
көрсетеді. Ол ... ... ... ... ... ... ... алады да, сұлушаш екуін ел-жұрттан қашырып, тауға паналатқан махаббат
құдіретін қиялмен толықтырады. «Сұлушаш» қазақ қоғамында әр ... өм ... ... ... ... бай мен кедейден шыққан жастардың теңдік үшін
күресін көрсететін ... ... ... ақын ... ... ... ... тартыстардың бір көрінісі ретінде
жобалап, онда азаматтық, ... ... бар ... ... «сұлушаштың» «кілт» деп аталатын кіріспесі бұған дәлел.
Поэма сюжеті сұлушаш пен Алтайдың жастық шағын, ортасын, тәрбиесін
суреттеуден басталып, ... ... ... ... ... ... биік тау ішін паналауына жалғасады. Осыдан бастап шытырман оқиғалар
легі орын ... Аң ... ... ... ... олар ... ... таудың биік қиясынан бүркіттің балапанын ұстауға тырсады. Осы жолда
қия тастан аяғы тайып, Алтайдың досы ... қаза ... ... ... қамында жүргенде, сұлушашқа жолбарыс шабады. Қорыққан қыз ... ... ... қалған Алтай қоршаған қуғыншылар қолына түспес үшін
өзін-өзі өлтіреді. Осы негіде ақын ... ... ... ... ... тілегіне жете алмай кеткен арманын оларға жасалған қиянатты
бейнелейді. Сұлушаш пен ... ... ... ... қоғамдағы әлеуметтік
теңсіздік жағдайларына көбірек көңіл аударады.
«Сұлушаш» ... ... ... ... ... ең ... қатарына жатады. 20-жылдардағы Сәбиттің ақындық ... ... әрі ... ... жылдардағы Сәбиттің ақындық өнері поэмаға жаңа өріс, тың
мазмұн, түр ... ... ... дамығаны жоғарыда айтылды. 20-
жылдардың орта тұсынан басталған заман рухын көркем поэзияға сіңіру талабы
әдебиетте жаңа ... ... ... Сәкеннің «Советстаны»
публицистикалық поэманың тың ... ... ... Онда ... ... ... ... танытарлық эпикалық суреттеріме толықты. Өлең түрі де
өзгеріске ұшырап, жаңа дәуірдегі ... ... ... ... 926 жылы ... ... ... атты поэмасы жарияланды.
Онда кеңестік қоғам тұлпар бейнесінде ... ... ... жаңа ... ... бара жатырған әртүрлі қоғам ... ... ... поэма негізінен заман ... ... ... ... Отызыншы жылдары Сәбит осы дәстүрді
дамыта отырып, Қазақстандағы қоғамдық өзгерістердің сырын ... ... ... ... ... ... ... сияқты
поэмалар жазды. Олар Түркістан-Сібір теміржолының салынуы, ... ... ... мен ... ... өзгерістерді көрсетуге арналды.
Жаңалықты жалаң мадақтау, көпсөзділі, өлең-очерк стилі орын ... ... жаңа бір ... ... «ақ аю» ... ... Поэма
Солтүстік мұзды мұхитты ғылыми зерттеуге шыққан «Челюскин» экспедициясын
жасақтау ісіне арналған. 1933 жылы кеме мұз ... ... ... ... ... елі ... ... құтқаруға қатысты. Ғалымдар
мен құтқарушылардың ерлігі аңыз болып тарады. Осы ... ... ... ... те конкурсқа қатысқан.
Сәбиттің «Колхозды ауыл ... ... ... ... ... үлгідегі поэмасында үлкен суреткерлік бар. Көптің ... ... ... ... егіс жинау кезіндегі өмірі еңбек шуына
толы.
Сәбиттің поэмадағы соңғы үлкен туындысы-«Жұпархан» поэмасы(1965). Бұл
жазушының Ш. ... ... ... ... ... ... ... естіген, көрген тарихи мәліметтерге сүйеніп жазған.
XX ғасырдың ... ... ... ... ... да ... ... орны бар. Оның прозалық шығармалары ішінде «Жұбату»,
«Екі кездесу», «Айша», «Жер ... ... «Қыр ... мен «Тар жол, ... кешу » атты ... ... ... негізгі тақырыбы – қазақ әйелдерінің бұрынғы теңсіздіктегі
ауыр өмірі мен олардың өз ... үшін ... ... бас кейіпкер
Айша өз басының бостандығын өзі құрап, ата-анасы мен туған туыстарына ... ... ... ... ... кәрі күйеу Шәкірге де қарсы шығады. Ақыры ол
даланың әдет-ғұрып салтынан қашып барып, Нілді ... ... пана ... ... де өзінен бұрынғы қыздардан айырмасы ... ... да, ... ... да, Бейімбеттің Шұғасының
да бостандық аңсауына, әдет-ғұрып торынан ... үшін ... ... ... ... ... Әбдірахмандар қатысады. Бұл жағынан да Айша
жалғыз. Оған араша түсіп ... ... ... Әбіл мен ... Айшаға пана болып, көлеңкесіне алған да осы жұмысшылар ортасы.
Көшпелі қазақ ауылының орта ... кеп, ... ... ... ... өндіріс, бұл повесте суреттелетін Нілді ... ... ... айбар, дала тағылығынан қашқанға көлеңке еді.
Повесть уақиғасы революция алдындағы қазақ ауылы өмірнің ... ... ... ... ... ... ... «Жер
қазғандар» – қазақ ... үшін тың ...... ... ... ... ... Ол теміржолшылар өмірінен ... ең ... ... ... өзі ... ... ... жол
құрылысындағы алғашқы жұмысшылар да жаңа таптың тұңғыш ... еді. ... ... ... ... ... ... өкілдерін, олардың әр алуан
бейнесін, адамдар арасындағы ... жаңа ... зор ... 1935 жылы ... ... ... автор шығармасын
Қазақстанның 15 жылдығына арнай отырып, қазақ еңбкшілерінің жаңа ... ... ... өсу жолын көрсетуді көздейді. Шығарма 1919 жылғы
оқиғаларды суреттеуден басталады. ... ... ... бет алған
дәуір. Революция жауларының ақырғы күші ыдырап, бандалық өмірге ... ... ... ... күресті өрістете отырып, қазақ ауылын
кеңестендіру жұмысына белсене араласады. Повестің ... ... ... ... ... көрініп, жаңа өмір үшін күрес үстінде
өседі. Автор кейіпкерлерінің жаңа ... ... ... ... өсуіне, салт-санадағы өзгерістерге үңіледі. Қазақ ... ... ... ... ... құру туралы шешімді қуанышпен
қарсы алады. Халық тарихында ... рет ... мен ... мемлекеті
құрылып, қазақтардың елдік ... алуы ... жаңа ... ... ... ... ... – оның «Тар жол, тайғақ ... ... ... Бұл ... 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісінен
бастап, қазақтардың азаттық жолындағы ... ... ... ... ... Шығарма басынан аяғына дейін өрбіп отыратын тұтас
сюжеттік ... ... ... ... да, ол ... әңгімесіне
құрылады. Сәкен өзінің Омбы семинариясын 1916 жылы ... ... 1919 ... ... ... көрген, басынан кешкен жайларын
мәлімдейді. Осы әңгіме ... ... ... ... ... ауылының
хал-жайы, тұрмыс-күйімен, 1916 жылғы халықтың ұлт-азаттық көтерілісінің
тууымен, 1917 ... ... ... қос ... ... ... ... уақиғалар және революциялар тарихымен танысады. Автор
әңгімесін тар ... ... ... ... ... кең, әлеуметтік
тұрғыдан баяндайды.
Кітаптың бірқатар деректі мәліметтері Ақмола қаласы мен облыстағы
әлеуметтік ... ... ... арналады. Ақмола жастары патша
үкіметі құлаған соң, бірқатар жаңа шараларды іске асырып, «Жас ... ... ... ... атты газет шығарады. Республикадағы кеңес жолын
жақтап шыққан ... ... бірі ... ... ұйымдастырады. 1918 жылы
маусым айында жергілікті ақ қазақтар контрреволюцияшыл күштердің көмегімен
көтерілс жасап, Ақмоладағы ... ... ... да, ... басшыларын
тұтқындайды. Осы дәуірдің ... ... ... ... тар жол, тайғақ кешуден өткн ... ... ... ... азап вагонында өздері басынан
кешкен ауыр ... ... ... ... ... «Тар жол, ... » ... бейнесі осындай ауыртпашылық азап үстінде көрінеді.
Онда Ә. Жангелдин, А. Иманов, Ә. Әйтиев, С. ... т.б ... ... ... мол ... ... – қазақ прозасының кеңес дәуірінде ... ... ... ... ... ... ... жазған тәжірибесін
пайдаланып, дәуірдің аяқ кезінде ... ... атты ... ... ... ... дәуірдің идеологиялық талаптарына қайшы келді де, өкір ... ... ... осы ... қайта оралып «Мөлдір махаббат» ... ... Бұл ... ... пн Бәтестің махаббаты арасында 20-
жылдардағы қазақ ауылының өмір шындығын, ... ... мен ... ... ... кең ... Роман үлкен әлеуметтік сипатқа ие
болды. Жастықтың мөлдір сезіміне ... ауыр өмір ... ... су ... ... оны ... тәрбиелеуге жол ашқан қоғам
гуманизмін ашты.
Жазушының эпикалық ... ... ...... ... 1938
жылы «Жұмбақ жалау» деген атпен басылған. «Ботагөз»-қазақ ... ... ... кең ... ... өсіп жетілгенінің куәсі
тәрізді шығарма. Ол Сәбиттің ғана емес, қазақ әдеьиетінің жаңа ... ... ... ... жолындағы табысы. Онда жазушы 20 ғасыр басында
қазақ жерінде отаршылдық езгі мен үстем тап ... ... ... ... ... ... патша үкіметінің қазақтың шұрайлы
жерлерін тартып алып, жергілікті ... ... ... ... ... ... ... қозғалысы, оның 1917 жылғы орыс төңкерістеріне
ұласуы, азамат ... ... ... ... ... ... бар ... легінде кең көлемде суреттеледі.Осы негізде қазақ халқының азаттық
жолындағы күресі тарихын көркемдікпен ашылған. Романда дәуірлік ... ... мол ... Оның ... ... ... ортасынан
шығып, олардың іс-әрекеті қазақ жерінде өткенмен, тарихи дамудың, азаттық
жолындағы қозғалыстың Ресейкөлемінде ... де ... ... ... Ұлт ... ... қозғалыстарына ғасыр басындағы
орыс төңкерістерінің дем бергені, көтерілісшілердің орталықтан қолдау ... да ... ... ... ... орай ... жолындағы күрестің
жеңісін Сәбиттің коммунистік партиямен, қазан төңкерісінің жеңісімен
байланыстыра ... да бар. ... ... Сәби романы сол кездің
ұғым-түсінігін бейнелейді. Халықтың азаттығ, әділетті өмір құру жолындағы
күресі – адам ... өмір ... ... ... ... қала ... ... еңбегі - осы арманды іске асыруға тырысудың бір белгісі.
Ботагөз күрес дәуірінде туып, халықтың азаттығы ... ... ... ... жаңа ... ... Оның ... келуі өмір
жолының белестерін суреттеу арқылы нанымды берілген. Кедей отбасынан шыққан
ол жасынан өмірдің ащы-тұщысын ... ... ... әлсіздерге жасаған
қиянатын көреді. Ағасы Балтабектің қолында тұрып ағасымен бірге ... ... өзі ет ... ... жұмысқа тұрғанда ондағы
жұмысшылар тұрмысының ... ... Орыс ... ... ... ... қоғам әділетсіздік туралы ойлана бастайды. Романның идеялық жүгін
көтеріп тұрған ... бірі – ... ... ... ауыл ... ... өткізіп, халықтың азаттығы жолындағы ... ... Қала ... ... ... Досан кедейдің баласы өз талабымен
оқыса да тұрмыстың қиыншылығын көріп өседі. 1916 жылғы көтеріліс ... ... ... ... ақыл- кеңесімен көмектеседі.
Петербургке барып сол жақтағы саяси күштермен ... ... ... ... ол ... алғы ... ... – белгілі дәрежеде тарихи жазушы . Оның шығармалары қазақ халқы
басынан кешкен тарихи ... мен ... ... ... кезіндегі
шындығын көркем бейнелеуге ... . Сол ... ... ... оынң ұлы ... ... суреттейді. Осы жолды өзіне үлгі
тұтқан кейіпкерлерді ашты. Олардың ішінде ... ... да, ... өмірінен жинақтап ... ... ... ... «Теміртастан», «Ботагөзден» де көреміз. Осылардың әрқайсы
тарихи шындық ізімен жазылған. Олар арқылы сол ... ... ... ... ... ... пен ... жұлдызды» қазақ халқының ардагер ұлдары
Балуан Шолақ пен Шоқан Уәлихановқа арнады. ... ... ... ... ... XX ғасырдың алғашқы жартысындағы ел өмірін кең
бейнелейді. «Сырдария» мен ... ... ... ... ... өмір сүру жағдайларын жеңілдетуге ұмтылған ... ... ... бәрі құралып, XIX ғасырдың екінші жартысынан бері қазақ
халқының бастан кешкен тарихи өмірін үлкен эпопеялық шежіресін құрайды.
Сәбит Мұқановтың ... ... ... ...... жұлдыз»
романы. Бұл роман қазақтың XIX ... өмір ... ... ... ... өмірі мен қызметіне арналған. Роман композициясы
шашыраңқы. Ол негізінен баяндау түрінде жазылған. Суреттер көп емес. Кейбір
табиғат суреттері ... ... адам ... ... ... алған.
ХХ ғасырдың 20-30 – жылдары қазақ мемлекеттігін нығайту жолында ... ... ... үлес ... ... ... ... ақын, жазушы әрі
қайраткер – Сәкен Сейфуллин. Кеңестік идеологияның талабына сәйкес ... С. ... ... мен ... ... төңкерісшіл, кеңес
өкіметінің қолдаушысы деген баға ... ... Оның ... ұлтым деген
шығармалары, қазақ ұлтының мүддесі үшін атқарған өлшеусіз еңбегі айтылмады,
ұлтжандылық келбеті ашып көрсетілмеді. ... оның ... ХХ ... ... сол ... ... талас-тартыстың ортасында болуы, кейбір
замандастары тарапынан үнемі ... ... ... не ... ұшырағаны айтылмай келді. Қазақстан егемендікке ие болып,
тәуелсіздік туын ... ... сол ... ұлт үшін күрескен азаматтардың
есімдері, өмірінің белгісіз тұстары қайта жаңғырып, ... ... ... ... ... ... бірі – ... Сейфуллин.
С. Сейфуллинді өткен ғасырдың 90-жылдарынан бері әр түрлі ... көп ... ... ... жаңа демократиялық қоғамның
белсенділері де, ... ... ... онан бас ... да ... тәуелсіздік жылдарының барысында ондай көзқарас та ... Кеше ... С. ... ... бүгін оның «Жас қазақ
марсельезасынан» үзінді беріп, газеттерінің әр номеріне эпиграф ретінде
пайдалануда. ... бірі ... ... ... ... Яғни,
қоғамдағы байлық пен меншік негізінде жіктелу, ... ... ... ... С. ... ұран ... қажет екен.
С. Сейфуллинді өткен ғасырдың 90-жылдарынан бері әр ... ... көп ... ... ... жаңа ... ... де, кеңестік жүйені сынап, онан бас тартушылар да ... ... ... ... ... ... та ... Кеше кейбір С. Сейфуллинді қаралағандар бүгін оның «Жас қазақ
марсельезасынан» үзінді ... ... әр ... ... ... ... бірі ... апталық «Тасжарған» газеті. Яғни,
қоғамдағы байлық пен меншік негізінде жіктелу, ... ... ... ... С. ... ұран ... қажет екен.
С. Сейфуллиннің 1920-24 жылдар аралығындағы мемлекеттік қызметі Қазақ
Автономиялық Республикасының саяси-экономикалық, ... ... ... жатыр. Сондықтан тәуелсіздік кезеңінде С. Сейфуллиннің
саяси өмірін зерттеп, ... ... ашып ... ... ... ... ХХ ... 20-30 жылдарындағы Қазақстанның қоғамдық-саяси
дамуындағы өзгерістерді танып-түсінуге, баға беруге мүмкіндік туды.
Сәкен ... ... мен ... ... ... ... ғылымы тұрғысынан арнайы зерттелген. ... ... 3 ... бөлуге болады: І кезең – С. Сейфуллиннің жазықсыз
қуғын-сүргінге ... ... ... бастап, 1957 жылы ақталғанға
дейінгі кезеңді ... ІІ ... – С. ... 1957 жылғы ақтау
шараларынан бастап ... ... ... аралықты; ІІІ кезең – 1991
жылғы тәуелсіздік алғаннан бастап ... ... ... ... тарихқа
жаңаша көзқарастың қалыптасуымен байланысты.
С. Сейфуллиннің есімі өзінің мақалалары, шығармаларымен және оларға
басқалардың ... ... ... ... 1920 жылдардан бастап басылым
беттерінен халыққа жақсы таныс. С. Сейфуллиннің шығармашылық еңбегінің 20
жылдығына арнап 1936 жылы 21 ... ... ... ... № 28
санында ақынның қайраткерлігі мен ... ... ... ... жария еткен тұңғыш мақаланың авторы С. Мұқанов болатын. Мақалада
автор С. ... ... ... ... ... ... баяндаған [2, 1- б.]. «Әдебиет майданы» журналының
1936 жылғы 15 санында С. Сейфуллин поэзиясына сыншы Е. ... ... ... ... ... жалынды төңкерісшіл, дарынды ақын ... ... [3, 68 - б.]. ... ... ... да, ... мол «Шыншыл,
тәкәппар ақын» деген ой толғамында М. Әуезов С. ... ... ... ... оның өнерпаздық еңбегімен, өмірімен
сабақтастыру арқылы таныта білді [4, 2 - ... ... ... ... ... ... ... Ғ.
Тоғжановтың «Байтұрсынов және байтұрсыновшылдық», Қазақ өлкелік бақылау
комиссиясы коллегиясының хатшысы Х. ... ... ... ... – тың ... М. ... «Қазақ поэзиясы
Октябрь мерекесінің 15 жылдығына», партия-кеңес қызметкері І. Қабыловтың
«Қазақстан партия ... ... ... ... атты ... ... әдебиеттерде С. Сейфуллин көзқарасының ұлтшылдық
бағытта ... ... ... ... ақын екендігі,
жікшілдік топты басқарғаны туралы сыңаржақ пікірлер ... ... ... ... ықпалынан аса алмауы С. ... ... ... қызметінің алға жылжуына кедергі
келтірді.
Жеке басқа табынушылықты айыптаған КОКП-ның ХХ ... ... ... ... ... ... қайта оралған соң С. Сейфуллиннің
өмірі мен шығармашылығы зерттеушілердің нақты зерттеу ... ... жылы ... ... С. Қирабаев Сәкен Сейфуллиннің ... ... ... ... докторлық диссертация қорғады [5]. Бұл еңбекте
төңкеріске дейінгі қазақ әдебиеті және С. ... ... ... ... оның ... ... жылдар, революциялық күрес,
социалистік құрылыс бейнесі жайында зерттеулер жарияланды, ... және ... ... ... ... ... Е. Ысмайылов
өзінің «Ақын және революция» еңбегінде С. Сейфуллиннің төңкеріс жолындағы
қызметін сипаттап, ақындық жолына ... ... [6]. ... ... ... өз ... ... биік міндеттерді таза азаматтық
қажырлылықпен ... ... ... ... ... ... Е. Ысмайылов С. Сейфуллинді голощекиндік саясатқа қарсы
күресуші деп көрсеткенімен, шығармашылығы негізінен ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан баға
берілді. Белгілі ... Т. ... К. ... ... еңбектерінің қазақ тарихнамасындағы алатын орны ерекше [7].
Олардың зерттеулерінде ... ... ... ... ... өркендету жолында күрескен қайраткерлердің қатарында С.
Сейфуллиннің де есімі аталады. ... Қ. ... ... ... С. ... поэзиядағы жаңашылдық
ерекшеліктері нақтылана түссе, жазушы С. Талжанов ... ... ... ... ... таныта білді. Т. Кәкішевтің есімі
С. Сейфуллиннің өмірі мен ... ... ... ... ... ... 1959 ... бастап бүгінгі күнге дейін сәкентану ғылымына
қосқан өлшеусіз еңбегін ерекше айту керек. ... 1960 ... ... ... мен ... ... ... жинау» экспедициясына
қатысып, Қарағанды, Ақмола, Көкшетау, Солтүстік Қазақстан облыстары ... ... ... ... ... ізденісінің мақсатын «Сәкен сынды
алыптар өмірі – мәңгілік өмір, оның тындырған ісі, артында қалдырған мұрасы
... және ... ... ... өнеге. Сондықтан да мен абзал ағаның
өміріне, шығармашылық қызметіне байланысты ізденіс зерттеулерімді бір ... ... ... – деп атап ... 1968 жылы ... ... ... кітабында [8] Сәкеннің жазушылығымен бірге мемлекеттік, қоғамдық
қайраткерлік тұлғасын сипаттаған ғалым, 1972 жылы ... ... ... ... ... ... ... мол қамтылған
деректермен «Сәкен Сейфуллин» кітабын жарыққа шығарып, кеңестік ... ... ... ... ... С. ... ... рет паш етті. Еңбекте автор С. Сейфуллиннің жастық шағын, ... ... ... ... ... ... қалыптасуы, шығармашылық
кемелдену кезеңі жайында баяндайды [8]. Ал ғалымның 2005 жылы жарық ... ... ... ... - ... ... өңделіп, жаңа
деректермен толықтырылуында [8]. Ғалымның «Мағжан-Сәкен» эссесін, ... ... ... ... «Тар жол тайғақ кешудің тағдыры» [8] ... ... ... ... ... қарасақ, С. Сейфуллиннің
шығармашылығы, ғалымдығымен бірге қайраткерлік ... ... ... жазылып, кеңестік кезеңдегі еңбектерінде айтуға мүмкіндік
болмаған алаш ... ... ... ... ... орыс, 1983 жылы қазақ ... ... ... К. ... ... ... қызметі» атты еңбектерін салыстыратын болсақ, орыс
тіліндегі басылымында ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі басылымында кездеспейді. Керісінше автор
1983 жылғы басылымын «Сейфуллиннің ... ... ... ... ... алғанда К. Қамалиеваның еңбектерінің
негізгі мазмұны бірдей, әсіресе ... ... ... ... оқу-ағарту саласын өркендетуге қосқан үлесі ... ... [9]. Біз К. ... ... ... ... отырып,
зерттеу жұмысында негізінен С. Сейфуллиннің республиканың ағарту ісіндегі
ролі мен орнын ... ... ... ... тың ... ... ... талпындық. Жинақтап айтсақ, 1991 жылға дейін
жарық көрген ғылыми зерттеулер мен ... ... С. ... өсу ... азаматтық қайраткерлігі, қазақ әдебиеті мен
тарихындағы алатын орны зерттелгенімен оларға тән басты ... ... ... ... ... тұрғысынан зерттеліп, С. Сейфуллин
үнемі партия мен үкіметтің сара ... ... ... идеяға жан-
тәнімен берілген тұлға ретінде біржақты суреттеліп келді. Зерттеушілер ... ... ... ... Ал ... ... ... бола тұрып ұлтын, халқын шын сүйген патриоттығы,
ұлтжандылық еңбегі ескерілмеді, ... баға ... ... ... ... ... бермеді.
Қазақстанның тәуелсіздігімен отандық тарихнамада зерттеудің бүгінгі
талаптарына сәйкес тарихи тұлғаларды да ... ... ... ... ... Десек те, Кеңес өкіметі ыдырағаннан кейін оны ... ... ... ... ... ... ... дұрыс.
Бұған дәлел жазушылар, әдебиетшілер арасында кейбір авторлардың ... ... баға ... ... ... тұра оны ... қазақ
зиялыларына қарсы қойғысы келетіні. 1992 жылы «Қазақ ... ... ... ... ... ... керек?» айдарымен ұйымдастырылған пікір
алысуда С. Сейфуллиннің негізгі шығармасы деп ... «Тар жол, ... ... ... ... үшін ғана ... болғанымен, ендігі жерде қазақ
әдебиетінің игіліктері қатарына қосыла алар ма?» деп ... ... [10, 10 - б.]. ... орай С. ... де ... ... ... ұлттық мүдде жолындағы күрескерлігі, көзқарасы ... ... ... ... баға беру ... ... ... М.
Қозыбаев өзінің «Ғасыр қасіретін арқалаған арыстар» [11] ... ... ... жариялылық заманында өткен тарих турасында
пікірталастардың болуы ... ... ... ... ... ... проблемаларға әлі тек қара не қызыл бояумен қарау басым екендігін,
кейбір белсенді зерттеушілердің тереңнен қарастырылмаған ... ... ... ... ... ... «Алаш» партиясының негізін
қалаған үркердей топтың, «Алашорданың» басынан аяғына дейін ... ... еді, ... қате еді, деп айтуға бола ма? ...Сөз жоқ,
«Алаш» ұстаған реформаторлық бағыт стратегиялық ... ... Оны ... ... сол ... оны ... алмады. Алаштықтар өз мақсаттарына
жету жолында халық мүддесіне сай тактикалық ... ... ... да аз ... С. ... Б. ... ... жаңа экономикалық
саясат кезінде халық шаруашылығы қалпына келіп, бес-алты жылда мал басы ... ... ... қазақ сауаттана бастаған шақта кооперативтік социализмнің
тегеурінді күшін көрді. Сол социализмді жырлады. ... ... ... ол Франц Беконның «Жаңа Атлантидасы», ... «Күн ... Асан ... «Жерұйығы», ол Маркс пен Энгельс
ойлаған әділет, теңдік, бостандық орнаған қоғам. Ал егер Сәкен ... ... ... оған Сәкен, Бейімбет кінәлі еді деп ... ... ... жандарды бүгін екінші рет қалай атуға үкім шығаруға
болады?» - деп ... ... ... ... ... ... ... жүйенің өзгерістерін үнемі бас шұлғып қолдай берген жоқ.
Ол голощекиндік саясатқа ашық қарсы болған адамның бірі. ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... әкелген оқиғалар мен кеңестік
зымияндық саясатты шындықтың жүзінен ... ... ... ... ... ... М. ... Қ. Алдажұманов, Ж. Әбілғожин сынды
белгілі ғалымдардың біріккен зерттеу ... С. ... өмір ... ащы ... ... түрде баяндалған [12]. Аталған еңбекке ... ... ... ... ... ... С. ... мен ұстанымдарын жарыққа шығара аламыз.
Осы бағытпен тәуелсіздік жылдарының барысында С. ... ... ... орны ... ... әдебиетші-
ғалымдар С. Қирабаев, Т. Кәкішев ... ... ... ... [13] еңбегінде С. Сейфуллин Қазақстанның халық
шаруашылығын ұйымдастырушы, ХХ ... ... ... ... ... ... қарсы күресуші ретінде мұрағаттық деректер
арқылы көрсетілген. Қазақ үкіметін ... ... ... ... ... және ... айтқан ойлары, мақалаларының мазмұны
толық берілгенімен, алайда осы ... ... ... ... нәтижесін
көрсету жағына аз көңіл бөлінген. Бұл құжаттарды зерттеу жұмысында талдау,
салыстыру, зерделеу С. ... ... ... ... аша
түсуімізге септігін тигізді. Зерттеуші Д. Махат қазақ ... ... ... айыптаудың себептерін ашуда  С. Сейфуллинді қатып
қалған ... ... ... ... ... ақ пен қараны ажырата білген,
өзіндік көзқарасына берік тұлға деп ... ... А. ... өзінің
деректі хикаясында С. Сейфуллиннің жазықсыз сотталуына қатысты құжаттарға
зерделеме жасаған. Т. Кәкішевтің редакторлығымен «Ұлы ... ... ... ... атты ... жинақ Сәкеннің таңдамалы
мақалаларының, ... мен ... ... ... хронологиялық көрсеткіштерінің, ол туралы әдебиеттердің
библиографиялық көрсеткіштерінің берілуімен құнды [16].
Сейфуллиннің қоғамдық-саяси ... ... ... өмірі мен
шығармашылығы негізінен әдеби тұрғыдан зерттелгенін көреміз. Алайда тарихи
зерттеу әлі жоқ. С. ... ... және ... ... ... сүрген кезеңнің шындығы және ерекшеліктерімен, саяси жүйенің бар
қайшылықтарымен, қоғамның ... ... ... өзгерістерімен толыққанды қамтылмады. Мәселені осылай
қалдыру сол кезеңдегі ... ... ... ... ... шығарып, халықтың тарихына, мәдениет тарихына бейтарап қарағанмен тең
болар еді. Сондықтан ... ... ... ... және ... ... отырған мұрағаттық деректер, басылым материалдары, мұражай
қорлары негізінде С. Сейфуллиннің қоғамдық-саяси және ... ... ... ... ... ... ... жылдары Алаш тарихы бойынша жарық көрген зерттеу
жұмыстарының ... ... ... Алаш қозғалысының тарихына
арналған «Алаш Орда» атты ... ... сол ... ... Алаш ... сынау мақсатында жазылғанымен Алаш қозғалысының
тарихынан құнды деректер бере ... ... ... ... ... ... қолданылып келеді [2].
1933 жылы желтоқсанда БК(б)П Қазақ ... ... ... ... ... Алаш ... мәселесі төңірегінде болған қызу
пікір-таласта аталмыш институт қызметкерлері ... мен ... ... ... атты ... ... Кейін аталмыш авторлар осы
баяндама негізінде «Очерки по истории Алаш Орды» атты ... ... ... ... мен ... Алаш қозғалысы жөніндегі тұжырымдары сол
кезеңдегі идеология талабына сай ... ... ... ... мен ... ... ... нақтылы мәліметтері Алашорда
идеологиясын ашық түрде насихаттау деп бағаланды. Осыдан соң БК(б)П ... ... ... ... 1935 ... 15 ... ... кітап пайдаланудан алынып тасталды. Сонымен бірге жоғарыда айтылған
Н.Мартыненко құрастырған ... ... үшін де осы үкім ... ... айналымнан шығарылады [2].
Еліміз тәуелсіздігі ұлттық ... ... ... тарих
ғылымының жаңа арнаға түсуіне және өткен тарихымызды жаңаша саралауға жол
ашты. ХХ ғасыр басындағы ұлт ... Алаш ... ... ... ... ... ... жылдарды ең өзекті тақырыптардың
біріне ... Бұл ... ... ... тарихындағы «ақтаңдақты»
беттерінің сырын ашып, олардың мол мұрасын зерттеудің бағытын ... ... ... ... Д.Аманжолованың, Ғ.
Ахмедовтың және өзге де зерттеушілердің еңбектері ... ... ... ... ... ... ... оң өзгерістерге сәйкес ХХ
ғасырдың басындағы Қазақстандағы қоғамдық-саяси жағдайға, Алаш қозғалысының
даму ... ... ... ... ... ... ... күресіне арналған бірқатар ғылыми диссертациялар қорғалды. Бұл ғылыми
жұмыстардан ХХ ... ... ... қоғамындағы әлеуметтік-
экономикалық, ... ... ... ұлттың рухани оянуы және
демократиялық жаңғырулар, қазақ ... ... ... ... ... елдігін қалыптастыру жолындағы ұлт зиялыларының қоғамдық-
саяси қызметтері және олардың ... ... ... ... ... жөнінде мәліметтер аламыз [ 20 ].
Әдетте, адамдардың ... да ... ... ... ... өзімен
бірге ала келген жоқ. Тарихты адам ... ... ... ...
дарияның асау тасқыны да, толқынға қарсы жүзетін кеме де, кемені қозғаушы
жекен де осы адамның бір өзі ... ... ... мәні де, ... да адам.
Рас, адам өмірі ешбір бөгетсіз сырғи бермейді.
Ежелгі ... өмір ... келе ... ... ... ... ... халықтардың бірі қазақтар, ғасырлар бойында жазба
мәдениеті ... да, ... ... ... тән бай ... мұра ... ... жазба әдебиет пайда болғаннан кейін бұл мұра өте ... ... ... әр қилы ерешеліктерге толы күрделі тарихи жолдардан өтті.
Тәуелсіздікке көзі жеткен ... ... ... ... ... зор әрі ... мақсат – халық рухын, оның өзегі – ұлттық
философияны жаңғырту немесе қайтадан ... ... ... ... ... экономикалық және саяси жетістіктерге жеткенмен де, мәдени ... ... ... ... ... еш ... алмайды. Біздер
ауызша да, жазбаша да ... ... ... ... биік ... деп
бағалаймыз. Қазақылықты немесе ұлттық рухты анықтауға тікелей қатысы бар
басқа да ... ... ... ... ... да ... ... халқының
тұтастығынан туындайтындығына күмән келтіруге болмайды. Оны бейнелейтін,
санасына сіңіретін адам.
Жиырмасыншы ... ... ... ... ... ... ... атын атасаң – аузыңды қарыды, жазсаң – қолыңды шапты. Орыс
отаршылары, коммунистік идеология ... ... қан ... ... Алаш ... сөндіре алған жоқ. Алаш ұранды әдебиетті оқып біліп
өскен ... буын бар еді. ... ... ... ... ... ... Ахтанов Мағжанның «Батыр Баянын» композитор Ахмет Жұбановтан
естіген. Сөз ... ... ... ... өз ... ... Ғабит
Мүсірепов жасырмай айтатын болған. Большевизмнің ұраншысы Сәбит Мұқановтың
өзі қызды-қыздымен ... ... ... ... ... ... кеткенін
байқамай қалатын. Әдеби сарындастық Мағжан – .........
Мұқағали болып жалғасты. Дала циклын, өлім туралы жырларды, өмір – ... еске ... ... түп ... ...... ... Ол үшін ата-
баба қанын төгіп қорғаған, сақтап қалған, мыңжылдар бойы ешқайда көшпей,
тұрақты ... ... ... ... ... таптатпау, сатпау, жерден
айрылғаның барлық байлықтан, дәулетіңнен, ... ... өлу, ... сөз; ... ... дәстүрлерді сақтай отырып, алдыңғы қатарлы
Европа, Америка, ... ... ... ... ... ... ... жүйелермен жүру керек; бұл ретте ешкімнің
нәсіліне, ... ... ... ... жоқ; ... ... ... пайда әкелетін өнім шығару мемлекет әрекетінің ең ... ... ... ... ... ... жасау, мектептер, университеттер
ашу; өз ақшасын шығару, әскер құрып, елді – мемлекетті қорғау керек.
Қазақы ... ... ... ... ... адалдық, әлемдік
ақсүйектік әдептерді жете меңгеру, достық, қарызға беріктік, ең бастысы ұлт
мүддесі үшін бәрін құрбан ету сияқты асыл ... Алаш ... ... ... болады. Қазақ елінің пайдасына қызмет етер деген
үмітпен Әлихан Кадет партиясына, ... пен ... ... ... мүше
болды, бұл үміт үзілген соң, үшеуі де ол партиялар қатарынан өз еріктерімен
шығып кеткен. Олар мансапқа сатылу, билік ... ... ету, ... ұмтылу дегенді мүлде білмеген. Біреудің ала жібін аттау ... ... ... ... жылу ... ... шашты,
ағайындарына берді деген жаламен жауапқа тартылып, Қызылордада көп алдына
шыққан Жүсіпбек Аймауытов сүттен ақ, ... таза ... ... дәлелдеп
берген.
Тарих қадірін білген ағалар: Әлихан, Ахмет, Міржақып, Халел,
Мұхамеджан – ... ... ... Абайды, Махамбетті, Кенесарыны
таныды. Бір-бірінің орнын ерекше ұқты. ... ... деп ... Шәкәрім, Ахмет, Міржақып, Мағжан, Мұхтар сөзі бір жерден
шықты. Мұндай рухани табысу, ... ... сүю ...... ... ... ... – Жүсіпбек, Әлихан – Ахмет араларындағы ... ... ... тұр. Олар ... ұлт ... де ... құшақ жайыса білген Щербина – Ә.Бөкейханов, Потанин ... ...... ... ... шығармалар үрдісін ұстанған XX ғасырдың
90-жылдары мен XXI ғасырдың бас ... ... ... ... ... ... сөз ... қазынасын байыта түсті. Әлем ... ... ... ... Ә.Хэмингуэй, М.Әуезов, т.б.)
шығармаларына тән тарихи шындық поэтикасы көркемдік ... ... ... жаңа туындылары тәуелсіз ... ... ... тұғырын бейнелей түседі. Бұл – ұлттық ... ... ... ... ... Әдеби процесс –
әлем халықтары әдебиеттері дамуындағы елеулі туындылардың поэтикалық
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... Профессор Т.Тебегенов: «Әдеби процесс – рухани
құндылықтар тарихы... Әдеби шығарма – өткен мен бүгінді, болашақты ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымының айнасы» [14, 11 б], – ... ... ... ... ... халық тарихының барлық кезеңдеріндегі сөз өнері
шығармашылығының ... ... ... ... ... Әрине, рухани мәдениеттің негізгі арнасы көркем шығармалар –
үздіксіз туындап жататын әдеби даму ... ... Бұл – ... әдеби процестің, дүрбелең кезеңнің қайнаған тұсындағы Сәбит
пен Сәкеннің әдебиетке қосқан, ... ... ... етер ... деңгейде, ұран болып оқырман халыққа жеткендігі ... ... ... қана ... жоқ, сол ... халықтың көзін ашуға түрткі
болған ұлы туындылардың санатына кіреді.
Тарихилық – әлем халықтарының сөз ... ... ... ... жан әлемінен берік орын алуына ... ... ... Адамзаттың әуелгі пайда болуынан қазіргі заманға дейінгі қалыптасуы
мен дамуы кезеңдері, ... ... ... ... құбылыстар, т.б. –
бәрі де тарихта болғандығымен ... ... ... ... және ... ... мұралардың мазмұны мен пішінін құрайтын
тарихи тұлғалар, оқиғалар – уақыт шындығының жемістері болып ... ... ... объективті таразылау, әрдайым ... ...... ... биік ... болуға тиіс. Бүгінге
дейін халқымыздың басынан кешірген ... ... ... ... ... ... ... объективтік және субъективтік себептердің салдарынан
мүмкіндік болмағаны да рас.
Қазіргі ғаламдану ... ... ... ... ... ішінде ғылыми-ақпараттық кеңістіктің кеңеюі – көптеген
көкейкесті күрделі мәселелерді бірлесіп шешуді талап ететіні мәлім.
Бұл ... ... ... ... де ... тамырлы тарихы мен төлтума
мәдениетін биік парасат үдесінен терең таразылаудың, оны кейінгі ... ... ... ... ... кем ... ... яғни кемел келешегінің барына деген сенімді дарытудың, сол арқылы
отаншылдық сезімін тәрбиелеудің біз үшін маңызы да, мәні де ... ... ...... ... ... мен бүгінді және болашақты жалғастыратын сенімінің дәнекері.
Тарихилық – ... ... ... белестерінен өткен жолының
күретамыры. Адамзат ұрпақтарының ... бойы ... ... ... ... ... көркемдік ойлау жемістері осы
тарихилық желісімен сабақтасып ... ... және ... ... ... ... ... дәуірлерде негізі қаланып, уақыт
пен кеңістіктегі өзіндік орындарымен ұрпақтың санасына сіңді.
Көрнекті әдебиеттанушы-ғалым, зерттеуші А. Егеубай:
«Тарихи шындық пен ... ... ... ... ... ... негізде, тарихи кезеңдер аясында ұғынықтырақ, қызғылықты
көрінеді. ... ... ... ... ... мен ... ... қосу, әсірелеу аз байқалады. Байқалмайды деген де шындыққа үйлеседі.
Тарихи ... ... ... бәз ... сипатталады. Тарихи шындық қана
емес, поэтикалық басқа да ең бір көркемдік ... ... ... өзі де ... ... көріністерінен қаз-қалпында көшіріліп
алынған [3, 184-б.].
Демек, өмір шындығы – қозғалыс пен ... ... ... ... ... ... Көркем шығармалардағы өмір
шындығы ... ... ... әрі қарама-қайшылықты қозғалыстар
жүйесін ... Ал ... ... өзі де өмір ... ... айқындалады. Тарихи кезеңдердегі ... мен ... бір ... ... ... да ... пен тыныштық
сабақтастығы тағылымын аңғартады.
Қазақ прозасындағы тарихи сипатты туындылардың түпкі бастауында ... ... пен қиял ... ... ... Ата, Асан Қайғы,
Жиренше шешен, Алдар Көсе, т.б. ... ... ... ... атаймыз. Қазақ прозасының қалыптасу, даму жолындағы тарихи-
танымдық мұралардың ... ... ... ... ... әл-Фарабидің «Бақытқа жету жайында», «Қайырымды қала», Қорқыттың
«Қорқыт Ата кітабы», Захир ад-дин Бабырдың «Бабырнама», ... ... ... ... Қадырғали Жалайырдың «Шежірелер жинағы», Шоқан
Уәлихановтың, Ыбырай Алтынсариннің, Абай ... ... ... ... ... ... ... Жүсіпбек Аймауытовтың, Мағжан ... ... ... Көбеевтің, Тайыр Жомартбаевтың, Бейімбет Майлиннің,
Смағұл Сәдуақасовтың, Халел Досмұхамедовтің, т.б. [5] ... ... ... ... ... ... ... ХХ
ғасырдағы классикалық роман жанры деңгейіндегі дамуы ... ... ... да өмір ... ... жинақтаумен,
бейнелеумен жазу үрдісінің біртіндеп жетіле жалғасқанын аңғарамыз.
Қазіргі ... ... ... тақырыпта жазылған шығармалардың
сөз арқауындағы ... ... ... ... ...... көрінісі. Белгілі тұлғалардың іс-әрекеттерін, кескін-келбеттерін
және адамдардың жүрген мекендерінің табиғат көріністерін бейнелеуде де
сабақтастық ... ... ... жанрының қалыптасуы мен дамуы тарихи талай арнайы зерттеулерде
сөз болып келеді. «Қазақ романының тууы мен қалыптасу тарихы» атты ... ... ... Б. ... ... жанрының қазіргі заманғы әдеби
үдерістегі жетекші сипатына, қалыптасу, даму жолындағы дәстүрлік-көркемдік
бастау ... атап ... ... әдебиетінде жетекші жанрға, ал оның ... ... ... ... әдебиеттануында жоталы ғылыми проблемалардың біріне
айналды» [8, 4-б.], – деп баға ... ... ... ... ... ... эпикалық
көлемде мол қамтуға ерекше мән беріледі. ... ... ... өмір ... мол ... жазуда халықтың тарихындағы оқиғалардың,
тұлғалардың, әлеуметтік ортаның сырлары, қайшылықтары жинақталады. ... ... мол ... ... ... композициясындағы
құрылымдық желіні сабақтастырудағы өзіндік қорытулары, идеялық ... ... ... ... ... әр ... ... қарым-қатынастары арқылы ... ... – бәрі де ... ... мен  психологиясы табиғатын
құрайды.
Жазушының шығармашылық психологиясы арқылы өмір ... мен ... ... тұтаса қорытылады. Қаламгердің тарихи деректерді жинақтау
барысында туындаған көркемдік ... ... ... ... ... ... мен пішіні жүйесін құрайды. Қаламгер өмір
шындығы деректерін көркемдік ойлауға тән ... қиял ... ... ... Қаламгер тарих жолындағы табиғи құбылыстар
сабақтастығын толық ... ... ... этнография, этнология,
тарихнама, философия, география, өнертану, экономика және т.б. сан ... ... ... ... – бәрі де талантты
қаламгердің шығармашылық ... ... ... жалғастығы заңдылығына орай, қазіргі ... ... ... ... төл ... ... ... бастау алады. Бұл – әлем өркениеті дамуындағы ... ... ... ... табиғи өсу тағылымын танытатын маңызды
көрсеткіш.
Жалпы сөз арқауындағы әдебиет тарихы мұраларының ... ... да ... бойы ... ... төл тарихы бар халқымыздың
мәңгілік жолын айқын танытады. Көркем әдебиет шығармалары – ... ... ... ... ... ... ... пен көркемдік шешім
поэтикасы арнасындағы даму жолы халқымыздың көркемдік-эстетикалық ойлау
деңгейі көрсеткіші ... ... ... ... ... заманымызға дейінгі І мыңжылдықтың
ортасында атқа мініп көшіп жүрген түркілердің Еуразия кеңістігіне ... ... ... Қазақ хандығы Алтын орданың мұрагері ретінде XV
ғасырда құрылған. Сол ... ... ... ... ... ... ... маңайына ұйысуы басталды. Ол идея көшпенді өмір салты
мен жалпы мәдени ... ... ... ... халықтарды топтастырды.
Қазақтардың ата-бабалары, жершілдік пен ... ... ... ... бірыңғай ұлттық сана-сезімді жөн көрді. Сол уақыттың
тезіне салып қарасақ, бұл ... ... ұлт ... ... ... еді. «Қазақ» этнонимі «еркін», «тәуелсіз» деген ұғымды
білдірді.
Қазақ хандығы ... 500 ... ... ... ... ... ... соғысты бастан кешіріп, ғасырлар бойы отарлық қамытын киді. ... ... ...... табиғат жағдайында аман қалу үшін жанталас, ... ... пен ... алу ... қирағанды қалпына келтіру болды. ... ... ... ... қатыгез көршілердің геосаяси
экспансиясы тұсында ... ... ... ... одан ... ... ... Бұл тауқымет патриоттық сезімді бұрынғыдан да өршітіп, тек Отаның
еркін болса ғана бақытты өмір сүресің ... ... нық ... ... ... ... ұғымды «Отан» сөзінің ажырамас бөлшегіне ... ... ... ... ... ... ... ықпал ету
аймағын кеңейтіп, соның кесірінен қазақтар отарлық ... ... ... ... ... ... ... жеңіліс тапты. Қазақ Рухының еңсесі ұзақ уақытқа салбырап ... ... осы ... ... ... ... таңдағы
біз танып жатқан әдебиеттің арқасында көз ... ... ... ... бірі – ... империясының құрамында болған
кезеңдегі ауыртпалықтарды қағазға ... қана ... ... ... ... бірі – ... қаламгерлері, Сәбит пен Сәкен сынды
беткеұстар жазушыларымыздың есімі мәңгі ... ... ... ... ... мүддесі мен ережелерін күштеп таңған әлемдегі алып империялардың
бірін соғысып жеңе алмасын білген ... ... Рухы ... ХІХ ғасырдың соңында қазақ ағартушылары өзге халықтардан, соның
ішінде орыстардан көп нәрсені үйренуге шақырды, олардағы ... ... ... ... мен ... меңгеруге үндеді. Жаңа заман талаптарына
сай болуға шақырды. Қазақтар балаларын сол замандағы ең озық оқу ... бере ... Бұл ... ...... ... ... білім
алған, дүниетаным ауқымы кең нағыз патриоттар шоғыры бой ... ... 1917 жылы ... ... ... пен ...... құрды.
Соның арқасында алғаш рет қазақ саяси идеясының негізі қаланды, өкінішке
қарай, 1919 жылы ол идея дамымай ... шорт ... ... ... бірден түсіне қойған коммунистер ... ... ... ... ... ... автономиясы түрінде қайта
ұсынды. Есесіне олар қазақ халқын саяси қырғынға, геноцидке душар ... адам қаза ... ... Отанынан босып кетуге мәжбүр болды.
Қазақ Рухының еңсесін көтеруге талпыныс жасаған бас ... ... ... ... Қазақ ұлтының рухани дамуындағы сабақтастық
осылайша үзіліп қалды.
Қазақ тілінің ... ... тіл ... дейін төмендетілді.
Қазақстан халқы түрлі ядролық және бактериологиялық сынақтардың ... ... ... ірі ... ... ... болды. Бірақ бұл қалалар
қазаққа жат, орыстық-кеңестік мәдениеттің ошағына айналды және көбіне
қазақылыққа ... ... ... ... үлес ... өте ... ... мәдениет заман ерекшеліктеріне сай жаңғырып, түрлене
алмады. Тек қазақ ауылдары ғана ... ... ... ... ... қала ... Соның кесірінен қазақтардың ұлт ... ... ... ерекшеліктері мен ескінің қалдықтары қатып-
семіп қалды, ал заманауи индустриалды ұлтқа тән ерекшеліктер кенже дамыды.
Екіұдай сезім халықтың ... ... бір ... ... алып ... ... ... соғысына қатысып, өзін
әлемдік супердержаваның бір бөлшегі ретіне сезініп, ... ... ... ... ... қол жеткізіп, алданса, екінші жағынан
қоғамдық және саяси өмірде ұлттық ... ... ... ... рух ұлттық шығармашылық, мәдениет пен ғылым арқылы еңсесін тіктеуге
тырмысты. Көрнекті қазақ ғалымдары мен мәдениет қайраткерлерінің ... ... ... ... паш ... шығармашылық еңбегі тәуелсіз қазақ
мемлекетінің іргетасы болып қаланды. Сан жағынан және ... бас ... ... ... ұлттың саяси бұлқынысы толық
сыртқа ... Оның ... ... дамудағы идеялық сабақтастық үзіліп
қалған болатын. Қазақ ұлтының тарихи өткені мен ... ... ... ... көз жүгіртіп, оның мән-мағынасын қайта таразылап отыруға тура
келеді. ... ... ... тұсы – ... қан тамған қызыл
империяға қарсы қазақ ... ... ... ... 1986 ... ... ... Бұл коммунистік режимге осы іспетті саяси бас
көтерулерге жол ашып берді. Жастардың ... ... ... ... халқы
өзінің тарихи тағдырын өзі анықтай алатынын паш етіп, ұлттық ар-намысының
туын желбіретті.
«Кеңес одағының» тарауы, ... ... ... тиюі ХХ ... жаңа жағдайда мемлекет құру мүмкіндігін сыйлады. Бұл уақытта
қазақ халқын құру процесі әлі ... еді. ... ... ... онда өмір сүру ... мүлде ескерілмеді, дәлірек айтсақ, мұндай
тәжірибе болған, бірақ ұмыттырып жіберілген. Сөйтіп, күн ... жаңа ... ... ... ... ... өз орнын табу
мәселелері шықты. Осы бір онсыз да ... ... ... ... қайта құру, нарықтық экономикаға, демократиялық саяси жүйеге өту
процестерімен қатар өрбіді. Соның бірі ... өз ... ... ғана емес, белді шығармалары арқылы ... ... ... мол ... ... ғылымының зерттеулеріне тақырып нысаны болып келе жатқан
роман ... ... ... ... сөз ... ... ... Эпостық әдеби тек ... ... ... кең ... ... ... ... тұрмыс шындығын ұлттық және жалпыадамзаттық ортақ ... ... ... ... бағаланады. Роман жанрындағы
күрделі шығармалардың халық тағдырын, тарихи кезеңдер шындығын бейнелеуінен
уақыт тынысы, жеке адамдардың, отбасылардың, әлеуметтік ... ... ... ... да ... ... ... романдары – қазақ сөз
өнері мұраларының бұрынғы және ... ... ... ... ... әлем ... әдеби үдерісінің бір арнасы. Көркем
шығармалардың әдеби үдерісті құрайтын ... ... ... ... ... қамтыған туындыларды эстетикалық таныммен бағалау,
күрделі тағдырлы тарихи тұлғалар мен оқиғаларды әдеби ... ... ... ... ...... дамудағы ұлттық
сөз өнері мұраларын терең тануға, бағалауға жетелейді.
ХХ ғасырдың 90-жылдарынан бастап тәуелсіз Қазақстанның жаңа әдебиеті
қалыптаса бастады. ... ... ... ... үрдісті озық дамыта
жалғастыра отырып, қазақ ақын-жазушылары халықтың тарихындағы бұрынғы-соңғы
қамтылмаған ақтаңдақ беттерді толтыруға ... ... ... мәні ... ... ... тарихи романдар жазу үрдісінен анық байқалды.
Профессор Ж.Дәдебаевтың «Өмір шындығы және көркемдік ... (1991) ... ... тәуелсіздігі жарияланғанға дейінгі тарихи
тақырыпты игерудің поэтикалық үрдісіне және өзектілігіне ... ... ... дәуір шындығы тек тарихи шығармалар құрылы-мында ғана
емес, ... күн ... ... ... сюжеттік  және 
композициялық желілерінде де кең көрініс тауып отыр. Соған ... ... ... ... мен ... ... анықтауда, пайымдап бағалауда
тарихи өткен дәуір шындығын суреттеуге арналған ... ... ... қарастырудың маңызы жоғары екендігінде сөз жоқ» [2, 3
б]. Зерттеуші осы пікірін ... ... [3] атты ... ... ... ... нақты тарихи тұлғалардан гөрі ... ... ... ... ... де орын ... қазақ әдебиетіндегі әдеби тек (эпос, лирика, драма) жанрлары
әлем әдебиетінің классикалық деңгейіндегі туындылар ... ... ... ... ХХ ғасырдың 90-жылдары мен ХХІ ғасырдың басындағы
дамуында ұлт ... ... ... ... кезеңге дейінгі
аралығында бұрын кең түрде қамтылмаған ақтаңдақ беттерін толық ... ... ... ... Сонымен бірге, көркем шығарманың мазмұны мен 
пішінде бұрынғыдай саяси-идеологиялық қатаң бақылауға, шектеуге жалтақтап
жазудан да ... ... ... ... ... ... арқылы
өмір шындығын өнер тілімен бейнелеудің мол мүмкіндігіне орай жұмыстарды
жүзеге асыру жүріп жатыр.
Елбасы Н.Ә.Назарбаев ... ... атты ... ХХ ... ... турасында: «Ғасыр басында мемлекет мүддесін ойлаған ұлы
қазақтардың жеке басының тағдыры да қасіретті ... ... ... ... ... ... ... ұмыт болған жоқ» [1, 15 б.], – деп жазған
болатын.
Міне, ұлт ... ... ... қызмет еткен осы ұлт
зиялыларының өмірі мен қоғамдық-саяси және шығармашылық ... ... ел ... күн ... ... Бұл ... зерттеуші
ғалымдар еліміздің тәуелсіздігі салтанат құрған кезеңде ғана қол жеткізді.
ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... аса ... және ... қайшылықтарымен ерекшеленеді. Сонымен қатар
рухани азаттық пен демократиялық – ағартушылық идеяларға толы бұл кезеңде,
ұлт зиялыларын ... ... ... ... ... ... тұтастығын сақтау, қазақ халқын өркениетті елдердің қатарына қосу,
ол үшін қазақ елін қалың ұйқыдан оятып, оқу, ... ... ... ең ... дербес мемлекет құру еді. Олай болса ғасыр ... ... ... қарастырған алаш көсемдерінің теориялық
ізденістері, практикалық қызметі бүгін де өз маңызын ... ... ... зерттеулеріне тақырып нысаны болып келе жатқан
роман жанрындағы шығармаларды арнайы қарастыру сөз ... ... ... ... ... тек ... ... құрылысының кең күрделі желілі ауқымдылығымен, ... ... ... ... және ... ... сипаттар
арнасында танытатын эстетикалық құндылығымен бағаланады. Роман жанрындағы
күрделі шығармалардың халық тағдырын, тарихи кезеңдер шындығын бейнелеуінен
уақыт тынысы, жеке ... ... ... ... ... ... ... да айқындалады. Қазіргі қазақ романдары – қазақ сөз
өнері ... ... және ... ... дәстүрінің жалғасы,
сонымен бірге әлем ... ... ... бір ... ... ... ... құрайтын шығармашылық ықпалын, ұлттық тарихтың
ақтаңдақ беттерін қамтыған туындыларды эстетикалық таныммен ... ... ... ... мен ... ... ... талдаудың
жаңашыл методологиялық әдіс-тәсілдермен қарастыру – үнемі дамудағы ұлттық
сөз өнері мұраларын терең тануға, бағалауға жетелейді.
ХХ ... ... ... ... Қазақстанның жаңа әдебиеті
қалыптаса бастады. Өзіне дейінгі көркемдік, шеберлік үрдісті озық ... ... ... ... халықтың тарихындағы бұрынғы-соңғы
қамтылмаған ақтаңдақ беттерді толтыруға кірісті. Осындай дәуірлік мәні бар
серпіліс ... ... ... ... жазу ... анық ... ... «Өмір шындығы және көркемдік шешім» (1991) ... ... ... жарияланғанға дейінгі тарихи
тақырыпты игерудің поэтикалық үрдісіне және өзектілігіне ғылыми ... ... ... ... тек ... шығармалар құрылы-мында ғана
емес, бүгінгі күн тақырыбына жазылған туындылардың  ... ... ... де кең ... ... ... Соған орай, қазақ
әдебиетінің жеткен биігі мен асқан асуын анықтауда, пайымдап ... ... ... ... ... ... шығармалардың көркемдік
ерекшеліктерін арнайы қарастырудың маңызы жоғары екендігінде сөз жоқ» [2, 3
б]. Зерттеуші осы пікірін ... ... [3] атты ... ... ... ... ... тарихи тұлғалардан гөрі ойдан
шығарылған көркемдік қиялға ... ... де орын ... ... ... ... тек ... лирика, драма) жанрлары
әлем әдебиетінің классикалық деңгейіндегі туындылар болып саналады. Қазіргі
қазақ әдебиетінің ХХ ... ... мен ХХІ ... басындағы
дамуында ұлт тарихының ежелгі замандардан қазіргі кезеңге ... ... кең ... ... ақтаңдақ беттерін толық қамтып жазу
үрдісі ... ... ... ... ... шығарманың мазмұны мен 
пішінде бұрынғыдай саяси-идеологиялық қатаң бақылауға, шектеуге ... да ... ... ... бастады. Көркем шығармалар арқылы
өмір шындығын өнер тілімен бейнелеудің мол мүмкіндігіне орай ... ... ... ... ... ... ... атты еңбегінде ХХ ғасыр
зиялылары тағдыры ... ... ... ... ... ... ұлы
қазақтардың жеке басының тағдыры да қасіретті ... ... ... ... ... ... сабағы ұмыт болған жоқ» [1, 15 б.], – деп ... ұлт ... ... жанкешті қызмет еткен осы ұлт
зиялыларының ... мен ... және ... ... ... ел болуымызбен  күн тәртібіне шықты. Бұл мүмкіндікке зерттеуші
ғалымдар еліміздің тәуелсіздігі салтанат құрған ... ғана қол ... ... және ... ... ... ... қай заманда да өз халқының тағдырына қатты алаңдайтын тұлғалардан
құралған. Олардың билікке деген ... ... ... ... ... ... ... арасында нарықтық қоғамның қатаң заңдарына
бейімделудің бір түрі ретінде утилитарлық құндылықтарға арқа ... ... ... Соның салдарынан мәдени элитаның үлкен ... бір ... ... біте ... ... ... мемлекеттік
бюрократияның есігіндегі қызметшісіне айналса, екінші ... ... ... оның өз ... айналды. Интеллигенция бұрынғы
тоталитарлық билік бұғауынан ... ескі ... мен ... қатысты
қағидалар жойылса да, интеллектуалдық және рухани өмірде күткендегідей
үлкен серпіліс бола қойған жоқ.
Қазақтың зиялы ... ... ... ... темірқазық болар
құндылықтарын анықтауға байланысты басты міндеттерін орындап отырған жоқ,
демек, олар ұлттың Ар-намысы деген атқа да ... емес деп ... ... ... тек ана ... ... ... шексіз
жырлап, оған қарсы тұрған жауларды іздейтін көзбояушылықты қажет ... ... ғана ... ... ... идеясы» деп ұсынған идеялардың ... ... ... ... ... құралға айналып кеткенін
түсіне бастады, ондай элитаның ... ... шын ... енді аңғарды. Өз көшбасшыларының демагогияға толы ұрандарына
алданған халық қазақтар мен ... ... ... ... ... жұмыс істейтін тәртіпке бағынуға мәжбүр. Халық ... ... ... алған жоқ, оның орнына биліктегі үркердей топ билік,
табиғат және экономика ресурстарын оңды-солды пайдалануға шексіз ... ... ... біз ... ... ойлап жүргендей этнократиялық
мемлекетке емес, бүкіл қоғамның, соның ... ... ... ... ... ... ... мүдделерімен ғана шектеліп қалған
«этникалық корпорацияға» айналдық. Ұлт пен ... құру ... ... ... ... алды да, оны өзінің ас ішіп, аяқ босатар
орнына айналдырды.
Тәуелсіз қазақ елінің шынайы ... ... ... жаңа тарихи
санасын қалыптастыруда ұлт қамын ойлаған, тұлғалардың өмірі мен қоғамдық-
саяси қызметтерін жаңа методологиялық ... ... ... зор. ... ... ... үшін атқарған қызметтері, олардың реформаторлық,
жаңару идеясын уағыздаулары, кейінгі жас ұрпаққа үлгі ... ... ... сана ... ұлттық мемлекетіміздің идеологиялық
тірегі берік болары ешқандай күмән туғызбайды. Осы ретте Сәкен мен Сәбиттің
қоғамдық-саяси қызметі мол ... ... ... ... рет ... талдауға түсіп, ғылыми бағасын алып отыр. Мұның өзі ХХ ғасыр
басында қалыптасқан қазақтың зиялы өкілдерінің ... ... үшін ... ... мол деп ... ... еңбектің нәтижелері мен
тұжырымдарын қазақ ұлттық интеллигенциясының туын көтерер ... ... ... ... өмір ... ... дамуына қосқан үлесін барлап,
байыптап қарағанда Сәкен мен ... – ХХ ... ... ... ... ... ... іздеген, өз тұстарындағы жаңа тұрпатты
қаламгерлер қатарынан көреміз. Олар – ... ... мұра ... ... қалдырған ойшыл философ, халқын өнер мен ғылымға, берекелі ел
болуға үндеген қайраткер ағартушылар.
Сәкен Сейфуллин де, Сәбит Мұқанов та халықтың ... ... ... ... оның ... ... деген құлшынысты ояту, сауатсыздықты жою қажет
екенін түсінді. Қазақ зиялысының бүкіл қызметі осы мақсатқа арналды ... ... да оның ... ... ... бөлігі оқу-білім
мәселелеріне арналған. Ұлт келешегін ойлаған қайраткерлер оқу сапасына ... ... ... ... ... ... медресе салуға, мешіт ашуға
қаржы жұмсайды. Ал оны бітіргенде ғалым не маман шықпайды, көп ... ... Құр тас үйді сала ... гөрі оның ... ... жақсы
тәрбие берген, орта, жоғары білім берген тиімді. Зиялылар неғұрлым көбейе
түссе, халықтың көзі ашылып, пайдалы ... ... ... оларды арзан бағамен сатса, елге пайдалы іс болар еді. Қазіргі
басты міндет қазақ балаларын бастауыш ... ана ... ... ... ... ... ... Өнер-білім ана тілінде болу керек. Ана тілін
білмей тұрып, ұлт білімін ала ... Ұлт ... ... онда ... ... ... Әдебиеті жоқ ұлттың өнері де өршімейді» [ ... б.], – деп ... ... ана ... білім алып, ана тілінің
ықпалымен азамат болып қалыптасуын армандады.
Патша үкіметі қазақ халқын рухани езгіге де ... ... қай ... да отар елдің жерін басып алумен қатар ... ... ... ... тырысатыны белгілі.
Отарлаушылар қазақтардың мемлекеттік рухын қалайда жою ниетінде, ... ... ... санасын тұмашалап, тілінен, дінінен, дәстүр-салтынан айыру
бағытындағы ... ... іске ... ... Алайда патша
әкімшілігінің керітартпа кедергілеріне қарамастан ХІХ ғасырдың ... ... өз ... ... ... ашып, ер балалармен қатар қыз
балаларды да сауаттандыруға деген ұмтылысы күшейіп отырған. Бұл пікірімізге
мына ... ... ... бола ... ... 1865 ... мәлімет бойынша
Бөкей даласындағы 93 қазақ мектебінде оқыған 3142 ... 1200-і ... ... [ 35, 12 п.]. 
Сәкен Сейфуллин мен Сәбит Мұқановтың өмірі мен қоғамдық қызметін
зерттеу барысында көз ... бір ... оның өз ... ... ұлт та ... – деп ... ұлтының тілін, дінін сақтау, әйел
теңдігі, отырықшылық сияқты сан-салалы ... ... ... ... ... пікірлерінің болуы және бұл идеялардың бүгінгі
тәуелсіз Қазақстан үшін де ... ... оның ... ... ... ... дейді: «Кең көлемді ... эпостың бұл ... ... ... жекелеген эпизодтарын суреттеумен тынбайды,
әдеби шығармаларға арқау болған адам мен ... ... ... ... ... даму ... ... жүйелеп, толассыз қимыл-
қозғалыс қалпында жинақтайды. Адам мен ... ... ... ... ... бүкіл тамыр тереңімен, қопарыла көрсетіледі де, ... ... ... бір ... ... бір тіршілік дүниесі пайда болады» ... ... ... бұрын жан-жақты қамтылмаған жақтарын ... ... ... сөз арқауындағы бірнеше ғылымдар салаларының
тұтасуы ... ... ... Ұлттық тарихтың көрнекті тұлғаларын, олар
өмір сүрген қоғамдық-әлеуметтік ортаның қайшылықты, ... ... ... ... ... ... ... ұсыну
жауапты іс. Бұл орайда, әдебиеттанушы-ғалым А.Ісімақованың пікіріне ... ... ... (психология творчества) – суреткердің
өмірді танудағы, мәдени қазынаны ... ... жеке ... ... туындының қиялда туғанынан бастап, оның аяқталуына дейінгі ... ... ... жасаудағы жалпы және жекелеген заңдылық ... ... б]. ... өмір ... тарихи шындық поэтикасы аясында бейнелеуде
қаламгердің ... ... ең ... ... ... атқарады.
Қазіргі қазақ романы - ұлттық сөз өнері ... ... ... ... ... ... жалғасқан көрсеткіші. Әрине,
қазақ сөз өнері алыптары да әлем әдебиеттеріндегі ... ... ... Бұл ... ... рухани мәдениеті тарихына қатысты жақтары
жиі айтылатын ... ... ... ... ... ... ... мен қазіргі қазақ романдарына ... ... ... ... ... ... ... болады
[12, 5 б].
Қазіргі қазақ романдарындағы тарихи шындық пен ... ... ... ... ... ... ... осындай әлемдік классикалық үрдістер ықпалдастығы, сабақтастығы
жүйесімен байланысты бағаланады.
Қазіргі қазақ прозасының романдарында тарихилық пен ... ... ...... ... әдебиет үрдістерін
шығармашылықпен игеруінің көрсеткіштері. Әлем ... ... ... ... ... ... поэтикасы заңдылықтарын игеру
арқылы қазақ ... де ... ... ... бояулы болмысымен
танылуда. Қазақтың ұлттық рухани құндылықтары ... ... ... ... беделі де нығая түсері ақиқат. Тарих –
адамзат ... ... ... ... ...... қалыптасу, даму
кезеңдерінің ата-бабалардан сақталып жеткен тағылымды саласы. ХV–XVIII ғғ.
Қазақ хандығы дәуірінен бастап, қазіргі ХХІ ... ... ... ... ... ... мен көрнекті тұлғалар туралы эпикалық шығармалар жазу
үрдісі – осы ... ... кең орын ... XVIII ... ... ... ... хан, Кенесары хан басқарған ... ... ... келтіру жолындағы оқиғалар қамтылуда ХІХ ғасыр
мен ХХ ғасырдың бас кезіндегі Ресей империясы қарауындағы ... ... да ... ... ... ... хан мен Кенесары хан және
олардың төңірегіндегі батырлардың әдеби ... ... ... ... прототиптік түпкі болмыстары негіз болғаны анық. Бұл
орайда, қаламгерлер аталған ... ... ... ... ... ... сүйенеді. Әсіресе, дәстүрлі ақындық поэзиядағы
лирикалық және эпикалық шығармалардың ... ... ... көмекшілік жасайды.
ХХ ғасырдың 50–90-жылдары мен ХХІ ғасырдың бас кезіндегі тарихи
кезеңдер шындығы да ... ... ... ... ... кезеңдегі оқиғалары мен тұлғаларын өмір шындығы бойынша суреттеуге
мән берілген туындыларда қаламгерлер тарихи-дерекнамалық сипаттың сақталуын
қатаң ... ... ... ... ... ... негізделуі
ғасырлар бойы сөз өнері шығармаларында жазылып келді.
«Өмір шындығы  және  тарихи  шындықты»  ... ... ... ... адамзат дамуындағы көрнекті тұлғалардың, олардың қоршаған
әлеуметтік ортасының, уақыт пен кеңістіктегі заман ... сөз ... ... ... суреттелуі заңдылықтары қарастырылған. Қазақ
әдебиетіндегі роман жанрының қалыптасу, даму жолында тарихи шындық эпикалық
шығарманың сипатына тән ... ... ... ... ... ... ... қисыны бойынша, бұл өзекті мәселе көркем
шығармалардың халық тарихын негізге ала ... ... ... бағаланады: «Тарихи шындық - өмір шындығының тарихи тақырыпқа
арналған ... ... ... ... ... ... өмірдегі
нақтылы құбылыстар, болған уақиғалар, өмір ... ... ... болады.
Тарихтың, халық өмірінің шынайы болмысын елестету арқылы өткеннің ... ... ... шығармадағы тарихи шындық - ... ... ... өмір шындығы, яғни көркемдік шындық [11, 95 б].
Шығармашылық тағдыры бір бұралаң. Анық ғанибет – ... ... ... ... Шынайылық, әлбетте, әдеби категория. Оқырманын
тапқысы, сұхбат жарастырғысы ... бұл ... ... ... есім ... ... жер ... – ел аралаған, тіршіліктің әр қилы
демімен, әр алуан қауымымен қоян-қолтық ... ... ... мен ... жүрек лүпілін, жойқын еңбегін, ой-
қиялдары мен ... ... зәру ... ... ... ... ... ысылған журналистің алғашқы әңгіме-повестерінде
өмірден зердеге түйгендерін көркем кестелеуге ұмтылған жас жазушының аты-
жөні ғана еді.
Қазір бүл ... сөз жоқ, ... ... ... ... ... ... арлы есім, айбарлы есім, әдебиетіміз бен өнерімізге,
мәдениетімізге, жалпы ... ... ... ... ... ... бұл есім ... сәз жоқ, тәуелсіз елі мен туған халқының төл
меншігіне, занды мақтанышына өзінің жоғарыдағыдай қыруар ... ... ... білген айтулы да құдіретті есім! Оның осыншама
қыруар еңбектері, әсіресе, еліміз тәуелсіздік алған он алты ... ... ... есе ... бүкіл қазақ халқы, бүкіл қазақ елі
өте жақсы біледі.
Суреткердің әр кез ... ... ... келетін шығармалары мен
мәңгілік өшпес туындылары мен сөйлеген сөздері әрқашан бүкіл халық жүрегін
өте-мөте жаулап, баурап алғанын кім ... ... ... ... пен  ... ... деп аталатын  үшінші бөлімде
қазіргі қазақ романындағы реалистік сипат – көркем шығармадағы ... ... ... ... мен ... қиял ... ... тұрмыстағы іс-әрекеттерін өзара қарым-қатынастарын табиғи
болмысымен ала отырып, өнер психологиясы заңдылығымен ... ... ... ... ... ... жазу – қаламгерлердің
реалистік ұстанымын айқындайды. Академик З.Ахметов реализм көркемдік ... ... ... ... өмірлік болмыстың
реалистік сипатпен, тарихи шындықпен негізделуін тұжырымдайды [11, 172-173
бб].
Реалистік сипат – ... ... ... ... ... ... Реализм әдісіне арқау ... ... ... ... ... шешіммен жазылуы уақыт
шындығын танытады. Академик ... ... ... екі түрін
(романтизм, реализм) атайды, екеуінің ... ... ... ... шындық пен қиялдың қосыла отырып, өнер ... ... атап ... [8, 355-356 бб]. ... ... ... реалистік сипатпен жазылған шығармаларында
романтизм мен ... ... ... ... ... көркемдік жинақтауында, шешімінде арналастық сақталады.
Қазіргі қазақ ... ... ... пен ... ... көрінісі классикалық әдеби даму арнасында танылады. Роман
жанрындағы шығармалардың эпикалық мол тынысты құрылымында ... ... ... ... ... оқиғаларының шиеленісті кезеңдерін реалистік
сипатпен бейнелейді. ХХ ғасырдың ... мен ХХІ ... ... романдарының реалистік сипатын дәйектеген тақырып саласы – адамдар
мен қоршаған ... ... ... ... Арал ... ... ... ядролық сынақ жарылыстарынан ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді
қамтуымен танылды. Заманымыздың экологиялық өзекті мәселелерін арқау еткен
көркем шығармалар уақыт шындығын туындылардың мазмұны мен пішінінде қамтып,
адам мен ... ... ... ... ... ... тың
бағдарына жол салды.
ХХ ғасырдың бас кезіндегі әдеби үдерістің көрнекі саласын құрап келе
жатқан қазақ ... өмір ... ... ... ... ... ... сөз өнері дәстүрінің өркениет
кеңістігіндегі классикалық ... ... ... қазақ романдарындағы
реалистік сипат дегеніміз – тарихилық негізділіктің көрсеткіші. Тарихилық
негізіндегі эпикалық шығармада ... ... қиял ... ... адам ... эстетикалық, адамгер-шілік дүниетанымының
шынайылығын, тереңдіктерін ... ... ... тереңдіктері мен
кеңістіктерінің эпикалық шығармалардағы ... ... ... ... көзқарастардың ортақ бірлігін аңғартады.
Романның эпикалық сипатын танытатын ... ... – XX ... ... ... ... тарихына қатысты оқиғалардың мол
қамтылатыны. Тіпті, басты кейіпкердің толғанысты баяндауларының ... ... ... ... ... ... ата-тек
тармақтары, олардың кейінгі ұрпақтарға жалғасқан әулеттік жүйесі ... ... ... ... шығармалардың мазмұны мен пішініндегі
поэтикалық мәселелерді саралағанда, олардың ... пен ... ... ... ... романының эпикалық және психологиялық ерекшеліктері
тарихи ... пен ... ... ... ... ... жүзеге
асырылуда. Бұл – қазақ әдебиетіндегі классикалық үрдістердің ... ... ... ғасырларда Еуропа әдебиеттерінде негізі
қаланған психологиялық роман үрдісі жалғаса, дами келе әлемдік шығармашылық
кеңістікте әр алуан жаңа ... ... ... ... ... жанрындағы
шығармалардың психологиялық сипатпен жазылуында басты ... ... ... және ... ... ... ... қоршаған қоғамдық-әлеуметтік орта мен жеке адамдар
арасындағы ... ... ... ... ... Роман
кейіпкерлері мінез-құлық қасиеттері қақтығыстарының шынайылығы, жеке
отбасылары мен әлеуметтік ... ... ... сырт ... ... ... ... қозғалыстағы буырқаныстар, толғаныстар
әлемі психологиялық сипаттылығымен ерекшеленеді.
Қазіргі қазақ романдарындағы ... ... пен ... ... ... осылайша психологиялық сипатпен жазу үрдісі
шығармашылықпен қолданылуда. Бұл – ... ... ... ... әдебиет дәстүрін жаңаша жаңғырта дамытудың көрсеткіші.
Роман жанрындағы күрделі ... ... ... ... ... кешенді бейнелеулер арқылы айқындалады.
Сөз өнерінің ерекшелігі адамзаттың дүниетану, көркемдік ойлау ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Көркем шығармалардың реалистік сипатын халық тарихындағы материалдық және
рухани мәдениет мәселелері құрайды. Халықтың еңбек ... ... ... ... көшпелілік тұрмыс мәдениеті жүйесі де көркем
шығармалардағы ... ... ... ... ... ... еңбек құралдары да кезең шындығын
танытады. Ал, әдет-ғұрыптардың, ... ... ... де ... ... ... ... түседі. Қазақ
әдебиетіндегі әртүрлі жанрлардағы шығармаларда халық дәстүрлері мен әдет-
ғұрыптарының орын алуы ... ... ... ... ... қазақ романдарының ұлттық-этнографиялық сипаты сөз ... ... ... ... ... ... Ұрпақтарды қазақы ұлттық рух қуатымен тәрбиелеуде мұндай көркем
туындылардың маңызы мәңгілікке жалғасады.
Қазақ әдебиетінің соңғы ... ... ... ... ... пен көркемдік шешім поэтикасы заңдылықтары бойынша ... ... ... ... ... міндеттері айқындалды.
Романдардағы өмір шындығының тарихи шындықпен ... ... ... ... ... ... реалистік сипат пен
көркемдік қиял жинақтауларының сабақтастығы басты назарда болды. ... ... ... ... ... – ХХ ғасырдағы әдебиетіміздің
әлем өркениетіндегі ... ... ... ... ... ... 90-жылдарынан бастап тәуелсіз Қазақстанның жаңа әдебиетін
құраған сөз өнері туындыларын қазіргі заманғы ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
бағдарламасы аясындағы іс-шаралармен де біртұтас бағаланады. Қазіргі
әдебиеттану ... ... де ... сөз ... тың ... Тарихи тұлғалар мен оқиғалардың көркемдік шешіммен жинақтала
бейнеленуі, ... ... ... ... ... ... мен ... психологиялық ерекшеліктері де
романдар поэтикасы заңдылықтары тұрғысында орындау міндет қатарын құрады.
Тарихи шындық ... ... ... ... қамтылуы өзекті, ал
романдардың идеялық-композициялық желісіндегі ұлттық-этнографиялық сипат та
өнер туындысының эстетикалық табиғатын терең түсінуге көмектесетіні ақиқат.
Өмір ...... пен ... ... ... ... тіршілік келбеті.
Қазіргі қазақ романдары ұлттық сөз өнері дамуы тарихындағы
классикалық ... ... ... ... болып саналады. Қазақ
әдебиетінін ежелгі замандардағы эпикалық ... ... ... ... тарихи шындық пен көркемдік шешім тұтастығымен өрілген
шығармашылық ... ... бойы ... келе ... ... дамуға ұласты.
ХХ ғасырдың 90-жылдары мен ХХІ ... ... ... ... ... ... әлем ... классикалық үрдістер
көрсеткіштерімен деңгейлес ... ... ... Қазақ әдебиеті
шығармаларының ұлттық негізділігін сақтай отырып, әлем әдебиеті арналарымен
бірге көркемдік дамудың жаңа ... ... жаңа ... ... мәдениетінің мәңгілік тұғырын нығайта түседі. Бұл – қазақ сөз
өнері дамуының мәңгілік ... ... ... жүз ... мәдениетінің алуандығына қарамастан ұлттық нормалардың
өзара әрекеттестігі мен өзара байытуының алуандығы арқасында болатын және
дамитын бірыңғай жалпы ... ... ... ... ... ... байланысты қарастыру керек: ХХ жүз жылдық мәдениеті дамуының
негізгі тенденцияларын ... ... ... ... ... ... мәдениет дағдарысы, одан шығу жолдары, осы процесті әр
түрлі мәдениеттану концепцияларымен түсіну); ХХ ғасыр ... ... және ... ... ... бірі – оны ... ... дәуірінің элитарлық сипаттағы гуманизмінен
ерекшелігі қазіргі ... ... ол ... ... ... ... ... универсалды гуманизм, бұл – демократиялық гуманизм. Бұл
тенденция әсіресе, ХХ ғасырдың ... ... ... ... заманның басқа тенденциясы мәдениеттің материалдық өндіріске
ену, ғылым мен ... ... ... ... ... ... ... табылады. Техниканы жаңарту негізінде ... ... ... ... ... экономикалық қызмет қаруына айналдыратын
жағдай пайда болды. Екінші жағынан, адамзат ... ... ролі ... ҒТР ... ... ... техника) өзін жасаушыға қарсы
шығып, адамның өмірдің табиғи негіздерімен органикалық байланысы ... ... ... ... салдары ретінде шеттелу болады. Шеттелу –
бұл адамзат қызметінің әр ... ... мен оның ... өзі ... және оған қас ... жеке ... ... процесі. Шеттелуші механизм
өмірдің сыртқы күштеріне тұлғаның ... ... ... ... ... түсініктер; әлеуметтік тәртіпті сақтау бойынша
адамдардың өзара міндеттерін жоғалтуы, құндылықтардың билік ... ... ... ... өзін ... ... ... шығарылып
тастағандығын сезіну; индивидуумның өзін жоғалтуы, тұлғаның өзіндік
ерекшелігінің ... ... ... етіледі.
Жалпы адамзаттық мәдениеттің қалыптасуын бірыңғайландыру, барлық
мәдениеттердің бірыңғай құндылықтар ... ... ... болмайды.
Аймақтық және ұлттық мәдениеттердің өзара байланысы туралы, олардың
арасындағы ... ... сөз ... Келісім – үлкен мәдениеттердің
гуманитарлық ... ... ... ... жеке алынған тұлғаның
осы мәдени білімдердің рухани әлеміне тартылу тәсілі туралы мәселе. Бүгінгі
күні ... ... ... ... ...... дағдарыстың
терең қайшылықтарын жеңудің, экологиялық ... және атом ... ... ... ... бүкіл байлығымен және алуандығымен
мәдени айырмашылықтарды сақтайтын келісім өзара түсінушілік пен ... ... ... ... ... ... тағы бір шарттары –
ғылыми-техникалық прогресті экологияландыру. Осы ... ... ... қоғам және қоршаған орта, табиғат арасындағы байланысты
зерделейтін экология және ... ... ... Бұл ... мен ... эволюциясы қызықтырады. Ғылымның мақсаты – адамның
экологиялық мәдениетін қалыптастыру.
Қазіргі заманның, экологияландырудың, ғылыми-техникалық ... ... ... ... ... ішінде
А. Швейцердің жаңа этика концепциясы маңызды орын алады. Оның негізі ... оның ... ... ... принципі. А. Швейцердің
көзқарастарына ... ... даму ... ... қол ... ... ал дағдарыс мәдениеттің адамгершілік-гуманитарлық
мазмұнын жоғалтуы болып табылады.
Ғалымдар К. Циолковскийдің, А. ... В. ... ... болып табылады, олар ХХ ғасыр мәдениетінің бір ... оның ... ... ... адамының өз тұрмысының космизмділігін
сезінуді суреттейді. Орыс ғалымдарының босфералық концепциялары космостағы
барлық тірі заттар мен өлі ... ... ... ... дүние
өкілдерімен байланыс жасау, Жерде болып жатқан космостық процестер мен
тарихи процестің өзара байланыс проблемаларын ... ... ... бар ... ... теріске шығаратын
бірыңғайланған типті гуманитарлық дара ... ... екі ... ... ... ... құндылықтарды абсолюттендіруге ... ... ... ... идеясына негізделген.
Екіншісі – бір ұлттық мәдениеттің, бір ұлттың және бір ... ... ... ... ... Бұл ... жалпы адамзат
мәдениетінің идеясы не ... ... ... не ... ... оның ... ... теңестірілді. Нәтижесінде әлеуметтік қозғалыстың
бұрмаланған формасы пайда болды, мәдениеттің антимәдениетке айналуы болды.
Жалпы адамзат мәдениеті – ... ... ... ең ... ... үлгілері, әр түрлі халықтар, ұрпақтар жасаған
өмір мен шындық дүниетанымның бірыңғай ... оның ... ... ... өркениетін құруда, онда таптық және нәсілдік өшпенділікке,
адам мен халықтардың құқықтарын ... ... ... ... экономикалық және мәдени отаршылдыққа орын жоқ. 
Сонымен қатар, қазақ  әдебиетінің  арғы-бергі  кеңістігіндегі 
шығармалардың  реалистік  сипатына  ... ... ... сөз  ... Деректілік – өнер туындыларының барлығын да
адамдардың қабылдау дүниетанымын танытатын өмір ... ... ... екінші жартысындағы қазақ әдебиеті дамуындағы шығармалардың,
әсіресе прозалық туындылардың тарихи шындық пен көркемдік ... ... ... шеберлікке шыңдалу ізденістерін танытты. Бұл орайда,
академик С.Қирабаевтың осы кезең әдебиеті шығармаларын шынайы бағалаған
пікірінің ... ... ... ... әдебиетінің
тарихи шындыққа тәнтілігі, көркемдікпен ... ... ... мен ... прозада түрліше стильді, формаларды туғызуда. Көркем
шығарманың нақты өмірмен байланысын көрсетуде ... де ... ... кең ... баяу, мол тыныстылықпен суреттеу үлгісіне
характердің ішкі сырына ... ... ... пен ... қосылды. Тарихи шындықты дәлдікпен көрсете отырып, ... ... ... бейнелеу, оның маңызды-маңызды
проблемаларын дөп баса ... сол ... ... ... заңдылыктарын
дәлелдеу толысқан суреткердің ғана қолынан келмек» [15, 39 б]. ... ... ... да осы ... ... ... ... нақты тұжырымдар (Т.Бекниязовтың пікірі) ... ... ... бағдар береді [11, 78-79 бб].
Қазақ романдарының тарихилық негіздерін құрайтын кезеңдер шындығын қамтыған
осындай жанрдағы шығармалар қатарында ... «Тар жол, ... ... ... ... ... «Көз көрген»,
Ә.Нұршайықовтың «Ақиқат пен аңыз», Т.Жұртбаевтың «Дулыға», Д.Досжановтың
«Абақты» және т.б. шығармалар ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі деректі романдар да тарихилық
негізділікті мол ... ... ... мың ...... ... Ұрпақ жалғастығымен
адамзат баласы мың емес миллиондаған жылдар ... ... ... ... ... – оқу. ... жұрттың күні –қараң, келешегі тұман»
,– деп ... ... ... ұрпақты дұрыс жолда тәрбиелер, Сәбит
пен Сәкен секілді қаламгерлердің ... ... ... ... болып табылар еді.
Қазақстандағы саяси және әлеуметтік тұрақтылық, оның бүгіні мен ертеңі
мемлекет құрушы ұлт — ... даму ... ... Қазақтардың
көпшілігінің әлеуметтік-психологиялық жағдайының нашарлығы, ана тілінің жай-
күйіне, ұлттық мәдениет пен білім беру ... ... ... әлеуметтік
жағынан азып-тозуы және осы мәселелерді түрлі саяси күштердің өз бас
пайдаларына ... ...... бәрі ... ... ... ... жағдайда Қазақстан халқының түрлі этностардан құралуы тұрақсыздық
пен кикілжіңнің себепкері ... ... Тек ... ...... ... иденттілігі («ерекшеленуі»), бұл қауіптен құтқара алады. Тарихи
тұрғыдан алып қарағанда «қазақ миссиясы» ұлттық сана-сезімнің ояну ... ... ... ал оның ең ... шегі ... ... ... тиіс. Бұл процестің негізгі бағыты – этникалық бірігуден
мәдени және тілдік ... ... ... ... көптеген елдері бұл кезеңнен
өтіп үлгерген. ... олар ... ... ... ... ... ұлттық ой-сананың қалыптасуы кезеңінен өтпіп үлгермеген
қазақтардың ұлттық өзін-өзі көтермелеу көріністеріне түсіністікпен қараған
жөн. Біз ... мен ... ... ... ... ... ... ірі жаңалықтар ашып, үлкен жетістіктерге жетіп жатса ... Біз ... ... ... мен ... ... құрып, әділ де жауапкершілігі мол мемлекеттік қызметкерлер ... ... етіп ... тиіс ... бүгінде билік өзінше тірлік етіп жатыр. Билік пен халық
арасындағы ара-жік ... ... Ең ... ...... ... ... ету мәселелері әлі күнге дейін шешімін ... жоқ. ... ... ... кепілі емес. Биліктегі текетірес бір күні
тұрақсыздыққа немесе «түрлі-түсті төңкерістің» кез келген түріне алып ... ... ең ... ... ол ... Ең ... ... – біріккен,
ұйысқан қазақ ұлтының жоқтығында. Бұл адам айтқысыз ... алып ... Тек ... ... ... ... ... жоқ, әсіресе туған тілі мен мәдениетіне қатысты
мәселеде қазақ арасында бірауыздылық болмай отыр. Мұның зардабы ұлтаралық
қарым-қатынаста да, ... пен ... ... қарым-қатынасынан да көрінеді.
Қасиеттейтін құндылығы мен ұстанған бағдары ... ... ... ... ... нәрсе – біртұтас социомәдени ұлттық иденттіліктің
қалыптаспауы. Салдары – ортақ мақсат-мүдденің болмауы, ... ... ... ... ... қатысты баршаға ортақ жауаптың жоқтығынан,
яғни өзінің қандай бүтінге жататынын білмегендіктен, ... ... ... ... белгілі бір топтың ... ... ... саясатында нақтылық жоқ, өйткені, ұлттық
процестердің басты ...... ... ... ... себебі –
республикада негізгі бағыттары келісіліп, ... ... ... ... ... ... ... ұлт болып қалыптасу жолын аяқтап үлгермей жатып, елде саяси және
экономикалық модернизация басталып кетті. Бүгінгідей қазақтың ... ... ... ояна ... ... ... ... бірлігі мен ынтымағы
мәселесі әлі ... ... ... отыр. Ұлттық сана-сезімі толық
жетілмей тұрғанда, қазақ күйзеліске ұшырап, азып-тозу ... ... ... ... ... өзіне тән ерекшеліктің бірі – әрүрлі
құндылықтар негізінде ... ... ... ... ... және олардың әрқайсысына сәйкес ... ... ... ... ... болуы. Социомәдени алшақтық негізінде
этностар ішіндегі бөлінушіліктің себебі – кеңес дәуірінде жедел әрі ... ... ... мен ... мәдениет элементтерінің
аккультурациялануы. Социомәдени ... ... ... ... ... алмауының бір себебі осы. Бұл этнолингвистикалық
социализациядағы айырмашылықтан ғана емес, одан да ...... де ... ... ... ... әсіре айқын байқалатын
жер – мемлекеттік тілді пайдалану, ... ... және ... ... ... ... ... салдарынан қазақ ішінде
әрқайсысының өзіне тән социомәдени, әлеуметтік-психологиялық және өзге де
белгілері бар топтар пайда ... ... ... ... ... тіпті бүкілұлттық бірлік сезімінен де басым шықты. ... ... және де ... ... ... бай мен ... ... пен түнектей айырмашылық, осының барлығы қосылып проблемаларды күшпен
шешуге негіз болады. Қазақстанның әрбір қаласын ... ... ... ... ... 300 ... ... көп нәрсенің бетін ашты. Ең
қиыны, қазақ ішіндегі дағдарыс сыртқа ... ... ... ол ... ... ... Маловодное мен Шелекте болған оқиғалар – ұлттың
әлсіздігінен белгі ... ... ... ... ... ұласуы
ақыр соңында қазақтың елдегі өзге ұлыстардан алшақтап, жалғыз ... ... ... ... ... ... тап ... бұл елдің
тұтастығына қатер төндіреді. Мұндай жағдайдың Қазақстанда ... ... Ең ... ... ... ... үшін мемлекеттің
саясатында ғана ... ... ... ... ... ... жасалуы керек.
Ең негізгісі – қазақ халқының ішкі дағдарысына мән бермеу ақыр ... ... ... ... ... түсіну. Элита ұсынған
«Қазақстан 2030» және басқада ... ... ... ... еш
нәрсесі жоқтығын, бұл екеуінің жолы қиыспайтын екі ... әлем ... кез ... ... ... ... және ... қазақтың қазіргі мәдени және тілдік ортасына сіңіру
проблемасы объективті және ... ... ... ... ... ... жолатылмай келеді. Жалпы алғанда ұлттық интеграция
мәселесі назардан тыс ... ... тіл мен ... ... билікке
араласу сияқты маңызды мәселелер көбіне жергілікті биліктің ерік ... ... ... ... ... Әр ... ... мүше болатындай
бірыңғай иденттіліктің жоқтығы әр ... ... ... ... ... ... ... ушыға түсуінің барлық алғышарттарын өзі жасап
бергенін билік мойындауы тиіс. Билік қоғамындағы ... ... өзін де, ... ... ... ... ... үстіне шығып
билесең де қыңқ демейтін қоғам жасаған биліктің өзі. ... ... ... бері ... ... ... ... шешеді деп үміт ету
қиын. Ең ... ... ... ... қате ... Қазақстан
халқының мойнына артылмақ. Бұл қателік елдің бүгіні мен болашағына балта
шабады.
Осындай дағдарыс сәттерінен аман ... ... ... ... ... ... ... деп соққан жүректері көптеген қиындықтардың
алдын алғаны сөзсіз. Келешектегі ... ...... ... абыройы мен мерейін асқақтатуда еңбек етер, ... ... көп ... екен ... үміт ... ... Сәбит пен Сәкен шығармашылық сабақтастығын тек олардың
шығармаларынан ғана ... ... ... екі ... ... ... мен ішкі жан дүниесінің ұқсатығынан, ойларының бір жерден
шығатындығынан анық аңғарамыз. Олардың ... ... мен ... образын суреттеудегі шығармашылық зертханасының қыр-сырын, осы
жолдағы ... ... ... дәйектеу тұрғысында арналы қарастырылған
еңбектердің әдебиеттану ғылымында орын алғандығы және ... ... мен ... зәру тұстарын жан-жақты ашып көрсету
– зерттеудің қажеттілігін, яғни тақырыптың өзекті мәселеге ... ... Ең ... ... ...... ... етеді, әрі ... ... ... ... басты ұстанымын жан-жақты ашуымен де өзекті, мәнді болып
табылады.
«Әдебиеттің мақсаты – адамның өзін-өзі таӘдебиеттің мақсаты – ... ... ... (М. ... ... ... жазушы өз халқын
өзгеге таныту үшін, өз жазғандарымен талай ... ... ... ... айту үшін тер ... табиғи заңдылық. Кешегі кеңестік
жүйедегі тоталитарлық саясатқа сәйкес қазақ халқының бай ... ... ... ... ... ... ... ашық айта алмаған асыл ойларын да
автор тап осы «ой ... ... ... ... кеңінен
пайдалану барысында оқырманға жеткізеді.
Сәкен мен Сәбит – қазақ тарихында өз орнын ... ұлы ... ... ... өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі, шығармашылығы ... ... ... ... жөн сілтеп, өз ұлтын өркениетті елдер қатарына
қосуға бағытталған.
Туған халқының мүддесі үшін адал қызмет етіп, сол ... ... ... ұзақ ... ... ұлтының ұлы тұлғалары атағына кеш ... ... ... «тар жол, ... кешуден» өткендігі қазіргі
заман қажет етіп отырған тың тақырып ... ... ... бітіру
жұмысының тарихи-танымдық маңызы осындай өзектілігімен ерекшеленеді.
 
ҚОРЫТЫНДЫ:
Сәкен мен Сәбит – халық ... ... ... ... ... ... зәру мәселелерін, яғни қазақ халқының ... ... ... ... ашып көрсетуге талпынған,
олардан шығу жолдарын іздестірген мақсат-міндеттерден туындаған. Сәкен мен
Сәбит ХХ ... ... ... ... ... ретінде өзіндік
орындары бар ерекше тұлғалар. Олар ұлттық-демократиялық зиялыларымен бірге
қазақ ... ... ... және ... ... ... араласады. А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, ... ... ... өз қызметінің басты бағыттарын анықтап алып, ... ... ... ... үшін ... ... ісін ... алды. Халық
қамқоршысының дін, ұлт, тіл, мәдениет хақындағы озық ... ... ... ... ... ... ... рухани саяси
өрлеуіне ықпал етті. ... де ХХ ... ... ... ... ... сапына қосылып, ілгері дамуы жөніндегі көзқарастары
бүгінгі күні өзінің мәнін жойған ... ... ... ... баянды етудің аса маңызды
факторларының бірі – ұлттың тұтастығы мен ... Ал ... ... мызғымас бірлігі, түптеп келгенде, ұлт тілінің тұтастығы оның
әдебилігімен тығыз байланысты. Өйткені ұлтты ... оны ... ... мен ... ... аңғартатын негізгі белгісі де,
бет-бедері де оның тілі, әсіресе ұлттық әдеби тілі.
Сәкеннің де, ... де ... ... ХХ ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамуымен тікелей
байланыста болды. Оның Қазақстандағы сол кезеңдегі ең көкейтесті ... ... ат ... ... ... күйзелісі өзіне замандас
алаш қайраткерлерінің пікірлерімен үндесе дамыды.
1917 жылы ... ... ... ... ... ... ... халқы аса зор қуаныш сезіммен қарсы алды. Патшаның ... ... ... ... шектен тыс езгіге ұшырауы, ... ... қара ... ... алу мен оған ... ... ... шаралары қазақ халқының патшаға деген өшпенділігін арттырып
жіберген еді. XX ғасырдың басында 1905 ... орыс ... ... ... бостандық мәселесі күн тәртібіне қойылды. Әлихан
Бөкейханов, Ахмет Батұрсынов, ... ... ... ... ... ... оятып, оның саяси санасын көтеруге қызмет етті. Олар надандықты,
ескішіл ... ... ... елді ... ... шақырды,
отаршылдық езгіге қарсы үгіттеді. Осындай жағдайда ... ... ... ... ... ... азат ... көшуіне жол асқандай болды.
XX ... ... ... қазақ ақындарының біріС. Дөнентаев осы
оқиғаға «Бостандық» атты өлеңін арнады дәл ... ... С. ... ... туды. Сәкен шығармаларында сол кездегі тарихи ... ... сол ... ... ... көрініс тапты.
Бостандық таңын қуанышпен қарсы ... ... ... ... ... ... жігерлендіретін жырларын арнайды. Құлдық, жалтақтық ... ... ... нық ... басып, биік армандарды жүзеге ... Елде ... ... ... ... ... ... айдай
көрсетіп жазады. Кеңес дәуірдегі әдебиеттің ... ... да ... ... ... ... ... айналды.
Шығармаларындағы жаңашылдық пен ұлттық элементтер жазу шеберлігінің ... ... ... да ... атты өлеңі сол кездегі халықтың қуанышы
мен қайғысына ортақтасқан С.Сейфуллиннің өлеңдерімен үндесіп ... ... ... ... ... ... алуы, қатарға қосылып
еңбек етуі, қоғамның белсенді мүшесі болуға ұмтылуы-ең көп ... ... ... етіп отырған тақырыбы болатын. Екі ақынның да прозадағы,
поэзиядағы кейіпкерлері ... ... ... ... ... үндестік деп, С. Сейфуллиннің «Көкшетау» поэмасы мен С.
Мұқановтың «Сұлушаш» поэмасы ертегі сипаттағы аңызға құрылған, ... ... ... бірі Адақ та, ... да ... тап ... Олар қайсар да жігерлі өз бостандықтары үшін күресе алатын
тұлға.Ал проза ... ... ... ... орнаған кездегі
қуаныш, жастардың бойындағы күреске деген, оқу-білімге, жаңа өмірге деген
ұмтылыстары көрінеді. С.Сейфуллиннің ... С. ... ... Одан ... ... ... ащы ... пен мінеп-сынауға
құрылса, С. Мұқанов совет өкіметін, социализмді жақтап, елде ... ... тың ... ... ... ... Мысал. «Тулаған толқында»,
«Сырдария» т.б. С. Мұқановтың басқалардан бір ерекшелігі тарихтың ... ... ... ... ... Олар «Балуан Шолақ», «Аққан
жұлдыз».
Бір кемедегінің тілегі бір дегендей екеуіде халықтың мұңын ... ... ... мен ... ... ... Ел жүрегінде, ел
тарихында мәңгі сақталды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Адамзат өркениеті – тарих және қазіргі ... ... ... ... 5-9 ... 2005 ж. – Алматы: Университет
«Қайнар», 2005. – 266 б.
2. Алаш-Орда. Сборник  документов (Сост. ... Н.) – ... ... - 192 с.
3. Аллаберген Қ., Оразай Ф., Нұсқабайұлы Ж. ... ... ...... ... 1996. ... Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и Россия. История движения Алаш.
М.:Россия молодая, 1994.
5. Ахмедов Ғ. Алаш ... ... А.: ... ... ... терминдерінің сөздігі / Құрастырғандар З.Ахметов,
Т.Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1996. – 240 ... ... ... ... А.: Ана ... ... Бекхожин Х. Қазақ баспасөзі тарихының очеркі (1860-1958). – Алматы:
Мектеп, 1981. – 240 б.
9. Брайнин. С., ... Ш. ... по ... Алаш Орды (под ред. ... ... Москва, 1935. – 149 с.
10. Дәдебаев Ж. Жазушы еңбегі. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 340
б.
11. ... Ж. Өмір ... және ... ...... Ғылым, 1991.
– 208-б.
12. Знать прошлое, чтобы помнить о будущем // Казахстанская правда, 1989,
19 июля.
13. Кәкішев Т. Дәуір дидары: ... ... ... өсу ... туралы
ойлар. – Алматы: Жазушы, 1985 ж. – 304 б.
14. ... Т. ... ...... ... 2001 ж. – 290 б.
15. Қабдолов З. Сөз өнері: әдебиет теориясының негіздері. – ... 1983. – 368 ... ... ... ... Үш томдық. Бірінші том / Құраст. және алғы
сөзін жазған Х. Ж. Сүйіншәлиев. – Алматы: Ғылым, 2001. – 564 ... ... ... Орталық Мемлекеттік мұрағаты (бұдан кейін
ҚРОММ) 1985 - қор, 1 - ... 3 - іс. ... Е. ХХ ... ... ... - 234 ... ... тарихы көне заманнан бүгінге дейін. – Алматы: Дәуір, 1994. –
446 б.
19. Қамзабекұлы Д. Алаш және ... А.: ... ... ... С.С. ... және дәуір талабы. – Алматы: Жазушы, 1976. – 300
б.
21. Қирабаев С.С. Әдебиетіміздің ... ...... ... 288 ... ... М.Қ. ... зердесі. – Алматы: Санат, 1998. - 206 б.
23. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. – Алматы: Санат, 1995. - 368 ... ... М.Қ. ... демократиялық интеллигенциясының 1905-1917 жж.
қоғамдық-саяси қызметі // тарих ғылым. докторы. авторефераты. – Алматы,
1994. - 53 б.
25. Мұқанұлы С. ХХ ... ... ... ... байшылдық дәуірі)
– Алматы: 1932. – 329 б.
26. Назарбаев Н. Ә. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. - 296 ... ... Р.К. ... Алаш и Алаш-Орда. А.: 2003.
28. Нұрпейіс К. Алаш Һәм ... ... ... ... Т., ... Ш. ... ... және тарихнамасына
ұлттық көзқарас.А.: Қазақ университеті, 2004.
30. Өзбекұлы С. Арыстары алаштың. Тарихи очерктер. – Алматы: Жеті жарғы,
1998. - 186 ... ... Т. ... көркемдік әлемі. – Алматы: Рауан, 1997. – 223
б.
32. Рысбеков Т.З. Өскен өлке тарихы. – Орал, 1997. - 62 ... ... С. ... әдебиетінің аяқ алысы // Егемен  Қазақстан, 1991.
9 қараша
34. ... ... және ... ... ... // «Аса ... ... ғалым
мемлекет және қоғам қайраткері Сәбит Мұқанов шығармашылығы және қазақ
әдебиетін оқыту мен зерттеудің мәселелері» атты ... ... ... ... (30 ... 2010 ж.). – ... ... инновациялық орталығы, 2010. – 199-202 бб.
35. Сейфуллин С. Тар жол ... ... ... роман. – Алматы:
Жазушы, 1977. - 392 б. 
36. Сыдықов Т. Қазақ тарихи романының көркемдік тіні. – ... ... – 164 ... ... Б. ... өмірдің құпиясы: Роман-толғау (Айтылмай келген
шындық). – Алматы: Дәуір, 1992. – 336 ... ... Ж. ... және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001. – 376 б.
39. Шалабаев Б. Қазақ романының тууы мен ... ...... 1983. – 192 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 84 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Айқап» журналындағы оқу-тәрбие туралы ойларды зерделеу7 бет
Драмадағы тарихилық. Қазіргі қазақ комедиясы7 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Көкшетау поэмасы13 бет
Сәбит Мұқанов өмірі мен шығармашылығы3 бет
Үкілі Ыбырай. Тайгадағы түс. “Қалдырған” әні5 бет
Топырақтың гранулометриялық құрамының топырақ қасиеттеріне, құнарлығына және жер өңдеуге әсері5 бет
Күйші Сәкен Тұрысбеков8 бет
Көне түркі сөздік құрамының қалыптасуының түркі тайпалалары мен байланыстылығы16 бет
Мемлекеттің құқықпен байланыстылығы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь