Тарихи тұлғалар және оқиғалар

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3.7

1. Тарихи тұлғалар және оқиғалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 8.34

2. Романдағы көркемдік шешім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35.60


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61.63

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 64.65

Қосымша әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..66
Халықтың санасы, рухани өмірінің жемісі - әдебиет өмір құбылыстарын жаппай қамти алатын көркем өнер туындысы. Ол адамның ақыл-сезімін көркем жетілдіруден басқа, өткен мен бүгінгі өмірді танытады. Себебі әдебиет шындықты шыңдайды, әрі шегелейді.
Бастау көзi - халықтың сонау ерте дәуірлерде шығарған өлең жырлары, мақал-мәтелдері, нақыл сөздері, аңыз-ертегілерінен тарамдалатын қазақ әдебиеті ой мен сезімге толы поэзия, шындық пен шеберлік көмкерген проза, артық пен кемді бағалаған сын, сапалы да салмақты драматургия иеленген үлкен қарашаңырақ.
Табиғаттың құпия күштерін баяндаған миф, өткен заманның тарихын танытқан аңыздардан бастау алатын қазақ прозасы шағын жанр түріндегі шығармаларын ертеден бастаса да, көлемді жанрға ХХ ғасыр басында ойысты. М.Дулатовтың қаламынан туған “Бақытсыз Жамал”, Т.Жомартаевтың “Қыз көрелік”, С.Көбеевтің “Қалың мал” романдары қазақ романдарының тырнақ алдысы. Бұдан соң Ж.Аймауытовтың “Ақбілек”, “Қартқожа”, Б.Майлиннің “Қызыл жалау”, “Азамат Азаматыч” романдарымен жалғасып, қазақ романы М.Әуезовтың “Абай жолы” роман-эпопеясымен әлемдік аренаға шықты. Сөйтіп қазақ әдебиетінде проза, оның ішінде роман жетекші орынға айналды. Ол әсіресе ХХ ғасырдың ІІ жартысын қамтиды. Бұл кезде қазақ прозасы сөзден кесте төккен саңлақ суреткерлер Ғ.Мүсіреповті, Ғ.Мұстафинді, С.Мұқановты тудырды. Олар әдебиетке заман шындығы, замандас бейнесін әкелді.
Жаңа заман үшін күрес күндерін, халықтың басынан өткен сан алуан оқиғаны, таптар арасындағы қақтығыстарды бейнелейтін шығармалар қазірде әдебиетімізде мол. Бұл тақырыпта жазылған алпысқа жуық роман, повесть, жиырмадан астам пьеса бар. Қысқа әңгіме мен очерктер өз алдына бір төбе. Соғыстан кейінгі жылдар әдебиетіміздің ортасы толып, шексіз бір шалқыған тұстары болды. Қаламгерлердің бірі майданнан, бірі өзге сапардан оралды. Талайлары көңіл дәптеріне жазылған күрделі шығармаларын әкеліп жатты. Солардың бірі Хамза Ықсанұлы Есенжанов болатын.
Қазақ әдебиеті көгінде өзінің межелі биігіне тез-ақ шырқап шыққан тегеурінді талант әдебиет әлеміне бала күнінен құмартып, жігіт шағында қолына қалам алып, қоғамдық жұмыстарды қоса атқарып жүрген кезінде жалған, “ұлтшыл” деген жаламен темір тордың ар жағында көп жыл өткереді. Бұл туралы өзі: “менің өмірімнің гүлді көктемі тым жайсаң өтті, өйткені өз тұстастарыммен бірге білім алып, ең бастысы әдебиетші атын алдым. Көрікті де, мазмұнды көктемімнен кейін, мен өзімнің жазымды түгелдей және біржола жоғалтып алдым. Бірақ сеніммен өмір сүріп, күресе отырып мен өзімнің алтын күзіме де жеттім”,-дейді.
1. Бердібаев Р. Тарихи роман.—Алматы: Санат,1997
2. Бельгер Г. Ғибратты Ғұмыр //Парасат, 1998. №8
3. Жұмағалиев З. Дауылды жылдар шежіресі. —Алматы: Жазушы,1987
4. Есенжанов Ә. Рухы сынбағандар // Жас Алаш,1998. 13 қаңтар
5. Кекілбаев Ә. Асыл азамат //Қазақ әдебиеті, 1974.16 қаңтар
6. Қазақ әдебиетінің тарихы. ІІІ том. —Алматы: Ғылым, 1967
7. Қирабаев С. Революция және әдебиет. І том. —Алматы: Жазушы,1977
8. 40-50-60 жылдардағы қазақ әдебиеті. —Алматы: Ғылым, 1998
9. Ойшыбаев Б.Замана суреткері. // Орал өңірі. 1988. 24 желтоқсан
10.Сәрсенбаев Ә. Ұстаздар мен тұстастар. —Алматы: Жазушы 1986.
11. Серікқалиев З. Қилы заман жыршысы // Қазақ әдебиеті, 1999. 4 маусым
12. Серікқалиев З. Тағдар //Орал өңірі , 1989. 13 қаңтар
13. Серікқалиев З. Қазіргі қазақ тарихи романдарының кейбір мәселелері:ф.ғ.д.—Алматы.1968
14. Шалабаев Б. Қазақ романының тууы мен қалыптасу тарихы.—Алматы: Жазушы,1988
15. Шәріов Ә. Қазіргі дәуір және қазақ әдебиетінің даму
проблемалары.—Алматы: Жазушы,1993
16. Қазақстан тарихы. – Алматы: «Дәуір» ,1994
17. Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы: «Ататек», 1995
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
..................... 3-7
1. Тарихи ... және ... ... ... ... ... ... ... ... ... 64-65
Қосымша ... ... ... ... ... ... - әдебиет өмір құбылыстарын
жаппай қамти алатын көркем өнер туындысы. Ол адамның ... ... ... ... мен ... өмірді танытады. Себебі әдебиет
шындықты шыңдайды, әрі шегелейді.
Бастау көзi - халықтың сонау ерте ... ... өлең ... ... сөздері, аңыз-ертегілерінен тарамдалатын қазақ
әдебиеті ой мен сезімге толы поэзия, шындық пен ... ... ... пен кемді бағалаған сын, сапалы да салмақты драматургия иеленген
үлкен ... ... ... ... миф, ... заманның тарихын
танытқан аңыздардан бастау алатын қазақ прозасы шағын жанр ... ... ... да, көлемді жанрға ХХ ғасыр басында ... ... ... ... ... Т.Жомартаевтың “Қыз
көрелік”, С.Көбеевтің “Қалың ... ... ... ... ... Бұдан соң Ж.Аймауытовтың “Ақбілек”, “Қартқожа”, Б.Майлиннің “Қызыл
жалау”, “Азамат Азаматыч” романдарымен жалғасып, қазақ романы ... ... ... ... ... шықты. Сөйтіп қазақ
әдебиетінде проза, оның ішінде роман жетекші орынға айналды. Ол әсіресе ... ІІ ... ... Бұл ... қазақ прозасы сөзден кесте төккен
саңлақ суреткерлер Ғ.Мүсіреповті, Ғ.Мұстафинді, С.Мұқановты тудырды. ... ... ... замандас бейнесін әкелді.
Жаңа заман үшін күрес күндерін, халықтың басынан өткен сан алуан
оқиғаны, таптар ... ... ... ... ... мол. Бұл тақырыпта жазылған алпысқа жуық роман, ... ... ... бар. ... ... мен ... өз ... бір төбе.
Соғыстан кейінгі жылдар әдебиетіміздің ортасы толып, шексіз бір шалқыған
тұстары болды. ... бірі ... бірі өзге ... ... ... ... ... күрделі шығармаларын әкеліп жатты.
Солардың бірі Хамза Ықсанұлы Есенжанов болатын.
Қазақ әдебиеті көгінде ... ... ... ... ... ... талант әдебиет әлеміне бала күнінен құмартып, жігіт шағында
қолына қалам алып, қоғамдық жұмыстарды қоса атқарып ... ... ... ... ... ... тордың ар жағында көп жыл өткереді. Бұл туралы
өзі: “менің өмірімнің ... ... тым ... өтті, өйткені өз
тұстастарыммен бірге білім алып, ең бастысы әдебиетші атын ... ... ... ... ... мен өзімнің жазымды түгелдей және біржола
жоғалтып алдым. ... ... өмір ... ... отырып мен өзімнің алтын
күзіме де жеттім”,-дейді.
Иә, ерекше мақсатпен әдебиетті бастап, қапыда одан ... ... ... ... жуық ... өз ... ... жүріп, елге оралғаннан
соң небәрі төрт-бес жылдың ішінде үш том роман жазды. ... ... ... мерзімде халыққа аты әйгілі, ... ... ... ... “Ақ ... ... ... халыққа тараған соң өліп кетсем деп
арманым жоқ” деген дарабоз, “өлмейтұғын артына сөз ... ... ... ... бірі, тума дарын сол мұратына жетіп, Батыс Қазақстанда ... ... ... ... күрестің тарихы етіп, Ұлы Қазанның
дүниені дүр сілкіндірген ұлы ... ... ... ... ... сан
ғасырға созылған күрестердің, ұлт-азаттық ... ... ... ... Жайық” трилогиясын жазып бітіріп, халқымен қауыштырып кеткен
болатын.
«Ақ Жайықты» оқып отырып Орал казак-орыстары құрған әскери ... ... ... ... ... ... ... Орал
большевиктерінің астыртын қимылына қатысып, солармен бірге қиналасыз. Сол
тұстағы ... ... ... ... ... ... шығасыз. Қазақ
әдебиетінде М.Әуезов бас ... ... ... ... ... ... үлесін
қосқан Х.Есенжанов екеніне көзіңіз жетеді.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі.
Мың өліп, мың тірілген қазақ елінің тарихы тереңен тамыр алып, кеңге
жайылып, ... ... ... ... түгендеп жатқан заман.
«Қазақ тарихында қазақ ұялатын ештеңе жоқ.»-деп Н.Назарбаев ... ... ХХ ... елге теңдік орнатып қара қазақтың бақытқа
кенелетін шағын аңсап бас көтерген Қазан төңкерісі ... ... ... ... ... ... ... тұрсын, үлкен күнә деп ойлаймыз.
Сондақтан зерттеу нысанына айналып отырған тақырыбымыздың өзектілігі
тарихын әділ ... ... ... ... ... ... ... тарихи шындығын ашып көрсетіп, өмір шындығының өнер
шындығында қалай көмкерілгенін ашып беруде.
Тақырыптың зерттелу ... ... ... ... қиқу ... Тарғын, сөзін қардай
боратып, тұлпарының тұяғы Жайық бойын шаңдатып ... ... ... ... ... ... жағасында өткен төңкеріс, азамат соғысын
бейнелеген “Ақ Жайық” трилогиясы талайлардың сүйікті кітабына ... ... сын ... не ... ... ... та ... Бұл
трилогия жазушының бас кітабы болғандықтан зерттеушілер ... ... ... ... ... баспасөз бетінде мақалалар жарық көре
бастаған.
М.Қаратаев “Қайсар талант”, М.Базарбаев “Өршіл талант”, З.Қабдолов
“Күрестер мен ... ... ... ... ғұмыр иесі”,
З.Серікқалиев “Қилы заман жыршысы”, ... ... ... ... ... аманат”, Ә.Кекілбаев “Асыл азамат”, Т.Ахтанов
“Кең құлашты, алуан ... ... деп ... “Социалистік Қазақстан”,
“Қазақ әдебиеті”, “Орал өңірі” газеттерінің бетінде мақалаларын жариялады.
Бұлардың бірі трилогияның ... бірі ... ал енді бірі ... ... тоқталды. Кейін Х.Әдібаев “Уақыт және қаламгер” еңбегінде,
Т.Тоқбергенов “Тоғыз ... “Ақ ... ... ... ... мен кемшіліктеріне тоқталған.
Х.Әдібаев жеті жыл ішінде ... үш ... ... ... ... ... жыры” деп тамсанып, шығарма композициясын:
“классикалық ... ... ... дей ... ... ... тақырып қуалап кетуінде” деп белгілейді.
Ал, Т.Тоқбергенов кейіпкерлер әрекетіне, олардың образдарына талдау
жасайды.
М.Атымов пен З.Серікқалиев, Х.Есенжанов ... мен ... ... ... еңбек сіңірген зерттеушілер М.Атымов өзінің
“Қазақ романдарының стилі” атты ... ... ... ... ... ғылыми болмаса да, жалпы өмірбаянына тоқталып, Есенжанов
қаламына тән жеті ... ... ... Ол шығарманың бай
тілінде, көркемдік тәсілінде көрінеді.
З.Серікқалиев 1968 жылы Абай ... ... ... ... ... ... дәрежесін алу үшін қорғаған
“Қазіргі қазақ тарихи романының кейбір мәселелері” атты ... ... “Ақ ... ... ... бұл ... 1971 жылы ... шыққан “Жылдар сазы”, 1990 жылы тағы осы баспадан шыққан “Ақ
жол” атты еңбектерінде беріледі.
З.Серікқалиев трилогиядағы “Жер ... адам ... ... ... ... және көркемдік шешім” мәселелерін көтереді. Ешбір сыншының
қаламына ілікпеген Қажымұхан, Мәмбет ... ... ... ... ... ... ... атайды.
Орыс әдебиетінің классик жазушысы М.Шолоховтан, заңғар ... ... ... ... оң баға алған “Ақ жайық”
трилогиясындағы кейіпкерлер ... ... ... ... белгілі әдебиеттанушы ғалым Б.Майтанов 1996 жылы ... ... ... ... және ... ... атты
еңбегінде тоқталады. Б.Майтанов жазушының сұлу Мүкарама ... ... ... ... ... тағы басқа да кейіпкерлердің ішкі
психологиялық жағдайын сөзбен емес қимыл арқылы аңғартуын ерекше бағалайды.
Бұл ... ... “Ақ ... ... ... ... жоғарыдан аталған зерттеуші, сыншы-ғалымдардың “Жүнісовтер
трагедиясы” атты диалогия туралы пікірлеріне тоқталмадық.
Аталған зерттеулер Х.Есенжановтың бүкіл ... ... бас ... - “Ақ ... ... деп ... ... ғана баға
беріп, жазушының өмірін, оның алғашқы және соңғы шығармалары жөнінде сөз
етпеген. Бұл жағдай жұмыстың ... ... ... қиындықтар тудырды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері.
Жұмыстың басты мақсаты Қазақ тарихында алтын ғасыр атанған ХХ ... ... ... ... Хамза Ықсанұлы Есенжановтың «Ақ
Жайық» трилогиясының тарихи шындығы мен ... ... ... ... ... тарихына барлау жасау арқылы Қазан төңкерісінің сырын
ашып, сол оқиғалардың бел ... ... ... ... ... көркем шығармада дұрыс берілгеніне көз жеткізу. Осыған
байланысты төмендегідей ... шешу ... ... ... ... төңкерісінің тарихын, трилогияда берілген
оқиғалармен салыстыру;
– Төңкеріске қатысқан тұлғалар өміріне тоқталу;
– Өмір шындығын өнер шындығына ұштастыра ... ... ... нысаны.
Х.Есенжановтың «Ақ Жайық» трилогиясының тарихи оқиғаларын саралап,
тарихи ... ... ... ... әдеби туындыға айналдырғанына көз
жеткізу зерттеудің нысаны болып танылады.
Зерттеу пәні.
Қазан төңкерісі ... ... ... ... ... ... қаламының шеберлігі зерттеу пәні болып табылады.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы.
Зерттеу ... ... ... ... бір ... «Ақ ... трилогиясының қалай жазылғаны сараланады. Трилогияға
арқау болған тарихи оқиғаларға белсене қатысқан ... ... ... ... ... ... ... игергенін барынша дәлелдер
келтірдік.
Зерттеу жұмысының материалы ретінде Хамза ... «Ақ ... ... ... қайраткер Х.Чуриннің «Дауылды жылдарда»
атты еңбегі, ... ... мен ... материалдары алынды.
Зерттеу жұмысының әдіс-тәсілдері.
Зерттеу жұмысында алға қойған мақсат-міндеттерді шешу, ... ... ... ... ... жүйелеу, талдау, салыстыру,
баяндау; авторлық сөз қолданыстарын тексеру әдіс-тәсілдері қолданылды.
Зерттеу тақырыбының теориялық және әдістанымдық негізі.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... тәсілін, жазушылық шеберлігін зерттеу нәтижелері
автордың әдебиеттегі орын анықтауға мүмкіндік береді. ... ... ... көркем туындыда шындықты сақтай білген шынайылығын, сюжет
құру, кейіпкерді сомдау ерекшеліктерін анықтауы ... ... ... ... лабораториясы тұрғысынан толықтырылады.
Ғылыми жұмысты жазу барысы мен әдеби сараптамалық талдаулар кезінде
жұмыстың теориялық негізі ретінде ... ... ... ... тағы басқа зерттеу еңбектердің ғылыми ... ... ... ғылыми-тәжірибелік маңызы.
Зерттеу жұмысында алынған нәтижелер мен қорытынды ... ... ... ... тарихы, жазушы шеберлігі атты пәндер бойынша арнайы
курстарда, практикалық ... ... ... ... көмкеші құрал ретінде пайдалануға болады.
Жұмыстың құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, қорытынды
және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. Тарихи тұлғалар және ... ... сөз ... ... ... яки, өзгелерін өз
алдына қойғанда, шындық пен сырға, ой мен ... ... мен ... пен ... толы бір ... бір диалогия – біріне-бірі
жалғаса, бірінен-бірі туындай тұтасқан бес том ... ... ... ... ... ... сөз зергері – Хамза Ықсанұлы
Есенжановтың «Ақ ... ... ... тұлғалар мен оқиғалар
желісіне ойыспас бұрын шығарманың азылу тарихына тоқтала кетсек. ... ... алға ... басты мақсаты «Ақ Жайық» оқиғасын
көпшілікке ұсыну болғандықтан бас кітабының ... өз ... ... жатыр, сондықтан жазушы өмірінен бастаған жөн болар.
Хамза Ықсанұлы Есенжановтың 1908 жылы 23 желтоқсанда ... ... ... ... №1 ... ... Орал облысының Ақ Жайық ауданына
қарасты Ленин атындағы ... ... ... дүниеге келді. Атасы Есенжан
Жүнісбаев өзінің сегіз баласын да ... ... орта ... ... ... бір ... Ғалымжан Есенжанов орысша оқып 20-жылдары
Жымпиты ... ... ... орнатуға белсене араласқан. Енді бірі
Хайыржан мектепте оқытушы болып қызмет ... ... ерте ... ... ... ... жұмыс жасайтын Хайыржан ағасының ... ... 1920-27 ... Жымпитыдағы жетіжылдық мектепте білім
алады. 1927 жылы ... ... ... 1928-29 ... ... ... соң Қазақтың Абай атындағы Мемлекеттік педагогикалық
институтында оқып, оның тіл және әдебиет факультетін 1933 жылы ... Осы ... ... оқу ... ... ... ... мен
қызығына қатар төзген замандасы, академик М.Қаратаев: “Сырт көркі де ... де таза ... ... ақ жаға көйлек киіп галстук тағатын да сол
жалғыз Хамза. Бұл оның ... ... өсіп ... ... бір ... түскен жас екенін аңғартатын еді.
Қаламының желі бар жас ... ... ... ... ... Жансүгіровтің қарамағында аз уақыт хатшылық қызмет те
атқарғаны есімде. 1932 жылы сахнаға қойылған Ғұзайыр ... ... ... ... дейтін мақала жаздық. 1933-34 жылдары екеуміз қосылып
бастауыш сыныптарға арналған оқулық кітабын шығардық” /1.9/,-деп ... 1934-36 ... ... ... аспирантурада оқиды. Тіл,
тарих, әдебиет институтының аспирантурасында бір жыл оқығаннан кейін
келесі жылы Мемлекеттік өнер ... ... ... ... 1936 жылы күзде қайтқан бетте өнертену ғылымын меңгерген жас
маман әуелі ... ... ... және өнер ... 1937 жылы ... мемлекеттік филормониясының директоры. Әрі осы
жылдары Абай атындағы педагогикалық институтында орыс әдебиеті тарихынан
сабақ береді. Кейін Қазақ ... ... және ... ... директоры.
Балалық шағы ескі ауылда басталып, жастық шағы төңкерістің ... мен ... ... ... ... ұлы ... мен қым-қуыт
тап күресі жағдайында өтіп, екі дүниенің мол өмір материалын балғын ... ... ... ... ... ... ... Бұл сұраққа
жазушы:
“Бір кезде Жәлен Аймурзин ... ... ... ... ... газетінде жиі басылып жүрді. Бұл ақынның көп ... ... ... ... ... ... ... сатылып кететінін, бұл ауыр
халдің сол кезге дейін ... ... ... ... ... әсер
еткен жастар жаттап алып, тақпақ етіп айтып жүретін. Сол ... ... ... жүргенде бірінші өлеңімді жаздым. Онда туысқандары ... ... ... ... ... ... ... халді суреттеген
болдым. Сөйтіп, “Жамал кетеді аулынан” деген өлеңімді “Қызыл ту” газетіне
мен де жібердім. ... ол өлең ... жоқ. Оның ... жағы әлсіз,
шәкірттік шатпақ екені басылмағанынан-ақ көрініп тұр. Алайда бұл үлкен
сабақ болды. ... ... ... ... ... ... оралып, көбірек
көшіріп пісіңкіреу әдетіне үйретті.
Өлеңмен баспа бетіне шыға ... соң тағы да ... ... ... ... сәті түсті: “Елші” деген бүркеме атпен жазған
“Алтынның қадағы алты сом” деген тырнақалды ... ... ... басылды.
Келесі жылы тағы да сол “Қызыл ту” ... ... ... ... ... ... ... ,-дейді.
Өлеңдері мен әңгімелерінің ойда ... ... ... бетінде
көрінуі 1929 жылдан басталады десек те, жазушы ... ... оқып ... ... ... ... жағасында” деген көлемді
әңгімесін “осы тырнақ алды шығармамды ... ... оқып ... ... “Жаңа әдебиет” журналының 1930 ... 7 ... ... ... қаңтармай “Қызыл құшақ” атты повесін, “Жер
шарында” атты 1 ... ... “Ол он ... ... “Труба” атты
әңгімелерін жазды.
Қасым Тоғызақовпен бірлесіп Иван ... ... ... ... ... бір ... пьесасын, А.С.Пушкиннің
“Дубровский”, И.С.Тургеновтың “Рудин” романын қазақшаға аударды. Бастауыш
және орта ... ... ... ... оқу ... мен ... құрастырды, сондай-ақ әдебиеттің актуальді проблемаларына
арнап бірнеше мақала жазды. Мәселен көркем шығарманың ... ... ... тұлғасы, әділ сын, орыс романдары туралы, сонымен
бірге түрлі публицистикалық және ... ... ... алуан түрлі ойлары жазушының мақалаларының негізгі арқауы.
Хамза Есенжанов шығармашылығы 1938-56 жылдар аралығында жеке ... ... ... ... 17 жыл ... айдауда болады.
Жазушының аяулы жары София Тастемірова естелік мақаласында:
“1938 жылдың 19 наурыз күні таңертеңгі онда телефон шыр ете ... ... ... ... ... ... лекциясы бар. Жұмысқа
кетті,- дедім. Сағат он бірдің кезінде үш жігіт сау ете ... ... ... ызбарлы. Есім шығып кетті. Сенің ерің халық жауы ретінде ұсталды.
Үйге ... ... ... тас ... ұрғанын сонда бір-ақ
білдім” /3.33/,-дейді. Бұл ... мен ... ... бір ғана ... ... ... Сөйтіп “бұрынғы Қазақ КСР НКВД Халық комиссары Замин,
оның орынбасары Володько, сол комиссариаттың төртінші бөлім ... ... ... ... ... ... ... ісі сотта қамауға
алынғаннан кейін бір жарым жылдан соң ... ... ... КСР ... әскери трибуналының соты 1939 жылғы 8-17 тамыз күндері істі
қарайды. ... бес ... ... ... ... кесіп, еңбекпен түзеу лагеріне
жөнелту жөнінде ұйғарым жасалды. Сөйтіп Хамза Новосибирск, Томск түрмелерін
көреді. 1945 жылы ... ... ... 1946 жылы ... ... Кесікті мерзімі де таяп қалған. Дегенмен көрмекке,
жолығып сөйлеспекке София Сібірге барады. Алайда ... ... ... ... ... алдында ғана босанып, лагерьден ... ... ... ... табысады” /4.9/ .
Мұнан кейінде 1948 жылы қайта ұстап тергейді. Бұл жолы әуелі бір ... ... одан ... жер ... ... ... ... Сот
шешкен бап бойынша “По жизненная ссылка. Без ... деп ... ... ... бойы ... жеріне мәңгі оралмайтынының белгісі болған соң, орыс
декабристерінің әйелдері сияқты қайратты серік етіп, Хамзаны аударған жерге
София да ... ... ... ... ... ... ... Әлихан осы
жерде дүниеге келеді. София дәрігер болып қызметін жалғастырса, Хамза ... ... ... алты айдан кейін мал бордақылайтын орынға бухгалтерлік
жұмысқа кіріседі. 1955 жылы ақталып Алматыға оралады.
Хамза Есенжанов ... ... ... ... көп жыл ... қол үзіп қалды. Енді қасірет кезеңін артқа ... ... ... қалам құдіретіне ғана бағынған жазушы көкейінде көп жылдар
бойы шермен болып ... ... ақ ... ... ... ... еді. ... Европа үлгісімен жазылған бірінші роман” деп Әуезов таныған – “Ақ
жайық” ... ... ... ... Бұл ... ... ... жазушы
Алматыға келгеннен кейін, араға екі-ақ жыл салып дүниеге келсе, 1960 жылы
екіншісі, 1965 жылы ... ... ... ... ... ... ... бас кітабына айналады. Әрине романдар тез ... ... ... қилы-қилы тарихы бар. Беттерінде жазушы тағдыры, мүлги
жылжыған ұйқысыз ... ... ой, ... ... тұр. Бұл ой ... ... жазылды?” деген сұрақ тудырады. Осы сұрақ төңірегінде жауап
берген жазушының 1980 жылғы ... “Ақ ... ... деп ... ... мен ... ... басы”, “Тебірену”, “Өмірдің өзі шығарма”
деген үш тақырыпқа бөлінеді. “Біз ... ... ... ... ... ... ең алдымен жоғарыда аталған мақаланы арқау ... ... ... ... дегенге тоқталмақпыз.
Мұның өзі де әрі кеңірек, әрі тереңірек сөз етуді ... ... ол жазу ... ... ішкі ... ... ... қатысты.
Тәңірінің күні жарқырап.
Ұйқыдан көңіл ашар көз.
Қуатты ойдан бас құрап,
Еркеленіп шығар сөз,-
дегендегі Абайдың “көңіл көзін” ұйқыдан аштырып ... ... ... ... не ... жауап бермей тұрып, “көркем шығарма қалай жазылады?”
дегенді баяндау мүмкін емес”. /5.308/
Жазушы жазудың арғы төркінін ... сәні де, мәні де ... ... ... бастайды. Өйткені ол біздің елде ертеден білім көзі – ... ... ... бала ... да жас шақта үлкендердің аңыз-әңгімелерін
тыңдамағаны кемде-кем шығар. Сол аңыз тыңдап, жыр жаттап өскен баланың ... ... жыр мен ... ... ... ... ... емес. Ол
құлақ құрышы қанғанша тыңдайтын ән мен жыр бар жерде ғана туатын рухани
ынтықтық. Бұл ... ... ... ... ... ... келіп,
жатсаң-тұрсаң ойыңда жүріп, көз алдыңда елестеп, “мен де жыршы ... ... ол үшін ... ... ... мол ұқсам” деген талпыныстан
басталады” /5.309/,-дейді.
Х.Есенжановқа мұнда талпыныс бастатқан өзі әнші, өзі өлеңші ... ... ... Ол ... ... батырын”, “Жүсіп пен Зылиха”, “Қозы
Көрпеш-Баян сұлу”, “Қыз Жібек” ... ... ... ... ... уызымен ауыздандырған” абзал жан. Бұл жырлармен қатар көпті
көрген қариялардан еститін тарихи аңыз- ... ... “Ел ... ... жылғы “Дала Низамына” байланысты аңыз Х.Есенжанов ойында әбден ... “Ақ ... ... кітабына материал болып, өлім жазасын күтіп
отырған ақ генералдар қасындағы ... ой ... ... ... да ... суреттеледі.
Балалық шақта көріп, естіп, бойға сіңген көркем сөз құдретінің өзгеше
әсер еткені Х.Есенжановты әдебиетші, жазушы болуға жөн сілтеген. ... ... бұл ... яғни, тарихи-революция тақырыбына келуіне екінші
себеп романтикаға ... жас ... ... алып ... өң мен түстей
шытырман суреттерді көз алдына тізбектей берген о ... ... ... Оның
алғашқы өлеңдерінің бірі де қызыл Армияға алынған құрдастары ... ... ... ... рет ... ... ... Аңқаты өзенінің
арға бетімен, ат құйрығын шарт түйген, ... ... сұр ... ... ... ... Мұны ел ... келіп қалды!” десті. Бірақ бұлар Қызыл
Армияның барлаушылары болса керек. Мұны жұрт әр ... ... ... ... ... ... ... Ал, көбіне-көп қару ұстап батыр
болуға әуес балалар: “Бәлшебай боламыз” деп кескекті мылтық етіп ... ат қып ... ... ... ... өзенге қарай шапқылайтын
болдық.
Ойынымыз шынға айналды: сол қыста нағыз қызыл солдаттардың өздері ... ... ... әскердің бір бөлігі Аңқаты өзеніннің Шалқар көлге құйған
жері ... ... мен ... ... мен моншасы бар мекенді жерге
жатты. Бұл жерді балық ... ... күн ... ... ... ... ... үй үш шақырымдай жоғары өзен ... еді. ... қарт пен ... ... ... басқалар бері қараған кез. ... ... ... ... ертелі-кеш қызыл әскерлер мен олардың
командирлері келіп сөйлесетін болды. ... ... ағай ... ... Аласапыран кезде Советке жаулық жасаған бандыларға қарсы
күресіп, бұл ағай апталап-айлап ұзап кететін болды. Азамат соғысының ... ... ... ... аға ... арпалыстарда да болды.
Небір шытырман уақиғалар жайында, дұшпанның қулық-сұмдық әдістері жөнінде,
астан-кестен заманның романтикаға толы ... ... ... етіп ... біз оны ... ашып ... едік”. /2.85/
Міне, шығарма жазуға үшінші түрткі, үлкен материал сол кезде ... ... ... ... ... ... балғын сезіміне бөленген оқыс
жайлары, буалдыр, бұлдыр ... ... ... пен ... ... ... ... айлар, жылдар өткен сайын, ой ... ... ... ... ... да түсе ... Оның
дәлелі жоғарыда атап өткен, 1930 жылы “Жаңа әдебиет” журналының №7 ... ... ... ... атты әңгімесі.
“Жаз күні еді. Әр жерде бүліншілік, талану, ... ... ... ... ... ... ... алып жатты” /6,36/ ... ... ... және Мүти ... екі ... ... елден алыстатпақ боп арпалысқан ерліктері арқау болады. Бандының
мылтық атуынан ауыл ... ... ... барлаушыларды тұтқындап, не
шабылудаған жау қолы, оған қарсы ... ... ... ... ... жеткізері ел тыныштығының бұзылуы, азамат соғысы
жылдарындағы халық тағдыры. Бірақ ... ... күні ... ... 12 көк арба ... те үлгерді. Қаланың күн шығыс жағына шығарып алып,
оқтан боран соққандай қылды. Күн батқанша күлін көкке ... ... ... ... ... ... дүниені қайта құруға кірісті.
Ертеңіне бірін-бірін алмаздың әлегінен, азып тозған 4 әскердің ... ... ... ... өлген адамды жиып, Өлеңтінің жағасына туысқандық мола
орнатып, 7 коммунистің ... ... ... /6.41/,- ... ... көңіл
қуантар жайды жеткізумен аяқталады. Бұл әңгімені Х.Есенжанов “азамат
соғысының ақтық айқасы ... ... бұл ... ... “Ақ ... ... жүрексіне басқан бірінші қадам сияқты” /2.86/,- ... ... ... бірі ... ... де және ... ілгері қарай
жетектей түсетіні де шындық. Бұл әңгімеден гөрі ірірек, ... ... да ... ... деген ой өзінен-өзі пайда болған да, бірақ оның түрі
де, ... да ... ... ... аса ... әсер ... жаңа ... бұзды. Ол атақты Сәкен Сейфуллиннің “Тар жол, тайғақ кешу” романының
жазылып, 1927 жылы Қызылордада ... Бұл ... жаңа ... ... ... ... болды. Кейінірек қазақ даласында ревлюция қимылын
сипаттап, Сәбит Мұқановтың “Жұмбақ жалауы” дүниеге келді. Бұл екі шығарма
жаңа ... ... ... ... ... көш ... етті.
Әсіресе төңкерістік-тарихи романның дамуына жол ашты, үлгі өнеге көрсеттті.
Кеңес үкіметін Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... бар тарихи дәурен сүрген ерлер. Арқада Сәкеннің ... ... ... мен Ораз ... ... Амангелді мен Әліби
Жангелдин, Батыста Бақытжан Қаратаев, Әбдірахман Әйтиев, Түркістанда Тұрар
Рысқұлов қазақ даласында кеңес үкіметін жарияласты. Бұл ... ... ен ... әдебиетке жол шеккелі тұрған қаһармандар. Ол сапар
діттеген ... ... ... ... ... кешуді” дүниеге әкелсе,
З.Шашкин “Тоқаш Бокинді”, Б.Тоқтаров “Жетісу жотасында”, Ш.Мұртаза ... ... ... мен терді” жарыққа шығарды.
Енді осы аталған шығармалардың қатарынан ойып ... орын ... ... ұлы дүбірді дүниеге әкелу Х.Есенжановты үлкен ой мен ... ... ... ... ... Нева өзенінен бастап бері ... өлке ... ... ... ... Оның табиғи жүрер жолы Жайық
өзенінің үсті. Азияға асатын тарихи жол да не заманнан бері осы ... ... өтіп ... Бір ... азап пен ... ... пен
зомбылықтың қақпасы атанса енді-салтанатты бостандықтың Азияға шеру тартар
жолы”.
Жалғыз-ақ бөгеліс: бұл жайлы шығарма жазу ... ... ... ... ... ... жазамын, қалай жазамын деп жүрген жүрген кезде,
кенет бір өжет ой жарқ ете қалды. Бұл ... ... ... ... жылдың март айы еді. Көп себептердің түйісіп шиеленіскен бір шағы ... деп ... ... кез оның “ұлтшыл” деген жалған жаламен ұсталу,
түрмеге қамалу жылдары еді.
Тар қамаудың ішінде еңсесін ... жарқ ... ойын ... ... ... ... ... қорабының беттеріне, газет-
журналдың қиындыларына, қол сүртілген майлы қағаздарға, әйтеуір ... ... ... ... “Ақ ... ... ... нұсқасын
жаза бастайды. Мұны 17 жыл бойы жастық ... ... ... 1947 ... рет ... ... сол жастықты үйіне көтере келеді. Бұл жайлы
жазушының жары София апай: “Үйге келгеннен кейін ... ... ... ... ... ... сөгіп, ішінен жапырақ-жапырақ, кейбірі
түтілген, ... ... ... ... ... ... реттеп
жинадық. Оларды Хамза күндіз түні отырып, үш үлкен дәптерге көшірді. ... жылы ... ... ... тергеушілер қолына түсті” /2.35/
десе, мұны Х.Есенжанов “ойға өрілген осы болашақ шығарманың бастапқы ... 1947 жылы ғана алты жүз ... ... ... - деп ... ... арымайды” дейтін халық нақылын ұран тұтқан жазушы өзінің
кінәсіз, таза, ұлтына адал екеніне ... оны ... ... ... алғашқы ойлары темір тордың ар жағында қортылған ... ... суы құла ... ... ... “ақ” сөзін қосып “Ақ Жайық” атайды.
Романның бастапқы желісі – ... ... ... ... ... ... ... өмір жалаң емес, бірнеше жандардың, әлденеше топтардың өмірімен
сомдалып, әсіресе болашағы мол Хакімнің екі інісінің есею ... ... Бұл ой 1947 жылы ғана ... ... ... ... де жазушы тағы
он жыл айдауда болды. Сонда ... жаңа ой: ... ... ... ер жетіп, әлеумет өмірінен өзіне тиісті орнын алып шығу кезеңін
суреттеу еді және ... пен ... алу ... сипаттау. Бұл идеялар
жазушыны көп толғантқанын “Ақ Жайық” жарыққа шығып, халыққа ... ... ... де ... ... ... аңғарамыз. Сөйтіп жазушының бұл
арманы да орындалып, романның аты “Ақ Жайық”, оқиға – Ұлы ... ... ... ... ... ... 1958 жылы ... кітабы, 1960
жылы екінші кітабы, 1965 жылы үшінші кітабы жарық көрді.
1-кітап “Төңкеріс ... ... ... ... дүбір, Совдеп пен
Войско үкіметінің қақтығыстары, қоғамнан бейхабар жастықтың буымен желіккен
Хакім бейнесі көрінетін бұл алғашқы кітаптан ... 1957 жыл ... ... ... ... газетінің 3- санында, “Лениншіл жас”
газетінің 5-6- санында, ... ... ... ... бір ... ... деп ... Қамауға алынған Совдеп басшылары,
бостандықты көксеп бой көтерген қазақ орыс ... ... ... ... ... ... көрінетін түрлі оқиғаларға толы екінші
кітаптан алғаш үзінділер 1959 жылы “Социалистік ... ... ... ... ... туы” газетінің бірнеше сандарында берілген.
3-кітап “Тар кезең” үлкен күрестер, ... тар ... ... азаттық аулы
көрінген жайттарға толы. Бұл кітаптан алғаш үзінділер 1964 ... ... 1965 жылы ... ... ... “Жұлдыз”
журналында және “Орал өңірі”, ... ... атты ... ... ... сай, ... ... шежіресін жасап, қазақ
даласының өзіндік сыры мол, табиғаты жағынан да, ... ... ... ... көп ... ... ... біржолата аяқ басу кезеңін тамаша
шеберлікпен баяндап беру – жазушының ... ... боп ... үш ... ... ... бес рет ... Алғаш 1958, 1960, 1961
жылдары “Қазмемкөрәдеббаспасынан” шықса, 1961, 1965, 1968 1969, 1979, ... ... ... баспасынан бөлек-бөлек шықты. 2003 жылы
“Жазушы” баспасы ... ... ... Бұл ... ... ... алғашқысынан едәуір өзгеріп шықты. Ал, соңғы яғни 1988 және ... ... ... ... ... ... Сан мен ... бірқатар өзгерістер жасаған жазушы ең алғашқы басылымда.
“Сол жылы Орал қаласында март сан оқиғаның тоғысқан айы ... ... ... ... ... Войскосының Үлкен кругы және
жұмысшылар мен солдаттар депутаттарының ... ... – бәрі де ... ... ... /8.5/ деп ... “ол ... кәрі мен жасты, әйел
мен баланы, әлді мен әлсізді тегіс қобалжытқан шақ-ты. Революция ... ... ... жан ... жаңа ... ... ... түбімен
көтеріліп төңкерілген бір дүние...” /8.6/ деп ... І ... өзге ... ... жоқ. Ал, өзге ... тараудың
ішіндегі түрлі эпизодтардың орнының ауысып кетуінен байқалады. Бұл трилогия
орыс ... де үш рет ... ... ... ... шын ... роман бізде онша көп
емес. Сол романдар қатарына өзінің “Ақ Жайығымен” үлес ... ... ... ... әр ... ... тиіс” /9.11/,- деп
Ғ.Мүсірепов баға берген романның жазылу тарихы туралы сөзімізді ... бұл ... сөз ... ... ... халық арасынан шығатынын,
оның еңбегі, өнер, оқу, үйрену, іздену, көру, ... ... ... ... жемісі екенін дәлелдейді. Екінші езілген бұқараның тұрмыс тілегінен
туған революцияның күрт қимылы өмірді де, оны ... ... да ... жібергенін, әділдік пен адалдықтың үлгісін алға ... ... ... жасағанын көрсетеді.
“Жазушылар одағының үйінде партбюро кеңесінен шыққан соң. Мен:
- Хамзеке, Сіз осы қай уақытты жазасыз? Күндіз бе, түнде ме?-дедім.
- ... ... ... ол ойланбастан” /10.11/
Иә, Сібірің үскірігінде айдауда болған жазушыға демікпе ауруы жабысқан
екен. Дегенмен ауруға мойымай үш кітаптан тұратын “Ақ ... ... ... екі ... “Көп жылдар өткен соң” романын жазып және өмірінің соңғы
жылдары “Биғайша”, “Садубек пен ... ... ... ... ... ... атты ... жазған. Алайда жазушының ... ... ... не ... не ... ... ... Ал
“Ақ Жайықтың” заңды жалғасы деп танып жүрген “Көп жылдар өткен соң” роман-
диалогиясы колхоздастыру ... ... ... ... ... ... сынды арамзалар тағдырын бейнелейді. ... ... ... ... ... ... ... Донын” қазақ
тіліне аударып, ол кісімен хат та алысып тұрған. Бір хатында: ... ... ІV ... аудару үстінде көп нәрсе үйреніп, ... ... ... болдым. Мүмкін “Ақ Жайық” атты роман жазғаным ... ... да ... жыры аталған шығармасы мемлекеттік сыйлық, ал жазушының өз
еңбегі “Құрмет белгісі” және ... ... Ту” ... ... киелі өлке тапқан ұлдың,
Жайық боп роман боп ақтарылдың.
Сен мынау ару өзен тарихы емес.
Тарихын жаздың Ұлы ... ... ... ең ... әрең
Нүктесін шығармаңның қоймаған ең /11.109/,-
дегендей шығармаларына нүкте қоя ... 1974 жылы 7 ... ... ... ... Бірақ артында жазылу тарихы азаппен қуанышқа толы, ... бір ... ... ... “Ақ Жайығы” қалды. Өйткені “Ақ Жайық”
жарыққа шығып, ... ... соң өліп ... деп ... жоқ” деген дара
шапқан дарабоз, “өлмейтұғын ... сөз ... ... ғана ... ... тума дарын сол мұратына жетті.
Қазір ұлыларын ұмытпайтын ұрпақ ... “Ақ ...... ... ... ... жолындағы қиян-кескі күрестің тарихы. Ұлы
Қазанның дүниені дүр сілкіндірген ұлы дүмпуінің тарихы ... ... ... сан ... ... ... ... күрестердің тарихы,
көркем картинасы. Мұнда Орал казак-орыстары ... ... ... ... ... жай-жапсары толық қамтылған. Орал ... ... ... солармен бірге қиналасыз. Сол тұстағы қазақ
елінің тұрмыс тұңғиығына терең бойлап шығасыз. ... әр ... ... ... әр ... ... болған тарихи тұлғадан, ... әр тип ... ... Осы ... ... түссек.
“Ақ Жайықтың” “бас қаһармандары кімдер?”, “тарихи тұлғалар тағдыры
қалай суреттелген”,- деген сауалдарға тоқталсақ. Олар ... 1918 ... ... ... ... ... Орал ... оқушылары,
Петроград пролетариатының уәкілі, ... жыл ... ... ... ... қарашекпенінің баласы және тағы басқалар.
Бірі- юрист Бақытжан ... ... ... ... ... ... ... Червяков. Сосын:Меңдікерей Ипмағаметов,
Әмірғали (Әмір) ... ... ... ... Иван ... ... Совдептің тұңғыш председателі, жалынды үгітші, шешен
Дмитриев.
Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев Қазақ Автономиялы Советтік ... ... ... қатысты. 1919-1920 жылдарда Қырғыз
(Қазақ) өлкесін басқару ... ... ... ... оған 1919 ... 24 ... ... Халық Комиссарлары Советінің
Председателі Ленин қол қойған 7374 номерлі мандат куә. Бақытжан ... жылы май ... РКП (б) ... 1907 ... Орал обылысынан Екінші
Думаға (патша парламентіне) ... ... ... ... Қаратаев
Петербургте сөз сөйлеп, ұсақ халықтарға ... ... ... отырған
зорлық-зомбылығын, атап айтқанда, жер мәселесі ... ... ... ... отырған қысымдарынашық айтып, батыл наразылық білдірді. Осы
сөзінде ... ... ... орыс ... ... ... ... танып, қазақтар орыс бауырларына ығысып жер ... ... ... ... ал қазақтарды өздерінің ата-мекенінен көшіріп жатқан
патша өкіметіне наразылық білдірді. В.И.Ленин “Орыс социал-демократиясының
бірінші орыс ... ... ... ... ... қырғыз-
қайсақ халқының өкілі ретінде төңкерісшіл-демократ Қазақтың бұл ... ... ... білдірген. 1917-1919 жылдарда Бақытжан Бисәліұлы Орал
обылысының еңбекшілері мен алдыңғы ... ... ... ... ақ ... мен ... ... революциялық қарулы
күресіне белсене қатысты.
Аты аңызға ... ... ... ... ... ... майдандарында гвардияшылармен, алашордашылармен шайқасқан ... атты ... ... ... бірі және осы бригаданың
саяси комиссары болды. 1918 жылы Оралдың ақ ... ... ... ... алып, түрмеде он бір ай ... ... ... трибуналы оны ату жазасына бұйырады. Бұл үкім 25-Чапаев
дивизиясының 1919 жылдың бас ... Орал ... ... ... ... ... ... қуып шығуы нәтижесінде ғана іске аспай қалды”
/12.130/. Осы бірі ... ... ... ... ... ... үшінші кітабында толық беріледі. Оның ату жазасына бұйырған үкімі
іске аспай түрмеден босанып, шығып өз отрядына қосылып׃
“Тар кезең өтті! Азаттық ... жаңа ... ... ... ... кеге шықты-қапастан жарық дүниеге шықты. Алайда нағыз теңдік жарығы
енді ғана басталды,-деген сөзімен роман да , ... да ... ... ... Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасының
құрылуына белсенді қатысты. ... ... ... ... ... жөніндегі Әскери-төңкерістік комитеттің мүшесі болады, оған 1919
жылғ 24 шілдеде РСФСР Халық Комиссарлары Советінің ... ... ... қол ... 7374 нөмерлі мандат куә. 1917 жылдың мамыр айынан бастап
РКП(б) мүше ... ... ... ... ... ... ... тарихшы ғалым
Б.Қойшыбаевтың «Бақытжан Қаратаев» атты еңбегінен мол ... ... ... қазақ үшін қолынан келген еңбегін, ... ... ... ... Дума ... Родзянкомен ашық тіл қатысыунан
басталатын деректі шығармадан біріншіден Қаратаевтың Кадет ... ... ... ... ... «Ақ Жайық» романында қарсы топта
суреттелетін Жанша Досұхамедов, Арон Қаратаевтармен қандай байланыстары бар
екенін, үшіншіден ... ... не үшін ... ... болғандығының
себебін табамыз.
«Немере інісі Арон Ахмедов Қаратаев Орал обылысында обрполлицейстер,
крестьянский начальник лауазымдарында жақсы аталып ... Орал ... ... ... 14.24./, десе «Жанша Досмұхамедұлы
Сейдалиннің ... ... ... ... ... ... ... әпкесі
бақытжанның жары болған.»/14.19/-дейді тарихы ғалым. Ал бұл ... ... ... ... ... партиясынан не үшін кеткенін ... үшін ... ... ... ... ... ... түсіндіреді.
Әбдірахман Әйтиевке қатысты тарихи жағдаймен, біз романның бірінші,
екінші кітабынан танысамыз. Онда Әбдірахман жаңа ... ... ... өзенін жайлаған елге үгітші, ақ казактарға қару жеткізбек болған
жасақты тұтқындаушы ... ... ... ... ... ... сай, біз ... кедейлерді елеп, бірінші рет ақыл айтқан
жампоз ... ... ... ... және ... да ... ... қаруларыңды тастаңдар,-деп Әбдірахман ... ... ... ... ... ... романнан көрінген Әбдірахман
Әйтиев өміріне тоқтала кетсек.
Орал обылысының жалынды ... ... ... 1886 жылы ... Орал ... ... ... Сүгірбай ауылында кедей шаруаның
жанұясында туған. ... ... өте ... ауылға сыйлы адам
болған. Тұмыс жағдайының ауырлығынан күні-түні шаруашылықпен айналысып, ... ... ... Көз ... ... ... ... қиындықтан шығуына адалдығы кері әсер берген. Ауыл Әйті ақсақалды
«Пірадар» атап кеткен екен.
Кейін Әбдірахман жалаңаяқ жүрген ... ... ... ... ... келтіреді: «Әй-әй-әй!» – деп айқайлағанда менің дауысым ... ... ... ... ... ... ... тіреліп,
қайтып келіп, көл жағасындағы өсіп тұрған жасыл қамыстар арасына сіңіп
кетеді.
Менің далам осындай! Менің ... ... Ол адам ... күшейтіп, он
есе ұлғайтып, таратады, ал ... ... ... ... басып, қиын
жағдайда тіреуші болып, қанаттандырады. Бұл менің балалық, жастық ... Бұ ... ... ... ... Әбдірахман жеті жасынан бастап
әкесіне ... ... ... бағады. Ерте көктемнен басап күздің соңына
дейін отарды Жайық, Аңқаты өзендерінің, Шалқар көлінің жағалауына жайып,
бағады. Он жеті ... оны ... ... ... ... ... ... «униерситет» – елдегі жоқшылық пен жайылып кеткен әділетсіздікке
оның көзін ашады./16.12/
Он ... ... ... ... бір ... ... орыс-қазақ
мектебін бітіргеннен кейін Әбдірахман одан әрі ... ... ... ... ... ... іс жүргізушісі,
кейін ауылдық және болыстық хатшы болып ... ... ... еңбек
адамдарының қандай қиын жағдайда өмір сүргенін көріп түсіне бастайды:
Айнала қаптаған заңсыздық, ... пара алу, ... ... ... дөрекіліктері. Сонымен бірге оның келешекке сенімі, бостандық
пен жарқын өмірге жетуге деген үміті арта түседі. Көп азапты көрген ... ... ... мен бас ... ... оның ... жылы арта ... Орал да шетте қалған жоқ. Қалның жұмысшылары,
кедейлері, демократияны ... ... ... ... ... ... Осы 1905-1907 жылдары Ә.Әйтиев қаланың
большевиктерімен жақындасып, байланысады. Жұмысшылар мен интеллигенцияның
астыртын жиналыстарында арғы ... ... ... ... ... ... ... күрес жүргізеді. Сол жылғы қыркүйек айында
еңбекшілер оны тұңғыш рет обылыстық Кеңестің құрамына сайлайды, ал ... ... ол ... ... комитеті төрағасының орынбасары және
Қорғаныс комиссары болып сайланады.
1918 жылы 29 ... Орал ... ... казак билеп-
төстеушілерінің контрреволюциялық ... ... ... ... ... ... көшіп, ақтардың тылында жасақ құрады. ... ... ақ ... ... ... ... ... жойып жіберіп отырады. 1919 жылығ қаңтар
айындаөзінің ... ... ... ... ... ... солармен
бірге Орал қаласын азат етуге қатысады. Ақ казактар Орал ... ... ... ... ... ... комиссияның оперативтік-құпия
бөлімінің меңгерушісі болып ... ... ... ... ... ... әшкерелейді.
Чапаев дивизиясымен бірге жауға қарсы шайқаса жүріп, Ә.Әйтиев Либщенск
қаласын алғаннан кейін осында уездік револяциялық комитеттің бастығы ... жылы ... 4-нен 5-не ... ... ... ... төрағасы Чапаев дивизиясының штабымен және осы ... ... тізе ... ... ... ... ... тойтарыс берді. Осы ұрыста ауыр жараланған Әйтиевті достары
бір кедей шаруаның үйіне жасырып аман алып қалады.
1919 жылы Халық ... ... ... ... ... ... ... Ә.Әйтиев Қырғыз (Қазақ) өлкесін басқару жөніндегі
Әскери-төңкерістік комитеттің мүшесі болып тағайындалады. ... ... ... ... Қырғыз (Қазақ) Әскери-төңкерістік комитеттің
Ішкі істер комиссары, Республиканың ішкі ... ... ... ішкі ... ... ... және басқа да қызметтер атқарды.
Әдірахман Әйтиев 1936 жылы Жамбыл қаласында қайтыс болады./12.131/
1918-19 жылдары ақ гвардияшылар мен алашордашыларға қарсы кескілескен
күрес ... ... ісі үшін ... ... ... ... большевиктің
енді бірі Меңдікерей Ипмағамбетов. Орыс-қазақ ... ... ... ... ... ... ... селолық әкімшілік орындаранда
хатшы болып қызмет істеді. Патша самодержавиесі құламастан көп ... ... ... оянады. Ол орыстың кедей шаруаларының,
жұмысшыларының жәй-күйі қазақ еңбекшілерінің ... ... ... ... «Алаш Орда үкіметі» мен оның ... ... ... ... ... жауы екенін тез түсінді. Сөйтіп Меңдікерей
Ипмағанбетов револяциялық күрес ... ... ... ... де, бай-феодал шонжарлардың да тәртібіне мейлінше қарсы болды.
Бірінші ... ... ... ... ... ниеттегі
солдаттар оған үлкен ықпал жасады. Советтердің 1918 ... ... Орал ... съезіне делегат болып қатысты, ал бұл съезд Орал
большевиктерінің ұсынысы бойынша бүкіл өкімет Советтерге берілсін, ... ... (ақ ... ... үкіметі тұтқынға
алынсын, «Алашорда» әкімшілігітаратылсын деп қаулы ... ... ... бұл ... үзеге асыруға мүмкіндік болмағаны, 1918 жылы
наурыз айының 28-нен 29-на қараған түні Оралдың ақ казактары ... ... ... ... ... ... айтылды. Сол
кезде облыстық Кеңестің кейбір ... мен ... ... ... ... ... көшті. Солардың арасында Ә.Әйтиев пен
М.Ипмағанбетов те бар еді. Бұлар Жайықтың арғы ... ... ... ... орыс ... болшевиктік үгіт жүргізді, ақ гвардияшылар, ақ
казактар ... ... ... ... ... ... әшереледі.
Ә.Әйтиев пен М.Ипмағанбетов атыртын жау тылына өтіп, Ақтөбе (Орынбор)
майданындағы Қызыл Армияға келіп ... 1919 жылы ... аяқ ... ... қаласына келіп, Торғай обылысының партия ұйымымен ... ... ... ... ... Ә.Әйтиевпен
бірге ауылдарда қазақ еңбекшілерін ақ гвардияшылар мен ... ... ... үшін ... Жайықтың арғы бетіне жіберді. Мұнда
астыртын партия, кеңес ұйымдарының бұқара арасындағы ... да ... 1919 жылы ... ... аяқ ... Орал ... азат ... кейін
обылыстық комитет құрылды. М.Ипмағанбетов, Ә.Әйтиев, Б.Қаратаев және тағы
басқалар осы комитеттің жанынан құрылған ұлт ... ... ... ... ... комитетттің тапсырмасы бойынша Темір уезіне
кетіп бара жатқан жолында М. ... ... ... ... ... ... Жымпиты түрмесіне жөнелтілді. Қызыл Армияның
тегеурінді шабулына төтеп бере алмаған ақ гвардияшылар өздерінің орталығы ... ... қаша ... ... жуық саяси ұтқындарды, соның
ішінде М. Ипмағамбетов пен оның жолдастарын да ... ... ала ... аялдамалардың бірі – Жаңакөл ауылында 1919 жылдың 19-шы қарашасына
қараған түні тұтқындар Меңдікерейдің ... ... ... ... ұшырайды. Сөйтіп жалында большевик Меңдікерей Ипмағанбетов 41
жасында Кеңес үкіметі үшін күресте ақ ... ... қаза ... ... бас ... ... ауыр ... жығылып көп
уақыт өз тобына қосыла алмай жүруімен “Төңкеріс үстінде” атты 1-кітаптың
үшінші тарауында И.Быковпен жасырын тапсырманы ... ... ... ... ... ауыр ... ұшырауын: “Меңдікерей істің қиынға
шапқанын сезе қалды да, аттан ... ... ... ... бір казакты сол
қолымен сермеп жіберді, өзі ырғып ... ... Осы ... ... ... қылыштарын көтеріп жаудың үш-төртеуі аттарын желдірмелете төніп
қалып еді” /15.37/,-деген ... ... ... екінші тарауында өз тобына қосылған жасырын, астыртын
жағдайда жұмыс жасап жатқан тұлғасымен танылады. Мысалы: ... ... ... ... Осы ... жөнінде бір әңгіме біліп
қайтсақ болар қаладан? Бәрібір “қалаға барамын, мектебімді көргім келеді”,-
дедің ғой. Хакім ... изеп “ - Өте ... ... ... /15.46/
Ал Орал совдепі атқару комитетінің төрағасы Петр Иосифович Дмитриев
бейнесі тарихта ... ... ... ... да дәл сол ... ... П.Дмитриевке қатысты тарихи дерек. Енді ... ... ... ... “Тар кезеңнің” соңғы тарауында Ораз бен Хакім
диологы арқылы:
“Пішен базарының алдында 25 дар ... ... ... ... ... ... түні камерада у ішіп өлген”,-деп берсе, тарих мұны:
“советтердің мүшелерін, партия, ... ... ... ... ... З.Полвинкин, П.Нуждин, мұғалім Червяков дарға асылды, облыстық
советтің председателі П.А. ... ... у ... ... ... бұл кейіпкерлері- өмірде болған ... ... ... Қажырлы Әйтиев пен Епмағамбетовтің, ... мен ... ... ... сырланған, жұмырланған бейнелер.
Қазақ АССР-інің тұңғыш заң халық комиссары, бұрынғы халық мұғалімі
Ғұбайдолла Әлібеков ауқатты жанұядан шыққанына ... ... өмір ... ... ... жаңа ... болған адам, мектеп мұғалімі болып
жүргенде-ақ патша самодержавиесін жек көрген. Ол сол кезде-ақ ... мен ... ... ... өкіметінің, оның чиновниктері мен қазақ
байларының зорлық-зомбылықтары ... ... ... ... ... жылы ... өкіметінің құлауы жаңашыл бағыт ұстанған ммұғалімге
қанат бітіргендей болды, ол халықтардың бостандығы мен тәуелсіздігі жөнінде
қызу үгіт ... Көп ... ... ... буржуазиялық Уақытша
үкімет саясатынан түңіліп, Орал ... ... ... ... ... ашықтан-ашық қарсы шықты, алашордашылармен одақтасқанақ
казактардың «Әскери үкіметіне» де ... ... ... да қазақ
интеллигенті большевиктер партиясының саясатын қолдады. Оның ... ... Қапи ... Әлиасқар Әлібеков, Молдағали Жолдыбаев,
Меңдікерей Ипмағанбетов тағы басқалар болды.
Ғ.Әлібеков Алашорда үкіметіне күшпен бағындырылып, қызмет етіп ... ... ... бірі ... ... және ... ... оларға қарулы көтеріліс жасап, қызылдардың жағына шығуға
кеңес береді. Бұл жұмыста оған ... ... ... Осы ... ... қаласында Алашорда солдаттары көтеріліс жасап,
«үкімет» мекемелерін ... ... ... мен ... юнкерлік мектебі орналасқан Ойыл поселкесіне қашып барды.
Көтеріліс жасаған 300-дей солдат Қызыл Армияға қосылу мақсатымен ... ... ... ... ... ... жоқ олар ... – Орал
арасындағы телеграф сымын үзіп кетуді ... ... ... ... ... ... ... Ойылдан шыққан жазалаушы
отряды көтерісшілерді Темірге кетіп бара ... ... ... ... ... жатқан жерінде басып қалады, оларды жазалап, ... ... ... ... ... жаншып тастайды.
Көтерілісшілерді ұйымдастырушылардың бірі Меңдікерей Ипмағанбетовты
тұтқынға алып, конвоймен Гурьевке ... ... ол ... ... ... ... лагеріне жетіп үлгереді.
Ғ.Әлібеков қазақ ауылдарында ақ гвардияшылар мен алашордашыларға қарсы
астыртын жұмыс жүргізе береді. 1919 жылы Ғ.Әлібеков РКП (б) ... 1920 ... ... ол ... (Қазақ) өлкесін басқару жөніндегі
Әскери революциялық комитетте жұмыс істейді, ал сол жылғы ... ... ... ... ... ... Әскери революциялық комитеттің
мүшесі болып тағайындалады. 1920 жылы Ғ.Әлібеков Қырғыз ... ... ... ... ... комитеттің төтенше өкілі және Ерекше
комиссияның төрағасы болып Кеңес өкіметін ... үшін Адай ... ... Кеңес үкіметін орнатады. Сол жылы қазан айында өткізілген Кеңестердің
Бүкілқазақстандық Бірінші құрылтай съезіне Жымпиты ... ... ... ... Қазақ АССР Орталық Атқару Комитетінің мүшесі және Заң
халық ... ... ... ... ... ізгі ... ... алтын әріптермен
жазылған Ғұбайдолла бейнесін Хамза Есенжанов трилогиясының ... ... ... жан-жақты ашады.
«Ана төренің басын кесіп алып, қанжығама байлап жүрмесем, менің ... ... ... ... ... ... кәрікөз мұдасы, жөн сілтер
ағасы ... ... ... бой ... Ғұбайдолла, үшінші кітаптың
алтыншы тарауында: «Әр басшының бір көз тіккені бар. ... ... ... ... ... ... ... қауіптенетіні Ғұбайдолла учитель
еді.»,/13.107/
Белгілі Қособада өткен оқымыстылар съезінде ... ... және ... ... қарсы шыққан Меңдікерей Епмағанбетов,
тобына дәм бергеннің бірі осы Ғұбайдолла Әлібеков ... да, ... бұл ... иек сүйеген жасамыс адам екі жаққа да қосылмай елдегі ... ... ... Ол ... ... жасырын отряд құру ісіне араласты,
астыртын елдегі дос-жаран жігіттерін өз төңірегіне ... ... -деп ... ... ... тапсырмасымен келген Қаржауовтың
Ғұбайдолламен болған диалогтарымен ... Осы ... ... «Күрестің межесі тек қылыштың жүзі емес. «Тар кезең» атты
үшінші кітапта жазушы сана күресі көзқарас ...... ... ... ... Ол ауыл ... ... мен Жанша ханның жәрдемшісі
Қаржауов тілге келіп, бет шарпысқан диалогтары. Бұл диалогтар – әр ... ... ... ... ... ел ... ащы шындығы
көрінген өмірлі эпизодтардың бірі»,-дейді.
Ал, ... ... ... генералдар мен атамандар, ... ... ... мен ... ... қандай болса,
кітапта да өз рольдеріне шақ бейнелерін ... Олар ... ... ... ... түскен Халел мен Жанша Досмұхамедовтер.
Әсіресе, Жанша бейнесі ... Ол ... де көз ... Тарих “желі”
басқаша соға бастағанын да сезеді. Өзінше дала ... ел ... ... ұлы ... тік ... ... іштей қосылмайды.
Толғанысы да тереңірек, мінезі де бір қалыппен піше салған ... ... ... ... оның өз алдына “Уалаятын” құруға ... Осы екі ... ... ... ... Досмұхамедовтер фамилиясы бір болғанымен туыстық жағынан
бір-біріне мүлде жуыспайтын адамдар”.
Жанша ... заң ... ... ... ... ... ірі
ғалым, қоғам қайраткері, Совет үкіметінің нығаюына елеулі үлес қосқан адам.
Жазушының “Ақ Жайық” ... ... де алаш ... ... ... ретінде суреттеледі. Аумалы-төкпелі заманда олардың қателігі
де болған шығар. Алайда екі азаматтың да ... ... ... үшін ... ... Хамзекең білмеді дей алмаймын. Осы кітапта олардың бейнесі
толыққанды түрде ... оған ... ... ... темір құрсаудай қысқан
“көреген” саясатымыз айыпты шығар. Егер ... ... ... ... ... ... тарих қалтарысында қалған ақиқаттар да ашыла түскен болар еді-
ау” /17.4/,-дейді.
Сонымен ... қыл ... ... күресте өз басына сауал ... орға ... ... ... тар өрісте, баққұмар полковник ... ... ... ... ... және әрі қу, әрі ... жылмақай
старшин Жол, былқылдақ доктор Ехлас. Осы топқа жататын ... ... ... ...... қажы ... ата аруағына
жығыла табынады, пір ... Өз ... ... күмәндәнбайды,
сиынып отырған құдайының өзі сол. Кесімі ... ... ... ... ... ... бар бедерлі бейне. Тең-теңімен, тезек қабымен. Жасақшылардың
қанды қырғынын юнкерлер басы Әзмұратовпен ауыз жаласып ... ... ... ... пен ... бір жардың, бір былықтың
жиегінде тұр. Абылаев - ... - ... ... ... ... Песков бұлардың бәрі біріне-бірі сүйеніш, революцияның
сұрқия, қаскөй, ... ... ... таяқ ... Бақыны оққа байлап, Қален учительді
айдаттырған сұмдық ... да ... ... ең қимас, ең жақын
жандары ағасы Нұрым мен сүйген қызы ... ... ... ... жау ... Ал, ... ... ошағы ортасына түскен бақытсыз
отбасы –сыбызғышы Қайыпқожа, ... ... ... ... ... құрбаны
аңқау, аңға, тірі шыбынға жамандығы жоқ, ... ... ... ақ ... ... Мұның бәріне себепкер ескі тірлік, қара ниет қатыгездік
қонысы, ізгілікке қасы ... ... ... ... ... мен ... ел ... таянышы - Шұғыл қажы еді.
Халық қозғалысында түрлі топтардың күреске шығатыны анық. “Ақ Жайық”
романында ... ... ... орыс, қазақ шаруалары сол ... сай ... ... өз ... ... ... кейіпкерлердің бірі
шалқар көлінің шабағын талшық қылып ... ... еті көн, ... тері ... ... – Қажымұхан. Оны біз трилогияның алғашқы қос ... ... ... ... ... да ... ... өзен сағасын
темір тормен буып, тастаған бай тұқымының ... ... ... “Қойды да серке бастайды, бізге де бастайтын ... ... ... ... қара ... Қажымұхан әділет сөзін Ә.Әйтиевтен
естиді. Осынау қысыл-таяң шақта озбырлық пен әділетсіздікке қарсы ... тағы қуат алып ... боп ... ... ... ... съезіне қатысады. Бұл – оның ... ... нұр ... ... бір жиын болады.
Романда бұл оқиға Қажымұхан характерін ... ... ... ... ... ... көргеннің бәрін зердесіне түйіп алуға
ұмтылады. Өйткені, артында ертең елге ... ... ... ... ... ... халықты біріктірген беделді мәслихаттың ... ... ... ... кеп: ... ... аудың көзіне тұрмайтын ... ... ... орыс ... кім? ... жандардың бәрі
кісі көрмегендей соған көзін тіге қалыпты ғой” /15.85/ деп ... “Ал, анау ... ... ... шат ... қара кім болды
екен? Елу басы ма екен, жүз басы ма екен?” /15.86/-деп ... ... ... бұл ... бір ... құдірет қонды.
Жазушы бұл кейіпкер арқылы надан ауыл ... ... жаңа ... ... ... ... ... Қажымұхан-Әбдірахманның
шапағатын өзімен ала кетіп, шалғайдағы жаны жаралы жандарға жеткізетін ел
арасындағы оң көзі.
Романда қарапайым халық ... ... ... ... ... бір жігіт бар. Ол Мәмбет Оразбайұлы. Күрмен ... ... ... ... бақаншыларының астынан аударып мініп, тірі пендеге ... ... ... ... ол тек ... бір ... ... ескі
кектің жарасы, намыс жетегімен ғана жүрген жоқ. ... ... ... Сондықтан азамат соғысының отты ... көп ... ... ... алашорда әскерінің бір шоқпары подполковник
Кириловтың қол-аяғын байлап, есінен тандырып кететін Мәмбеттің ожар ... ... ... сыйыспас бір бет бітімінен туды. ... ... ... ... қанжығама байлап жүрмесем, менің Мәмбет ... ... ... ... Осы үшін де ол жауларының, Маймақовтың,
Кирилловтың, Аран төренің түсінігінде – ... ... ... іздеген
Мәмбет кейін қызыл Армия отрядына келіп қосылады. ... ... ... сол ... стихиялық әрекеттердің бір ірі
үлгісі.“Мәмбет - өз заманының талай ... ... ... жүріп ақыры
өмірдегі өз ұясын, қонысын тапқан сахара ... ... ... ханның жасағына елден жігіт жинап жүрген шабармандар алдап
әкелген Кәрімғали, зорлап алып келген ... ... емес хан ... мүлде ойында да жоқ боп ... ... ... келесі бір
кейіпкері адамгершілік, адалдық үлгісі –Жүніс қажының баласы – ... ... ... қаһарынан қашып қалаға кеп, ақыры асығып жүріп аңдамай жау
әскеріне жазылып ақыры өлімнің құрығына іліккен ауыл ... ... ... ... кітапта контрреволюциялық бүліктен
кейін жасырын атпен, құпия ел аралай жүріп дала қазақтарына ауылдағы ... ... ... ... ... ... үлкен
өзгерістердді дайындаған Ә.Әйтиевтің сатыртын істері мен Шұғыл тұқымының
озбырлығына қарсы бас көтеріп, ... ... ... ... ойлы ... - Шұғыл қажының антиподы. ... ... ... бірте-бірте
қалыптасып, кейін революцияның мықты бір ... ... ... кеткен
Хакім Жүнісовтің әкесі. Ол ғылымның, білімнің болашағын таныған. Ата салтын
сақтай отырып, бірақ ... ... ... ... ... ... ... біте қайнасып кеткен. Большевиктермен іштей тілеулестігі де ... ... ... ... Хакім бейнесі жөнінде әңгіме басқарақ. Ол – жеке бір ... ... яғни көп ... бар ... ... ... Бұлай ету – Хакімнің романда көтеретін ... аса ... “Ол ... ... ... және ... ... делінген
үш кітап бойындағы алуан-алуан іс-әрекетте өсіп, буыны бекіп, небір ... ... ... тиіс еді. Бұл үшін ... әрі ... әрі
саналы, үлкен мақсаттан айнуды білмейтін, керегінде ... де ... де ... ішкі ақ ... ... мен сырт ... де тең түсетін
көрікті болуға тиіс деп түйдік. Сонда ғана революция туын тік ... ... ... ... ... ... ... қой. Осы мақсат орындалды
деп ойлаймын. ... ... ... ... әсері мен өз бағасын жазатын
көп ... ... ... ... ... ... күнде пенсионер,
Көкшетаудың Қызыл ту ауданында тұратын Қайырбек Өтеубаев ... ... ... ... пен ... ... ардақты жан” деп жазыпты”
/2.89/.
Совет өкіметі орнап, нығаю кезінде заң қызметкерлері, әсіресе, езілген
еңбекшінің мүддесін ... ... заң ... ... ... ... болды. Сондықтан да Хакім бейнесін сөзбен кетелегенде
автордың көз ... төрт ... ... жылжымастан тұрды. Олар: Сермұқан
Бекбатыров. Бұл азамат қайратты, саналы, ... ... ... жолына
ерекше берілген білімді юрист. Бері келе заң ғылымдарының кандидаты атағына
ие болды. “Тар жол, тайғақ ... ... ... оның адал ісі ... емін атап ... ... – Қадыр Матжанов, уездік прокурор болған,
кейін партия ... ... ... ... істеген, соңғы қызметі
Аякөз аудандық ... ... ... ... аса ... ... жан
болған. Үшіншісі – көп жылдар уезде сот пен прокуратурада жауапты қызмет
атқарған, өзімді тәрбиелеп үздіксіз ... ... ... ... ... Есенжанов. Төртінші – прокурор Қазкен Ақжаров. Көкшетаулық кедей
шаруаның ... ... ... ... ... ... Жалақорлық ашық та
жабық та үстінен арыз ... ... ... енді тұтқынға алдырамыз
деген түні Орал қаласында атылып қалды. Москвадан ... ... ... ақ ... ... ... ... Осы төртеуінің ісі, өмір жолы, ішкі
рухани көркі мен сыртқы сипаттары Хакім ... ... ... ... ... кірпіш тастай қалана берген. Бұл кейіпкер ... ... ... ... шатастырмаймыз. Өйткені оның кемелденген
“Ботакөздегі Асқарға ұқсағанымен ол ... ... ... ... революцияға
түзу келген кісі емес, оның жолы –ауқатты қажы баласының көп ... ... ... ... ... жастық жолы”
/19.4/.
Романда Хакімнің бірге реальное учелищесін бітірген, М.Ипмағамбетовтың
баласы Әмірдің де күрескер отансүйгіштік ... ... Ол да ... жас, ... Хакімдей емес революцияны ерте түсініп ол ... ... ... ... ... ... науқас әкесіне қамқор бола
жүрген ... көп қыры ... ... Х.Есенжановтың соңғы
мақаласына сүйенсек Әмір Ипмағамбетов кешеге дейін өмір сүрген ... өз ... шақ ... роль атқарған қаһармандардың бір
сыпарасы осы күні бар. Олар сексенге келген Иван Лазеревич Белан ... ... орыс ... шот ... кең иықты алып жігіт екінші
кітаптың соңында үлкен күрестің басшысы. ... ... ... ... Хакімді хан әскерінен құтқаруға септігін тигізіп трилогияның
соңында Әйтиевтер ... ... ... ... ... ... ... Құрмаш Бақиев. Аты аталған еңбекші халық уәкілдерінің сыр-сипаттары
мен мінездерін, ісі мен ... ... ... ... де ... ... кезеңнің үлкен бейнесін толықтыра түсуге қажет
болған эпизодтық рольдердің бірі ... ... ... ... әр ... де қызмет етіп жүр” /2.90/.
Төңкерістің бел ортасында болған Х.Чурин мен ... көз ... ... ...... жас ... Әмірғали
Ипмағанбетов туралы қарт большевик, белгілі қоғам қайраткері Ә.Әйтиев ылай
деп ... «Он жеті ... ... ... ... ... 1918 жылы Орал ... ауылдарында өткен жасырын
жиналыстарда Кеңестерді жақтаған саяси ... ... ... ... ... ... Осы кезде ол Бұлақтысай Кеңесінің
мүшелегіне сайланып, оның секратары болды. Бұл қос үкіметтің кезі ... ... ... ... ... әкімдері – Алашорда үкіметі, екінші
жағынан – Саратов, Орынбор, Орал қалалары большевиктерінің жасырын ұйымдары
қолдап отырған – ... ... жылы ... ... ... ... ... үгітші болып істеді. 1919 жылдың көктемінде, ревалюцияны жақтайтын
ауыл кедейлерінің көпшілігі алашордашылар мен орыс ... ... ... ... кезде, Ә.Ипмағанбетов ... ... бірі ... Олар ... ... ... қару ... да, Қызыл Армия бөлімімен байланыс жасады, солардан көмек алды.
1919 ... ... ... ... ... соғысына қызыл
партизан болып қатысты. Ә.Ипмағанбетов 1920 жылдан комсомол мүшесі, 1921
жылдан КПСС мүшесі. ... ол ... ... ... көзге түсіп, әке ісін жалғатырушы Әмірдің күрескер тұлғасы
екінші кітаптың соңғы тарауында ашылады. Орал казактарының жүздігіне Жайық
жағасындағы орыс ауылдарында ... ... ... ... ... ... ... шапқан аттылы Әмір еді де, ал оның соңына
түскендер казак жүздігінің алда келе ... ... ... ... ... ... ... ұзақ кете алмай зығыры қайнап келген Әмір,
кешеден бері, томағасын сыпырып алған бүркіттей жаутаңдап ... ... Орал ... ... ... орнату жолындағы
күрестердің көркем картинасы. Олай болса оның тарихи негізі аталмыш ... ... ... ... ... ... ... үкіметінің 1868 жылғы «Дала обылыстарын басқару
туралы Уақытша ережесіне» сәйкес құрылған. Облыс төрт уезге бөлінеді: ... ... және ... ... ... приставы қосылған.
Бүкіл Қазақстандағы жағдай сияқты, орал обылысында да Ресейдің ... ... ... ... ... Бұл тәртіпті
казактардың қарулы күштері, отаршылдар – кулактар мен ... ... ... және ... биік ... қолында болды, ал ол
тікелей Ресей Ішкі істер министріне бағынған./16.9/
Патша жүргізген билікке ... ... ... ... ... ... ... құлатылуымен тынған буржуазиялық төңкерістің ... ... Осы ... кейін де шаруалардың, жұмысшылардың
жағдай түзелмей, ел ... ... ... ... ел ... ... ұйымдар құрылады. Бұл аталған ұйымдар ... ... ... жүргізіп отырған саясатқа қарсы бой көтеріп, қарапайым халық
мүддесін қорғайтын Кеңес үкіметін құрмақ Ленин идеясын ... ... ... ... ... орталықтарында құрылып жатқан Кеңестер ұйымы
Оралда да бой көтеріп, 1917 жылы қыркүйекте Орал ... ... ... ... ... Кеңес өкіметін орнатудың негізі қаланды.
Осы съезде жұмысшы, шаруа және солдат ... ... ... ... ... сайланды. Обылыстық Советтің ... ... П.И. ... ... ... ... ... Мұнан кейін болған съезд ... ... ... біз ... отырған романан көрініс табады.
Оралда 1918 жылы 18 мартта жедел ... ... ... ... ... ... ... үкіметі” мен Алашорда “үкіметін”
тарату және контрреволюцияшыл басшыларды тұтқынға алу ... ... ... ... егер ақ ... мен ... бағынбаған
жағдайда тиісті шаралар қолдану жөнінде шешім шығарды, бұл шараларды жүзеге
асыру осы съезде сайланған ... ... ... жаңа ... Олар ... ... ... орынбасары, әрі
қорғаныс комиссары боп Ә.Әйтиев, заң комиссары Б.Қаратаев, халық ағарту
комиссары П.Червяков, денсаулық ... ... ... ... Парамановтар. /12.17/
Бұл тарихи деректер негізге алынып, съездегі шешімдерді ... ... ... ... ақылдасқан оқиғамен “Ақ Жайық”:
“Жуырда ғана бас құрған облыстық Совдептің ішінде де, сыртында да қым-
қиғаш талас-тартыс. Қазір ... ... ... ... ... ... таяу ... істер жөнінде кеңесіп отыр”
/16.18/,- деп басталады. Ақ ... ... ... ... үкіметін
қалай Совдепке бағындыруды ойласқан Б.Қаратаев, Ә.Әйтиев, П.Червяков
бейнелері да осы ... ... ... ... шаруа және қырғыз ... ... ... Советіне съездің шешімдерін орындап өкімет билігін
түгелдей өз қолына алудың сәті ... 1918 жылы ... ... ... түні ақ ... ... “әскери үкіметі” алашордашылармен
бірлесіп, Орал қаласында контрреволюциялық ... ... ... ... мен Орал ... ... мүшелерін тұтқынға алды. Олар Совет
органдарын таратып, ... ... ... ... ... ... ... жазалады. Қызыл гвадияшыл П.Нуждин, мұғалім П.Червяков
дарға ... ... ... ... П.А.Дмитриевті түрмеде у
беріп өлтірілді. Облыстық Совдептің ... ... тек ... мүшелері
ғана ойламаған жерден қашып құтылды, олардың ішінде Ә.Әйтиев те бар ... ... ... ... ... ... ... Жайық” трилогиясының “Төңкеріс үстінде” аталатын бірінші кітабының
жетінші тарауында почта-телеграф үйінде Акутин, Мартынов ... ... ... ... пен ... ... жығылады. Сонда:
“күтпеген жерден кездескен пәлені Әбдірахман жақсы ... ... ... әлденеше адам екенін ол жақсы аңғарды. – Мен өз ... ... ... ... ... ол солдатқа Червяковты еске алып, есік
алдындағы ... ... /16.68/. Бұл ... ... ... ... өзенінің Шалқар көліне құяр сағасында орналасқан ауылдарға
Ленин ұранын түсіндіруге, қызыл Армия қатарына ... ... ... Ал ... ... ... тұтқынға алынады да, Червяков екеуі
бір камераға қамалып түрмеге түседі “Қатардағы ... ... ... ... ... ... бері Червяков “байланыс” жасап Дмитриевті
ерсілі-қарсылы жүргізіп қойып “сөйлесіп” алған-ды” /15.106/. Бұл ... ... ... ... дөп ... аңғартады.
“Бұл кезде Қызыл Армия Орал қаласы мен Орал облысына ... ... Атап ... ... ... аса ... ... Михаил
Васильевич Фрунзе басқарған төртінші Армияның әскери бөлімдері осылай қарай
бет бұрды” /12.23/ ,- ... ... ... атты ... ... ... эпизодында:
“1918 жыдың майы мен июнь айларында Саратов советі жасақтаған ... ... ... ... ... “ерекше армия” және онан
басқа да толып жатқан қарулы күштердің бәрі Орал майданына аттандырылып, 4-
армияның ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар Орал қаласына аттандырылған Чапаев отряды “Оралдағы
ақ казактар ... ... ... ... ... өз
күштерінің басым көпшілігін Чапаевқа қарсы ... ... ... ... ... тарих бетіне түссе, “Ақ Жайық”
романында да дәл осы қалпымен ... ... ... бір ... ... да ... ... жаз бойы
Орал қаласына үш рет төніп келіп қиян-кескі қырғын ... ... ... ... алған еді. Бұл казак атты әскер ... ... ... ... ... еріксіз кері шегініп, кейде
полкін полкіне қоспай талқандап атамандар армиясына бүйідей ... ... ... тарихи деректермен роман оқиғаларын салыстыру
шығарманың ... ... ... ... ... тарихи
шындықты көркемдік шешіммен тамаша ұстастыра білгенін дәлелдейді.
“Ақ Жайықтың” “Тар кезең” атты үшінші кітабында да тарихи толғаммен
берілген бір ... бар. ... ... ... өткен өмірін бүгінгі
ғылыми көзқарас пен бағалай ... ... ... ... пен ... ... Бұл жерде ел, жер тарихына байланысты талғам-басына күн
туып, өмірі қылыштың жүзінде тұрған, ең ... ... ... ... ... бір ... әрі ойлы, әділет сөзін сөйлейтін аяулы
азаматының бірі Бақытжан Қаратаевтың тағдырымен ... ... ... ... кіріптары. Төтенше әскер сотының алдында жауап бермек. Осы
кездегі Бақытжан образы арқылы жаны ... елі, жері ... ... ... ... ел ... жер тарихына бойлаймыз. Қарсы алдыңа
казактардың бұрынғы өмір ... ... үшін ... қан ... ... бір-жар керлік шайқасы келеді.Ол сонау ақтабан шұбырынды емес. Одан
берірек жатқан белес. Бақытжан Қаратаевтың өзі ... ... ... әке ... ... ауыр із қалдырған бетке ұстар бүкіл азаматы
жер ... ... ... бір мұңлы күйі еді.
Патша үкіметінің Александр ІІ бекіткен 1868 жылғы отаршылдық тәртібі
“Жаңа низам” қазақ даласына қарудың күшімен енді. ... ... ... ... ... енді ... ... айрылып, өз жерін өзі жалға
алатын болды. Ел билеу салты өзгерді. Алым-салық, ауытпалық ... ... ... ... езгі бас ... көксеген бұқара қауымды
қантөгіс қарсылыққа көтерді.
“Азаттығы үшін алысқан ел жан қияр ерлер шығарады” /15.9/ деп Бақытжан
Қаратаев ... ... ... ... ... батыр мен Қанғали
Арсланов батаған қалың қол, ... ... ... бүкіл Кіші жүз елінің
1869-1872 жылдардағы патша қысымшылығына төзбей жаппай ... ... бір ... еді деп ... Қала мен дала ... ... ... бетпе-бет ұрыс, Жем қойнында қырғын, ерлік эпизоды
“Тар ... ... ... қаламымен қорытылып, Қанғали Арслановтың
естелігі ретінде қағазға түскен. Бұл ... ... ... ... өмір ... ғана емес, Бақытжан жас шағында өзі көріп, өзі
түйсінген ауыр ой, таршылық ... ... да осы ... қоса ... ... “Ақ ... ... бір көрінісі осы.
Қ.Арслановтың әңгімелері, Орынбор генерал губернаторы Неплюевтің ұсынысы
бойынша шығарылған 1744 жылғы сенат ... 1868 ... ... ... Левшин, Н.А.Середа, А.И.Добромыслов еңбектерінің реакциялық
сырын ашу Б.Қаратаевтың тебіренісі арқылы берілетін жалпы ... ... өмір ... ... ... ... ... жағдайды бұлай барлау Х.Есенжанов
романдарында ғана ... ... рет ... ... жоқ. Бұл – ... пен
бейбітшілік” (Л.Толстой) романындағы тарихи талдау дәстүрінің заңды жалғасы
/18.105/. “Тар кезеңде” осындай дәуір ... ... ... ... ... кітаптың екінші бөлімі шыншыл. Орындалмаған арман,
қауыша алмаған ғашықтар, қыршынынан қиылған ... ... қан. ... ... бір ... ... ... ажал адамға әр жақтан келіп жатты. Ол
түзде де, үйде де аузын ... ... ... тап ... ... ... Зағипаның соңғы тынысы, ұйқы ... ... ... сұлу Мүкараманның аянышты өлімі, баладай ... көп ... ... ... асыл ер ... ...... бәрі тебіреніске
толы замана шындығы, жанды суреттер.
Тарихи–революциялық көркем шығарманың салыстырмасы қашанда ... Ол ... ... ... ... дәлдік тарихи дәлдіктен
алшақтауға жол жоқ. ... ... ... ... айрылар еді. Бұған
триллогиядағы оқиғаларды тарихпен салыстыру арқылы көз ... ... ... ... ... ... прототипі өмірде бар
екеніне де нақты мысалдар арқылы ... ... ... ... өңірінде Совет өкіметінің орнауын кең ... ала ... ... ұлы ... ... ... үшін алысқан ... ... ... ... ... ... ... шығарма негізінде дерек, факт жатуы, тарихи дәуір шындығын
көрсету үшін ... ... ... ... – аяқ тек қана ... ... құру шарт емес. Алайда шығарманың материалық болмысын, өзегін
тарихи белгілі, ақиқат ... ... ... тарихи дәуірдің
шындығын шынайы суреттеу тағы да қиын. ... ... ... ... ... қазақ романының көркемдік жүйесінде, идеялық,
тақырыптық болмысында ... ... ... ... өте ... ./20.12/
Құжат, дерек жазушыға шындықтыңбар болмыс – ... мәні ... сыры мен ... ашып бере ... Өмір ... мен өнер
шындығының арасында жер мен ... ... ... ... ... Мысалы, Л.Н.Толстой, өзінің бар еңбегі ... ... ... ... ... ғана ... онда оларды жариялауға ұяты
жібермейтінін айтады./21.80/ Ал В.Г. белиский тарихи дерек ... ... ... пен тас ... ... ... ... тек суреткердің
ғана қолынан келетін ғажайып іс екендігін жазады. ... ... ... мен ... ... ... ... типтік сипаттағы маңызды, мағыналы фактілерді көре білу үшін ... ... ... өмір ... мол ... ... ... оны байқап,
бақылауға да, таным байыдаудың да қиындығы мол, қияметі кп ... ... бір ... ... ... ... ... емес бір жазушының
өмір шындығын игеру процесіндегі өзі мен ... ... ... оның ... ғана бар ... ерекшеліктерді анықтап байқаудың,
бағдарлап байымдаудың өзі де оңай ... ... ... жазушының өмір
материалдарынан өнер туындысын жасау процесінің басты сатыларын, қиын,
нәзік иірімдері, көпшілікке ... ... ... ... ... ... ұққан сайын, шығармашылық өнердің құпия, жұмбақ сырлары
айқындалып арта түседі.
Жазушының ... ... ... ... ... басты
ерекшеліктерін анықтау осы бір күрделі,көп ... ... ... ... қырларын тануға көмектеседі әрі әдеби шығарманың
көркемдік-идеялық бітімін, поэтикалық ... ... ... ... ... ... терең сырларын мүмкіншілігінжоққа шығаруға болмайды, бірақ
оның барша ниетін, нәзік, терең иірімдерін жете білу мүмкін емес.
Дегенмен біз ... ... атап ... ... ... ... Х.
Есенжанов қалай игерді, ... ... ... ... ... пайдалана отырып, тарихи көркем туынды ... ... ... көз ... Ол үшін ... мазмұнына көңіл қойып, мұқият зер
салып, Жайық даласын дүбірлеткен он бір ... ... ... қалай жүйелеп
бергеніне куә болайық.
Батыс Қазақстанда Кеңес үкіметін орнату жолындағы күрес тақырыбына
арналған ... ... ... ... үстінде”, екінші кітабы
“Шыңдалу”, үшінші кітабы “Тар кезеңде” де Оралдағы отты күндердің ... ... ... ... үш кітапта айтылар ой біреу-ақ. Ол
жазушының ... ... ... ... өкіметінің орнауын көрсету
идеясы.
Шет аймақтарға В.И.Ленин ... Петр ... ... ... олардың жергілікті жердегі коммунисттер мен
саналы жұмысшыларды ұйымдастыра ... ақ ... мен ... мен ... байларға қарсы күреске шығаруы баяндалады. “Халық өз
бақыты үшін күресетінін өзі ... оған ... жау ... бере ... осы сөзі ... оқиғаның байланысы. Бұдан кейінгі оқиғалар осы
түйіннен таралып, әрқайсысы әр сала-сала болып дамып, ақыры бір ... ... ... орай ... өз ... ... шешуге тиісті 3
үлкен проблема қояды.
1.Ұлы Қазақ ... ... ... атыс ... ... ... өкіметінің орнауын көрсету.
2.Қазақ халқы қалың бұқараның орыс ... ... ... ... ... түсініп іске араласуы.
3.Осы істерді ұйымдастырудағы коммунистік партияның ролі” /23.190/.
Алты бөлім, 50 тарау, 182 эпизодтан тұратын үш кітапқа 1918 ... ... 1919 ... ақпанына дейінгі он бір айлық оқиға бөліп-бөліп
орналастырылған. Ал, оған ... ... ... оқиғалары мен характерлер
тағдыры лирикалық шегініс арқылы беріліп отырған.
Трилогия негіз болған тарихи ... ... ... сөз ... 1918 жылы ... айында шақырылған съезд негізіндегі кеңес.
2. 1918 жылдың 28-ші наурызынан 29-ы күнге қарағатүн жергілікті Әскери
үкіметтің Орал обылысытық Совдеп кеңсесіне ... ... ... ... ... үгіт-насихаттары.
4. Алашорда үкіметінің басшылары Жанша, Халел ... ... ... ... ... Орынбор қызыл әскерінен, Чапаев, Фрунзе жасақтарынан
болған көмектер.
6. Орал ... ... ... ... ... әдістері мен өздері
басқарған юнкерлік мектептің көмектері.
7. 1919 жылдың қаңтар айында Орал қаласын Қызыл Армияның ... азат ... ең ... ... оқиғалардың арқасында дүниеге үш томдық роман
келген еді.
Роман Орал қаласының реальное учелищесін бітіргелі жүрген ... пен ... ... ... ... тұрған Мүкарашаның өзара
әңгімесінен басталды. Хакім оқу бітіргеннен ... ... жері ... демалып, мүмкін болса институтқа түсіп, әрі қарай оқығысы келетінін
айтады.
Ауылдан Ехлас доктордың келуі романдағы ... ... әрі ... ... ... ... әсем жігіт қала қызы Мүкараманың ... ... ... ... Оның ... қыз ... Минхайдар мен қыз
шешесі де Ехластың байлығы мен барлығын ... өз ... ... ... ... доктордың қарауында өткізуге келісім береді. Бұл ... ... қыз ... ... келіп, Құрбановтың есігінің алдын күзетумен
болады. Оны тіпті жатақханадағы күнде қызыл кеңірдек болып айтысып ... мен ... ... де ... Түнделетіп келіп қабырғаға жапсырып
жүрген Сәми баланың қимылы да қызықтырмайды. ... ... ... ... ... болады екен. Онда Дмитриев ... ... ... де ... ... адамдарға жолығатын едім
деп кетіп қалады /15.10/.
Романның екінші тарауында белгілі төңкерісшіл Дмитриев басқарған ... ... ... мәжілісі сөз болады. Онда ақтар генералына адам
жіберіп, олардың Орал совдепіне бағынуы туралы ... ... ... айтылады. Бұл мәселе жөнінде Совдеп мүшелері екі жікке бөлінеді.
Яковлев бұл ұсынысқа қарсы ... ... ... ... ... ... ақтың генералдарына елші жіберіп, Войскоңды тарат деп
ұсыныс жасаудың қажет екендігін айтады. ... ... ... ... ... ... әскер шыққанын айтып қояды. Ақтың атаманы
Яковлев кетісімен штаб мәжілісін ... ... ... ... келетін әскердің жолын генерал ... өзі ... ... ... ... романның бірінші тарауына Хакім, Мүкарама, Минхайдар,
Әмір, ... ... ... ел ... екінші тарауына Дмитриев, Әйтиев,
Червяков сияқты революционерлер мен Мартынов, Михеев, Емуганов, ... ... ... ... ... осы дипозициясы арқылы
болашақ тартыс осы ... ... ... ... ... ... тарауында Орал Совдепінің ... ... ... ... пен ... ... ... көрген ауыр азабы
баяндалады. Жолда бұларға ақ ... ... ... ... ... ... өлтіреді де, Игнат Быковты түрмеге алады. Бұл
туралы ... ... ... ... ... Игнаттың әйелі Марфадан
Дмитриевке хат жазып жібереді.
Романның төртінші тарауында доктор Ехлас пен ... ... ... ... Ал, бесінші тарау да тағы да ақтар армиясына қарсы ... ... ... үндеу таратуға дайындалып ... ... пен ... жайы сөз ... ... ... ... армияны
қарсы алуға кеткен Меңдікерей мен Быковтың қолға түсіп қалғанын ... ... ... ... ... ... шарасын жасайды. Совдеп
мүшелерін жинап алып болған жағдайды баяндайды да, жауға қарсы жергілікті
халықты қарсы қою ... ... ... өз ... үшін ... ... оған ешбір жау ... бере ... ... ... ... осы сөзі “Ақ ... ... үш ... ... байланысы етіп алынады. Бұдан кейінгі оқиғалар осы
түйіннен таралып, әрқайсысы өз алдына сала-сала болып, ... ақыр ... ... бір ... ... шығудың басты сана-сезімнің оянуына” /15.59/
келіп құйып жатады. Мұнан кейінгі тарауларда:
Баспаханада ... ... ... партия қатарына өткен
Ә.Әйтиевке де жауапты жұмыстардың бірі тапсырылады. Ол Совдеп документтері
мен ... ... ... ... ... ... ... Ол арадан бай саудагердің товарының қабатында: “Азаматтар!
Жұмысшылар мен ... ... ... ... Совдепті патшашыл
алпауытша атамандар мен ақ генералдар күшпен таратпақшы. ... ... ... ... /15.64/.-деген ұрандары бір жағы ел ішіне,
бір жағы қала ішіне таратады. ... ... мен ... ... ... бай ... ... отырған қонақтарды көреді. Олардың ашық
айтқан сөздерін естіп ... ... ... ... ... Осындай ауыр
кезеңде түнделетіп болса да тері зауытындағыларға ... ... ... ақ ... ... ... ... әзер дегенде қашып
құтылады. Астындағы аты оққа ұшып жаяу қалса да диірмен басындағы ... ... ... ... ... ... ... ол жақта да
қараулы соғыс жүріп жатқанын көріп, неде ... ... ... ... бел ... Исполком үйінде Әбдірахманды Червяков пен Дмитриев
үрейлене қарсы алады. Олар ... ... келе ... ақтар армиясының
хабарын естіп, қалайда Саратовпен хабарласуға қам ... ... ... барған Червяков қолға түсіп, оған еріп барған
Әбдірахман жаралы болады. Сол кез ақ ... ... ... қоршап алып,
Дмитриевті де қолға түсіреді. Аяқ астынан оқ тиіп ... ... ... ата ... ... ... ... қазақтар тоқтайтын пәтерге жетеді.
Бірақ ол жерде де ... ... соң ... ... еріп ... қарауылшысы Камали қарттың үйіне жасырынады.
Қаланы ақтар армиясы алғаннан кейін бұған дейін ел ... ... Арон ... Орал ... қайтып келіп, генерал Емугановтың
орынбасары болып ... ... ... үкіметінің сенімді сақшысы енді
қазақ большевиктерін іздестіру ісін өз ... ... ... Құрбановты
шақырып алып, большевик Ә.Әйтиевтің жатқан жерін, үгіт-насихат ... ... ... ... ... ... ... өзгеруіне
байланысты Әбдірахманға қоныс аударуға тура ... Қарт ... хат ... оның ... ... ... да, өзі де Бәйес
дүкеншіге еріп, Аңқаты жаққа кетеді. Бәйес аулына ... ... ... Әбдірахман барлық уақытын балықшылар арасында өткізеді. “Дүниеде не
болып жатқанын, ... жаңа ... Орал ... ... ... ... жалықпастан ұғындырады, жұрттың көксегенін көз ... ... ... үсті-үстіне жариялайды. Бұрын ертегіде ғана
есітетін әділеттік деген нәрсені қолға ... етіп ... ... да Әбдірахман күнелтістің күні үшін ... ... су ... ... ... көкірек көзін ашқан алғашқы учитель
болады. Әбдірахманның айтқан ақылы мен ... риза ... ... мен ... айырып қалдық учитель ... ... ... сай, ... ... сай, біз ... ... елеп бірінші рет
ақыл айтқан осы жампоз. ... де ... ... адам бар екен ... Ол ... басын қосып, көсеміміз В.И. Лениннің “Жер
крестьяндарға, яғни шаруаларға берілсін” ... ... ... ... ... айтқанда: жер де су да өздеріңдікі. Бұған ешкім қожа бола
алмайды, оны ана Ресейде ... ... ... ... басқа ешкімге
бермейді де. Күні ертең сол үкіметті тап осы жерде де ... ... ... өздеріңнің қолдарыңа ұстатамыз. Ол үшін өзара бір ауыз болыңдар,
өйткені тіршіліктің күші ... ... Мен сол жаңа ... ... ... ... ... жіберген бір кішкене жаршысымын”,-дейді
Әбдірахман /15.168/.
Балықшылардан Жүніс қажының атын естіп, ол ... ... ... пен Қален мұғалімнің ауылына барып, халықтың басын қосып, “Жұмысшы
мен шаруа және солдат ... орал ... ... ... ... “Бізге ханның емес қараның, бірдің емес ... ... ... ... ... ... ... өкіметі қазір де Ресейдің
бар жерінде құралып ... ... ... Тек қана мына ... ... Орал ... мен Дон деген өзеннің өлкесінде күшпен ... Бұл ... ... ... әрі ... ... ... ішінде орнайды.
Мұны орнатып келе жатқан Қызыл Армия.
Қызыл Армия жұмыскер мен шаруаның ұлдарынан ... ... ... ... большевиктер, большевиктердің көсемі Ленин.Оның көздегені
жетім мен жесірге, ... мен ... ... ... ... ... ... біз секілді патша үкіметінен езілген ... ... ... ... саясатын еңбекші бұқара халыққа, халықтың өз тілімен
түсіндіріп береді. Жиналыстан кейін Әбдірахман, Қален, ... ... ... , большевиктерге тілектестер тобын кеңесін оңаша отырып
құрады. Бұл тілектестер тобына еңбекші шаруаға жаны ... ... ... ... ... Әбдірахман ол топтың болашақ жұмыстарының
жоспарын да ... ... ... ... ... әңгіме өткізгені бүкіл өңірге
жайылады. Бұл хабарды ... ... ... тіміскілеп жүрген Жол
старшын да естиді Ол осының бір пәлесіне қалармын деп ойлап, ақыл ... ... ... аттанады. Бірақ оны күйініп отырған Шұғыл қажы
тыңдамай, үйіне кіргізбей қуып шығады. Жол ... бұл ... ... ... Ол бұл жолы ... айтпай жиналыс ашуға жағдай
жасап, мүмкіндік беріп отырған Жүніс қажы мен Қален учительді кінәлі ... Осы арыз ... ... ... ... ... ... учительдің
қамалуы халық наразылығын бұрынғыдан бетер күшейте түседі. Қален учительді
босатып алмақ болып Жүніс қажы атқа мінеді. Оның үстіне ... ... ... солдаттыққа алынуы қосылып, халық кегі асқынып кетеді. ... ... ... жинаған, сұраусыз ат алған түтінге тегіс салық салған
Қаржауовтарға ауыл үстіне қамшы үйіртіп, ... оқ ... ... ... ... “хан” сойқанына қарсы бас көтеріп, зорлық пен
зұлымдықтың түп тамырын жұлып алуға бет бұрады.
Осы орайда бірінші кітаптың көпшілік ... ... ... Хакім
оқиғаларына тоқтала өтсек, яғни “Хакімді өсірген өмірдің өзі. ... ... ақыл ... ... ісі, өзгенің мүддесі, Б.Қаратаевтың
ғұлама білімдарлығы, өз әкесі Жүністің ер ... ... ... ... көз ... ақ казактардың отряды ойына не келсе соны істеді. Кез-келген
адамның басына қылыш ойнатып, қарапайым халықты ... ... ... ... бірі ... Құрбановтардың есігінің алдында қыз күтіп
тұрған Хакім де түрмеге қамалады. Таққан кінәлері “Совдеп мүшелерінің ... ... ... ... ... ... Хакім қамауға
алынды.
Ертеңіне сап түзеп, көшеге шығып Интернационал жырын ... де ... ... түрмеге қамады.
Алғашқы кезде Хакім атты казактар оны түрмеге қарай айдай жөнелгенде
жердің ... ... ... кете ... Ол ... тек адам ... ... жасаған оңбаған адамдардың ғана отыратын орны деп ұғатын.
Жазықсыз қамалған жас жігіт ... ... ... бастайды.
Қасында отырғандар терезеге ұшып келіп қонған суық торғайды көрсетіп, сен
босанасың дегенге де мән берген жоқ, өз ... өзі ... ... тұнжырай
береді. Оны тек камерадағылардың қосылып айтқан Интернационал жыры ғана таң
қалдырады. Жырды әуелі Хакімнің ... ... ... ... бастап еді,
оған басқа камерадағылар да қосылып, жыр екпіні бүкіл ... ... ... ... ... әр камерадан әр ... ... ... көп ... сыртқа тепкен жан үні жаншып, езіп
тұрған мылқау кәрі тас түрменің төбесін жұлып кетерліктей күңірене шарықтап
шықты” /16.105/.
Революция жыры ... ... ... ... да, жеке ... ... кішкене камералардың бірінде отырған революционер Червяков пен
Дмитриев те ... Жыр үшін ... ... ... мен ... де
естіп, “қуаныш үні” деп Дмитриевке хабарлады.
Коридордағы надзирательдер шуылдаған көп халықты ... ... екі күн ... ... ... куә болып Хакім Ехлас көңілінің арқасында
дүре соққызбай-ақ түрмеден босанып шығады. Түрмеден шыққан Хакім ... ... ... жоқ. ... ... ... ... мен
салтақ-салтақ кір көйлегінің жағасынан ұялып, пәтерін есіне түсіріп көріп
еді, жүрегі айнып ... ... ... ... үйіне келіп, үй иесімен жылап
көрісті.Түрмеде көрген қорлығының бәрін ... ... ... ... ... ... ... хатын алып, оның Жымпитыға жүріп
кеткенін білді.
Түрмеден ... ... ... отырған өз ауылына келеді. Ертеңіне
әкесіне еріп мешітке барғанда ... ... ... ... ... танысады. Одан өзінің болашақта нендей істер атқарғаны
дұрыс болатыны туралы ақыл-кеңестер тыңдайды. Әбдірахман берген ... ... ... ... елге ... жұмыс атқару керек
деген сөз көкейінен кетпей қояды.
Сол күннен бастап Хакім Қален учительдің ... жиі ... ... үйіне Әбдірахман келгенде де жайлауда шаруалармен әңгіме өткізгенде
де жақсы ағаның қасында бірге жүреді. Сол жолы ... ... ... тобына кіреді.
Ауылда жүрген Хакім елден ат пен қаражат жинап жүрген Маймақовтардың
жолсыздықтарын көріп қайран қалады. ... ... ... ... тартып алмақ болып жатқанда бұл іске Хакім де араласады. Нұрымдар
Бәшекең көлінің басында Маймақовтардың қару-жарақтарын ... ... ... ... куә ... ... ... жақтасы болған Қаленді Арон
Қаратаев Маймақовтарды сабап жібергенін естігеннен кейін ұстап әкелуге
тапсырма ... ... ... келген Абылаев Қаленді ... ... да, енді ... ұстап әкелуге адамдар жіберіп, өзі ... ... ... ... ... ... шыққан қарулы адамдарды көріп
Шолпан шошып кетеді. Қайығын суға салып ... арғы ... ... ... ... ... ... кідіртіп, соның қайығына келіп отырады. ... ... ... ... айдап келе жатқандардың ... ... ... ... сол күні ... ... алмақ болған.
Әкесінің мәжілісінде болып, ертеңіне Асан мен Сүлейменге ... ... ... ... ... ... балықшылар арасынан Бәйес пен
Қажымұханды ... ... қол ... ... ... ... ... бойын өрмелей жайлаған қалың елдер ... ... қол ... ... ... амал да көптің соңына түсті.
“Болыстың кеңсесін ... іс ... ... таяз ... пәле ... мен жымпитыдағы патшашылдарда”,-деп Әйтиев ... ақыл ... ... да, ... да ... ... жіберу керек!-десті /16.335/.
Бұл үлкен дүбірдің көмескі дыбысы бірден екі айқындала ... - ... кең ... ... сан рулы ... ... ... еді. Ақ Жайықтың ұлы дүбірінің басы еді...” /16.335/.
Романдағы біркез Совдеп ... ... ... ... ... ... үшін күресетінін өзі білсе, оған ешбір жау төтеп бере ... ... ... ... ... ... ... қала еңбекшілері мен балықшылар арасында қала ... ... ... ел ... ... ояту ... жүргізген
үгіт-насихат жұмыстары босқа кетпейді. Өзінің алғашқы нәтижесін беріп,
халық санасы оянып, қазақ ... ... ... не үшін ... ... ... ... кітабында 120 адамның аты аталып әлденеше
қоныс, ауылдар, поселка, селендер ... ... ... ... ... ... ... осы кітап арқылы танысып
алдық.
Екінші кітап Орал ойранынан ... ... Қара ... ай ... оралуынан басталады. Бірақ ол Жайық жағасындағы өзінің ауылына ... ... ... да бармай, Богдановка селосына келеді. Онда орыс
шаруасы Моисей ... жол ... Петр ... ... ... Олар селоға кірген ақтар отдядына шабуыл ... ... ... ... мазасын алып жүрген офицер Белов пен оның 18 адамын қолға
түсіреді.
Әбдірахман Богдановкада болған орыс шаруаларының жиналысына ... ... ... ... ... теріс
түсінігіне тойтарыс береді. Әбдірахман ... ... ... ... де орыс ... ... ... Фроловскийлермен бірге
жүргізеді. Жазушы бұл арқылы сана-сезімі оянып, өз бақытын алудың ... ... ... ... халқының қаналған қалың бұқарасына шын
бостандық орыстың жұмысшы табы мен ... ... ... ... ... көкірек көзін ашқан қадірлі адамы Әбдірахман Әйтиевтің
орыс адамдарына келіп қосылуы Бәйес пен Қажымұхан сияқты қазақ ... ... ... ... ... да орыс ... байланыс жасауына
жағдай жасайды. Бұрын олар сауда маңызды, тіршілік ... ғана ... енді олар ... ... бірлесе отырып жеңіп алу туралы
әңгімелер ... ... да туыс ... ... тұрмыс бірлігі
жақындастырып жіберген орыс-қазақ шаруалары бірін-бірі жатырқап тұрмай, ... ... ... 1918 жылдың майынан бастап жағдай ... ... ... ... ... Саратов, Томбов, Пугачев, Новоузень
отрядтарынан құралған “ерекше армия” М.В.Фрунзенің ... ... ... жақындай түсті. Оның құрамында қара бұқараның арасынан
шыққан Чапаев сияқты ... ... ... ... ... ... ... іздеп,аңсаған халықтың құлағына жаға армияның жайын
баяндауға, оның қатарын молайтуға, ... ... ... пен
Мәскеуден, Саратов пен Самарадан Орал өлкесіне ... ... ... бірі ... ... ... Андреев те жергілікті
жердегі коммунистермен бірлесе ... ... ... ... Бұл
съезге бұған дейін Орал өлкесінде жасырын революциялық жұмыс ... ... ... Парамонов, М.Ипмағамбетов, Белан сияқты большевиктер
де ... Ол ... ... ... ... ... мен ... шыққан
балықшы кедей Қажымұқан да болады.
Әсіресе, романда осы далада өскен алғашқы шаруалар съезі өте ... Ол ... ... бірі мал ... ... ... енді ... айдаған жолаушы есебінде, ал енді бірі қайықпен адам тасыған ... ... ... ... ... іс пен ... ... жоспарын
жасайды.
Съезге небәрі 22 деревня, 12 ауылдан уәкілдер келеді. Съезд орталықтан
келген Андреевтің ... ... ... күнінің таяу екенін естиді. Бірақ
әлде де болса да алда тұрған қиын-қиын жорықтар бар екенін ... Ол ... екі ... ... ... мен ауылдардың санала азаматтары
Қызыл Гвардия қатарына жазылу керек деген шешімге келеді.
Әбдірахман шаруалар ... ... де өз ... ... ... ... ... байланыс жасай отырып, жаңа жігермен тағы
да бір тың іске ... ... ... ... алға қойған
міндеті қазақтың қалың бұқарасының сана-сезімін оятып, өз ... ... алу үшін ... ... дайындау болса, ендігі мақсат та айқын еді.
Ол- таяу тұрған бостандық таңын қолға қару алып, ... ... алу ... ... ендігі күш-жігерін осы бағытқа, қазақ жігіттерінің Қызыл
Гвардияға жазылуын қамтамасыз ету ... ... Ол ... ... ... ... алып бара жатқан жүктерін ... ... ... ... ... ... ән салғанда Ахметше керуеннің
Жымпитыдағы хан ... ... ... ... басып алады.
Абылаевтың соңынан еріп, адасып жүрген жігіттерге қарап: “Ал, кәне, қаруын
тастаған хан ... бері ... ... ... ... ... адасып жүрген адамдар деп есептеуге келер. Өйткені сендер Жымпиты
үкіметіне қызмет етіп жүрсіңдер. ... не ... ... ... Мына ... қару-жарақ, сендерге беріп ... ... қас жауы ... дейтін жауыз. Ал -бұл қаруды сұрап ... ... ... ... Олар бұл ... ... ... аузын
аштырмай билеп-төстеу үшін алып жатыр. Атаман ... ... таға ... еңбекшілерін езіп, құл ету ниетімен әскер жинап жатыр. Бұдан былай
тірі ... ... хан ... ... Тура ... ... деп босатып жібереді. Олардан алған қару-жарақты Белан бастаған
қызыл Гвардия жасағына апарып ... ... Бұл ... ақ казак пен хан
ордасының ... ... да ... ... ... ... Арон ... басқарады. Олар жолдағы Алексеевка селосын өртеп
жіберіп, енді большевиктер бекінген Богдановка ... ... ... ... ... ... ... еткен қызыл жауынгерлер жау
күшіне төтеп беріп, біріккен халық күшінің қаһарын ... ... ... бел ... ақ ... мен ... армиясы жеңіліс тауып барлық
майдан да шегіне бастайды.
Оралдағы Совет өкіметін құлатып, уақытша үкімет басына келген патшаның
ақ ... мен ... ... ... ... барлық жерде де тоқталған
жоқ. Тартыс тас ... ... де ... ... Ер ... ... ойда айқасып жатқанда түрмедегілер де қарап жатпайды. Сол ер
жүректілермен байланыс жасап ... ақыл ... ... ... ... Ол ... жеткізіп, екі арада байланысшылық қызмет атқарушы
бұрынғы реальное учелищесінің студенті Хакім Жүнісов ... ... ... ... ... бос селтең жүрістен ... іске қызу ... ... ... ... ... өз мінез-
қарекетімен, бөлекше бітім пішінмен жаңа кейіпкерлер көрінеді. Олар ... ... бет ... Ораз, Белан, Қажымұқан секілді жігерлі, батыл
жандар.
Бірінші кітапта біз Әбдірахман өз аулынан алыста ... оның ... ... ... Енді ... әке-шешесін, Күлшандай есті
зайыбын көреміз. “Әр кезеңде ұл да туады, ұлға жаралық ат та ... ... ... жар ... Күлшан сүйікті қосағы Әбдірахманды шет жайлап, бөлек
жүр деп ... ... ... ... жолбасшыларының бірі деп
бағалайтын адал жар. Ол Әбдірахманның ... ... ... ... ат ... ... көп ... бірі емес бұл. Есті, қажырлы адам. Ол
Әбілдей туысының зымиян ... ... ... оны ... ... ... сөйлеп бар шындықты ашып салатын әйел сөзі, мінезі дәл ... құр ... бет ... ... есті адамның, қажырлы әйелдің
қимылын танытарлық характерге айналған. “Әйтейдің тұқымын құртсаң ... ... ... бар ғой. ... ... Сенімен де сөйлесетін күн
туар”,- дейді. Күлшан осылай келешегіне ... ... жан ... Абылаевтар соққыға жығып, түрмеге жапқанда да көрінеді.
Екінші кітапта бой көрсететін енді бір ... ... ... ақын ... ... ... Тентек Нұрым. Ол бұрынғыдай бірді ... ... ауыл ... қызу ... ... Сол кездегі саяси
жағдай, аласапыран алыс-жұмыс өз иіріміне батырмай қоймайды. Ол ақпейіл,
жомарт мінезімен, бір бет, ... ... ... ... ... ... бірге Батыс уалаятының бастығы, Жымпитыдағы хан үкіметінің
басы Жанша Досмұхамбетовпен де Халел Досмұхамбетовпен де осы ... ... ... де ... ... де ... жандар. Залым, аңғарғыш мінезіне сіз,
еріксіз таң қаласыз. Олар бірінің ойлағанын екіншісі айтпай танып отыратын
сезімтал адамдар. Отан үшін отқа ... түн ... төрт ... ... ... Богдановка селосын ақ казактардан қорғаған оқиғамен
басталып, осы селодағы ... ... ... ... ... ... ... атты екінші кітапта үш кітапқа ... ... ... оқиғаның ең маңыздылары баяндалады.
“Тартыс тас қамаудың ішінде де жүріп жатты.” Деп ... ... ... ... сол ... ... тайталас, жақсылық пен
жамандықтың, кеше мен бүгінгінің, ескі мен жаңаның күресі сөз ... ... ... да ... ... ... Орал Войско үкіметінің төтенше
сотының председателі генерал Емуганов атақты адвокат. Оқымысты марксист
Б.Қаратаев ... ... Өзі ... атақ-абыройына таң қалып,
таңдайын қаға түскен.
“Отыз бес жыл адвокаттық қызметте! Сұлтан Дума мүшесі!
Дала өлкесінен депутат! ... деп ... ... ішінен. /13.4/.
Міне, үшінші кітап - “Тар кезең” осылайша басталады. Кітаптың ... ... ... ... ... ... Қаратаевтың әскери
соттағы жауап сөзі шығарманың ең мағыналы, ең әсерлі тұсына айналған. “Бұл
тарау – тақырыпты ашу ... да, ... ... арқа ... ... да
ерекше білімдарлықпен, сергектікпен жазылған” /24.41/. 24 ... ... ... ... сөз болған. Оның бірі Б.Қаратаевтың 1868 жылғы,
“Дала низам ... оған ... бас ... ... ... ... Жем
қойнындағы өзеннен 50 жыл бұрынға ерлік жайлы,
“жалаулы найза қолға алып,
жау ... күн ... деп ... ... еске ала ... ... ... сезімді селт еткізер енді бір оқиғалар ... ... ... ... ... ... ... әскерге
білместікпен іліккен Нұрым мен Жолмұқан, қой аузынан шөп ... ... ... ... ... есер ... ... Қалиға деген қорлығы
секілді оқиғалар мен кейіпкерлер әлеміне құрылған эпизодтар мол. ... ... ... әйел ... қайсарлығын Мүкарама, Зағипа образдары
арқылы танимыз.
Хакім үшінші кітапта Хайролл Ғабидоллин мен Қален мұғалімдерге ... ... ... әкеліп береді. Бұл кез Қызыл
Армияның Орал бойын ақ ... ... келе ... кезі болатын. Ақ
казактар жолдағы елді тонап, кейін қарай шегіне бастайды. Сондай шегінген
солдаттардың он ... ... ... ... ... тап бола ... ... солдаттарын көріп Хакім қатты сасады. Ол өзінің үйдегі қағаздары ... да ... ... өкінеді. Оларды Әділбектің басқа жерге
жасырып, солдаттарға көрсетпей тығып қойғанын ... ... ... риза
болады. Ақ казактар Қаленнің қарындасы Зағипаны ... ... ... ... ... ... ... алып жүреді. Бұлардың ... ... досы орыс ... ... да ... Ол ақ казактардың
Хакімді Бударинге жақындаған ... ... ... ... келе
жатқандарын айтады. Хакімге қашып құтылудың ... ... деп ... ... ... ... Аманқұлды көреді. Одан жөн сұраған Хакім ақ
казактарға қызылдар келіп қалыпты деп хабарлайды. Өздері ... келе ... ... ... ... шаба ... Өлім ... жырылып
шыққан Хакім енді өте сақ жүруге тырысады. Кешке ауылына ... ... ... ... түгел баяндап береді. Ертесіне қасына ... ... ... ... ... ... кетеді.
Ол Жымпитыдағы хан әскерінің большевиктер жағына шығып. Әбдірахман
Әйтиевтер отрядына қосылуға келе жатқанын естиді. Оның ... келе ... ... мен ... қызы ... да ... ... Тезірек
жасақшылармен бас қосып, Оралдың түрмесінде жатқан Дмитриевтерді де босатып
алуды ... Олар ... күн ... ... келіп, Хакім өзінің бітіріп
қайтқан жұмыстары туралы айтып ... Оның ... ... риза ... ... ... жаздан бергі отрядқа тигізген көмегің
ұмытылмайтын көмек. Ал, мына ... осы ... үш ... ... өтіп,
ондағы көзі ашық азаматтарға совдеп сәлемін жеткізгенің, саналы жігіттерді
отрядқа тартқаның, Жымпиты хабарын ... ... ... ... ... ... түскеніңді дәлелдейді. Ал, қазір жағдай мен міндет ... ... ... ... ... босатты. Оралды үш жақтап
қыспаққа алды. Осы ... ... осы ай ... жұманың ішінде Оралды
ақтардың қанды шеңгелінен құтқарады. Біз оны қосыла құтқарысамыз” [15.332],-
дейді. Бірақ Хакім Оралды жау қолынан құтқарысуға ... ... жоқ. ... ... ... ... келе ... халық жасақшыларын қарсы алуға
аттанады. Хакіммен еріп келген Аманқұл да тез іске ... ... ... ... ... ... ақтық генералы Акутин басқарған атты әскер
дивизиясын талқандау ісіне пайдаланады. Олар Аққаладағы ... ... ... ... ... ... алады.
Жымпитыдан келе жатқан халық жасақшылары Шыңғырлаудан 40 шақырым жерде
Ойылдан келетін отрядты күтіп ... ... ... ол ... ұзақ ... ... ... бір күн бұрын межелі жерге әкетіп үлгерген Ойыл
отряды өздеріне достық ниетпен күтіп жатқан ... ... ... жерден шабуыл жасап, қырып салады. Оны ұйымдастырған ақтың офицері
Абылаев пен Ойыл ... ... ... болады.
Хакім мен Ораз келгенде халық жасақшыларының тек ... ... ... Ол өліктердің ішінде Хакімнің туған ағасы Нұрым мен сүйген
қызы Мүкарама да бар еді. Мына ... ... ... тілі ... Ол аппақ ... ... ... ... жас, ... үн
шықпады”/13.359/.
“Қанын да, жанын да пида қылды... Нұрым..., Сәлмен..., ... ... ... ... Керімғалиды, Меңдікерейді, Зағипаны естіген
жоқ еді. Оның аузына білетіндер ғана түсті. Ол ... ... Үш ... ... ... де, ол ... көз жасы еріксіз сорғалап кетті. Мұны
Оразға көрсетпей, Хакім теріс айнала берді” /13.364/ .
Осымен “Ақ ... ... ... ... ... құбылыс, оның
мән-мағынасы арттырған жаңа мазмұн әкелген дүние де, /24.270/ ... ... ... ... ... ... жыры да /26.106/ ... да аяқталады.
Х.Есенжанов талантының табиғатын тану, оның шығармасының өн-бойынан
шығатын қадір-қасиеттерін, өз даусын ажырата ... ... ... ... тап басу – оның бас ... “Ақ ... ... саралаудан көрінеді. Романның поэтикасына, тоқталу шығарманы
баяндап, бар көркемдік ... ... ... ... ... ... аудару.
Х.Есенжановтың бұл трилогиясына өзек болған ғасырлар бойғы ерлік пен
қиян кескі күрестің шежіресі, қазақ даласының батыс аймағы, Еділ мен ... Еділ мен ... бойы сулы да нулы ... ... Мұны Асан Қайғы:
Еділ менен Жайықтың
Бірін жазға жайласаң
Бірін қысқа қыстарсаң
Ал қолыңда маларсың
Алтын менен күміске,/27.25/-
деп сипаттайды. Бұл қос өзен ел ... ... ... ... ... ... мекені. Оның бойында бір кез хан қорлығына шыдап, ... ... ... Ер Тарғын өмір сүрсе, одан беріректе патшаға қарсы
қарулы қол жиып, тұнық жатқан ... ... ... ... қара шаруасы мен қалың бұқарасына күрес ... ... ... Емельян Пугачев бастаған шаруалар көтерілісінің болған жері ... сары ... хан ... ... болған Сырым Датов пен ... ... ... ... ... ... кеше ғана адам баласының
ғасырлар бойы аңсап күткен арманы-бостандық үшін ер Чапайдың қынаптан ... ... ... ... бай, ... шежіреге толы, құнарлы өлке біз
тоқталып отырған Хамза ... “Ақ ... ... да ... жете тану-жалпы оның шығарма жазу ... ... ... ... ... өзіндік қолтаңбасын, ... ... ... жете ... ... Сол үшін Х.Есенжановтың
“Ақ Жайығындағы” ... ... ... қолтаңбасына, стиліне
тоқталсақ. Жазушының бұл романдағы стилін З.Серікқалиев: ... ... жете ... ... ... ... “Ақ ... романын
оқып отырғанда роман стиліне тән жеті ... ... ... ... дейді. Жазушының стиліне тоқталған М.Атымов атаған жеті ... бірі ... ... өте қысқа нақпа-нақ жай
сөйлемдерден келуі. Мысалы, бірінші кітаптың бірінші ... ... ... ... ... ... иіс. Ыстық леп, Тағы айналады,
тағы асылады. Назды көзқарас. Ерке күлкі. Түннің әлдене ... ... ... жалынды сөздер!” /15.6/,- деген сөйлем бар. ... ... ... жай ... ... ... ... да жиі
кезесіп отырады.. Және жазушы мұндай ... ... жай ... қыз бен ... ... ... хикаясын шертуге, болмаса ... мен ... ... ғана емес адамдар арасындағы ... беру үшін де ... ... ... Оған ... ... ... Хакімнің өліп қалды деп естіген Меңдікерейді
көргендегі: “Өңі бұзылып кетті. Өлген ... ... ... тастаған
Меңдікерей... Солай деп естіді ғой...” /15.66/ деген сөйлемдер, ... ... ... ... ... ... Ақмадияның әйелі
Қадишаның ақтың әскері жетектеп бара жатқан атын тартып алғандағы айтатын:
“Қайда, тіл ... кісі бар ма бұл ... ... қажы атамның
баласына. Айтсын. Жалғыз ат” /13.280/ ... ... ... ... ... Ал, кейіпкерлер тілі де алуан түрлі. Мысалы: Жүніс пен ... ... ... пен Ораз тілі ... ... ... пен Дмитриев сияқты
большевиктердің сөзі жалынды, дәлелді, айқын. Еңбек сүтін еміп өскен ... мен орыс ... ... ... мол әрі ... әрі
қарапайым. Арон сұлтан, Жанша сияқты чиновниктер ... ... ... ... бай әрі ... екенін танытатын екінші ерекшелік –
теңеулердің молдығы. Жазушы ... ... қол ... Орал ... шабуылға шықпақшы болып жатқан патша генералдары мен ақ казактар
атаманын “Қара ... ... ... ... орап ... қыбырлаған жанды
шағуға әзірленіп жатқан “әбжыланға” /15.29/ теңесе, ... ... ... ... ... қара құйынға” /15.93/.
А, аяқ астынан түрмеге түсіп, жазықсыз “қырық тұрбаға” қамалған
халықты ... ... ... ... Арон ... ... ... келгеннен
кейін қайтадан бұрынғы мансатарын іздеп солай қарай жүгірген полиция
агенттерін, ... ... ... ... өре шыға келген
тарақандарға” теңейді. /15.122/
Мұндай орнымен айтылған әдемі теңеулерді трилогияның екінші, ... да жиі ... ... ... 1900 жылы ... ... ... жеріне еріксіз көшіп келіп қоныстанған орыстың шаруаларын
“көгендеген қозыға” /25.5/, Қарапайым ... ат пен азық ... ... жеп, ... ... бара ... ... хан әкімдерін “сары
қасқа шегірткеге” /25.219/ теңейді.
Мұндай мысалдар ... ... да ... ... алып келтіруге
болады. Мысалы: хан солдаттығына жазылып, комисссия ... ... ... ... ... ... ... аузында тоғысқан қойға” , оның
жолдасын “көк ... ... /13.82/ ... ... елді ... қашып келе жатқан ақтар әскерін ... ... ... ... ... ... үш ... осындай 200-ге жуық теңеулер бар.
Бұл теңеулердің барлығы, да ... ... ... ... ... ұштасып,
қабысып жатады. Жазушы жау мен оның әскерін суреттегенде оларды: “жыланға”,
“қасқырға”, “суырға”, “сар ... ... ... ... ... ... “құйрығын қысқан итке”, “аш ... тағы ... ... күн көрген қарапайым халықты, ел адамдарын “қойға”,
“қозыға”, “киіктің лағына”, “түйеге”, “балыққа”, “шабаққа”, тағы ... ... ... ... ... ... теңеулерді көбірек
қолданады. Мысалы: суға шомылып жатқан ... ... ... ... /15.233/ ... Халел мен Жанша Досмұханбетовтердің оңаша сөзіне
араласа алмай ... ... ... ... ... ... ұрған
балыққа” /25. 237/ теңейді. ... ... ... ... де ... отырады. Мысалы: суға шомылып жүрген жас келіншек Шолпанды
шортанға /15. 234/ ... оның ... ... ... шабаққа теңейді.
Сол секілді Қален учительдің ауылындағы сауық кешін ... ... ... теңейді.
Х. Есенжановтың балыққа байланысты теңеулері тек ... ... ... кейде жалпыдан жалқыға көшіп, кейбір кейіпкерлерін
“қара тарғыл шортанға”, ... ... Ол кең ... ... ... ... батырды «сом жонды қара тарғыл ... деп /15. ... ... келе ... ... ... қуып ... арбасына келіп
отырған Құрман баланы “қармаққа шапқан алабұғаға” теңейді. Жазушының кейді
тіпті адамды балықтың жеке мүшелері “бауыры” мен ... да” ... ... ... ... “неге екені белгісіңз, жалаңаш Шолпаннан
Хакім екі көзін айырмады. Жазылған бұрымдар су ... ... ... күн
тимеген дене өткір көзді қара торы жүзден әлдеқайда ақшыл, оң қолын ... ... ... жібергенде сұлу кеуде, тулаған балықтың ... ете ... /15. 235/ ... енді ... ... ... ... шыққан
ақшыл түтінді “үлкен балықтың тарсылдағына” /25. 335/ теңейді. Бірақ ... бәрі де ... ... ... ... ... ... айтпақ
болған идеясына қызмет етіп, жігін ... ... ... Әсіресе,
жазушының көзілдірік киген Ехластың төмен қарап шұқшия қарауын “тұзақ
көрген құрға” /25. 249/, түгі ... ... ... ... “зөнтекке”
/13. 270/, ауырып баланың түсін “ат ішінде қалған жез табаның ... ... хан ... ... ... ... жастыққа” /13. 197/,
Акутиннің берекесі кетіп ыдыраған армиясын ... ... /13. ... өте сәтті шыққан. Жазушы бұл ... ... да ... ... тілмен шебер жеткіздіріп бере білген.
Роман-естелігіне үшінші тән ерекшелік – қазақтың бай ауыз әдебиетінің
материалдарымен ХҮІІІ-ХІХ ғасырда өмір ... ... ... шебер пайдаланып отырушылығы. Романда ауыз әдебиеті
материалдарынан аты аңызға айналған Қожанасыр, ... ... ... шешен
аңыз-әңгімелерімен қатар “Қыз Жібек”, “Жүсіп пен ... ... ... ... ... ... аттары аталып, жауға қарсы ... ... ... ауыз ... “Ер ... жыры, ХҮІІІ –ХІХ ғасыр
әдебиеті өкілдері ішінен ойшыл ақын Абай мен жауынгер ақын ... ... ... аттары жиі аталып отырады. Романдағы бұл эпизодтардың барлығы
да жазушының алға ... ... бір ... үшін ... роман сюжеті ішінде жігі білінбей жымдасып жатады. Мысалы:
романның алғашқы ... ... ... ... ... мен ... Көсе туралы әңгімелері /15.50/ талай момынды алдап, зар
қақтырған алаяқтардан айласын асырған халық даналығын көрсетуге ... ... ... айтып, Қожанасырдың тоқтысын жегісі келген
қулардың киімсіз қалуы мен Алдардың сайтанға мінуі ... аңыз ... ... мен ... мол ... кемеңгерлігінің куәсі іспетті. Бұл
эпизодтар сол халық кемеңгерімізден жете меңгерген ... ... ... ... бірлікті, көреген, дана адамның образын аша түсу үшін
шеберлікпен ... ... ... ... ... ... ... “ащы мен тұщыны ... ... ... ... жортқан білер” деген сияқты халық мақалымен Жиренше шешен:
“Жігіттің әкесі өлсе асқар тауының құлағаны депті” /15. 139/ деп ... ... ... ... ... естіртпес бұрын әуелі қайғылы адамның көңілін
басқа ... ... ... ала ... ... былайша мақалдап сөйлеу,
бұрынғы болып өткен шешендер сөзіне сүйене отырып, ауыр ... ... ... ... әуелден келе жатқан ел ... ата ... ер ... күн ... ... ... өзінде де салт-дәстүрді
Әбдірахманға сақтатып, оның адамгершілік қасиетін аша түседі.
Абай сияқты ойшыл ақын өлеңдерін халықты бірлікке, ұйымшылдыққа ... ... ... ... жауынгер ақын жырларын халықты ... ... үшін ... ... Мысалы: Әбдірахман Хакімді
күрес жолына, адалдық ... ... ... ... ... ... ... қазақтың шөліркеген еліне нәр беретін түпсіз бұлақ – Абайдың
мына кітабы:
Сен де бір ... ... тап та бар ... ... ... ... ... көп, кез келген жерге барып қалана
беруге де болады, бірақ Абайдың тілегені өзіңнің ... ... ... ... керекті кетікті толтыр” /15. 201/, - дейді.
Көтеріңкі екпінімен шырқата салатын күміс көмей, жез ... ... мен ер ... ... ... Ерғали әндерін хан ордасына жасырын қару-
жарақ алып бара жатқан жауды ұстау үшін берілген белгі ... ... ... ... ... ... желісінің өн бойынан өмірін әділдік
жолындағы күреспен өткізген Сырым мен Исатай сияқты ... ... ... жауынгер ақындар алға қойған идеяның лебі есіп ... ... лебі ... ... ... көрініп отырады. Жазушы Сырым мен
Исатай батыр аттарын: “Сырым батыр да қой ... ... ... ... хан ... ... – ер ... тұрғызды” /25. 196/,
“Сырым шыққан биік”; ... ... ... 126/ ... ... сөзі ... беріліп отырса, Махамбет жырларының рухын үш түрлі
формада береді. ... ... ... Махамбет жырларын:
“Бұзбай құлан түсірмей,
Мұз үстіне от жақпай,-
деп, /13. 4/, эпиграф есебінде алса, енді бірінде Нұрымға Махамбеттің ... /25. 188/, ... атқа ер ... /13. 18/ ... ... ... роман келіп кейіпкрелерінің есіне: “түн қатып жүріп түс қашпай…
ерлердің ісі бітер ме!” – деп /25. 96/ ... ... ... жолын түсіру
арқылы беріп отырады. Сондай-ақ революцияонер ақын Сәкен Сейфуллиннің ... ... Еділ мен ... ... ... өрлей салған қаңығын” деген жыры
да романның екінші кітабына эпиграф есебінде алынып, ғасырлар бойы азаттық
таңын ... ... ... ... бейнесін көз алдымызға елестеткендей
болады.
Әсіресе, ... ... “Ер ... ... ... ... ... қызметі аса зор. Ол жыр Ақжүністің өзін Қартқожақ батырға
таныстыруы ретінде ... жыр ... көп ... ... Мүкараманы таныстыруы тек мұнымен шектелмейді. Бір кездегі
“бақшадағы гүлдей” /15. 75/ қала ... ... ... ... ... тайлақтай” /25. 119/ азып кеткенін нақтылы оқиғалар арқылы дәлелдеп,
әдемі тілмен баяндап береді. Оны ... ... /13. 98/, одан ... туған
“оразадан кейін туған айға” /13. 99/, одан кейін ... ... ... /13. 227/, оның аяқ ... ... ... /13. 100/ теңей
отырып, хан ... ... ... ... портертін жасайды. Көзі
ашық оқыған қыз Мүкарама бірте-бірте дұрыстық жолын түсіне ... ... ... мен ... ... шыға алмай Ехласқа еріп кетсе
де, ... ... ... ... ... Хакімсіз тұра алмайтынын жақсы сезеді.
Оны хан ордасындағы ... ... да ... ... Неде ... ... алайын деген ниетпен хан солдаттарының арасына ... ... ... іздейді. Оған өзінің Хакімді сүйетінін айтады. Хан
солдаттары бүлік шығарып, қызылдар ... ... ... Мүкарама да солармен
бірге болады. Олардың жаралыларын емдеп, қолдан келген ... ... ... ... ... қаза табады. Сөйтіп, жазушы адамдар
арасындағы сүйіспеншілік мәселесін де романдағы үлкен идея – ... ... ... ... ... идеясына бағындырады.
Сондай-ақ романдағы “Батыл бас сияқты, жолдастар!”, ... ... ... ... ... мен олардың келтірілген
үзінділер де сол ... ... ... ... ... өзегіне революциялық
рух беріп отырады.
Оқиғаны рет-ретімен баяндай отырып, арада біраз оқиғалар ... ... сол ... ... тағы да бір жерде ... ... ... “Ақ ... ... тағы бір ... ... мәдениетін айқын көрсететін романның ең бір
көркем жағы бар. Ол ... ... ... “Ақ ... ... ... уақиға қатар, әр салада параллельді жүріп
отырады. Бірақ жеке тараулар ... ... ... ... образ
жүйелерімен, сюжеттік арқауымен, үлкен өзенге ... ... ... ... тоғытылып жатады” /26, 112/. Жоғарыда аталған ерекшелікке
мысал:
“Бұрын ызғары бет қаратпайтын ... ... ... ... ... ... Оны ... романдағы кескілескен күресті оқиғалар
тұсындағы кесек қимылдар арқылы көрсете отырып, арада біраз оқиғалар ... ... ол ... тағы да ... ... санамалап айтқызып,
жинақтап, түйін жасайды. “Даланың бет қаратпай тұрған үскірігіндей Шұғылға
Таяштың “айқайламаңыз!” деген әлсіз сөзі де май ... ... ... ... бір ... қана ... ... шауып, тас-талқан болып төртке
бөлініп үріккен қойды әрең жинастырып, түгендетіп болғаннан кейін, ол ала
жаздай кездескен ... ... ... ... еді. ... әнеу ... мешіттегі медресе жайлы Жүніспен сөзге келгеннен басталды.
Мұнан кейін қара бураның көзі ... ... ... байлаған тазы старшина
“большевик, схат” деп аттады. Кеше екі бірдей ат қалды болды. Ырыс ... ... қаза ... ... ... ... азбанды жетектеп кетті. Қашқан
қойшыға Жүністің есер баласы дем берді!” – тағысын ... /25. ... ... ... ... ... әсерінен хан әскерінен қорлық
көрген Жүніс қажының да ... ... Ол ... Хакімдері сарғасқа
шегірткедей қаптаған атамандарды жіберсе, болыс шабармандарын жұмсап, бір
келіп аталды, екі ... адам ... бұл аз деп, өзі ... қалып
шабуылшыларға кісімді өлтіртті (Бақыны), азаматымды жетектетті (Қаленді).
Өгізге туған күн ... да ... /25. 213/, - ... Былайша өткен оқғаны
саралап, жинақтап, түйіп айтушылық трилогияның үшінші кітабында да ... ... ... ... Абылай өзінің бір жыл ішіндегі сүрінген
сәттерін ... ... ... ... ... ... бұзық қажының
ауылынан басталған екен. Аңқаты басындағы тұтқынға алған азғын студенттің
көрер көзге жер ... су ... ... ... кеткені қара басудың
алды болды. Бұл қапыда жаңылыс басқан ізі суымай жатып, тап ол ... жеті ... ... ... ... ... шұнақтарға
ұрындырғаны ең өкініштісі. “Құдай бақ бергенде, Жанша мен Арон ... ... ... ... Абылай Өлеңті поселкесінде Меңдікерейді қолға
түсірген күні өзін ұрып-жығып кеткен “сұрқияның” тағы да сол Жүнісов екенін
білген жоқ еді, ... ол ... ... ... ... - деді. Сөйтті де мұндағы өзін байлап тастағандардың ... ... ... оның тұла ... ... жіберді” /13.204/,-десе, оның
Әзімұратовқа айтқан әңгімесінде де ақтар армиясына қарсы ... ... ісін ... ... беру бар. Ол ... “бұл
қыз большевиктерге тыңшы болып үгіт таратып ... ... ... Ана ... сол ... ...... жырмен
аздырған сұрқия. Ал, ана Мәмбет деген белгілі баскесер. Кириловке шабуыл
жасаған, сұлтан Арон ... ... ... бейбастақтық еткен, ат құйрығын
кесіп “шолақ атты ... ... ... жүгенсіз” /13. 242/, - деп
беріледі. Сондай-ақ Хакімнің әкесі Жүністің өлімін ... ... күні ... ... көз ... келтіріп, санамалап айтып шығуымен
/13. 265/ өзінің Оралға әлденеше рет ... ... ... жасап,
хабар алып қайтулрын да іштей ойланып жатып: “бірде ол ... ... ... ... ... ... ... жүзіп өтіп қалаға кіргеннен көз алдына
келтірді. Бірде қайықпен келе жатқанын көрді” /13. 267/ – деп ... ... тағы ... ... ... жинақтап, түйіп айтушылық
барылығына толық ... бола ... ... ... ...... ... қарапайым
кішкентай детальдар арқылы-ақ аңғартып, символдап айтудың жиілігі. Мысалы:
жазушы Хакімді ... ... алып ... ... ... қомағай адам
еді деп айтып жатпайды. Жүніс ... ... ... салқындау қарсы
алғанымен, оған ... ... ... баудай түсіріп жатқан”
Сүлейменнен қала тыныштық па? - деп ... ... ... ... ... Асты-үстіне шығып жатқан бір
дүние. – Белкүллі, қырғын, - деді ашаң өңді ... ... ... ... ...... алты сөз ... Сүлейменнің
қомағайлығын аңғартса, оның шайқорлығын да ... ... ... ... ... ... /13. 187/ деген бір-ақ сөйлеммен
аңғарта ... ... ... ... Жол старшынның шайқорлығын да
“ол алтыншы шыныаяқты бітіріп, әбден ... ... ... ... 162/ – деп ... Романда мұндай детальдар молшылық. ... мен ... қажы ... ... ... бақталастықты да кеңінен
орап, молдан пішіп баяндап жатпайды. Оны да қысқа детальдаран аңғартады. Ол
үшін ... оқу ... ... ... ... ... кезін
шеберлікпен пайдаланады. Жүніс пен оның баласы Хакімге ... ... ... ... ... қадалады. “Ол қасындағы болбыр бетті, селдір
сақалды, зын сары Уәлиге – ... ... ... мойныңды? Әлдебір
губернатор келіп қалды ғой дедің бе? ... ... әлде ана ... ... ме? – деп ... қарай кішкене сақалды иегін шошаң еткізді,
- жүр ішке, солбыраймай” /25 194/, – деп ... ... ... қызғанышпен
менсінбей қарайды. Жазушы осы ... ... екі қажы ... бақталастық жайды бірден аңғартады.
Сондай-ақ жазушы халыққа қайырым жоқ ақтың ... ... да оның ... қарсы алған: “Ол әлі тісін шұқып, бір көзін
тарс жұмып, екінші көзін ... ... ... ... ... Беловқа
қарады. Оның бұл қарасы “сізді шақырып жатыр дегенсін келдім. Әлде менің
керегім жоқ па?” – ... ... ... ... /15. 31/ ... бір ... арқылы аңғартса, борщ ішпеген қыр қазағы Қажымұқанның әлде де болса
арылып кетпеген дінге ... бір ғана ... ... ... ... ... “Бұрын борщ ішіп үйренбеген сыпайыгершілікпен шыжымдай
ұрттап қайта-қайта ... ... ... Ол бір ... ... ... қана ішіп, үстелдің жиегіне қарай тарелкесін ысырып
қойды. Тұздаған капустамен араластырып ... ... өңді етті ... ... деп ауыз да ... ... /15. 62/, - деп беріледі.
Жазушы детальды тек жеке адамдар басындағы кемшіліктер мен міндерді
сынау үшін ғана ... ... ... ... желісін өрбіту үшін ... ... ... ... ... ... ... да түрмеден босанатынын, олардың бәрінен бұрын Хакімнің босанып
шығатынын, түрме терезесіне қонған суық торайларды ... ... ... Оны ... ... ана ... ... қарап тұр, сені босатады екен, - десті ... ... ... ... лық ... ... тұтқындар, қатарласа
жамырап... Солай дегенше болмай, біртоп торғай шуылдап кеп терезеге қаптап
қонды да, әлденеден үріккендей “дүр” етіп ұшып ... ... ... ... Ура! – деп жұрт шу ете ... /25, 104/, - деп ... осы ... ... ... даму ... шешіліп, өзінің көркемдік шешімін табады. Түрмеден
әуелі Ехластың ... ... ... ... кейін барып
жазықсыз жапа шеккендер босайды. Мұның бәрі ... ... ... ... ... жеткілікті
дәлелденуі арқылы көрініп отырады.
Роман стилінде айрықша көңіл ... ... енді бірі ... ... ... мен ... ... “Әмір Меңдікереевичтің
гимназияы қалтаға салып алып, университетке ағын алшаңдай басып ... ... бе ... Әлі бала ... /15. 31/ ... ... бар. ... “гимназияны қалтаға салып алып” - деген ... ... ... ... Гимназияның қалтаға салынбайтыны, оның
дипломы ғана қалтаға салуға болатыны жұрттың ... ... ... ... ... қолданылған, бірақ жазушының айтайын деген ойын
толық ... ... ... үш ... да әр ... жиі ... Оған: “...момақансып отырып, галошқа отыртып кететіндері де ... /25. 50/, ... ... ... қорасына баяғы күйінде әлі
бұлдырап тұр, қыл елі де ... ... /25. 81/, ... ет, ... ... керіле есінеп ауыз басу жиілеген” /13. 360/ – ... ... ... ... бола алады. Романда ескі қазақ ауылындағы келіннің өз
ауылындағы үлкен кісілердің атын атамай тергеп, өзінен кіші ... ... ... да ... көрінген.
“- Қайнаға-ау, бар шайымыз осы деуге болады. Бұл жо... (“Бұл жолы” ... атын атап қала ... да әйел ... ... аққұманды
тоңқайта түсті): - Бұл сапар біздің кісі шай әкелген жоқ...” /25. ... ... анау ... атын ... қалдым, кім еді әлгі?” /16.
169/, “Құдай-ау, сақтай гөр құлынымды, ... ауыз ... ... ... екі ағайынды адам араз болып, бірімен-бірі соғысып,
жер дүниені бүлдіріп жатыр екен ... ... ... шешей” /16. 251/.
Ағекем кеткесін анаған: “ағакем көзінше ... сал ... не, ... ... кете ... ғой?” /25. 252/ – деген тағы басқа сөйлемдердегі
курсивпен берілген сөздердің бәрі де табу болып табылады.
Роман ... орыс ... мен ... ... ... ... сөздерінің жиі қолданылып келіп отырушылығы. Романда Теке ... ... ... ... ... сұлтан, хан, уәзір, дума, уъезд, кадет
сияқты қазіргі сөйлеу тілімізден шығып қалған ескі архаизм сөздермен ... ... ... ... ... ... жиі ... отырады.
Бұл сөздерде әрқайсысы ... ... ... ... ... сол
кездегі өмір тіліндегі мәтөк, мәкру, апшырылу, сүдін, ... ... ... ... ... қазақтардың күнелікті сөйлеу ... ... ... Жазушы кез келген оқиға тұсында тілін ... ... ... ... ... оқиғаны сол күйінде
қарапайым халық тілімен баяндап ... ... да ... ... ... аз. Бұл, сірә, романдағы отбасында, ошақ қасында ... ... ... қолы бос, ... ... адамдардың аздығына
байланыстыболса керек, бір жылдық үрдіс оқиғаны көрсететін ... ... ... ... ... ... келуі заңды да. Соған қарамастан жаузшы ... ... ... ... ойларды тұжырымды түрде беру үшін мақал-
мәтелдерді де ... ... “Ақ ... ... ... ... саны 30-ға ... Солардың бірқатары: “Баланың қадірін балалы
болмай білмессің” /25. 30/; “Жақсы сөз жарым ... /25. 51/; ... ... ... түбі ... ... /25. 61/; ... қашсаң дөңбекке”/25.
63/; “Ащы менен тұщыны татқан білер, жақын ... ... ... ... “Ата балаға сыншы” /25.191/; “Игіліктің ерте-кеші жоқ” /25. ... асын ... ... /25. 119/ – ... ... ... ... Роман
тілінде мақал-мәтелдер аз болғанымен ағалардың аузынан шығып, жазушының
көрігінен өткен: ... көп ... жолы ... деп ... ... ... ... ғана қалғы, онда да бір көзің ашық қалсын” ... ... ... ... үшін басын тігеді, күресте ақыл мен айла, ерлік
пен ... ... /16. 104/; ... ... Ол ... сақтай
бермейді” /25. 30/ деген сияқты қанатты сөздер жиі кездеседі. ... бұл ... ... тілін үшкірлеп, шырайландырып отырады.
Х. Есенжанов шығармасының тіл байлығы, әсіресе, диалогтерді бергенде
халықтың сөздік қазынасына не ... ... ... ... ... ауыл ... тән, қазақылық байырғы талай-талай көріністерді қаз
қалпында ... ... өз ... “Ақ Жайық циклінде диалогтың жүгі ауыр,
салмақты, диалогтың тынысы – кең. ... ... ... бәрі ... ... жоқ. ... ... үлгілерімен сүйсінтсе, бірде сырдаң, ұзақ-
сонар қарадүрсін диалогтар жалықтырып жібереді. Халықтық ... ... ... сыр тарту сәттеріндей емес, ... ойлы ... ... ... ... де
жадағай, алаң хабарлар жиі кездеседі-ақ” /18. 204/. Жазушының диалог
қолдануын ... ... ... “Х. ... ... - ... мен толғаныстарының, идеялық ... ... ... арнадағы дәлелі мол шешімі. Диалогтардың қай-қайсысы
да сан алуан қаһармандардың мінездік тұрпатын, сөйлеу ерекшелігін көп ... ... ... ... ... ... ... стилистикалық өзгешеліктермен, шығарма композициясындағы
қажетті орнымен “Ақ Жайықтың” ... ... ... ... баюына зор үлес қосады” /27. 280/.
Жазушының характер ашу өрісі – авторлық ... ... ... портрет, сезім құбылысын жеткізу жүйелерінің бәрін қамтығанымен
қаһармандардың қатынасы, дара келбеті, ... ... ... күйі ... ... ... тілдесу үстінде, бірін-бірі сынай
сөйлеп, жұмбақтап сыр тартатын ... сөз ... ... көрінетін
ғалымдар бағалаған осы диалогтар.
Хамза Есенжановтың бұл аталған шығармасын оқу барысында көзге түсетін
жазушының тағы бірнеше стильдік ... енді бірі ... ... ... ... ... сөзімен, не жеке
ойымен емес бет-пішінінің, қимыл-әрекеттің ... ... ... ... ... хабарды алдын ала елестетеіндей көзінің ... мен ... ... Ал, ... ... ... сәтті Войско үкіметінің генералынан ... селт ете ... ... бұл ... тыс ... ... ... ниетімен тамағын кенеп, креслоға шалқайған болды” /25.
36/.
Романда және бір көзге ... ... ... ... тамаша
табиғаты. Бұл орайда айтарымыз шығарма пейзаждары өте сәтті шыққан. Мысалы:
“Ашық күндерде де сахарада аяқ ... қара ... шыға ... ... ... ... үйіріп бойына жинап алып, найзадай шаншылып, ... ... ... /25. 99/ деп ... бірінші кітаптың сегізінші
тарауында пейзаж тура ... ... ... Сонымен бірге, жазушы
қуанышты, қасіретті жеткізу үшін ел тіршілігін де ... ... ... ежелгі әдебиеттік дәстүр бойынша психологиялық
параллелизмге жүгінеді. Сахарада аяқ ... жыны ... ... ... шыға ... қара құйынды суреттей отырып, ақ ... ... ... ... ... осы апат ... балау /25. 94/, сарша
тамызда бұрқ етіп ... ... ... ... халық құдіретіне теңеу /13.
189/] психологиялық параллелизмнің сәтті суреттері.
“Ақ Жайық” трилогиясында қаһарманның ішкі ... беру көп ... ... ... ... ... ... образ
табиғатын жан-жақты толық көлемде ашу мақсатына мол мүмкіндік береді. Мұны
Дмитриев, Хакім, Жанша, Меңдікерей характерлерінен аңғаруға ... ... ... бір пікірлер “көп желілі құрылымға ие
романның композициясы да оқиға ... гөрі ... ... ... ... /28. 4/. Мұны Х. ... Трилогияның
басты кемшілігі – тағдыр емес, тақырып қуалап кетушілік”, - деп ... ... ... ... кейіпкерлер порттетінің өзі әрқилы. Бірде
жазушы оқушының алдына ... ... тура ... Бұл – ... дене бітімі, сыртқы келбеті. Енді бірде оқиғаның өрбу
желісінде кейіпкерін ... ... ... жан ... ... ... көз алдыңа кескін-келбетін алып келеді.
Мысалы: ауру меңдеткен, ажал ... ... ... ... “Дауыл жығып, кеуектеніп, өзегінен үзілген теректей, ... ... сиқы мен ... екі елі ер ... ... ада, ... ... рең жоқ, аумағы ортайып, әлі де тоғы ... ... ... әріден қарайды; екі ұрт ішке қусырылып, шолғысы күнге
күйіп бозғыл тартқан, ... ... ... ... мұрт ... тұр” /25.
303/. Тынысы тарылып, жарық дүниемен қоштасып бара ... күй ... ... ... ... дәл бейнелеген: “шеке ... ... ... ... ... ... керіп тұр” /25. 303/.
Осы ойларымызды жинақтап роман поэтикасы туралы айтарымызды
қорытындыласақ: байсалды ... ... ... ... ұтқыр сөздер,
айдарлы әсем терминдер бүкіл шығарманың өн бойынан табылып ... ... ... ... ... сөйлеген сөз тізбектері, айшықты ой
тізбектері туындап, өрби берген. Бір ... ... ... ... өзі ... ... кең өлкені түгел шолып, тұтас қамтуға
тырысқан. Бір жанұяның ошағында ... ... ... ... отын ... қамтыған. Оның өгеше сүйікті кейіпкері, ... ... ... ... шыға алмай, соны ғана жазып, соны ғана айта ... ... Оның ... ... де бар. ... ... ... ол жоқ. Жақсы-жаман кейіпкерлеріне әділ сыншы қалпын сақтайды.
Хамза Есенжанов шығармаларының жұрт таныған айрықша ...... ... ... ... ... суреттеу тенденциясынан,
көркем туындылардың жалпы түзілісінен оның европалық мәдениеті танылады.
Халықтың ұлылығына суарылған ... – ұзақ ... ... ... мен ... ... Х. ... шығармаларының
ғұмырлылығы да осында болса керек.
ҚОРЫТЫНДЫ
Хамза Есенжанов әдебиетке бұдан елу жыл ... ... ... ... ... ... қалпында, бойындағы бар ынтасымен төңкерісті жырлап
келіп енеді. Содан соң ... ... ... ... ... ... ажырап қалады. Ақыр-аяғында, бір адамның аз ғұмыры үшін соншалық
көп бейнеттен ... ... ... ... тісі мен ... емес ... қаламын қайта қолына алады. Қайратын жігеріне жанып, қайтадан баяғы-
жиырма жыл бұрынғы тұрлаулы, тұрақты тақырыбына біржола құлай орнығып ... ... ... тағы да ... жыл, соңғы демі түгесілгенге
дейін кеудесінің күллі дірілімен Ұлы Қазан төңкерісін ... ... ... ... ... “Ақ Жайық” трилогиясын халқымыздың аппақ ары
боп саналатын әдебиетіміздің асыл қазынасына ардай таза алақанымен аялап
әкеліп ... ... ... ... қайталанбас. Сондықтан болса керек, оның
тағдырлас академик досы М.Қаратаев Хамза ... ... ... ... деп керемет атады.
Мұхтар Әуезов “біздегі Европа үлгісімен жазылған бірінші роман” ... ... ... ... ... ... кетіп бара жатып артына
келешекке қайрыла сөйлегенде: “екінші бір өнімді топ— Мұхамеджан, Хамза,
Зейін. ... ... ... ... ... ... ... ұзақ заман тұсалып қалған жігерлі таланттар. Өмірге қомағайлық ала
келген. Шығармашылық шабытқа да сондай ... ... ... “Ақ Жайық” қызықты оқиғаларға бай, қарапайым әрі анық
тілмен жазылған жасанды сөздерден ада ... ... ... ... ... ... - әр сөзінен, әр қимылынан жазылған
шығармаларының әр бетінен аса бір ... ... биік ... ... Оның өмірі-жайбарақат тіршілікте де, өнерде де ... ... деп ... ... ... ... ... етудің әдемі үлгісі”.
Ал Т.Ахтанов: “Ол ірі ... ... Оның ... әдебиетімізде
сәтімен өзгеден ерек өріс алған, халық өмірін, ел тарихын мол қамтыған кең
тынысты, айдын арналы ... ... ... үлес ... сөз бен ... ой, ... бейнелеудің майталмандары берген
бағаларға қарап, ... ... ... ... ... ұқсамайтын ізденімпаздығы, қайсарлығы, рухани мәдениет пен
қайсарлықты танытан бірегей ... ... ... деп ... ... ... даралыққа, шеберлікке, қайсарлыққа теңеткен “Ақ
жайық” трилогиясы.
“Ақ ...... ... Бұл бір-бірімен жалғаса сабақтасып
жатқан, етек-жеңі мол шығарма. Тамыры тереңге тартып, бұтақты, жапырақты,
жапырақты үлкен ... ... ... ... шырғалаң болғанымен, ширақ
та шымыр.
Бұл өзі бір адамның, не отбасының басындағы хал ... бұл ... ел ... ... ... адамның образы жасалады. Бұрын біз
кездестірмеген, түр-түсі таныс болғанымен, мінез-құлқы, ішкі ... ... ... бой ... ... шыға ... шебер қолымен сан алуан мүсіндерге жан бітіп, өз ... ... көз ... тұра ... Сіз шығармадан қазақ халқының
өзіне тән мінез-қасиет, ұлттық пішінді. әрқилы тұлғаларды ... ... ... ... ... ... кескін-келбетті қатесіз танисыз.
Бұл үлкен эпикалық туындыда Жайық бойының әйел-еркегі де, бала-шаға, қарт-
қариясы да қазағы, казак-орысы мен ... да ... ... ... ... ... ... да, ұрт мінез, ұр да жық аусары ... ... ... көп ... ... ... ... жаздырмай том-том кітапқа айналдыруға жазушыға не ... ... ... ... ... кейіпкерлер шынайы өмірмен байланысын
үзген бе? Тарихи шындықты көркемдік шешімге бұзбай жеткізген ... ... ... жауап іздеген бұл жұмыстың қорытынды пікірі:
Бала күнінен ән-жырға, ертегі-аңызға құмартып, шөлін содан ... ... ... ... ... алып ой ... талпынысы қазақтың
бай ауыз әдебиетінен басталып, кейін айналаға көз ... оң мен ... ... ... ... Сөйтіп ол өзінің шыбықты ат қып
жүрген күнінде көрген қызыл солдат ... ... ... ... ... ... ... қияға өрлеген мекені туралы, ол мекеннің “халқым”
деген ерлері туралы үлкен шығарма жазбаққа бел буды. Алайда ... ... ... ... ... ... ойға алған шығармасының алғашқы желілерін
сонда тілімдей-тілімдей ... ... ... ... ... рет
редакциялай берді. Ақыры бұл үлкен арман 1947 жылы ... ... ... бері ... баспасөз бетін көрсе, бірде баспа үйінен, қазірде әрбір
үйдің кітап сөресінде тұратын үш томдыққа ... ... ... басынан кешіргені болмаса, көбі ойда ... ... ... ... осы.
Ал, жазушының тарихи шындықты, тарихи тұлғаларды суреттеу ... ... ... ... де, ... де ... ... шығарма тұтастай тарихты, белгілі мезгілдік оқиғаларды ... ... ... ... ... ... шығарма,
көркем әдебиеттік қасиетінен айрылып, тарихи дерекке толы ... ... ... ... ... ... өзіне ғана тән сәнді стилімен әрлей білген.
Сөйтіп ... ... пен ... ... ... тіл табысып, қосылып,
тоғысып, құп жарасып кеткен.
Х.Есенжанов “Ақ Жайығы” – ... ... ... ... ... келу жолы, Азамат соғысы, жаңа өмірге іргесін
қалаған азаттық ерлерінің ауыр да ... ... ... ... жылдар,
тап тартысы қаз-қалпында бейнеленген тарихи таным шежіресі. Ақтар ... ... ... жаңа ... жас совет үкіметін құлатып,
бостандық шеруін қанға бояйтын ен сегізінші жылғы қаралы оқиғадан ... ... ... ... ... ... отызыншы жылдар
тұсына дейінгі қилы кезең, қатерлі белестер көз алдымыздан өткереміз.
Азамат соғысының іргелі де күрделі шындығын ... ... ... ... көрсетуге күш салған қаламгерлік мәнер-машығы том-
том романдардағы сан-алуан ... мен ... ... ... көшірген. Мұның түп-төркіні, бір жағынан, трилогияға арқау болған
өмір шындығының айта ... ... ... екінші жағынан,
автордың дәл осы шындықты бір бүйірден келіп байқап жүрген бақылаушы емес,
ғұмыр бойы осы ... ... ... шым-шытырық, қат-қабат
қалың ортасында өмір кешіп, тіршілік еткен адам екендігінде деп білген ... ... ... болған жазушының өлмес туындысы өзгеше дарын иесіне
мәңгі құлпытас болып қала берсе, келер ұрпақтар осыдан ... ... ... ... сол ... тұстастары ретінде ұзақ-ұзақ
ғасырлар бойы тілге ... ... ... Х. ... жинағы. І том.—Алматы: Жазушы,1979
2. . Сөзстан. 1-кітап.—Алматы: Жалын, 1980
3. . Тастемірова С. Аяулы тұлға. //Жалын,1988. № 1
4. . ... ... ... ... // ... батырлары, 2001 №5
5. . Есенжанов Х. Шығармалар жинағы. VІ том. —Алматы: Жазушы,1981
6. . ... ... ... // Жаңа ... ... . ... ... тудырған әдебиет.— Алматы: Ғылым,1994
8. .Есенжанов Х. Ақ Жайық. 1-2 кітап. — Алматы, Қазмемкөркемәдеббас, 1960
9. . Мүсірепов Ғ. Хамза ... ... сөз // ... ... 1984. ... ... С. ... туғанына 75 жыл // Қазақ ... ... ... ... Жазушы, 1990
12. Чурин Х. Дауылды жылдарда. –Алматы: Қазақстан,1971
13. Есенжанов Х. Ақ Жайық .3-кітап – ... ... ... ... Б. ... ... –Алматы: Ана тілі, 1993
15. Есенжанов Х. Ақ Жайық .2-кітап –Алматы: Жазушы, ... ... Т, ... Р. ... Әйтиев – ерлік пен қасіретке ...... ... 1971Сейсенғалиев З.Ағадан қалған аманат //Орал ... 1990. ... ... З. ... ... ... Жазушы, 1971
19. Қаратаев М. Талант пен тағдыр // Социалистік ... 1988, ... ... Ж. Өмір ... және ... ... Алматы: «Ғылым, 1991
Атымов М. Қазақ романдарының ... ... ... ... Л.Н. ... ... ... . – 61том. Москва,1958
22. Белинский В.Г. ... ... в ... ... ... Әдібаев Х. Уақыт және суретке. –Алматы: Жазушы,1967
24. Тоқбергенов Т. Тоғыз тарау. –Алматы: Жазушы,1974
25. Есенжанов Х. Ақ ... ...... ... ... Қабдолов З. Арна. –Алматы: Ғылым, 1988
27. Майтанов Б.Қазақ романы және психологиялық талдау. –Алматы: Санат,1996
28 М.Мағауин «Ақ ... » ... ... ... ... 1966, ... ... М. Алаш қозғалысы. – Алматы: «Санат», 1995
ҚОСЫМША ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Бердібаев Р. Тарихи роман.—Алматы: Санат,1997
2. Бельгер Г. Ғибратты Ғұмыр //Парасат, 1998. ... ... З. ... жылдар шежіресі. —Алматы: Жазушы,1987
4. Есенжанов Ә. Рухы сынбағандар // Жас Алаш,1998. 13 қаңтар
5. Кекілбаев Ә. Асыл азамат ... ... 1974.16 ... Қазақ әдебиетінің тарихы. ІІІ том. —Алматы: Ғылым, 1967
7. Қирабаев С. Революция және әдебиет. І том. —Алматы: Жазушы,1977
8. 40-50-60 жылдардағы ... ... ... ... ... Ойшыбаев Б.Замана суреткері. // Орал өңірі. 1988. 24 желтоқсан
10.Сәрсенбаев Ә. Ұстаздар мен тұстастар. —Алматы: ... ... ... З. Қилы ... ... // ... әдебиеті,
1999. 4 маусым
12. Серікқалиев З. Тағдар ... ... , 1989. 13 ... ... З. ... ... тарихи романдарының кейбір
мәселелері:ф.ғ.д.—Алматы.1968
14. Шалабаев Б. Қазақ романының тууы мен ... ... ... Ә. ... дәуір және қазақ әдебиетінің даму
проблемалары.—Алматы: Жазушы,1993
16. Қазақстан тарихы. – Алматы: «Дәуір» ,1994
17. Нұрпейісов К. Алаш һәм ...... ... 1995

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 75 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Д. Досжанның романдарындағы тарихи образ жасау мәселесі53 бет
Қ.Жұмаділовтің романдарының тарихилығы7 бет
Қ.Жұмаділовтың «Дарабоз» дилогиясында хандар образы7 бет
Қазақ батырлары және көркем әдебиет15 бет
Қазақ поэзиясындағы Әуезов бейнесі6 бет
Жаңа технологиялардың негізізде оқушылардың ұлттық дүниетанымын қалыптастыру3 бет
Сақтандыру нарығы және оның Қазақстан Республикасында дамуы12 бет
Шығармашыл тұлға – біртұтас жүйе8 бет
Өмірлік жол жеке тұлғаның индивидуалды әлеуметтік тарихи дамуының формасы25 бет
«Бабыр – наме» прозалық шығармасы.5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь