Бастауыш сынып оқушыларының мінез-құлық дағдыларын оқу-тәрбие процесінде тәрбиелеудің педагогикалық негіздері

Кіріспе
1 бөлім. Бастауыш сынып оқушыларының мінез.құлық дағдыларын оқу.тәрбие процесінде тәрбиелеудің педагогикалық негіздері
1. Бастауыш мектептегі тәрбие жұмысының педагогикалық мәні
1.1 Рухани адамгершілік пен мәдени мінез.құлық тәрбиелеу педагогтің басты міндеті
1.2 Бастауыш мектепте мәдени мінез.құлықты тәрбие берудің педагогикалық ерекшеліктері
1.3 Бастауыш сыныптағы оқушылардың мінез.құлқын тәрбиелеудің педагогикалық негіздері
1 бөлім бойынша тұжырым

2 БӨЛІМ. АНА ТІЛІ САБАҚТАРЫНДА БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНДА МІНЕЗ.ҚҰЛЫҚ МӘДЕНИЕТІН ТӘРБИЕЛЕУДІ ДАМЫТУ
2.1 Ана тілі сабағында мінез.құлқ тәрбиені қалыптастыру негізінде тұлғаның қасиетін қалыптастыру
2.2 Ана тілі сабағында мәдени мінез.құлықты тәрбиелеудің педагогикалық жолдарын дамыту
2 бөлім бойынша тұжырым

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Қосымша А қосымша Б қосымша В
Зерттеудің көкейкестілігі: Мінез-құлық мәдениетінің әдеттері мен дағдыларын тәрбиелеу жөніндегі бағытты, жүйелі жұмыс балалардың мектепке келумен, басталады. Бастауыш сыныптарда мұқияттылық пен жинақтылықтың, сыпайылықтың, дәлдіктің негіздері қаланады, жақсы мінез, өзін мектепте, үйде, көшеде және қоғамдық орындарда мәдениетті ұстай білу әдеттері бойға сіңеді. Еліміздің қоғамдық-экономикалық өміріне нарықтық қатынастардың енуіне байланысты өзгеріске түскен саяси, экономикалық әлеуметтік-мәдени, рухани ойластыруды талап етуде. Демек, оқушыларға әлемдік деңгейде өркениетті негізде білім-тәрбие беру ғаламдық мәні бар проблемаға айналып отыр. Сондықтан еліміздің даму стратегиясына сай олардың рухани байлығын одан әрі жетілдіруде мінез-құлық тәрбиесіне ерекше мән берілуде.
Мектептегі тәрбие жұмысындағы негізгі мәселе- оқушылардың „субъект”-субъект аралық қатынасын дамыту, әрбір адамның құндылығын, даралығын, ерекшеліктерін, сезімін және өзіндік баға беруін қалыптастыру. Мұнда баланың назарын өз өміріндегі елеулі өзгерістерге бұрып, оның саналы түсінуіне қасиет-сапаларына баулу көзделеді. Рухани адамгершілік тәрбиені қалай іс жүзіне асырамыз? Олар мына қағидаларды сақтағанда нәтиже береді. Егер:
– тәрбие үрдісі оқушылардың рухани адамгершілік қасиеттерді игеруіне бағытталса;
– оқушылар рухани адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру мақсатында әрекеттік, іскерлік дағдыларды игерсе;
– оқушылар жеке тұлғаның және әлеуметтік мәні бар рухани адамгершілік қасиеттерді өз іс-әрекетінде, мінез-құлқы мен тіршілік әрекетіне көрсете алу мүмкіндігін ерікті таңдаса.
Бүгінгі таңда жастарды биік адамгершілік, әдептілік пен имандылыққа, ұл мен қыз арасында дұрыс қарым-қатынас орнауына ерте бастан баулу, тәрбиешілердің бірден бір міндеті болып отыр.
Қазіргі кездегі саяси және экономикалық жағдайдың тұрақтылығы мен шиеленісуі, тұрмыстағы күйзеліс, адамгершілік құндылықтардың кемуі, білімге, адал еңбекке деген ұмтылудың азаюы, зорлық-зомбылық пен қатігездіктің белең алуы, жеке адамың қоғамнан, ұлттық және мәдени дәстүрлерден өзін шектеу ұрпаққа теріс ықпалын тигізуде.
Сондықтан Қазақстан Республикасының Білім туралы заңында білім беру жүйесінің басты ұлттық және жалпы адамзаттық қазыналар, ғылым мен практиканың жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруы және дамыту үшін қажетті жағдайлар жасалуы қажет деп көрсетілген.
        
        Мазмұны
Кіріспе
1 бөлім. Бастауыш сынып оқушыларының мінез-құлық дағдыларын оқу-тәрбие
процесінде тәрбиелеудің педагогикалық негіздері
1. Бастауыш ... ... ... ... ... ... ... пен мәдени мінез-құлық тәрбиелеу педагогтің басты
міндеті
1.2 Бастауыш мектепте мәдени мінез-құлықты тәрбие ... ... ... сыныптағы оқушылардың мінез-құлқын тәрбиелеудің педагогикалық
негіздері
1 ... ... ... ... Ана тілі ... ... ... оқушыларында мінез-құлық
мәдениетін тәрбиелеуді дамыту
2.1 Ана тілі сабағында ... ... ... ... ... ... Ана тілі ... мәдени мінез-құлықты тәрбиелеудің педагогикалық
жолдарын ... ... ... ... әдебиеттер
Қосымша А қосымша Б қосымша В
КІРІСПЕ
Зерттеудің көкейкестілігі: ... ... ... ... ... ... бағытты, жүйелі жұмыс балалардың мектепке
келумен, басталады. Бастауыш сыныптарда ... пен ... ... ... ... жақсы мінез, өзін мектепте,
үйде, көшеде және қоғамдық орындарда мәдениетті ұстай білу әдеттері ... ... ... өміріне нарықтық қатынастардың
енуіне байланысты ... ... ... ... ... ойластыруды талап етуде. Демек, оқушыларға әлемдік ... ... ... беру ... мәні бар ... ... ... еліміздің даму стратегиясына сай олардың рухани байлығын
одан әрі жетілдіруде мінез-құлық тәрбиесіне ерекше мән берілуде.
Мектептегі ... ... ... ... оқушылардың „субъект”-
субъект аралық қатынасын дамыту, әрбір адамның құндылығын, даралығын,
ерекшеліктерін, ... және ... баға ... ... Мұнда
баланың назарын өз өміріндегі елеулі өзгерістерге бұрып, оның саналы
түсінуіне ... ... ... Рухани адамгершілік тәрбиені
қалай іс жүзіне асырамыз? Олар мына қағидаларды сақтағанда ... ... ... үрдісі оқушылардың рухани адамгершілік қасиеттерді игеруіне
бағытталса;
... ... ... ... қалыптастыру мақсатында
әрекеттік, іскерлік дағдыларды игерсе;
– оқушылар жеке ... және ... мәні бар ... ... өз ... мінез-құлқы мен тіршілік әрекетіне ... ... ... ... ... жастарды биік адамгершілік, әдептілік пен имандылыққа,
ұл мен қыз ... ... ... орнауына ерте бастан баулу,
тәрбиешілердің ... бір ... ... ... ... ... және ... жағдайдың тұрақтылығы мен
шиеленісуі, тұрмыстағы ... ... ... ... адал ... деген ұмтылудың ... ... ... ... ... жеке адамың қоғамнан, ұлттық және мәдени
дәстүрлерден өзін шектеу ұрпаққа теріс ықпалын тигізуде.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... беру
жүйесінің басты ұлттық және жалпы ... ... ... ... жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруы және дамыту
үшін қажетті жағдайлар ... ... деп ... орай ... ... ... қоғамның жоғары құндылығы
„Адам” деп ... заң ... ... ... ... халықтық
педагогиканың мұраларын жеке адам тәрбиесіне пайдалануға зор мән берілген.
Біздің міндетіміз - жаңа адамгершілік құндылықтарды ... ... ... ... өзекті мәселе екенін шын мағынасында ғалымдар
мынадай шығармаларында дәлелдеген. ... ... ... ,Абай
,Ыбырай, сынды шығыстың ұлы ... мен ... адам және ... қаты толғандырған.
Мәселен , Әл-Фараби тәрбиелеу - деген ұғымға , ... ... ... ... ізгіліктер мен өнерді дарыту деп анықтма
берді.
Ал ,Абай өзінің барлық ... ... ... ... өте зор ... күш ... философиялық , психологиялық,
педагогикалық тұрғыдан дәлелдеген.
Ы.Алтынсарин - өзі өмір сүрген саяси-әлеуметтік тарихи дәуір ... ... - ... ой- ... ояту, адамгершілік құндылықтарды
адам бойына дарыта отырып тәрбиелеу ісімен шұғылданды.
ХІХ ғасырдың !! ... ХХ ... ... өмір ... ұлы ... ... , М.Жұмабаев , Ж.Аймауытов ,
О.Қалиев, Б.Күлеев, Ш.Бөкеев, С.Торайғыров, М.Саралин, ... ... ... мәдениеті , әдет-ғұрпы , салт-санасысына байланысты
тәлім-тәрбиелік қзық ой-пікірлер ... ... ... ... дамуында П.П.Белинский,
Л.И.Божович, А.С.Выготский, ... ... ... ... ... орын ... беретін мектептерде бастауыш сынып оқушыларына құлықты тәрбие
беру проблемасын зерттеуде Ш.А.Амонашвили, Р.Г.Амосова , ... ... ... ... ... М.К. ... ... А.К.Меңжанова, С.Р.Рахметова, Ә.С. Сыдықов,
т.б. қомақты үлес қоста.
Бастауыш мектеп білім берудің алғашқы ... ... ... ... ... ... алғашқы адамгершілік әліппесін бала
бастауыш сыныптағы жүйелі жүргізілген педагогикалық процесс ... ... орай ... ... ... ... жүйесін құрастыру өзекті мәселе болып отыр.
Жаңа білімнің тізгінін ұстайтын еркін елдің ертеңгі ... ... ... ... ... ... басталып,
ұдайы үздіксіз даму барысында ғана қалыптасатыны белгілі. Тәрбие жайында
осы ... ... әр ... ... мен ... айтылып келеді.
„Тәрбие”–терминін әрдайым „тар мағынада, ... – деп ... ... еліміздегі оқу-тәрбие жұмысына байланысты болып жатқан
жаңартулар білім мен ... ... ... ... ... Бүгінгі
таңда тиянақты білім беру жүйесінде оқушылармен тәрбие жұмысын дамыту басты
мақсат болып отыр. Осыған ... ... ... ... ең ... бірі – ... ... бағыттағы азаматтық-адамгершілік
қасиеті мол, сондай-ақ ... ... ... өзге ... тең ... ... алатын биік, өрелі, терең білімді
ұрпақ тәрбиелеу. Сонымен қатар жеке басының сапасын көтеру.
Демек, ... ... ... ... көрген арнайы ғылыми
еңбектерге, оқу-әдістемелік құралдарға ... ... жаңа ... ... оқушылардың құлқын тәрбиелеудің қажеттілігі мен оның ... ... ... ... ... ... ... өздігінен дербес жұмыс істеу ... ... мен оған ... ... ... мазмұнын, әдіс-
тәсілдерін зерттеген еңбектердің жеткіліксіздігі арасында ... ... анық ... зерттеу жұмысымыздың тақырыбын „2-сыныпта „Ана тілін” оқыту
барысында ... ... ... ... ... ... ... Бастауыш мектепте оқыту мен тәрбиелеу процесінде
мәдени мінез-құлықтық тәрбие берудің маңызын ... ... ... оның ... айқындау.
Зерттеу міндеттері: 3. Рухани адамгершілк пен мәдени ... ... ... ... дағдыларын анықтау.
1. Бастауыш сыныптағы тәрбие жұмысының педагогикалық мәнін талдау.
2. Сапалы тәртіп пен ... ... ... педагогикалық
жолдарын зерттеу.
4. Бастауыш сыныпта ана тілі сабағын мінез-құлықтық ... ... ... анықтау
Оқыту объектісі: Бастауыш мектептің оқу-тәрбие процесі.
Оқыту пәні: Ана тілі пәні ... ... ... ... ... ... әдістері:
1. Педагогикалық, әдістемелік, әдебиеттерді, зерттеулерді теориялық
талдау, ... Озат ... ... ... ... ... әңгімелеу әдістері арқылы мінез-құлықтық тәрбие
беруін педагогикалық жолдарын ... ... ... ... ТӘРБИЕ ЖҰМЫСЫНЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ МӘНІ
Тәрбиені педагогиканың бір бөлігі ретінде қарастырмастан бұрын бұл
ұғым туралы бірнеше қалыптасқан ... ... Н.И. ... ... ... әдістемесі” оқулығында: „Тәрбие – бұл тәрбиеші
мен тәрбиеленуші арасындағы бір мақсатқа бағытталған және өзара байланысты
іс-әрекеті, осы жұмыс ... ... жеке ... және ... ... деген. „Қысқа психологиялық сөздікте” (1985)
„Тәрбие – жас ... ... ... ... көзқарастты, жоғарғы моральды, терең идеяны, қоғамдық
белсенділікті, шығармашылық ... ... ... мәдениетін және
тәртіпті жеткізу жұмыстары” делініп сол кездегі идеология атынан терең
пікір ... ... ... сөздігінде” „Тәрбие –
адамдарды ... тағы ... да ... ... ... „іс-әрекетке
дайындаушы, көптеген әлеуметтік функцияларды орындайтын – объективті заңды
процесс” – деп, тәрбиені іс-қимыл емес ... ... ... ... ... кезінде тәрбие жөнінде дәл ... ... еді, ... „Жас мектеп директорымен әңгіме” деген еңбегінде
„Тәрбие кең мағынада – ... ... ... және жаңартушы көпқырлы
процесс” деп жазған еді. Л.Н. Толстой отандық педагогиканыңқ ... үлес ... ... деп, біз кімді тәрбиелесек, соның жүрегіне әсер ... деп- бір ... ... адамға мақсатты түрде әдет-ғұрыпты меңгеруге
мәжбүр етуі деп жазған еді. Педагоикада ... ... ... ... ... ... ... категориясы жоқ. Х.И.
Лийметстің тәрбие туралы анықтамасы мойындалған еді, онда ... – ол ... ... ... ... ... ... анықтамасы еді.
Дегенмен, бұл А.В. Мудриктің анықтамасына өте жақсы еді, ... ... да ... ол осы ... ... ... ... келген
тәрбиенің анықтамасы жас ұрпаққа әлеуметтік тәжірибені жеткізу мақсат
болатын және педагогтардың ... ... ... ... ... беру,
қабілетін жетілдірумен шектелетін.
Тәрбие-жалпыға ортақ процесс. Адам өзінің табиғи қажеттілігін ... ... ... ... деп ... Оны ... деңгейі
қандай, қандай терминологиялық даулар жүріп жатыр, ... ... ... ... ... ... көп ... процесс. Оның көп бөлігі
әлеуметтік ... әр ... ... ... ... ... өте ... процесс ұлттың тарихи-әлеуметтік, рухани мұрасын
меңгеруші, педагогикалық іс-әрекет түрін ... ... ... ұлы
өнерді мееңгеруші және педагогика деген бір ғылымның саласы.
Атақты грек философы Аристотель барлық адамдарға ... ... ... ... дене ... адамгершілік тәрбиенің байланысын,
қоғамдық және отбасы ... ... ... грек ғалымы Платон балалар ата-анасы алдында ешбір міндетсіз,
еркін ал ата-на оларға білім және тәрбие беруге міндетті деп ... ... ... жер ... ... қызды тәрбиелей отырып, ұлтты
тәрбиелейміз” деп тұжырымдаған.
Платонның ойынша, тәрбиешінің міндеті қатаң бақылауға ... ... ... қырағы сақтау керек: – ол балалардың тәрбиесіне қамқор
болуға, олардың мінезін түзетуге көмектеседі, барлық кезде ... ... ... ... ... деп ... (Платон „Закона”).
Ян Амос Коменский „Ұлы дидактика” атты еңбегінде тәрбие ... ... ... ... ... ... ... Балалардың
қандай болып туары ешкімге де ... ... ... ... тәрбие беру
арқылы олардың жақсы болып шығуы біздің қолымыздағы нәрсе деп, ... ету ... ... ... Оқушыға мектептегі тәртіп және мұғалімнің
ұйымдастырған тәрбие жұмысы ғана әсер әсер етеді деген.
Осы кезеңдерде ... Д. ... ...... ... ... ... ұя” деген пікірінде мектептегі тәрбие жұмысының кері
әсерін айтып, ... ... ... ... ... негізін салушы Ж.Ж. Руссо „Адам тәрбиесі оның
өмірге келуімен басталады, сөйлемес бұрын, естімес ... ол ... ... ... ... Ағартушы педагог баланы қадірлей отырып тәрбиелеу,
еріктілік, баланың табиғатын білу, баланың ... ... ... ... айналуы тиіс екендігін көрсеткен.
Г.Песталоцци бала дамуындағы тәрбие жұмыстарының рөлін жоғары ... және ... ... ... ... ... ... атап
көрсеткен.
Неміс ғалымы Гербард пікірлерінде ... ... ... тәрбие арқылы шешуге болады деген. Соның ішінде баланың өз
әрекетін түсінбейтін кезеңінде оны ... ... ... ... ... ... алмаймыз. Мектепте тәртіп ережесін бұзған оқушылар
үшін айып ... ... ... ... ... ... бұл
көзқарасы бүгінге дейін қалыптасқан ғылыми ой-пікірлерімен қарама-қайшы
келеді.
Бала тәрбиесі туралы ... ... ... ... ... ... да әл-Фараби, Ж.Баласағұн, М.Қашғари тәрбие туралы аз
пікірлер айтпаған.
Ұлы ойшыл ... ... ... ең ... ... емес, тәрбие
керек. Тәрбиесіз берілген білім – адамзаттың қас жауы, ол ... ... ... ... ... Бұл ... қай-қайсымызды да ойлантуы тиіс
деп санаймын. Қайырымды қала тұрғындары қатарында ... ... ... түзу ... білім еш қиындықсыз қонады, оларды
тәрбиелеуге ұстаздар жалықпауы қажет деп ескертеді.
Жүсіп Баласағұн өз ... бала ... де баса ... ... ... бала тәрбиесіндегі ата-ананың рөлі мен ... ... „ Егер бала ... ... оған ... де ... деген.
Атақты „Диуани лұғат ат-түрк” еңбегінің авторы Махмұд Қашғаридің ... ... ... ... ... білімге құштар, өз бақыты үшін
күресе ... ... ... ... Оның бұл еңбегінде әдеп,
тәлім-тәрбие, моральдық, ой-пікірлер қомақты орын алды. Сонымен қатар мұнда
адам ... ... ... қасиеттер дүниеқорлық, мансапқорлық, опасыздық,
қорқақтық т.б. қатты сыналып ерлік, ізгілік, ақниеттілік, қонақжайлық
сияқты адамгершілік қасиеттер ... ... ... ... туын ... көтерген Ш.Уалиханов
озық идеямен нәрленген мұғалімдер жас буындарды қоғамдағы ... ... ... ... мол жеке ... ... ... білетін, озат прогрессивті көзқарасы бар адам етіп ... ... ... ... ... ... Ы. Алтынсарин, М.
Дулатов, М.Жұмабаев, А.Байтұрсынов және т.б ... ... мән ... ... көзқарасы киелі де құнарла қазына
тіршілік тұтқасы тәрбие мен ... ... деп жар ... ... ... туралы ұлағатты өсиеттері қазіргі нарықтық
қатынастарға көшу ... ... ... ... көзқарасының бағыт
бағдар берерлік тағылым деп білеміз.
Оқушыларды рухани адамгершілікке тәрбиелеу, ... жол ... ... қажетті, кезек күттірмес мәселе. Рухани адамгершілікке тәрбиелеу
білім беру мен ғана шектелмейді. Баланың сезіміне әсер ету ... ... ояту ... оның ... ... ... ... дегеніміз – оқушы өмірдегі орнын,
жауапкершілігін түсініп, өзін-өзі ... ... ... ... ... ... затқа, жан-жануарға және экологияға жақсылық ... ... ... жеке ... ... ... болып
табылады, оның көрсеткіштері: басқаларға жақслық жасау; жақсылыққа ұмтылу;
өзін-өзі дамытып, жетілдіру.
Қазіргі уақыттағы оқушыларды тәрбиелеу ісінде олардың ішкі жан ... ... әлем ... ... ... ... ... іс-шаралар
жүзеге асуда. Халықтық дәстүр, рухани ... ... ... рухани
адамгершілік тәрбиесін дұрыс жолға қою ... ... ... ... ... белгілі. Осы жылдары одақ көлемінде Л.С. ... ... Ш. ... В.Ф. ... ... ... т.б.
ғалымдардың зерттеулері нәтижесінде оқушыны жан-жақты дамытып, оның
белсенділігін арттыруды көздеген ... ... ... дүниеге келді.
Бала мен мұғалім ... ... ... ... ынтымақтастыққа қол жеткізуде Ш. ... ... ... ... „Педагогикалық үрдісте баламен тіл таба
білу, яғни ... өз ... ... ... айтуға рұқсат беру
тәрбиешіден көп шеберлікті талап ... ... ... бала ... ... ... қозғалысы мен ынтамақтастық тапқан кезде бала өз
бойындағы табиғи ... ... ал ... ... шығармашылық жігер
қуатының жемісін көруге мүмкіндік алады. ... ... ... ... ... мен ұласып кетеді. Мұндай жағдайда
мұғалім мен оқушы ... ... ... ... – деп рухани-
адагершілік қарым-қатынас қай кезде орнығатынын осылай пайымдайды.
Е.Н.Илиннің: „Оқушының рухани дүниесі ... үшін ... ... болып табылады”, – ... ... ... ... ... ... көздегенін байқатады. Мұндай ... ... ... ... дамыту
масатында қазіргі кезде біздің оқу тәрбие үрдісінде кеңінен қолданылуда.
Демек, рухани-адамгершілік тәрбиесіндегі ... ...... Әр бір оқушы өзін-өзі рухани жетілдіру үшін, өзін тәрбиелеуге,
өздігінен білім алуға ұмтылуы қажет екендігін түсінуі тиіс деп ... ... өз ... ... мен ... алуға үйреткен мұғалім қазір
түпкі нәтижеге қол жеткізе ... ... Бала ... ету ... ... ... ететін тұлғаға айналуы керек. Сндықтан мұғалімге
мынадай қасиеттер ... ... ... ... кең ойлай алу
шабыттандыра алу, ... ... ... ... ... ахуал – бала үшін адамдар мен қатынастың алғашқы мектебі. Нақ
осы өз ... ... ... және ... тәртәпке
материалдық және рухани құндылықтарға деген көзқарасы қалыптасады. Сонымен
қатар махаббат сезімін, ... ... пен ... түйсінеді,
яғни мектептердегі тәрбие өсіп келе жатқан балалардың барлық өмірлік іс-
әрекетіне ықпалын ... ... ... ... бөліне бермейтін
маңыздыларына тоқталатын болсақ, рухани-адамгершілік тәрбиесіндегі ... ... бірі – ... өзінің әрбір ісі, жүріс-тұрысы, мінез-
құлқы, сөйлеген сөзінің басқаларға ықпалы мен ... одан ... ... ... Бұны іске ... тетігі – мектепте туындап
отырған әртүрлі ахуалдарды шешуде әділетті, дұрыс жөн ... Өз ... ... ... ... басталады. Үнемі сағат сайын,
минут сайын бос уақытта өзін-өзі ... ... олар тез ... , сезіп,
біліп қояды. Мектепте тәрбиенің дұрыс іске ... ... ... ... ... еш нәрсені жасырмауы, оларға қрай үнемі
ұмтылысы, жақын болуы. Осындай ... да ғана ... ... ... мен ... ... ... түрлі іс-әрекет барысында жүзеге
асады. Мұғалімдер осы жерде еңбектің балаға тигізетін ықпалына көңіл ... ... ... ... ... ... бала емес, еңбек нәтижесі
олар үшін маңыздырақ, тағы бір мұғалімнің қаперінінен тыс ... ... ... ... бере отырып, істеген шаруасын бағалап, кемшілігі
үшін тез шешім қабылдамай, оны ... ... ... ... ... ... ... өзі емес, сол істегі мұғалім мен оқушы, оқушы
мен мұғалімдер арасыдағы қарым-қатынастың мәнді екенін, ... ... ... ... ... бірлескен қарым-қатынас барысында іске
асатынын дәлелдеген. Мұнда тағы бір ... ... ... ол – ... жатқан еңбегіне қызығушылығын ояту , оның пайда-зияныны білуі.
Дәстүрлі ... ... ... мен ата- бабаларымыздан
келе жатқан тәрбие құндылықтары мен ... ... ... мектептегі шаруашылықты жүргізу рухани-адамгершілік тәрбиемен
тығыз байланысты екендігі байқалады. ... ... ... талабына
сәйкес оқумен тәрбиенің тиімділігіне қойылатын міндеттер мен талаптар
өзгеруде. Бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... және құдылықтарды балалардың бойына жинақтау деп ... ... ... ... ... өмір ... ... қағидаларына
сүйенеді. Қазіргі кездегі әлеуметтік өзгерістер ғылыми техникалық, мәдени,
тұрмыстық жағдайлардың күрт ... ... ... балаларды
осы ыңғайға дайындауымыз қажет сияқты. Сондықтан тәрбиенің ... ... ... мен ... беру ғана емес, олардың жеке
әрекет жасауға және шешім қабылдауға өз бетінше ... ... ... Жас ... ... ... ... болады оның психикалық реакциясы
да ауыспалы болып отырады.
Мұғалімнің оқушылар алдында жаза баспау, ... ... әсер ... ... ... ... бейім тұруының өзі олардың рухани-
адамгершілік тәрбие беру жолындағы ... ... Егер олар ... ... ... ... тәрбиелеуге дайынбыз деп ойлап, тәрбиелеумен
ғана шұғылданса, ... зиян ... ... ... өзін емес
балаларды тексеріп, олардың ... ... ... ... ... Я.Корчак. Өзімізді-өзіміз жұбатып, өзімізге өзіміз риза болып, өз
қателіктерімізді кешіріп, оңалу ... ... ... ... ... болады да, бала тәрбиесіндегі сезімталдық ақыл парасаттан
ажыратады.
Осы күні педагогикалық білімі жоқ ... да ... ... ... өзі ... болуы керек”. Бірақ кейбір мұғалімдеріміз өзін
-өзі тексеріп өзін-өзі қайта тәрбиелеуде бас ... ... ... ... кеш, ... ... ... Тағы да сол ұлы ғұламалардың айтқаны бар
„Үйрену ешқашан кеш болмайды”, ал ... ... кеш ... ... ... өз ... ... ертіп, еліктетіп әкетуді онда тек
жақсы істермен ғана үлгі ... ... оның ... жолы ... тәрбиесі болмақ. Баланың сана сезімін, адамгершілік мұраттарын
қалыптастыратын- тәрбиенің ең бірінші ... ... ... ... ... ... осы ... басты нысана етіп ұстау ... ... ... оның ... іс-әрекеті мен сәйкес келмесе,
олар ойлауға шебер, ... ... жоқ ... ... қана ... тәрбиесі дұрыс жастар әрқашан жақсы қасиеттерді бойына сіңіріп ... ... ... Таңдаған болашақ мамандығына лайықты ... ... ... ... ... ... кездескен қиындықта-
ақ өз күшіне сенімсіздік тудырып, бастаған істі ... ... ... ... ... ... ... дер кезінде біліп, қиын
психологиялық сәттерін байқап, оған қолдау ... ... ... ... ... ... ибалыққа баулып, мейірімділік,
қайырымдылық, кішіпейілділік, қамқорлық , ... және ... ... ... ... – әр бір ... және мектептің басты
парызы.
Оқушылардың рухани адамгершілік жеке басының даралық ерекшеліктеріне
мінез-құлық көрсеткіштері ... ... ол – ... өзіндік бағыт
бағдардың, жан дүниесінің ерекшеліктерінің тұрлаулы белгісі. Тәрбиелі мінез
адам бойында ... ... бар ... көрсетеді . Рухани дүниесі
бай қажеттіліктері мен қызығушылықтары, талғамы, ой-өрісі кең ... ... адам ... ... ... адамның адамгершілік
түсініктерінен туындайды.
Дана ақын, рухани-адамгершілік қасиеттерін талдап жеткізген халықтың
ырысы „Құтты-біліктің” негізін қалаушы Ж.Баласағұн – ... ... оның ... ... ... тоқталады. Адам дүниеге қонақ,сондықтан
ол артына ылғи да жақсы сөзбен жақсы ісін қалдырып отыруы қажет.Ол үшін ... ... ... сақтанып,адалдықпен жүріп –тұруы тиіс деген ойлары жақсы
мәлім .Ендеше,оққушыларды рухани-адамтершілік тәрбиесі арқылы толыққанды
жетілген ... етіп ... ... ... ... тәрбиенің
адамның ізгілік ұстамындары тәрбнелеп,ақыл-ой мен ... ... ... ... ... ... шығаруға
болмайтын сияқты.Рухани-адамтершілік тәрбиесінде тәрбиеші оқу шебері тұлға
ретінде тани біліп қана қоймай,үш кезеңді ... ... көре ... ... қызметтерінің ең бастысы оқушы тәрбиесіндегі
сәттілікті айтуға болады. Ол үшін ең қажеттісі:
1.Оқушыны тек тәрбиенің жемісі ғана ... ... ол өз ... ... өмірлік орнын мектебіне және ... ... ... ... ... ... өзінің аз ... ... ... ... ... әрі ... Олардың мінез-құлқың ... үшін ... ... ... ... ... Оқушыларға тек біз айтқан нәрселер ғана әсер етпейді, сонымен қатар
мұғалімдердің оқушының мінез-құлық ерекшеліктерін ... де ... ... ... ... зерттеп қана қоймай, олардың тәрбие үрдісінің
тиімділігіндегі өзара ... мен ... ... жете ... ... деп ...... үрдіс, қоғам мен жеке тұлғаның ара-қатынасын
қамтамасыз ететін басты жүйе. Оның ... ... ... ... тұлғаның
жағымды қасиеттерін дамыту болып табылады. Оқушылардың сапалы тәртібі мен
байымды мінезін қалыптастыру, оған сәйкес ... және ... ... ... ... ... ... негізгі міндеті – қоғамның қажетті талаптарын әрбір баланың
борыш, намыс, ождан, қадір-қасиет сияқты биік адамгершілік ... ... ... әсіресе, көп көңіл бөлінетін мәселе – ... ... ... ... ... ... ұғымына былай деп анықтама берілген: „Адамгершілік – адам
бойындағы ... ... әдеп ... ... ... ... ... мәндес. Халықтық дүние-танымда ... ... ... ... осы ... ... Мінез-құлық пен іс-
әрекеттерде көзге түсетін төмендегідей адагершілік белгілерін атап өтуге
болады: адамды қастерлеу, сыйлау, ... ... ... ... ... ... пен ... әділдік, қанағатшылық, т.б.
Дүние жүзінде, оның ішінде Қазақстанда толық жетілген тұлғаны
тәрбиелеу және ... ... ... ... ... күрделене түсуде.Осыған орай, бүгінгі күні әрбір
ұрпақтың жеке тұлға болып қалыптасуында ізгілік, яни ... ... ... ... ... ... маңызды педагогикалық міндеттері –
оқушылардың белсенді өміршіл ... ... ... ... сөз бен ... бірлігін, адагершілік нормаларынан ауытқушыларға
жол бермеуді қалыптастыру. Ол ... жеке ... ... мен ... маңызды бір саласы. Бұл арқылы оқушының ата-анаға, ... ... ... ... ... Тәрбиелі ұстаз шәкірттерге жан-жақты
тәрбиені осы адамгершілік тәрбиесінен бастайды. ... бұл ... ... сенімін, белгілі мақсатқа, бағытқа жетелеу іс-
әрекетін ұйымдастыруды жетілдіреді. ... ғана ... ... ... ... ... ... тәрбиесі бірнеше міндеттерді шешуге көмектеседі:
– өмір талабына сай ... ... ... орындауға лайықты
шәкірттерді тәрбиелеу;
– оқушының бойында адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру;
– оқушының санасына және ... ... ... ... Отанға, халқымызға, еңбек және ... ... ... күшейту.
Бұл міндеттерді жүзеге асыру үшін ... ... ... жас
ерекшеліктеріне, жеке бас ерекшеліктеріне, қызығушылығына лайықты жасалады.
Адамгершілік тәрбиесі оқу-тәрбие үрдісінің ... ... ... ... беру брысында және еңбек үрдісінде жүзеге ... ... үшін ... нормаларын құр жаттап алу жеткіліксіз, оны терең ой
елегінен өткізу, бастан кешіру және толғануды мінез-құлыққа бекіту керек.
Тәрбие іс әрбір ... ... ... тән ... ... ... ... ұстайды, жеке басты соған әзірлейді. Жеке адамның
адамгершілік жағынан ... оның ... ... ... ... ... жастан балалардың бастапқы адамгершілік сезімдері мен
ұғымдары, мінез-құлықтың ең қарапайым дағдылары қалыптасады. ... ... ... қалыптасқан мінез-құлықтары келешекте ересек адамдармен және
құрбы-құрдастарымен қарым-қатынастарында көзге түседі. Бастауыш сыныптарда
адамгершілік ... ... ... мен ... жаңа ... ... ... адамгершілікке тәрбиелеу ең алдымен – оқыту үрдісі
барысында жүзеге асады. ... ... оқу ... бастауыш сынып
оқушыларының достық, жолдастық, өмірге белсенді көзқарасы,Отан ... ... және ... ... сыйлауды, ата-аналарды
құрметтеуге, еңбектеуге, ізеттілік сақтауға үйренеді. Бұл жаста балалар
сапалы тәртіпке, ... ... ... ... ... ... Олар мектепте оқу-әрекетіне ... ... ... ... ... ... біледі. Соның нәтижесінде бастауыш сынып
оқушыларының дербес және ... ... және ... ... байиды.
Жас жеткіншектер 5-9 сынып оқушылары ересектер қатарына ... ... ... ... деп таза ... да кетеді. Бұл жастағы
шәкірттердің дамуына ұйымшылдық, тәртіптілік, ... ... ... әсер ... ... ... 10-11 сынып оқушылардың
ғылымға, мамандық таңдауға ынталары өседі. Бұлар әділеттілік, борыш, ұят,
адалдық, ерлік, намыс, т.б. ... ... ... ... ... үлкендер мен қарым-қатынас жасауда өзін-өзі тәрбиелеуді ... ... да бұл ... ... ерік ... жөн. Өсіп келе жатқан
ұрпақтың адамгершілік тәрбиесін белгілі ... іске ... ... ...
олардың қоршаған ортасы.
Оқушылар бойына тәрбие дарытуда мектепте оқытылатын пәннің бәрі ... ... ... ... ... ... ... тарих. Ол шәкірттерде отансүйгіштік, ұлтжандылық идеялық ... ... ... ... байланысты хандарымыз бен
билеріміздің, шешендеріміз бен жырауларымыздың орны ... ... ... ... байлығын кеңейтіп, өзінің қоғамдағы ... ... ... батырлығына көмек көрсетуді тудырады, олардың ізгі
талап-тілектерін оятады. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... ... ұқыптылық, моральдық қасиеттерін
қалыптастырады.
Мектеп оқушыларын тәрбие беру тек жеке ... ... ғана ... тыс ... сабақтарында, үйірме жұмыстарында адамгершілік тәрбиеге
баулуға болады. Ондай жұмыстар түріне ... ... ... ... ... пікір сайыстар жатады.
Жасөспірімдерді адамгершілікке тәрбиелеуде өмірде кездесетін көптеген
жағымсыз жәйттерден сақтандыру мәселесі ескерілуге тиіс. Мұндай ... ... рөлі ... ... ... жанұядан басталады.
Балаларды адамгершілікке тәрбиелеуде ата-аналарды оқу-тәрбие үрдісіне
қатыстыру, олармен тығыз байланыс жасау ... ... орын ... тиіс.
Адамгершілік тәрбиесінің басқа тәрбие салаларына ... ... бар. Ол ... ортаға, қоғамдық қарым-атынасқа, рухани
байлыққа байланысты.
„Егер баланы тәрбиелеген ... ... ... ... ... ... ... жеке адамды жетілдіруде тиімді ықпал
жасайды”, – деп ... ... біз ... ... пен ... бере ... ... дәл сондай бола алады” , – деген болатын В.А.Сухомлинский.
А.Бейсенбаева ... ... ... ... ... жағдай қалыптасқан қоғмда өсіп келе жатқан жасөспірімдердің
бойына жоғары ... ... ... ... ... және ... сияқты алдын-ала анықталған
тенденцияларды ескеру қажет, деп ... ... ... тәрбиесі – үзіліссіз жүргізілетін үрдіс,
ол адамның өмірге келген күннен бастап өмір бойы ... ... ... оқушының жеке бас қасиеттерінің кең шеңберін қамтиды. Сондықтан оқу-
тәрбие жұмыстарын ұйымдастыруда оқушылардың жеке бас ... ... орын ... ... ... мінез-құлықты тәрбие ... ... ... ... ... ... ... өте жас
кезінде үйретілмеген болса, кейініректе оның орнын толтыру үшін әлде ... ... ... тура келеді, теріс әдет-дағдыларға ие ... ... ... ... Балалардың бойында бұл саладағы ең қарапайым деген
әдет-дағдылардың болмауы мәдени мінез-құлықтың әдептілік, сыпайыгершілік,
еркінндік, қимыл әсмдігі сияқты ... те ... ... тәрбиелеуді
мейлінше қиынға түсіреді.
Мінез-құлық мәдениеті адамның ішкі ... ... ... ... бағыттармен және дәстүрлермен тығыз байланысты.
Ішкі мәдениет көп ретте адамның сыртқы тәртібін анықтайды, ... ... ішкі ... әсер ... ... ... ... жинақты
болып өзіне-өзі ие бола білуге бастайды. Адамның сырт ... ... ... ... ... оның ... ... теріс қасиеттерді қалыптастырады. Сондықтан да балаларды
мінез-құлық ... ... ... ... ... күнінен-ақ қаруландыру керек.
Баланың басқалармен араласу тәжірибесі жоққа тән. Қашан, қайда және қалай
жасау керек ... ... бала ... ... көрінуі мүмкін.
Балалар жақсы мәнер ережелерін басқаларға ... ... ... үшін ... болып келетін ата-аналары мен үлкендерге еліктеу арқылы ... ... өз ... ... ... терең түсінуі – мінез-
құлықтың адамгершілік нормаларына ... ... ... ... ... қалыптастырудың қажетті шартты. Адам мән ... ... және ... ... ... ... алған мінез-құлық
үшін қана қоғам, коллектив, басқа адамдар алдында мейлінше саналы түрде
жауап бере ... ... ... ... ... ... ... әдеттер мен дағдыларды игеру жағынан ... ... ... жөн. ... да ... ... кезінде алдымен
мінез-құлық дағдылары мен әдеттерін игеруге назар аудару керек. Ал ... ... ... ... ... орындатқызып отыру арқылы қол
жетеді. Бұл үшін ... ... ... ... тұрғыдан дұрыс қарым-
қатынас тәжірбиесін жинақтай ... етіп ... ... Төменгі
сынып оқушыларымен жұмыста мәдениетті мінез-құлықтың жекелеген ... ... ... үшін арнайы жаттығулар өткізу мүмкін. ... ... жай ғана ... беру ... сөз ... Қайталау әлде бір
қимылды; мінез-құлық дағдыларын қалыптастыру үшін жағымды ... ... ... мен бекіте түсу керек. Бұған кей ... ... ... да, коллективтің, жолдастарының мадақтауы да
жатады. Баланың өзі өз ... ... ... бір ... ... ... өзі ... жасауға тырысқанда ғана қайталау жаттығу ретінде пайдалы
болады. Басқаша айтатын болсақ тәрбие ісі балалардың өзін-өзі ... ... ... бастауыш мектепте мәдени мінез-құлықтың негізгі ... аса ... ... ... ... ... саналы түрде
орындауға әдеттенуге тиіс. Әдептілік мен мінез-құлықтың нақты ережелері өте
көп, оқушыларды олардың бәрімен бірдей ... ... ... ... де ... балалар бірінші рет кездесіп отырған жағдайлар жиі ұшырасып жатады.
Сондықтан да, оқушыларға мінез-құлық ... ... мен ... ... сай әрекет етуге яғни жаңа ... ... ... ... ... негізінде әрекеттің дұрыс жолын таба білуге баулу керек. Бұл –
күрделі міндет, оны табысты орындау үшін ... іске ... ... ... ... ... ... ережелерін өмірде жиі кездесуі
мүмкін әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... керек. Мұндай жағдайда нақты ережелер міндетті түрде
қайталанып ... ... өзі ... бір ... ... ... ... үшін қажет. Төменгі сынып оқушысы үшін бір ... ... ... оңай емес ... есте ұстау керек. Мәселен,
оқушы мектепте ... ... ғана ... ... ... керек екенін біледі.Мектепте ол барлық мұғалімдермен,үйді күтетін
әйелдермен,ата-аналармен ылғи да амандасып жүреді.Ал сол ... ... ... бұл ... орындамауы мүмкін.
Мінез-құлық мәдениет көп ретте адамгершілік нормалары мен ... ... ... ... ... көптеген нақты ережелерінің негізінде қоғамымыздың социалистік
адамгершілік, коллективизм, ... ... ... ... үшін жауапкершілік сияқты моральдық принципі жатыр. ... ... ... адамгершілік көзқарас тұрғысына орындау қажет
екендігін түсініп, ... ... Әдет пен ... ... ... ... ие болуға, жеке бастың белгілі бір қасиеттері қалыптастыруға
көмектеседі. ... да ... ... дәл болу ...
сыпайыгершілік дәлшілдік, міндеттілік сияқты қасиеттерді игергендік деген
сөз. Баланың өз мінез-құлқын түйсінуі мұғалімнің ... ... келе ... ... пікірінің әсерімен біртіндеп жүзеге асатын
болады.
Мінез-құлық мәдениетін тәрбиелеу ... ... ... белгілі бір
программа бойынша құру керек. І-ІІІ сыныптардағы төменгі ... ... ... бойынша өткізілетін сабақтар мен әңгімелердің тақырыбы
берілген таблица келтіріліп отыр.
Мінез-құлық мәдениеті бойынша ... үлгі ... ... |Оқу |Сыныптар бойынша тақырыптар ... ... |
| | |І |ІІ |ІІІ ... ... |І |Кір |Әр ... өз ... күту ... | ... |бар | ... пен | ... | | ... | | | | ... және |ІІ ... |Сен және сенің |Қалай сөйлейсің |
|сөйлеу мәдениеті | ... ... | ... |ІІІ |Басқаларды |Сөзіңде тұра біл. ... ... ... көше | ... ... ... |ережелер. |
|мн қоғамдық | ... ... ... ... тәртіп|
|орындардағы | ... | ... ... ережелері | | | | ... |ІҮ ... ... ... ... мен ... және | ... | ... ... | | | ... |
| | | | ... |
| | ... еліне саяхат” ойыны ... әр ... ... ... ... негізгі
компоненттерін (жек бастық гигиена, әдептілік, дәлдік, міндеттілік,
сөйлеумәдениеті т.б.) ... ... ... ... игеретін
ережелерінің көлемі ұлғая түседі, оқушылар біртіндеп бұрынғыдан да күрделі
және нәзік ережелер мен ... ... ... ... негізгі бөлімі
бойынша бір-бірден жыл бойынша ... алты ... ... ... ... ойынды қосқанда) сабақ өткізіледі. Күні бұрын жоспарланған
тақырып бойынша жүргізілетін арнайы жұмыс пен, ұйымдастырылған сабақтар мен
іс ... ... ... мен ... мәдениетін тәрбиелеу
бағытында күнбе күн жұмыс атқарып отырады.
Мұғалім ... мен ... бір ... ... ... ... тыс ... тәртіп бұзушылықтарды да назардан тыс қалдырмайды,
әрине. Баланың кей ережелерді кейін өтетін болғандықтан, әлде бір ... ... ... да мұғалім көмекке келіп, оқушының мұндай жағдайда
не істеуі керек екенін түсіндіріп ... ... ... ... ... ... ... дұрыс таңдап алғанда ғана ... ... ... басты әдістер оқушыларды мәдени мінез-құлық ережелерін
орындауға әдеттендіру және оларға ... ... ... ... болып
саналады. Ал төменгі сынып оқушыларын мінез-құлық мәдениетіне үйретудің
баст құралы – ... ... ... ... тұрақты сабақ
процесінде ... ... ... ... және ... ... ... сипатына байланысты болады. Мәселен,
белгілі бір жағдайда баланың өзін қалай ұстауы ... ... ... ... ... да ... ... қонаққа қалай шақыру керек,
стол басында өзін қалай ұстау керек, ... ... ... орындау
керек. Осы сабақ үстінде балалар мұғалімнің көрсеткендерін қайталайды,
дұрыс қылықтарға үйренеді. Бұл ... ... ... ... ... қызметтеріне енгізіледі. Балалар театрға, ... ... ... ... да олар ... ... қамқорлығынсыз-ақ, өз беттерімен
бұрынан өздеріне мәлім ережелер негізінде әрекет жасайтын болады. Мұғалім
сырттай бақылайды, кемшіліктер мен ... ... ... ... тиісті жақсы, дұрыс әрекеттерді атап өтеді.
Қоғамдық тапсырмаларды орындау балалардың ... бір ... ... ғана ... мінез-құлық ережелерін сақтауды да талап етеді. Мәселен,
үшінші сынып оқушылары бірінші сыныптарды ... ... ... ... балалармен ойнады, этаж бойынша кезекшілікте ... ... ... Бұл ... ... көптеген адамдармен,
үлкендермен, өздерінен кіші және үлкен балалармен, өз құрбыластарымен ... ... . Ал ... ... ... көптеген мәдени мінез-
құлық ережелерін білуін талап етеді. ... ... ... ... ... ... қажетіне айналады. Сол себепті де балалар арнаулы
сабақтарда өтетін ережелерді есте ... ... ... ... ... ... . Бұл ... мұғалімнің мінез-құлық
мәдениетін тәрбиелеудегі көп жеңілдете түсетін болады.
Мұғалімнің ... ... ... ... мінез-құлық
ережелеріне байланыста этикалық нормаларды түсіндіру зор маңызға ие. ... ... ... Мұғалім әңгімелеп беруі, этикалық әңгіме,
мектеп өмірінің фактілерін ... ... ... ... ... ... мәдениеті бойынша стенді жасау этиалық ағарту ісінің басты
мақсаты – ... ... ... ... ... ... адамгершілік мағлұматтар мен ұғымдарды қалыптастыру. Мінез-құлық
мәдениеті ережелерін ... ... ... ... әртүрлі
қылықтардың себептеріне және олардың басқа болу үшін салдарларына ... ... ... ... ереже кездейсоқ және негізсіз талап ... ... ... сынып оқушылары үшін сөзсіз, парасатты ... ... ... ... ... ішінде басты орынды
мұғалімнің балалармен әңгімесі алуға тиіс. Неліктен әңгіме алуы ... ... ... сұрақтарға жауап бере ... ... ... ... ... ... түрлі пікірлер айтады.
Балардың түрлі ... ... осы ... ... ... Оқушылардың
пікірлері педагоктің балаларға нелердің жақсы түсінікті болғанын, ал қандай
ережелердің оларға әзірше шала немесе мүлдем таныс емес екендігін ... ... ... балаларды тыңдап болып әңгімені қорытады, мінез-
құлық ережелерін тұжырымдайды, қате пікірлерге тоқталады.
Мәдениетті мінез-құлық ережелерін түсіндірудің тиімді ...... ... ... ... ... пайдалану. Мұндай кезде ... ... ... және ... ... талқылау тиімді.
Балалармен жұмыс кезінде юморды кең ... ... ... ... ... ережелерін орындай алмайтын немесе орындағысы келмейтін шығарма
кейіпкерлерін күлкілі етіп ... ... Сол ... балаларды ондай
болудан жиіркендіру керек. Мұндай жұмыс үшін ... ... ... ”, ... неге бос ... С.Михалковтің „Бір
ұйқас”, „Серуен”, В. Лившитцтің ... ... т.б. ... ... бола ... Бұл өлеңдерді қимылға салып оқуға,
шағын инсценировкаларға айналдыруға ... ... ... ... ... ... ... сақтықпен қарауы керек екенін атап өткен
жөн. Өлеңдердегі ... ... ... өз сыныптарындағы
балалардың мінез-құлқымен салыстырып, оларды ... ... ... ... ... және олар тікелей жасалатын боса, балалар ... ... ... ... ... ішқұса болып қалады, ... ... ... ... ... ... ... туралы арнаулы жұмыс сабақ ретінде өткізіледі.
Бұл жұмыста шартты түрде үш кезеңге бөлуге болады: сабаққа әзірлік, сабақты
өткізу және ... ... ... ... балалардың бұл тақырып ... ... ... ... ... ... олардың мінез-құлқыың
тұрақтылығын анықтайд. Мұғалім сабақтың формасын таңдап алады, балалар
үйренуге тиісті ... ... ... ... мазмұнын
ойластырады. Сабаққа балалар да әзірленеді. Сабақтан бір жұма ... ... ... ... ... тақырыбына байланысты жұмбақтар мен
мақалдар іріктеу сияқты әртүрлі тапсырма ... ... ... мен
жұлдызшалардағы мұндай әзірліктер басқалардан жасырын өтеді.Сөйтіп әр
топтағы балардың ... ... ... үшін ... ... ... ... және мерекелі болып өтуге тиіс. Оны балардың шыдамсыздана
күткені жақсы. Ал оның мерекелік сипаты ... оған әр ... ... ... ... ... талқылауы, ойнауы, ата-аналарды
шақырып, ... өз ... ... ... ... ... ... әдетте
мұғалім әңгімесімен басталады, ондассабақ тақырыбы айтылып, баларға
сұрақтар ... ... ... ... ... ... ережесін дәл
тұжырымдайды. Ережелерді жасауға ... ... жөн. ... ... ... де балалар тұжырымынан қорқуға болмайды. Мұндай
жағдайда ережелерді ... ... ... ... ... да, ... арта түседі. Ережені плакат етіп жасаса тіпті жақсы. Сабақ көп
ретте ... ... ... ... ойын ... арқылы өтеді. Мұндай сабақ тоқсан сайын бір екі рет өтеді. Ол
45 минутқа созылады.
Сабақ мазмұнды және ... ... ... өз өнерлерін жақсы
көрсетуі, барлық ережелерді олардың мейлінше дәл тұжырымдауы мүмкін. ... ... де ... ... ... ... ... негізгі
жұмыс төменгі сынып оқушыларының күнделікті ... ... ... кезінде, киім шешетін жерде, үйге қайтар жолда, театр мен киноға
барғанда, саяхаттар мен экскурцияларда, ... ... ... ... ... Сондықтан да мұғалім назары әркез балалар өмірін
оларды дұрыс мінез-құлыққа жаттықтыратындай етіп ұйымдастыруға аударылады.
Егер ... ... ... ... ... білсе, белгілі бір
жағдайда мұндай әрекет жасау керек екенін білетін болса, олардың тәртібіне,
мінез-құлқына ... ... ... ғана ... ... ... да жасалатын болады.
Сыныппен жұмысты ұйымдастыру мұғалімнің басты ... ... ... ... ... оқушылармен олардың тәрбиелік дәрежесіне,
семьиядағы өмір жағдайларына байланысты жеке ... та ... жеке ... ... тығыз байланыс үстінде жүзеге асады.
Біртұтас тәрбиелік процесс өзара байланыстағы бірнеше кезеңді қамтиды.
Олар: мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... тәрбиесі, тағы басқалар. Бұлардың әрқайсысы біртұтас процестің
тиісті бір бөлегі болумен бірге, салыстырмалы дербестікке және баланың ... ... ... ... ие. ... ... оның өзіне тән
белгілі бір мазмұнмен, балаларды тәрбиелеу ісіндегі әдістермен, формалармен
сипатталады. Аяқталған ... ... ... өзіндік міндеттері ешіледі,
сонымен бірге келесі сатыда жүзеге асырылуға тиісті міндеттерге мінез-құлық
пен қарым-қатынастың жаңа формаларын, табысты ... ... да ... ... мен ... ... мақсатқа негізделген
дайындық жұмыстары жүргізіледі. Бұдан бұрын игерілгенніңбәрі жинақтала келе
баланың байланыстары мен қарым-қатынастарының жаңа жүйесіне қосылады, ... ... ... ... ... одан әрі ... ... табылады.
Бала мектепке түскеннен кейін жүйелі қоғамдық мәні бар ... ... ... рет ... ... ... ... мүшесіне
айналады. Мұнда баланың қоғамдық белсенділігін, дербестігін, адамгершілігін
қалыптастыру процесі жаңа бейнеге ие ... Ал бұл ... жаңа ... ... ... алдын ала басталады.
Мектеп тәртібі – балаларды оқыту мен тәрбиелеудің ойдағыдай болуының
кепілі және ... ... ... коммунистік тәрбие берудің аса маңызды
бөлімі болып табылады, мұның көздейтін масаты – ... ... ... және ... саналы өмір мен қызметі кезінде оларды тәртіпті
мінез-құлқы болуын қамтамасыз ететін тиісті аным-сенімдер мен ... ... ... мағынасыз таяқ тәртібіне, не айтса соны ... ... ... ... ... совет мектебі жыйнақы
мінез-құлық нормалары мен ережелерінің қажеттігіне ... ... ... ... саналы социалистік тәртіптің негіздерін жүзеге
асырып отырады. Міне, сондықтан саналы тәртіптің негізін жүзеге ... ... пен ... көп ... ... жүргізуді тілейтіндігі әбден
түсінікті мәселе.
1. „Білімді және мәдениетті азамат болу ... ... ... ... үшін ынта-жігермен оқып білім алады.
2. Ықыласпен оқып, ... ... ... ... ... ... мен ... айтқанын, тапсырғанын сөзсіз орындап
отырады.
4. Мектепке келгенде сабаққа керекті ... ... ... ... ... түгел алып келіп отырады. Мұғалім сабаққа кіргенге дейін
сабаққа керек нәрселерін әзірлеп қояды.
5. Мектепке жуынып, ... ... ... ... ... ... ... таза және тәртіпті етіп ұстайды.
7. Қоңырау болысымен дереу сыныпқа кіріп, орнына отырады. Сабақ ... ... ... ғана ... ... ... шығатын болады.
8. Сабақ кезінде сүйенбей, жантаймай түзу отырады. Мұғалімнің түсінік
сөзін, оқушылардың ... ... ... ... ... ... алаң болмай,
ешкіммен сөйлеспей тыныш оттырады.
9. Мұғалім және мектептің директоры сыныпқа кіргенде яки ... ... ... ... ... Мұғалімге жауап бергенде тік тұрып жауап береді, мұғалімнің рұқсатымен
ана ... Егер ... ... ... як ... сұрау қоятын болса,
қолын көтереді.
11. Мұғалімнің келесі сабаққа берген ... ... ... ... дәптеріне) дәл жазып алып, осы жазғанын ата-анасына көрсетеді. Үйге
берілген тапсырманы өзі орындайды.
12. ... ... мен ... ... ... ... оларды
сыйлайды. Мұғалімдер мен мектеп директорын көшеде кездестіргенде бас иіп,
ер балалар бас киімін алып, ... ... ... ... әлеуметтік орындарда кішіпейілді, тәртіпті болып, жасы
үлкен адамдардың ... ... ... ... ... ... сөз ... шылым тартпайды, ақша не
бұйым салып ойын ойнамайды.
15. Мектеп мүлкін күтіп ұстайды. Өз ... де ... ... де
бүлдірмейді.
16. Кәрі адамдарды, жас балаларды, әлсіз және ауру ... ... жол ... ... береді, тағы басқа реттерде оларға көмектеседі.
17. Ата-аналарының тілін алады, оларға жәрдемдеседі, ... ... ... бөлмесін, үстіндегі киімін, төсек-орнын күтіп таза ұстайды.
19. Оқушылық билетін қалтасында сақтайды, оны ... ... ... ... директоры яки мұғалімдері сұраса, алып көрсететін болады.
20. Өз ... және оқып ... ... ... ... ... ... болады.
Осы ережелерді бұзғаны үшін оқушыға мектептен шығарылуға дейін жаза
қолданылады”.
Бұл ережелер мектеп оқушысының күнбе-күнгі өмірінің бұлжымайтын ... ... Бұл ... ... ... және ... орындап отыруға оқушыларды күнбе-күн әдеттендіру бастауыш мектеп
оқушыларын саналы тәртіпке тәрбиелеу жұмысының негізі болып алынуға тиіс.
Мұғалім ... ... ... бір ... ... ... ... талап өзінің сипаты (характер) ... ақыл ... ... ... ... ... түрінде де білдіріледі.
Мұнда оқушыға белгілі бір ... ... ... ... ... ... Бала тікелей бұйыру түрінде ... ... ... жиі байқалады, ал егерде сол бұйырулар өтініш түрінде
айтылса, оны бала бар ... ... ... ... талабы тілек, ақыл немесе өтініш түрінде
тек олардың орындалатындығына көз жеткен жағдайда ғана ... ... ... қоятын талабын басында бұйыру түрінде айтып, онан соң оны
ақыл немесе өтінішке, тілекке айналдырып жіберуге ... Бұл ... ... және оқушылардың тәртібінің нашарлауына әкеліп
соғады.
Оқушыларға мінез-құлық ... ... ... ... ... ... ... берік дағдылары мен әдеттерін
тәрбиелеп ... ... ... ... ... Мұндай дағдылар ... ... ... ...... ... ... ұға тұрса да, бұл талаптарды ойдағыдай орындау ... ... ... болып өсуіне себеп болады.
Жыйнақылық мінез-құлық дағдылары балаларға мектепке түскен алғашқы
күндерінен ... ... ... ... барлық уақыты бойы
қалыптастырылып ... ... ... оқыйтын балаларға
тәртіптіліктің неғұрлым элементарлық дағдылары егіледі, оқушылардың ақыл-
ойы және дене ... ... ... сайын, осыған сәйкес олардың дағдылары
да күрделеніп ... келе ... ... ... ... ескерусіз қалдыратын ешбір
ұсақ-түйек болуы тиіс емес. Мұғалімнің әрбір ... ... ... ... ғана ... ... ... дағдылардың ойдағыдай қалыптасуын
қамтамасыз етеді. Балаларды тәртіптілік жөнінде қойылатын талаптарды
орындауға үйретудің методтары мен ... да ... Ол ... ... ... ... ... келуі керек. Мектеп оқушыларына
арналған ережелерде оқушылар „мектепке ... ... ... ... ... ... киімін.... күтіп таза ұстайды”(18), деп оқушы балаларға
айрықша ... ... ... мұғалім әрбір оқушының ... ... дәл ... ... ... ... ... келгенде беті-қолы, үсті-бас таза болу ... ... ... таралған болуы керек. Балаларды тазалыққа, ұқыптылыққа, әрдайым
үйретіп отыру мұғалімнің оқушылар ... ... ... ... ... бірі ... ... Балаларды тазалық пен гигиенаның
талаптарын бұлжытпай орындап отыруға үйрету үшін мұғалім оқу ... ... күн ... ... алдында тексереді.
Оқушы өз нәрселері мен жолдастарыың нәрселерін және ... ... ... ... ... ... мүлкін күтіп ұстайды. Өз нәрсесін де,
жолдастарының нәрселерін де бүлдірмейді” (15)
Балаларға ... ... ... ... да: кітапты оқығанда
түптелген жеріне зыян келмес үшін ортасынан бүктемей, екі жақ беті ... ... ... ... стол үстіне қойып оқу, кітаптың ... ... ... ... ... ... оң жақ ... ашып
ақтару керектігін балаларға көрсетіп, үйрету керек. Онан соң ... ашып ... ... ... тигізіп сілекейлеу дұрыс емес
екендігін, сол сияқты ... ... ... жазулар жазып яки сыя
тамызып былғауға болмайтындығын балаларға бажайлап түсіндіру ... ... ... ... ... ... ... „Мектепке
келгенде сабаққа керекті оқулықтарын: қарындаш, ... ... ... ... алып ... ... Мұғалім сабаққа кіргенге дейін
сабаққа керек нәрселерін әзірлеп қояды” (4). ... ... ... керектіоқулықтары мен жазу аспаптарын ұмытпай түгел алып отыруға
әдеттендіру үшін мұғалімнің өзі күн сайын ... ... ... ... керекті кітаптары мен оқу жабдықтарының түгел бар жоғын тексеріп
отыруы қажет. Бұл әдет оқушылардың бойына ... ... ... ... оқу құралдары мен басқа керекті оқу жабдықтарының бар-жоғын
тексеруді оқушылардың өз арасынан болатын ... ... ... күн ... ... нәтижесін кезекшіден сұрап біліп отыруға
тиіс. Онан соң мұны ... өзі ... бір рет ... ... ... айтып отыруы керек.
Оқушы сабаққа қалай әзірленуі керек. Бұл сыяқты өте ... ... ... ... ... ... үшін 1 ... бастап
балаларға әрбір сабаққа керекті барлық нәрселерін алдынала әзірлеп қоюды,
сонымен қатар керегі жоқ, ... ... ... ... алып қоюды
үйретіп отыру қажет. Балалар әріп ... ... ... ... ... минут бұрын бітіріп, ендігі сабақ қандай сабақ болатынын
балаларға айтып отыруы керек.
Оқушыларды сыныпта және мектепте ... пен ... ... үйрету
керек.
Оқушы сабақта қалай отыруы керек. Оқушылар „сабақ кезінде ... түзу ... ... ... ... ... жауабын
көңіл қойып тыңдап бөтен жұмысқа алаң ... ... ... ... ”(8). ... ... алғашқы мектепке түскен кезінде оларға
партада қалай дұрыс отыру керек екендігін көрсетеді, сонан соң бұл ... ... ... ... ... ... ылғый бақылап,
тексеріп отырады. Оқушылардың дұрыс отыруы олардың ... ... өте ... ... ... ... кіру және ... Оқушылар „Қоңырау болысымен дереу сыныбына
кіріп орнына отырады”. Оқушыларды сыныпқа ккіргенде және ... ... ... үздік-создық кірмей, ұйымдасқан түрде, шуламай,
асықпай, жай, ақырын ... ... ... ... ... ... ... біріншіден, уақытты үнемдемесе, екіншіден, оқушылардың ... ... ... ... әзір ... ... етеді. Онан соң оқушылар
сыныпқа кіргенде бір-біріне қақтығып, соқтықпай ақырын ғана ... ... ... ... керек.
Оқушы жауап бергенде өзін-өзі қалай ұстауы керек. Мұғалім оқушыларға
өздерінің оқытушыларының сұрауларына жауап берген және ... ... ... кезде қабырғаға, сынып тақтасына қыйсайып сүйенбей
партаға ... ... ... шынтақтамай, екі қолын жанына алып тік
тұрып жауап қайыруды үйрету керек.
Оқушылар үлкен адамдардың және ... ... ... ... ... ... ... үйге кірер алдында міндетті түрде
бас киімін алып ... ... ... Сол ... ... ... сыныпқа,
бөтен үйге, бөтен бөлмеге, мұғалімдер отыратын бөлмеге, кабинетке ... ... ... ... ... ... алдынала есікті
әдеппен тақылдатып, қашан рұқсат еткенше ... ... ... ... соң
„Кіруге рұқсат па?”, „Кіруге бола ма? ” деп ... ... ... ... Онан соң ... отыратын бөлмеге кіргенде тарсылдатпай, ақырын
кіруді және өзіне басқа бір адам ... ... ... нәрсе бергенде
тағы басқа сол ... ... ... деп ... ... ... үйрету қажет.
Саналы тәртіпті тәрбиелеудің басты шарты балалардың ... ... ... барлық уақыты мен істейтін істерінің нақты режимі болып
табылады. Егер мектеп баланың ... ... пен ... ... ... оны ... пен мәдениеттілікке үйретуге
тырысса, ол уақытта мектеп баланың өзі айналысып ... ... ... ... мен ... тек үлгі ... ... ғана көруінің қамын
ойлауы керек.
І ТАРАУ БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ... ... ... ... ТӘРБИЕЛЕУДІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуының жаңа құрылысын жүргізіп
отырған шақта адамдардың ... ... ... ... ... ... басты айқындаушы міндеті болып табылады.
Осы міндетті жүзеге асыру жолдарын жаңаша қарастыру үшін ең алдымен
адамның негізі ... ... ... ... керек. Ғылыми,
философиялық, психологиялық әдебиеттердегі ... ... ... ... маңызды құрамды бөлігі екендігі айқындалған.
Шәкірттердің саналы ... ... ... туралы түсінігін
қалыптастыру, оған сезімін және сенімін тәрбиелеу тәрбиешінің мақсатқа
бағытталған ... ... ... ... көз ... ... өмір ... адамзат бойында мінез-
құлық ең негізгі құндылық болып келеді.
Құлық – қоғамдық дамудың ... Ол ... ... ... дамиды. Бірде-бір адамзат қоғамы құлық тәрбиесінің тәжірибесін
пайдаланбай өмір сүрген емес.
Құлықтық тәрбие туралы ... ҮІ ... ... ... Орта ... ғұламалары мен (Әл-Фараби, Ж. Баласағұн,
М. Қашғари, т.б) ... орда ... ... (С. ... Қ. ... ... ғасырда өмір сүрген ақын жазушылар (Асанқайғы, Шалкиіз, Бұхар,
Махамбет, Әсет, т.б). ХІХ ... ІІ ... ... ... ... ... келе ортамызға қайта оралған қазақтың ұлы зиялылары А.Байтұрсынов,
М.Жұмабаев, ... ... т.б. ... ... ... жалғасып
келеді.
Әбу-Насыр әл-Фараби (850-950) „Математикалық трактаттары”,
„Философиялық ... ... ... ... және шығармаларында адамзаттық игілікке, бағытта, ... жету ... ең ... ... деп ... саясатты,
мемлекеттікқұрылысты, жанұяны және тәрбиені атаған. Бұдан бірнеше ғасыр
бұрын айтылған бір ... ... ... де өз ... ... ... ... идеалары әлемге кең тараған. Ол ... ... биік ... ... ... халықтар арасындағы туысқандық пен
достықты жырлайды. Оның ... жету ... ... ... ... болса, жер беті түгелімен берекеге толады деген ... ... ... өте ... (әл-Фараби „Философиялық трактат”, А, 1972, 305-
бет).
Махмұд Қашғари (ХІ ғ.)
Диуани лұғат ат-түрк („Түркі ... ... ... ... моральдық-психологиялық сипаттағы ой-пікірлер, адамның кейбір
жаман қасиеттері айыпталып, ... ... ... ... ... ... ... ал, ұлым менің, рахымшыл бол, әулеттің ағасы бол, ақылшы дана
бол, білгеніңді ортақтас.
Іс тындырсаң аптықпа, өлшеп-пішіп асықпа!
Даналардың сөзі – ... зер ... ... ... ... менмен болма.
Рахымың болмай мақтансаң, қиын-қыстауда қиналарсың
Туғаннан мәртебесін өсіргің келсе, сый-сыйапат көрсет.
Басыңа түссе қара түн,
Нар түйеше көтергін.
Тағдырыңа тап ... ... ... жүрек қуанышының шырқау шыңы.
Қайырымдылық – адам көркі, ал білім-оның байлығы.
Асан Қайғы жырау (ХҮғ.)
Жырау ру-тайпалық одақтардың құрылымы, халықтың ... ... ... туралы сыр шертеді, қандастарын тату-тәтті ... ... ізгі ... адал жан болуға шақырады.
Таза мінсіз асыл тас
Су түбінде жатады,
Таза мінсіз асыл сөз
Ой түбінде жатады.
Су ... ... ... ... ... ... жатқан сөз
Шер толқытса шығады.
Бұқар жырау (1668-1781)
Жырау толғауларында өскелең ұрпаққа асыл-ой, адамгершілік
тәрбиесін ... ... ... ... ... пен ... деген сезімдерінің мәні зор.
Адамзаттың баласы
Атадан алтау тумас па,
Оның ішінде біреуі
Арыстан болмас па!
Алдына келген жақсының
Қадірін оның біле алмай,
Қадір-құрмет қыла ... ... ... ... ... ... қас болмас,
Екі жаман дос болмас.
Сүйінбай Аронұлы (1822-1895)
Ақиық ақын адам мінез-құлқының түрлі қалтарыстарын, жан-дүниесінің
әрқилы ... ... ... Ақынның тәлім-тәрбиелік, үлгі-
өнегелік идеялары оның өлеңдерінде бейнелі кестеленген.
Жақсы адам ... ... ... ... елге ... жүзі ... сөзі майда,
Халқымның қалың жүнді көрпесіндей.
Жақсы болар баланың жүзі жақсы,
Наубайдың күймей піскен бөлкесіндей.
Жақсыға үлкен-кіші бәрі жақсы,
Жасынан бірге өскен еркесіндей.
Жақсы кісі ... жыл ... адам ... ... ... ... деген мақал,
Жамандар түзей алмас тұрмысын-ай.
Жақсы адам алысты жақын етер,
Беттескен екі таудың тұрғысындай.
Шоқан Уәлиханов (1835-1865)
Ол қоғамдық психология ... ... ... ... ... мән берді. Мәдениетті дамыту жолында, ол „халықтық
рухты” жандандыруға ... ... ... асқақта ой айтуға болады: олар ... ... ... ақыл-ой, қажыр-
қасиеттерімен ақындық дарынды ... ... ... мол қоры ... заманда өмір кешкен суырып салма ақындары, жыраулары, әуен ... ... ... ... айту ... бар көне заманнан келе жатқан
халық.
Серәлі Еруәліұлы (1835-1876)
Өлеңдерінде әр адамның ... ... ... ... ... сипатталады. Оның осындай тәлім-тәрбиелік
идеялары қазіргі күн талабына сай ... ... ... ... көтермесе,
Салған жерден түбіне жетем десе,
Не қылып дос атына қосылады,
Көтермей бір сөзіңді ... ... дос ... ... ... деп елемейді,
Бақ-дәулет сол адамнан арылмайды.
Нағыз дос бірін-бірі жамандамас,
Араға көп өкпе сап табандамас.
Көңілі татулықты іздеп тұрар,
Жөніне татулықтың ... ... ... ... ... қылып мойымаңыз.
Сыр алмаған біреумен дос болам деп,
Сыр алған досыңыздан айырылмаңыз.
Ыбырай Алтынсарин (1841-1889)
Ол қазақ жастарын ... ... ... ... ... ... жатып ішер жалқаулық сияқты жат мінездерден аулақ болуды
уағыздады.
Жоғары қарап оқ ... ... ... жанды досым деп,
Басыңды қосып сыр айтпа.
Ақан сері Қорамсаұлы (1843-1913)
Оның философиялық-психологиялық мазмұнға толы шығармалары ... ... ... ... еніп, мәңгі бақи өшпейтін үлгі-өнеге
қалдырған.
Наркескен қайырылмайтын қылыш болса,
Мінезі, ақылы, өнері ... ... ... ... қырлы болса жігіт,
Жорғадай тілі майда жүріс болса.
Ақылды, сабырлы ер деп соны ... ... ... ... ... ақылымда жалған бар ма?
Көріңдер миға салып бұрыс болса.
Абай Құнанбайұлы (1845-1904)
Абай ... мен ... адам ... ... мақтан,
ойсыздық, көрсеқызарлық сияқты жаман әдеттерден ақыл мен ойды тоздыратынын
айта келіп, естігенді есте сақтау, көргеннен үлгі-өнеге алу, ... ... ... ... ... ... ... бол,
Бес нәрсеге асық бол,
Адам болам десеңіз
Тілеуің, өмірің алдыңда.
Оған қайғы жесеңіз
Өсек, өтірік, мақтаншақ
Бес дұшпаның білсеңіз,
Талап, ... ... ... ... ... қой ... асыл іс көсеңіз.
Осыны оқып, ойлай бер, болсаң зерек,
Еңбекті сат, ар сатып неге керек?
Үш-ақ нәрсе – адамның қасиеті:
Ыстық ... ... ... жылы ... ... ... ... өнер-білімге, тәрбиелік мәні зор, адам
бойындағы асыл қасиеттер дәріптеледі.
Жол қайда ақиқатқа апаратын?
Ел қайда ... деп ... ... ... ... кеіп ... елде Адамға адам-дос бауыр ма?
Адамға ақ жаныңды тосқаныңда
Ақ көңілдер тоғысып, ақ арнада,
Аға ала ма, ... ... ... ... ... сұра.
Үлкен жоқ болса, кішіден сұра.
Әдептілік белгісі – иіліп сәлем бергені.
Сыйлассаң, ... ... ... ... ... ... адам баласының бәрі дос.
Адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар мінез ... ... ...... ... жақсы ата, жақсы ана, жақсы құрбы,
жақсы ... ... ... ... есті ... ... ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы, жаманды
танидыдағы, сондайда білгені, көргені көп адам ... ... ... ... ... ... ғалымдардың ойлары
бүгінгі зерттеулерде жалғасып келеді.
Ұлы адамдар мен ғалымдардың зерттеулерінее сүйене отырып, мінез-
құлықтық ... ... ... бердік:
Мінез-құлықтық тәрбие дегеніміз – адамның моральдық ... бір ... ... ... ... ... ... өмірдің
саласында – еңбекте, тұрмыста, саясатта, ... ... ... ... ... ... және ... реттейді.
Құлық тәрбиесі – адамгершілікті тәрбиелеудің құрамды бөлігі.
Мұның міндеті ... ... мен ... қоғамның әрбір мүшесінің
игілі ету: оларды терең құлықтық сенімдеріне ... ... ... шын ... ... ... тәрбиесінің шеңберінде тұлғаның
құлықтық санасы, оның ... ... ... ... ... әлеуметтік тәрбие институттарының ... ... ... ... ... ... ... мәні бар.
Тәрбиешінің өзінің тәрбиелі болу – құлық тәрбиесіндегі өзекті мәселе.
Құлықтық сана – ... ... және ... ... ... ... ... сананың бір түрі. Өзінде
құлықтық іс-әрекетті, құлықтық қатынастарды бейнелейді және ... ... ... ... ... санасынан өтеді.
Құлықтық сана құрамына: мұраттар, моральдық мәселелер ... ... ... ... ... ... ... моральдық мәселелер принциптер жиыны тұлғаның
құндылық бағдарында көрініп, оның моральдық ... ... ... ... ... шеңберіне қатысты, қылықтарда таңдап алу
мүмкінді болғандықтан адамдар қылығын ... ғана ... ... ...... ... құлықтық өмірінің көңіл-күйде сезіну
жағы. Адам іс-әрекетінде маңызды орын алады.
Құлықтық сезімдерге – ... ар, ұят, ... ... ... жек көру, қызғаныш, менмендік, өзімшілдік, атақ құмарлық, т.б.
жатады. Құлықтық сезім адамның ... ... ... ... ... ... ... жағынан олар қоғамдық болмысқа, өмірдің
түрлі жағына субъективтік қатынас болып табылады. Мысалы, ... ... жеке ... өмір құбылыстарына, толық алғанда қоғамға, тағы
с.с. қатынасы. Құлықтық сезім әлеуметтік сипаты болады, олардың көбі аданың
моральдық бейнесін сипаттайтын, оның ... ... ... ... бағаланады. Моральдық сезімдер түйсіктер, қабылдау, елестетулер,
ойлар сияқты танымдық ... ... және ... түрлі іс-
әрекетімен тығыз ... ... ... бүкіл өмірінің іс-әрекеттерінің барлық
түрлеріне ықпал жасайды, оның ... ... және ... қуаттандырады, тұлға оянуын күшейтеді.
Құлықтық құндылықтар – әлеуметтік құбылыстарды, адам әрекеттері мен
мінез-құлықтарын, олардың ... ... ... жақсылық пен
зұлымдық жөніндегі түсініктеріне бағалауға мүмкіндік беретін адамның мінез-
құлқындағы ... ... ... ... ... ... маңызы
болатын себптері олар қоғамдық өмірге, қоғамдық құлықтың негізіне оң не
теріс әсер ... ... ... ... ... адам ... ... лайықты әрекет жасайтын моральдық мұраттар, принциптер, ережелер
ретінде көрініс ... ... пен ... жөніндегі құлықтық
талаптар мен түсініктерге сәйкес келетіндігі ретінде бұл әрекеттерге қоғам
баға береді. Бұл жағдайда адам ... ... ... ... ... ... береді.
Құлықтық құндылықтар мұғалімнің, оқушылардың көзқарастары арқылы
өтіп, құлықтық санасында ... мен ... жеке ... ... олардың бүкіл іс-әрекеттерінің өн бойын алып жатады.
Құлықтық сезім, сана, сенім ұғымдары мен оны іс ... ... ... жол жатыр.
Ғылыми педагогикалық-психологиялық әдебиеттерде құлықтық сенім
негізінен, дүниеге, өмірге көзқарас тұрғысынан ... Егер ... ... қарағанда, сенім күшті болса, онда оның ісін сенім билейді. Демек,
оқушының өмірге сенімі қандай болса, оның ісі де ... ... ... төменгі сынып оқушылырының жалпы өмірге сенімі, оның ішінде құлықтық
сенім әлі де ... ... ... ... ... өз ... ... оқушының сенімі оның мұратымен байланысты болады. ... үшін ... ... жолы ... оқы, ... мен өнерге ие болуға
ұмтылудың нәтижесінде ғана болады.
Алғашқы ұғымдар негізінде өсіп келе жатқан ... ... ... сенімдері қалыптасады, олар оның мінез-құлқына бағыт береді.
Сенім адамның білімнің негізінде туындайды. Ол өзінің ... ... ... ... оны ... және ... сенімінен таймауға, қарым-
қатынас жасауға тырысады. Бұл үшін адагершілік ереже нормалары, мінез-құлық
қасиеттері туралы ... ... ... болу ... ... ... адам ... ең парасатты қасиеттері адам
өмірінің құлықтыққа негізделген ... ... кең ... түсінік
береді.
Ғылыми тұрғыдан қарастырғанда құлықтық тәрбие процесін ұйымдастыруда
тәрбиенің екі жақтылық сипатын негізге алу керек: объективті жағы – ол ... ... ... ... ... ... Ал субъективтілігі – ол
жеке адамның қоғамға, еңбекке, адамдарға ... ... ... ... ... қарай құлықтық жасауы, мінез қасиеттерін ... ... ... – оны ... ... құлықтық объективті
нормасына айналдыру.
Бала тұтас педагогикалық процес барысында қалыптасады. Баланың
құлықтық сенімі өмір ... ... ... ... іс-әрекетте, мінез-құлықта адамның бағыт-бағдарын
принциптілігін айқындайды. Алайда күнделікті тәжірбиеде сенім мен ... ... ... ... ... ... ... құлықтық,
имандылық талаптарды, ережелерді түсініп, оған сенгендігіне қарамастан
мінез-құлқында, адамдармен ... ... ... ... ... жасайтын жағдайлар кездеседі.
Сондықтан адамгершілік тәрбиесінде құлықтық ереже нормалар туралы
білім, түсінік, ұғымдардың ... ... ... алатын орны
ерекше.
Тәрбие жұмысында тек қана ... бір ... ... ... ... ... өз ... тексеріп көре алатындай,
пратикада олардың дұрыстығына көз жеткізетіндей жағдай жасау керек.
Жеке адамның қлықтық санасының ... оның ... мен ... ... бұл ... әрдайым тура өте бермейді. Мәселен, еңбек – қоғам
игілігінің ... көзі ... бәрі ... ... бәрі ... еңбек
етпейді. Сондықтан тұрақты сенімді қалыптастыру ... ... ... ... ... ... күшті сезім туғызарлық, мінез-құлқы
мен ... ... ... идеялы сенім керек. Ондай сенім ойлағанда,
сезінгенде ғана ... адам өз ... ... ... ... жеке
тәжірибесінде дәлелденген жағдайда тууы мүмкін. Сондықтан ... ... қана ... ... ... жайлы түсіндіріп қоймай, балалар өз
көзқарастарын тексеріп көре алатындай, ... ... ... ... ... ... керек.
Тәрбие пәрменділігі мектептің балағ мінез-құлықтық пайдалы дағдылары
мен әдеттерін қалыптастыру туралы қаншалықты қамқорлық ... ... ... ... ... ... күнделікті
өмірінде дағды мен әдетті қалыптастырудың неғұрлым тиімді жолы ... ... ... ... ... ... ... көптеген пайдалы әдеттер тәрбиелеушілердің өздеріне байқаусыз
қалыптасады.
Балаларға құлықтық дағдыларын қалыптастыру ұзақ уақытқа ... ... ... ... көп ... ... оқушылардың сана
сезіміне ықпал етуді, оларды жақсы әдет пен ... ... мен ... ... және ... еркі мен ... білуді, т.б. талап етеді.
Дағды ұғымына – психологтар бірнеше анықтама берген.
Жаттығу нәтижесінде әрекеттер ... іске ... оны ... келеді Міне, осы қасиетті дағды деп атайды (М. Мұқанов).
Ал, ғалым-психолог Қ. Жарықбаев „Алғашқыда саналы ... ... ... ... ... ... нәтижесінде автоматталуын
дағды деп атайды”.
Адам жеке әрекеттерді орындау дағдысын меңгерсе, іс-әрекет мінсіз
атқарылатын болады. Дағды – ... ... ... тәсілі (В.В.
Богословский).
Дағдының қимыл-қозғалыс сенсорлық және ... ... ... мінез-құлық, іс-әрекетіне, байланысты түрлері болады. Бұлардың
әрқайсысына тән өзіндік ерекшеліктерімен қатар, жалпы ... ... ... ... тыс) ... болып табылады.
Іс-әрекет процесінде кездескен жағдайларға байланысты, ... ... ... саналы әрекеттердің дағдыға айналатын ... ... ... ... көп: оқу дағдысы, еңбек дағдысы,
мамандық ... ... ... ... еңбегінің дағдысы, дене еңбегінің
дағдысы, т.б. Дағды мен әдет арасында тікелей ... ...... ... ... қажет болатын, орнығып, қалыптасқан
әрекет. Дағды мен әдет арасында ... ... бар. ... ... ... ал әдет ... кезінде қайталануы арқылы жасалады.
Дағды – мақсатқа жеткізетін тәсіл, бір дағды бірнеше ... үшін ... ал әдет бір ғана ... ... Әдет жағымды да, жағымсыз да
болады.
От басында, мектепте, балалар ұйымдарында, ... ... ... – баланың еңбек, адамгершілік, мәдениеті, т.б. ... ... ... ал ... жақтарын жойып отыру керек.
Қорыта келгенде, құлықтық тәрбиесінің жүйесі жоғарыда аталған сезім,
сана, ... және ... ... ... ... – этиканың зерттеу объектісі.
Этика – бұл философиялық ғылым, сананың ... ... ... Этикаға нормативті этика мен мораль теориясы кіреді.
Нормативті этика игілік, жақсылық, жамандық, ... ... жеке адам ... ... ... ... ... мәнін, нормаларын, тарихи сипатын ... ... ... этика мораль теориясы бір-бірімен тығыз байланысты,
оларды бөліп ... ... ... және ... теориясы әрбір азаматты ... ... ... ... мен ... ... елеулі
орын алады.
Нормативті этика және мораль теориясы ... ... ... ... ... ... мораль, гуманистік мораль, белсенді
қарекетшіл мораль.
а) Ұжымшылдық мораль „Бәріміз ... ... ... бәріміз үшін” – оның
іргелі принципі осындай. Ол ... ... ... ... ... ... ... және мүдделері
ұштастырады.
ә) Гуманистік мораль. Еңбек адамның мәртебесін көтереді. Ол ... ... ... қатынастарды жолдастық, ынтымақтастық, жеке
адам және қоғамдық өмірдегі ізгілікті, ... пен ... ... қарекетшіл мораль. Ол адамды еңбектегі және шығармашылық жаңа
жеңілістерге, ... және ... ... өміріне ынта-ықыласпен араласуға,
өмір салтына қайшы ... ... ... белсенді түрде күресуге
жетелейді. Әрбір өнегелі адам қоғам өміріне қайшы жағымсыз құбылыстармен
(жыртқыштық, мансапқорлық, ... ... ... ... күресіп оларға жол бермеу керек.
Әрбір адам өмірінде, іс-әрекетінде кездесетін мораль категорияларын
(жақсылық, жамандық, борыш, ұят, ... ... ... т.б.) ... ... қажет.
Моральдық-этикалық норамалар, халықтың ұлттық ғұрыптары, қалыптасқан
дәстүрлері ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... мінез-құлқына байымды
әсер етеді. Өйткені, халқымыздың өзі келешекке ұрпаққа айтар ақылын,
адамгершілік ... ... ... ... ... ... бай ... сүйеніп ұрпақты адал еңбекке, өнер-
білімге тәрбиелейді, үйелменің, ... ... ... ... ізгі ... ... қалыптастырады.
Қай қоғамда болмасын, оның барлық салаларында өмірде, еңбекте,
тұрмыста, үйемендік және қатынастарда, мораль ... ... ... ... ... ... барлық адамдарға тарайды, олардың
өзара қатынас мәдениетін ... ... ... ... ... өмір ... қарым-қатынас формаларын қуаттайды, бекітеді
немесе керсінше өмір талаптарына байланысты олардың өзгеруін талап етеді.
Өкінішке орай, ... ... ... нормалардың
прринциптерін біле тұрып, қоғамдық жатахана ережелерін бұзушы адамдар да
кездеседі.
Бұлар кім?
Біріншіден, ... ... ... адамгершілік көзқарасымызды
қабылдаудың орнына, бізге жат адамдардың идеясын мақұлдап, соның ... ... ... ... принциптерін және
нормаларын біледі. Бірақ мораль олардың сана-сезіміне, әдетіне айналмаған.
Үшіншіден, ... ... ... принциптерін, мінез-құлық
нормаларын дер кезінде қабылдаған. Бірақ олар бұл ... ... ... түрлі кешірілмейтін қылықтармен ... ... ... ... ... ... тонау, адам өлтіру, анашашылар, т.б.
Бұл жағдайлар көбінесе ... ... жиі ... Олар ... ... тәжірибесіз, өзіне қажетті адамгершілік әдетін бойына
сіңірген жәе еңбек етуден қашатын арамтамақ, жатып ішер ... ... ... адамдар елімізде онша емес, бірақ қоғамға үлкен зиян
келтіреді.
Сонымен ... ... ... ... ... ... мақсаты мен мазмұнын әр адамға, оның ой-өрісіне, сезіміне,
мінез-құлықына ... ... ... ... ... ... ролі өте зор. Өйткені олар
оқушылардың тәрбиесіне байланысты міндеттері ... және ... ... ... ... Бұл ... мұғалімнен сауаттылықты,
ізденпаздылықты, өз ісіне асқан шеберлікті талап етеді.
Біздің ... ... ... тәртіп ережелерін орындаймыз.
Мысалы: таныс кісімен ... ... ... ... ... ... кино мен ... өз орнымызға отырып, дауыстап сөйлемеуге
тырысамыз ... ... ... ... ... ... ... өмір сүру ережелерін сақтау қоғамдық
тәртіпті ұстаудың ең маңызды шарты ... ... ... ... ... жергілікті жағдайларға, дәстүрлер мен салттарға тәуелді өзіндік
ерекшеліктері болады. Бірақ олардың ортақ жағы көп болуына ... ... ... ... әр түрлі ұлт өкілдерінің ... ... ... Шындығында келгенде мұның өзі арамдар әлемінің жануар
әлемінен ... ... ... ... жатады және ол елеулі
сыртқы белгі. Ал сыртқы белгілерге қарап, қоғам туралы пікір айту ... бойы ... ... және ... ... ... орындауда адамдардың өөндіріс пен тұрмыстағы өзара қарым-
қатынасы ... ... ... ... ... теңдік,
Туысқандық, Бақыт – бүкіл адамзаттың ежелден арман еткен асыл ... ... ең ... ... осы асыл ... салтанат құруы жолында
болады. Бұл моральдық талаптар адам санасында өмір ... ... ... ... адам ғылыми тұжырымдалған өнегелі принциптер ... ... ... ... ... ... өз өмірін қоғамдық
үлгілер және ... ... ... ... тұрғысынан өз
қылықтарына баға бере алады. Мектепте ... ... ... объектісі ораль болып табылатын мінез-құлық ілімі құрайды. Ол –
философиялық ғылым.
Біздің болашақ болатын мораліміз – ... ... ... ... ... Ол ... ... мүлтіксіз берілгендіктен
және жоғары өзгешеліктің Отанға ... ... ... туысқандық ынтымақтастық, қауымдастықтың және қоғамдық
борышты ... ... ... ... ... табылады. Біздің қоғамдық
мораль адамзат қалыптастырған адамгершіліктің гуманистік ережелерін ... ... және ... ... жаңа қоғамның ең тәуір өнегелі тәжірибесін
жастарға ... өмір ... және ... ... ... ... бірінен
түпкілікті құтылуымыз керек.
Жас ұрпақтың құлық ... ... ... пен ... ... орны зор. ... қадір-қасиет дәстүрлер мен әдет-
ғұрыптар ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, біздің заманымызға жетіп отыр. Тәртіп
пен мінез ... ... ... Олар ... өмір сүру
жағдайына, әлеуметтік-экономикалық және географиялық ортасының шарттарына
байланысты қалыптасады.
Халқымыздың рухани бейнесін бір ... ... ... ... ... мінез-құлық, ұлттық сезім, әдет-ғұрыптар, т.б. бейнелейді. Ұлттық
мінез-құлық ерекшеліктері адамдардың біріккен ... мен ... ... ... мәдени жағдайының шарттарына
лайықты қалыптасты. ... ... ... ... ... мінез-құлық, саналы
тәртіп, болымды сезім көріністері, дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары пайда
болды.
Ұлттық мінез-құлықты халықтың бай ... ... ... ... ... жалпы және ерекше қасиеттерінің бірлігі деп ұғамыз.
Қазақ халқының адамгершілік ... ... ... ... өмір ... ... өз ... шапқыншылардан қорғау барысында,
көршілес халықтармен қарым-қатынас қалыптасады. Біздің халық момындықты,
бай ұсынушылықты, ... ... ... адам ... сену ... тәртібі мен мінез-құлқының қалыптасуының
адамгершілікті негіз болып табылады.
Қазақтардың өзін қоршаған әлеуметтік және ... ... ... ... және ... ... ... айрықша атауға болады.
Олардың көшпенді өмір ... ... ... ... деп ... Сондықтан қазақтардың санында және қанында табиғат өмірін –
халқының және ... ... ... ... түсінік айқын қалыптасады. Қазақ
халқының мінез-құлқында орын алған өзара ... баға ... ... ... ... Адам ... өмір ... қалыптасқан
үлкендерге құрмет көрсету өшпес дәстүрге айналған.
Өкінішке орай, тәртіп пен мінез-құлыққа байланысты бекіген ... ... ... бәрі ... ... жоқ. Жас ұрпақ
тәрбиесін ұлттық әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер ... құру ... ... ... ... ... және ... даярлау үшін халқымыздың тарихи
тәжірибесіне сүйеніп, мұғалім оқушылардың ... ... ... ... тырысады: ізгі ... ... ... ... ... т.б.
Құлық тәрбиесінің міндеттері:
1. Оқушыларды қоғамның моральдық нормасын орындауда қатыстыру.
2. Оқушылардың тәртіп пен мінез-құлық тәжірбиесін қалыптастыру.
3. Балалардың санасына және ... ... ... жасаудың бірлігін
қамтамасыз ету.
4. Отанға, ... ... пен ... ... ... ... ... міндеттерді жүзеге асыру: біріншіден, тәрбие ... және ... ... ... яғни ... ... талаптарға бұл объективті жағына: ал,, жеке адамның қоғамдық
норманы меңгеруі – бұл тәртіп пен ... ... ... ... сынып оқушыларының дамуында бір-бірімен ... болу ... орын ... ... ... ... ... құлықтық ережелерді, қағидаларды өзінің күнделікті өмір ... ... ... ... құлықтық ережелер, үлгілер,
нормалар мәңгі өзгермейтін категориялар ... Ол ... ... жағдайдың, құрылыстың өзгеруіне байланысты ... ... ... тілі ... бастауыш сынып оқушыларында мінез-құлық мәдениетін
тәрбиелеуді дамыту
Оқыту прооцесінде оқушының адамгершілік қасиеттерін қалыптастыру
мәселелері көптеген ғылымизерттеулерге арқау болған. Адамгершілік ұғымының
педагогикалық термин ... ... ... қалыптасқан өзіндік мағынасы
бар. Адамгершілік қатынастар, адамгершілік тәрбиесі жөнінде бірқатар
ғалымдардың К.О Тюменова, В.М. Коратов, И.С Марьенко, И.Ф.харламов, Н.И.
Болдырев, А.В. ... Л.П. ... ... Л.И. ... ... еңбектері зерделене отырып мынадай тұжырым жасалды.
Адамгершілік тәрбиесінің маңызы мектептің күн ... ... ... ... ... ғылымы адамгершілік тәрбиесін маркстік-
лениндік ілімге сүйене отырып, тәрбиенің аса ... ... ... ... Ал, ... қоғамның тарихи тәжірбиесіне көз жіберсек,
адамгершілік тәрбиесінің мәселелері үнемі жаңа адам тәрбиелеу міндеттерімен
байланысты болып келгенін байқаймыз. Ондағы
Мінез-құлық тәрбиесінің мазмұны, оған ... ... ... ... Осы ... сәйкес мектептің, сынып
жетекшілерінің, қоғамдық балалар ... ... ... мақсаты, мазмұны, формасы анықталады, іс жүзінде асырылады, ... ... ... ттәрбиесі балалардың жас және ... ... ... ... ... ... құлық, достық, жолдастық және
Отан туралы ұғымы қалыптасады, кеңиді, ата-аналарын, ... ... ... ... ... ... ізеттілік сақтайды.
Әр түрлі іс-әрекеттерінің ... ... ... ... ... ... ... беруге, өзара түсінуге дағдыланады. Олар
оқу еңбегіне ... ... ... ... және қоғамдық
орындарға өзінің мінез-құлқының қандай болу керектігін біледі.
Сонымен, оқу мен тәрбие барысында бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... ... ... тәрбиесінің мазмұны байиды.
Оқушылар әдепттілік, борыш, ұят, адалдық, ерлік намыс ... ... ... көңіл бөледі. Олар үлкендермен қарым-
қатынас ... ... ... ... ... жағдайда жеткіліксіз тәрбиенің нәтижесінде балардың мінез-
құлқында теріс әдеттер байқалады. Сондықтан ізеттілік, ұстанымдылық ... ... аса ... ... жөн
Демек, қорытып айтқанды, әдет баланың ... ... ... ... ... мойындау мен еркіндіктің диалектикалық бірлігін көрсетеді.
Тұрмыстың әдеттегі формаларында бекіген ... ... ... ... ... ... ... оқу, бос уақыт тәртібін сақтауына іштей
даярлығын анықтайды.
Тәртіптілік, болымды қылық және ... ... ... ... ... даму, өз тәртібін қоғамдық мүддеге бағындыра білуі, мақсатты
жүзеге асыру жолында қиындықтарды жеңе білу ... ... ішкі ... сияқты қазіргі кезде оның тек жеке
еңбегіне ғана емес, ... ... ... ... ... ықпал жасайды. Былай қарағанда, бір жағынан, белгіленген моральдық
шамалар мен ережелерді мұқият сақтау, екінші жағынан ... ... ... ... бас ... ... ырғақты бұзатын ұшқыр ой, қарама
қайшылық, саналы тәртіптің ... Бұл ... ... ... ... ... ... және жан-жаққа дамуына кең
ашады. Бойында мұндай қасиеті бар адам өз ... ... ... ... ... ... ... тәртіп шамаларын орындауды
рухани қажет ... ал оны ... ... ... ... ... ... кінәсін сезінеді, өз қатесін жөндеуге ұмтылады.
Ұжымды әрбір оқушы саналы ... ... ... ... бір жүйесіне тартылады. Бұлар қоғамдағы жолдастық,
бірлесе ... ету және ... ... ... ... ... табылады.
Теріс құбылыстарды жеңуде ұжым мүшеллерінде тәртіптің тұрақты әдеттері
жасалады, саналы ... пн ... ... ... ... әр ... ... мәніне қоғамдық пікір ықпалы күшейе
түседі.
Ізгілік (гуманизм) адамның құқылы ... ... ... ... мен ... ... ... әділеттілікке,
қайырымдылықтың салтанат құратынына ... ... ... пен ... ... ... кемсіту мен қорлауға төзімсіздігін тәрбиелейді.
Ізгілік адамның моральдық ... ... ... ... көмек
етуге бағытталған іс-әрекеттерінде, қарым-қатынастарда, өзара талапты
қайырымдылықта және жауапкершілікте, оқушылар арасындағы қара ... ... ... ... күресте тәрбиелейді.
Сонымен құлық тәрбиесін тәрбиенің басқа түрлерімен қабыстыру тұлғаның
жан-жақты және ... ... ... үлес қосады.
Мінез-құлық мәдениеті жөніндегі білім өнегелі тәртіптің алғы ... ... ... ... ... ... негізінде оның өнегелік
тәжірибесін қалыптастыру ... ... ... ... ... ... барлық тәжірибесі сұрыпталмайтынын еске алу керек. Ең алдымен ... ... бір ... бар және ... жоғары ой-өрістік және сезімдік
белсенділік туғызатын өнегелік әрекеттер сұрыпталады. Олар адам санасы ... із ... тек ... ... жаңа өмір шеңбері мен жағдайларда
онан арғы тәртібіне ықпал жасайды.
Өнегелі ... ... ... мәдениетін тәрбиелеумен қатар
жүруі керек. Жақсы дамыған сезімі бар адам еш уақытта ... және ... бола ... ... ой-өрісі нашар адам орнын толтыру үшін
азғындық, өнегелікке жат ... ... ... болады. Балалардың
қоғамдық мораль принциптерімен өмір сүріп, әрекет етуі қоғам олардың рухани
қажеттілігіне айналуын, тұрмыс ... ... ... ... ... кішкене күннен бастап қауымдасу, өзіне және басқаларға талап
қою, адалдық және шындық, қайырымдылық және ... ... ... ... ... өте ... „Оқушылар үшін ереже” оқу
сапасы үшін ... ... оқу ... қоғамдық тәртіпті
сақтауын көздейді.
Мінез-құлықты тәрбиелеу ... көп ... ... ... ... бөлініп, оның барысының ішкі қозғаушы күштері өзіндік қозғалысы
аз зерттеледі. ... ... ... ... ... ... ... ықпалдардың ішкі тасымалдануынан және адам ... ... ... ... ... ... ... оң немесе теріс
дамуы осылардың беріктігіне және бағыттылығына тәуелді болады. Сондықтан
құлық дамуының ... ... мен ішкі ... әр ... өте ... ... ... Өнегелікке тәрбиелеу нәтижесінде адамның ішкі психикалық
әлемін ескермей, сыртқы ықпалдардан бір ... ... ... кез келген сыртқы әсер оқушының бүкіл сыртқы әлемі арқылы
өтеді деген қағидасы ... ... ішкі ... ... ... Бұл ... кез ... сыртқы ықпал адамның қоғамдық мәніндегі
құлықтық дамуының қозғаушы күшіне айнала бермейді. Дамудың ішкі ... ... ... тек ... түрлеріне ғана болады. Олар
беріктік құлықтық қатынастарды туғызады. Бұдан мынандай қорытынды шығаруға
болады: ... ... ... ... ... ету деп ... ... Адамгершілікке тәрбиелеу оқушылардың
санасына сезімі мен еркі, өмірі мен іс-әрекетінің ұйымдастырылуы ... ... ... ... қамтамасыз ететін ықпалдар ... ... Осы ... ... ... ... ... екі тобы ерекше мәнге ие болады:
1. адамгершілік сананы дамытуға бағытталған (пікірлер, бағалаулар, ұғымдар,
сенімдер).
2. Оқушылардың өмірі мен ... ... ... құлықтық
қатынастардың жекелік тәжірибесімен қаруландыруға бғытталған.
Қоғамдық сананың бір қыры ретінде құлықтық сана , ... ... ... ... ... ретінде көрінеді. Олар шын
қоғамдық қатынастарды бейнелейді және адамдарға ... пен ... бір ... ... ... Оқушылардың құлықтық санасы әрекетпен
қылықтықтарды себептік шарттылық тұрғысынан емес ... пен ... ... ... ... ... алуды қамтамасыз етіп, оларды
әлеуметтік құндылы ... ... ... ... ... ... ... басты орын алады. Осылардың шеңберінің кеңдігі мен
беріктігіне адамның қоғамдық мәнінің ... ... ... ... үшін ... ... ... меңгеру қажет.
Моральдық ұғымдарды меңгеру ... ... ... ... бірнеше
кезеңдерден өтеді. Мысалы: – ... ... мен ... ... ... қолдану бірлігі);
– Жалпы нұсқасы, ұғым және оны таныс емес жағдайда пайдалану бірлігі;
– Ұғымның мазмұнын толық ... және ... ... кез ... ... бірлігі;
Өнегелі ұғымдар мен сенімдердің қалыптасу барысында тек мінез-құлық
мәдениетін ағарту жұмысынн жүргізу ... ол ... ой ... ... ... кең ... қамтиды. Бұл іс-әрекет кіші және орта
жастағы оқушылар сенімдерінің құрылымда көтеріңкі көңіл-күй сезімі үстемдік
ететіні еске ала ... ал ... ... ... қоғамдық
мәнінің жоғары ой өрісінде құлықтық және ... ... ... ... ... ... ... білім мен тәртіп тәжірибесін
бірлігіне негізделсе ғана ... ... ... ... құлықтық білім мен жеке тәжірибе адамның қоғамдық мәнінің ... бір ... ... тәрбиелеудің нәтижелік өлшемі ... ... ... ... ... ... ... табылады. Қайырымдылықпен
зұлымдық жөніндегі құлықтық түсініктер мен ұғымдардың қалыптасуына олардың
жеке көзқарастарымен сенімдерге айналуына құлық ... ... ... ... ықпал жасайды.
Өнегелі тәрбиелеу тәжірибесінде ең көп ... ... ... әңгімелер. Ол оқушыларға моральдық ... ... түрі және оушы ... ... ... пікір ұғым
сенімдерді қалыптастыру мақсатында оларды құбылыстар қылықтар ... ... және ... ... ... ... көрінеді.
Мінез-құлық шамалары жайындағы әңгіменің негізгі мақсаты оқушыларға мораль
жөнінде ... ... ... балалардың берік құлықтық тәртіп
тәжірибесін ұғынуына олар жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру
біліктерін дамытуға көмектесу. Мінез-құлық шамалары жайлы ... ... ... ... деркетер мен оқиғалардың, көркем әдебиет
мерзімді ... ... ... ... ... ... негізінде құрылады. Мінез-құлық шамалары жайлы әңгіме ерекшелігі
оқушылар бойында ... ... ... ... ... ... өздерін
қатынастыру әдісі болатындығында. Қазіргі мектеп тәжірбиесінде ... ... ... және жеке түрі ... ... ... және ... ... шамалар мен таныстырып, мінез-
құлық шамалары ... ... ... бір ... ... ... ... мұғалімі тәртіп мәдениеті, оқушылар ережесі, т.б. әңгімелер
жүйесін жоспарлайды.
Белгілі бір адамгершілік білім беру ... туса ... ... өткізіледі. Ол нәтижеге тек жақсы даярлық және білікті өткізілген
әңгіме ғана жеткізеді. Мұғалімдердің ... ... ... ... ... ... сабақ өткізуден де қиын деу тегін емес. Шынында да
мораль жайында ... ... ... ... ... ол аса терең өсиет айтуға айналмауы керек. Әңгіме барысында
мұғалім оқушылар мен ... ... бар өмір ... ... кең және ... пікір алысуға көңіл бөлінеді.
Мінез-құлық жайлы әңгімелер мұғалімнен рухани жан дүниесінің балаларға
деген жақындығын талап етеді.
Балалардың мұғалімге деген ... және ... ... ... ... ... ғана олар өз ... ортаға салуға ұмтылады. Әңгіме барысында
мұғалім баланың ішкі жан ... ... ... бір жақтылықтан,
әдепсіздіктен сақтанады. Әңгіменің тақырыбын таңдап алу ... ... ... ... тәрбиесінің балалар ұжымының даму
деңгейіне тәуелді болады. Адамгершілік тәрбиелеуде бір ... ... ... ... ... ... анықтағанда оны үнемі түрлендіруді
ойлау ... ... ... ... ... ... әңгімесі индуктивті және дедуктивтік жолдар мен
жүргізіледі. Бастауыш ... ең ... ... ... нақты
деркетерден бастаған жөн. Деркетерді талдай ... ... ... қортындыларға, құлықтық ұғымдарды тұжырымдауға алып ... ... ... ... ... ... сай әңгіме
өткізудің тағы бір ерекшелігін әңгіме барысында түрлі шығарманы ... ... ... ... ... оқу, ... сөз жатқызылады.
Құлықтың тәртіп тәжірибесін қалыптастыру әдістеріне жаттықтыру, ... ... ... күй ... ... ... тәртіп түрін таңдап
алуының негізгі ... ... ... бұл ... ... міндеті –
осындай тәрбиелік күйді басқара білуді үйрену. ... ... күй ... күйзелісті оятуға бағытталады.
Мысалы қаза болған батырлар бейітіне гүл шоқтарын қою, осындай қызмет
атқарады.
Жалпы құлықты тәртіпке байланысты кез ... ... ... ... ... ... бір шешімді таңдап алу мен байланысты. ... өзі ... не ... жол беру, шындықты айту не қалыс қалу,
т.б. Тіпті кіші мектеп жасындағы оқушылардың өзі де ... ... ... ұят сиқты моральдық ішкі ояту күштерді пайдаоанады. Сондықтан ... ... ... ырқымен таңдап алу күйін туғызудың қажеттігі
осында. Мінез-құлықты бет алды ... ... оны ... ... ... керек. Бәрін бірақ алдын ала қамту мүмкіндігі бола
бермейді. Алдын ала ... ... ... ... ... ... тән емес ... деп қарауға болмайды. Керісінше тәрбиелі
ұстаз одан да ... ... ... ... ала ... ... адамның жалпыға бірдей бекітілген адамдар тәртібінің ережелерімен
ұштасуының нәтижесінде мектеп ұжымының ... ... ... жеңе білу ... ... көмектеседі.
Оқушының бойына қанша білім, білікті сіңіргенмен оның бойында
оң ... ... ... ... өз мақсатына жетті деуге
болмайды. Құлықтық дағдылар – ... ... ... Олар адам
қажеттігіне айналады және ез келген күйлері мен жағдайларға ... ... ... мен тәжірибесі тәртіп дағдыларының пайда болып, ... ... ... ... бір ... ... дағдыларды
қалыптастыруға болмайды ... бұл ... ... ... ... ... ... Әрекеттерінің қайталануы жиі, кейінірек сиректеу болуы керек,
себебі, ... ... ... ... ... орынды әрекеттердің қайталану мөлшері әр адам үшін жеке ... ол ... ... ... тәуелді.
– теріс дағдыларды жою процесі ұзақ та қиын, бұл жерде ... ... ... ... әрекет жасауды және оң дағдыларды
тәрбиелеу арқылы терісті ығыстырып шығару талап етіледі.
– Баланың ... ... зиян оң ... пайдалы екенін саналы
түсінуіне қол жеткізуіміз керек.
–Бастауыш сыныптан бастап зиянды дағдылардың алдын алу ... ... ... ... ... сипаттай алмайды, себебі ол негізінде көре
алмау, қызғаншақтық ұжымға пайда келтіру ортадан қолайлы орын ... ... ... ... және т.б. Сондықтан құлықтық ... ... ... ... ... ... міндетті қамтиды.
Құлықтық тәрбие берудің түрлері мен әдістері оқу тәрбиесінің барысында
әрқайсысы оқшау қолданылмайды, белгілі бір жүйеде ... ... ... ... ... ... барлық жағын қамтып ықпал жасауы еске
алынады. Оларды таңдап алу және пайдалану бет алды болу ... ... ... ... ... және логикасымен оқушылардың жас ерекшелігі
мен құлықтық даму ... мен ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сынып мұғалімінің педагогикалық шеберлігі және оны қалыптастыру мәселелері47 бет
Бастауыш сынып оқушыларын еңбек тәрбиесіне тәрбиелеу (еңбек дағдысы)68 бет
Сыныптан, мектептен тыс музыкалық тәрбие жұмысы3 бет
"педагогикалық психология ғылым ретінде"18 бет
Адамгершілік тәрбие7 бет
Жоғары оқу орны студенттерінің патриоттық сезімдерін қалыптастырудың педагогикалық негіздері3 бет
Кіші мектеп оқушыларын бейнелеу өнері шығармалары арқылы эстетикалық тәрбиелеу52 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларға бейнелеу өнері арқылы эстетикалық тәрбие беру жолдары37 бет
Мектепке дейінгі балаларды тәрбиелеудегі - сенсорлық тәрбиесі8 бет
Оқушылардың ұжымдық шығармашылық іс-әрекеті - тәрбие әдісінің бір түрі34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь