Сефевилер мемлекеті

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
І. Сефевилер мемлекетінің құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
ІІ. ХҮІ ғасырдағы Сефевилер мемлекетінің әлеуметтік.экономикалық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21
ІІІ. ХҮІІ ғасырдың бірінші жартысындағы мемлекеттің ішкі жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27
ІҮ. ХҮІІ ғасырдағы Иранның Шығыстық бағыттағы сыртқы саясаты ... ... ...36
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43
Пайдаланған әдебиет тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...47
Тақырыптың өзектілігі: Қазіргі кезде тарихқа жаңа концептуалдық тұрғыдан келу басты мақсатқа айналды. Қазақстан Республикасының жүргізетін жан-жақты саясаты, оның орналасқан геосаяси аймағына байланысты болатыны жасырын емес. Ал олардың ішінде Каспий мәселесіне тікелей байланысы бар мемлекеттердің ішінде қазіргі Иран Ислам Республикасы бар екендігі шындық. Ал мұндай Қазақстанға тікелей қатысы бар мемлекеттің ұстанған саясаты бұрынғы тарихы жайында кеңірек толғана отырып жазу, тарихымыздың жарқын беттерін қайта ашқандай.
Жалпы, Иран екі мың жылдық тарихы бар, ежелгі өркениет, өте жақсы дамыған ислам дінін берік ұстанып отырған мемлекеттердің бірі. Менің тақырыбыма арқау болған кейінгі феодализм кезеңіндегі Иран территориясында өзінің билігін тек орта ғасырда ғана емес, жаңа заман кезеңіне шейін, атап айтқанда, 1500 жылдары құрылып, 1736 жылға дейін билік құрған Сефевилар мемлекетінің негізгі ұстанған саясаты мен мемлекеттің ахуалы мәселесі қызықтырған болатын. Тақырыптың өзектілігі сонда, ХҮІ-ХҮІІ-ші ғасырларда бүкіл Орталық Азияда айтарлықтай ықпалға ие болып отырғандықтан, Сефевилдер мемлекетінің тархы да әлемдік тарихтың құрамдас бір бөлігі екендігі даусыз.
Тақырыптың өзекті мәселелерінің қатарына, Сефевилдер мемлекеті билік құрған кезеңдегі феодалдық қатынастардың даму ерекшелігі, мемлекетті бір орталықтан басқару аппаратының құрылуы жатады. ХҮ ғасырдың ортасына қарай бірнеше мемлекетке бөлініп кеткен Иран территориясының зайырла да, орталықтанған мемлекет құрып, оны держава дәрежесіне дейін көтерілгендігі бүгінгі күннің өзекті мәселесі болып табылады.
Сондай-ақ, өзекті мәселе болып табылатын; Сефевилар мемлекетінің Орталық Азия хандықтарымен, атап айтқанда, Темір әулетінен кейін Орта азияда билік басына келген Шейбанидтермен жүргізген көптеген соғыстары еді. Сонымен бірге, Сефевилар мемлекеті тең дәрежеде, кей жағдайларды соғыс арқылы болса да, сол кезеңдегі ұлы державалармен, әсіресе, Ұлы Моғолдар мемлекеті мен Осман империясымен түрлі қарым-қатынастар жүргізіп отырған. Тағы бір мәселе, Сефевилар мемлекеті сол кезеңдегі Еуропалық мемлекеттердің Азияға жасаған экспансиялық жорықтарына да тікелей қатынасып, тіпті сауда-экономикалық қарым-қатынастар, тең дәрежеде байланыстар жасауға шейін барған болатын. Тақырыптың ең өзекті мәселелесінің бірі ретінде Сефевилер мемлекеті өзінің билік еткен 200 жылдай кезеңінде көптеген көршілес аймақтарды жаулап алған болатын. Атап айтқанда, Армения, Әзірбайжан және Ирак жерлері болатын және сол Сефевилік билік таралған аймақтардағы феодалдық қатынастардың даму ерекшелігі, кейіннен Сефевилік билікке қарсы азатттық көтерілісінің өзектілігі осы күнге дейін өзінің маңызын жойған жоқ.
1. Аракел Даврижеци. Книга Истории. М., 1973.
2. Азимджанова с. Государство Бабура в кабуле и в Индии. М., 1977.
3. Павлова И.К. Хроника времен Сефевидов: сочинения Мухамада Масима. Исфахани «Хуласат ас-сенар». М., 1993. С. 63.
4. Петрушевский И.П. Ислам в Иране. Л., 1966. С. 575.
5. Туманович Н.Н. Герат в ХҮІ-ХҮІІІ веках. М., 1989. С. 70.
6. Атаев Х. Торгово-экономические связи Ирана с Россией в ХҮІІІ-ХІХ вв. М., 1991. С. 28.
7. Лысцов Д.П. Персидский поход Петра І. М., 1950. С. 120.
8. Позднев П. Дервиши в мусульманском мире. Оренбург, 1886. С. 45.
9. Тримингэм Дж. Суфииские ордены в исламе. М., 1989. С. 71.
10. Заходер Б.Н. История Восточного средневековья. М., 1944. С. 197.
11. История Ирана с древнейших времен до конца ХҮІІІ века. Л., 1958. С. 253.
12. Риза Шайбани. Иран тарихы. А., 2002. 167 б.
13. Григорян С. Средневековая традиция народов Среднего и ближнего Востока. М., 1986. С. 412.
14. Петрушевский И.П. Ислам в Иране. Л., 1966. С. 575.
15. Жумагулов К.Т. Проблемы возникновение и развития феодализма в Западной Европе: Учебное пособие. Алматы, 1996.
16. История с древнейших времен до конца ХҮІІІ века. Л., 1958. С. 258.
17. Туманович Н.Н. Герат в ХҮІ-ХҮІІІ веках. М., 1989. С. 70.
18. Гуревич Б.П. Международные отношения в Центральной Азии в ХҮІІ пер. пол. ХІХ вв. М., 1983. С. 109.
19. Степи Евразии в эпоху средневековья. М., 1981. С. 91.
20. Никифоров В.Н. Восток и всемирная история. М., 1975. С. 201.
21. История Иранского государства и культуры. М., 1971. С. 77.
22. История Ирана с древнейших времен до конца ХҮІІІ века. Л., 1958. С. 121.
23. Тигранов Л. Из общественно-экономических отношении в Персии. Спб., 1909. С. 29.
24. Риза Шайбани. Иран тарихы. А., 2002. 47 б.
25. История Ирана. М., 1977. С. 172.
26. Тигранов Л. Из общественно-экономических отношений в Персии. Спб., 1909. 16 б.
27. Средний Восток: История. Культура. Источниковедения. М., 1980. С. 56.
28. Денике Б. П. Искусство Востока. Казань, 1923. С. 92.
29. Фрай Р. Насление Ирана. М., 1972. С. 73.
30. Никифоров В.Н. Восток и Всемирная история. М., 1975. С.300.
31. Аракел Даврижэци. Книга истории. М., 1973. С. 23.
32. Туманович Н.Н. Герат в ХҮІ-ХҮІІІ веках. М., 1989. С. 39.
33. Конради Н.И. Запад и Восток. М., 1966. С. 213.
34. Никифоров В.Н. Восток и Всемирная история. М., 1975. С.312.
35. Конради Н.И. Запад и Восток. М., 1966. С. 221.
36. Материалы по истории Средней и Центральной Азии Х-ХІХ вв. Ташкент, 1988. С. 18.
37. Атаев Х. Торгово-экономические связи Ирана с Россией в ХҮІІІ-ХІХ вв. М., 1991. С. 28.
38. Бартольд В. В. Иран. Исторический обзор. Ташкент, 1926. С. 12.
39. Бушевв П.П. История посольств и дипломатических отношении Русского и Иранского государств 1586-1612. М., 1987. С. 22.
40. Павлова И.К. Хроника времен Сефевидов: сочинения Мухамада Масима. Исфахани «Хуласат ас-сенар». М., 1993. С. 63.
41. Тортаев С.Ә. Ортағасырлардағы Шығыс елдерінің тарихы. Алматы, 1998. 85 б.
42. Ашрафян К. Падение державы Сефевидов. Очерки по новой истории стран среднего Востока. М., 1951. С. 60.
43. Бартольд Б.Б. Иран. Исторический обзор. Ташкент, 1926.
44. Брагинский И.С. Иранское литературное наследие. М., 1984. С. 71.
45. История Востока. М., 2004. С. 98.
46. Гуревич б.П. Международные отношения в Центральной Азии в ХҮІІ-пер. пол. ХІХ вв. М., 1983. С. 126.
47. Папазян А.Д. Аграрные отношения в восточной армении в ХҮІ-ХҮІІ вв. ереван, 1972.
48. Туманович Н.Н. Европейские державы в Персидском заливе в ХҮІ-ХІХ вв. М., 1982.
49. Саной Мехди. Взаймоотношения Ирана и стран Центральной Азии: история, культура, источниковедения. М., 1980. С. 47.
50. Тигранов Л. Из общественно-экономических отношении в Персии. Спб., 1990. С. 28.
51. Тортаев С.Ә. Ортағасырлардағы Шығыс елдерінің тарихы. Алматы, 1998. 85 б.
52. Риза Шайбани. Иран тарихы. А., 2002. 47 б.
53. Никифоров В.Н. Восток и Всемирная история. М., 1975. С.30.
54. Лысцов Д.П. Персидский поход Петра І. М., 1950. С. 120.
55. История Ирана с древнейших времен до конца ХҮІІІ века. Л., 1958. С. 120.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
...............................................7
І. ... ... ... ХҮІ ғасырдағы Сефевилер мемлекетінің әлеуметтік-экономикалық
жағдайы.....................................................................
.............................................21
ІІІ. ХҮІІ ... ... ... ... ... ХҮІІ ... Иранның Шығыстық бағыттағы сыртқы саясаты...........36
Қорытынды
............................................................................
.............................43
Пайдаланған ... ... ... ... кезде тарихқа жаңа концептуалдық
тұрғыдан келу басты мақсатқа айналды. ... ... ... ... оның ... ... аймағына байланысты болатыны
жасырын емес. Ал олардың ішінде Каспий мәселесіне ... ... ... ... ... Иран ... ... бар екендігі шындық.
Ал мұндай Қазақстанға тікелей қатысы бар мемлекеттің ұстанған ... ... ... кеңірек толғана отырып жазу, тарихымыздың жарқын
беттерін қайта ашқандай.
Жалпы, Иран екі мың ... ... бар, ... ... өте ... ... ... берік ұстанып отырған мемлекеттердің бірі. Менің
тақырыбыма ... ... ... ... ... Иран территориясында
өзінің билігін тек орта ғасырда ғана емес, жаңа заман кезеңіне шейін, ... 1500 ... ... 1736 ... ... ... құрған Сефевилар
мемлекетінің негізгі ұстанған саясаты мен ... ... ... ... ... өзектілігі сонда, ХҮІ-ХҮІІ-ші ғасырларда
бүкіл Орталық Азияда айтарлықтай ықпалға ие болып отырғандықтан, Сефевилдер
мемлекетінің ... да ... ... ... бір ... ... ... өзекті мәселелерінің қатарына, Сефевилдер мемлекеті билік
құрған кезеңдегі феодалдық қатынастардың даму ерекшелігі, мемлекетті ... ... ... ... ... ХҮ ... ортасына қарай
бірнеше мемлекетке бөлініп кеткен Иран ... ... ... мемлекет құрып, оны держава дәрежесіне дейін көтерілгендігі
бүгінгі күннің өзекті мәселесі болып табылады.
Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... Азия хандықтарымен, атап айтқанда, Темір әулетінен кейін Орта
азияда билік басына ... ... ... ... ... ... бірге, Сефевилар мемлекеті тең дәрежеде, кей ... ... ... да, сол ... ұлы ... әсіресе, Ұлы Моғолдар
мемлекеті мен Осман империясымен түрлі қарым-қатынастар жүргізіп отырған.
Тағы бір мәселе, Сефевилар мемлекеті сол ... ... ... ... ... жорықтарына да тікелей қатынасып, тіпті сауда-
экономикалық қарым-қатынастар, тең дәрежеде байланыстар жасауға ... ... ... ең ... ... бірі ... ... өзінің билік еткен 200 жылдай кезеңінде ... ... ... ... ... Атап ... Армения, Әзірбайжан және
Ирак жерлері болатын және сол Сефевилік билік ... ... ... даму ... ... ... ... қарсы
азатттық көтерілісінің өзектілігі осы күнге дейін өзінің маңызын жойған
жоқ.
Қазіргі таңда, Сефевилер билік ... ... ... формасы –
негізінен феодалдық негіздегі ислам ... ... ... ... мемлекет қатарында болғандығы тақырыптың өзектілігін
тереңдете түседі. Сефевилер мемлекетінің ... ... ... роль ... және олардың бастарына қызыл ... деп ... ... жаңаша тұрғыда қарауға мүмкіндік
береді. Ал аты әлемге жайылған Ұлы Аббас шах І кезеңіндегі мемлекеттің ... ... жеке ... ... және І ... шах ... ... осы кезеңнің өзекті мәселесінің денін құрайды. Жалпы, Сефевилер
мемлекетінің көршілес жатқан Ұлы державалармен жүргізген ... ... ... өте ... деңгейде, аса бір көрегендікпен, аса бір
мәмлегерлікпен жүргізілгендігі қазіргі жаңа ... алып ... ... үшін ... ... жетерліктей.
Тарихты оқудың өзі де, бұрынғы өткен ... ... ... ... тән ... алып, мемлекеттік билікке
қолдану, өйткені тарих ол ... ... ... да ... ... ... ... кезеңді ашып көрсету болашақ ұрпақ үшін
жасалынар үлгілі қадам болар еді.
Менің негізгі мақсатым – ... ... ... ... ... ... ... бөлігі ретінде ашып көрсету және ... ... ... мәнін ашу болып табылады.
Сефевилер мемлекетінің ішкі жағдайын ашып ... ... ... да ... ... ... ... арасындағы байланысты
қалай ұстап тұрғандығы жайында кеңірек ... ... ... ... зерттелу деңгейі: Жалпы, Сефевилер мемлекеті билік еткен
кезеңдегі Иран тарихы жайында арнаулы зерттеулер ... ... ... ... осы тақырыпқа зерттеулер жүргізбесе де, өз еңбектерінде Сефевилер
мемлекеті жайында баяндап кеткен ... ... Ең бір ... ... армян епископы Аракел Даврижэцидің «Книга истории» атты еңбегі [1],
ХҮІІ ғасырдағы Сефевилер мемлекетінің ... ... ... ... ... ... ... тарихы жөнінде С. ... ... в ... и в ... атты ... І Исмаил шах пен
Бабырдың бірігіп Мәуереннахрға жасаған жорығы баяндалады [2]. Ал Сефевилер
тарихына ... И. К. ... ... ... ... ... Сочинение
Мухамад Масима Исфахани «Хуласат ас-сииар» атты зерттеу еңбегінде, ХҮІ
ғасырда өмір ... ... ... ... ... ... Сефевилер мемлекетінің дамуына жекеше түсініктеме ... ... [3]. ... ... ... ... жаулап алынған
елдердің тарихымен тығыз ... ... ... ... ... ... ... арналған еңбектер жазылған
болатын. Олардың қатарына И.П. Петрушевский мен А.Д. ... атап ... [4]. ... мемлекетінің ХҮІІІ ғасырдағы тарихына ... ... ... ... ... ... ... Сыртқы
саясат мәселелеріне арналған зерттеулер ... Н. ... ... ... ... в ХҮІ-ХІХ вв.» атты еңбегінде ... Х. ... ... ... ... с ... в ХҮІІІ-ХІХ
вв.» атты монографиясы [6], сонымен қатар, орыс ... Д.П. ... ... ... І» атты ... кеңірек толық қанды мәлімет
беріп кеткен ... [7]. Ал ... ... ... ... көптеген
авторлар ұжымының қатынасуымен жазылған «История Ирана с древнейших времен
до конца ХҮІІІ века» атты еңбек ... ... ... ... ... кеткен [8].
Кеңес тарихшылары отарлау алдындағы Азия елдерінің әлеуметтік
экономикалық даму ... ... ... ... бұл ... генезисінің ерекшелігіне назар аударған болатын.
Зерттеу тақырыбына қатысты деректерді екі топқа бөліп ... ... ... ... ... ... ... беретін
және сол кездің жылнамашылары жазып қалдырған ... Иран ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы
саясатынан бітіру жазу ... ... ... ... Даврижэцидің
«Книга истории» еңбегін атап өтуге болады [9]. ХҮІ ғасыр тарихының негізгі
деректеріне келер болсақ, Сефевилер мемлекетінің құрылуы (ХҮ ... ... ХҮІ ... ... ... ... ... жатқыза аламыз:
авторы белгісіз «Тарих-и шах Исмаил-и Сефеви» [10] және ... ... ... ... жалғастырған жалпы тарих бойынша үлкен еңбек ... (Дос ... ... болады [11]. Сонымен қатар, Яхья Казвинидің
(1481-1555 жж.) «Лубб ат-таварих» ... ... ... шах ... бар ... ғасырда Сефевилер мемлекетінде парсылар ... ... ... ... ... Азия ... ... маркстік тұжырымдар
негізінде жазды. Бұл ... ... даму ... жоқ, ... Еуропаның ықпалы қажет деп есептеді. Жаңа көзқарас негізінде
жазылған 2004 ж. орыс тілінде ... ... атты жеті ... ... ... Бұл ... кездегі жаңа оқулық болып саналады.
Жалпы, ХҮІ ғасырдағы Иран және оған ... ... ... ... ... ... көшпелі румлу тайпасынан шыққан ... ... ... жазылып, «Ахсан ат-тауарих» (Шежірелер үздігі) деген
арабтық атпен шыққан еңбегінде көрсетілген [13]. Бұл ... ... ... ішкі ... атап ... ... көтерілістері
жөнінде баяндалып, сондай-ақ, Ирандағы көшпелі тайпалар жөнінде мәліметтер
келтірілген. Жалпы, осы кезеңнің, ... ... ... парсы
тарихнамасының барлық шығармаларындағы сияқты әскери тарихқа көп көңіл
бөлінген еді. ... ... ХҮІ ... Иран ... курд халқы және
жақын орналасқан басқа елдердің ... ... ең бір ... ... ... Бидлисидің «Шереф-наме» атты шығармасы болып табылады [14].
Сондай-ақ, ХҮІ ғасырдағы ... ... ... ... ... ... жүйесінің дамуы, Сефевилер мемлекетінің сыртқы саяси тарихына қатысты
еуролпалық саяхатшылардың, атап айтқанда, ... ... ... өте ... ... пен Иранның ғасырлардың тоғысындағы ішкі тарихына
қатысты маңызды дерек ... ... ... ... ... ... ... айтуға болады. Иранның экономикасы мен ішкі
құрылысына қатысты ... ... ... ... ... Дж. ... (1558 ж.) мен В.д’ Алессандридың (1571 ... ... (1561 ж.) мен ... ... жж.), ... жж.) пен Дэкэт (1568-1574 жж.) және тағы басқа ... ... ... мен Иран ... ХҮІ-ХҮІІ ғасырлардағы сауда және
дипломатиялық қарым-қатынастар ... ... ХІХ ... ... ... Н.И. ... ... үш томдық болып жарық көрген
болатын.
Ал төл тіліміздегі еңбектерге келер болсақ, тарих ғылымында феодализмнің
теориялық мәселелерінің күрделі тұстарына ... ... да ... ... ... Еуропа тарихының ... ... ... ... ... ... ... пайда болуы мен дамуына арналған, ... ... ... жаңа ... ... ... бар [15]. Алматыда
2002 жылы шыққан Риза Шабанидың «Иран ... атты ... ғана бар ... ... атап айтқанда, иран тарихының өз дәрежесінде жазылмай,
ақсап ... ... ... та, ... ... осы ... қазақ ғалымдарының арасындағы қызығушылықтар туындап келе жатқаны
қуантады. Аталмыш тақырыпқа қатысты төл тілімізде ... ... ... «Ортағасырлардағы Шығыс елдерінің тарихы» аттас ... бола ... ... Иран тарихына қатысты кейінгі кездері көптеген
ғылыми конференциялар өтуде, мұның өзі екі жақтың ... ... ашып ... ... ... құрылымына келер болсақ, негізгі
баяндалар нәрселер екі тарауға бөлінген еді. ... ... ... ... ... ... ХҮІ ... саяси тарихына,
Исмаил І мен Тахмасы шахтардың ... ... ... ... Ал ... ... келер болсақ, ХҮІІ ... ... ... ... ... ... сыртқы және ішкі саясаты
жайлы, сондай-ақ, мемлекетінің гүлденуіне ... үлес ... ... шах ... ... ... ... келтірілген. Бітіру жұмысы,
қорытындымен және осы ... ... ... ... тізімімен
қорытындыланады.
Жұмыстың хронологиялық шеңбері – ХҮ ғ. соңы мен ХҮІІ ғ. ... ... ... келер болсақ, ІІІ тараудан, қорытынды бөлімнен
тұрады.
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Ежелгі заманда-ақ Тұранды мекендеген сақ және
басқа халықтар ... ... ... ... қарым-қатынас орнатып,
өзара тиімді мәдени, рухани байланыста болған. Түркі және иран халықтарының
өзара ... ... ... ... ... қос мәдениетте
зоратуштра сияқты тарихи ортақ тұлғалар, наурыз сияқты мерекелер ... ... ... ... ... ... өте көп. Парсы тіліндегі жазба
ескерткіштер мен ... ... ... ... Махмұд Қашғари
еңбектеріндегі Алып Ер Тоңа ... ... ... ... ... бірін-бірі фактілік тұрғыда толықтыра түсуі көп ... ... ... ... ... азия мен Иран арасындағы мәдени,
рухани сабақтастық б.з.д. ҮІІ ғасырдан біздің заманымыздың ҮІІ ... ... ... ... Осы ... ... ... өткен, әрі
халықтың тарихи жадында ұзақ сақталған тарихи оқиғалар мен ұлы тұлғалар
жөнінде деректер ... мен ... ... ... ... ... ... Томирис пен Шырақ туралы дастан аңыздар да халықтың
жадында өз ізін қалдырған.
Тұран даласы мен Иран ... ... ... енуі мен ХІІІ ғасырдағы
Шыңғыс хан жорығына дейінгі аралықта, яғни, алты ... ... ... ... ... ... ... мұсылмандық дүниетаным
тұрғысынан жүргізіліп келеді. Бұл ... ... ... ... ... бар екі ... мәдениеті жаңа дін аясында біріңғай
мұсылмандық қалыпқа түсе бастайды. ... ... ... мен ... арасындағы рухани, мәдени қарым-қатынастар осы тұста біршама ... әр ... ... ... жатты. Мәселен, түрік халықтарының сөздік
қоры парсы сөздерімен, сол сияқты парсы тілі түрік сөздерімен молыға ... ... ... ... ... да өз ... тигізді. ХІІ ғасырда
сопылық дүниетаным мен сопылық поэзия биік философиялық ... ... ... ... де зор ... жасады, терең із қалдырды.
Тұран даласына иран ықпалы ХІІІ-ХІҮ ғасырларда ... ... Бұл ... ... ... ... ... іс-қағаз
парсы тілінде жүргізілді. Ал Иранды билеген Газан хан сарайында ... ... ... ... ... ... келіп, оның үлкен бөлігінің
түркі халықтарының тарихына ... ... ... жазу дәстүрі үшін жаңа
кезеңді бастап берді. Түркістан ... осы ... ... ... ... ... Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің «Тарихи Рашиди» атты ұлы
еңбегін парсы тілінде жазды, парсыша тарих жазу ... ... ... ... Иран және қазақ елдерінің өзара мәдени байланысының
тарихы мыңдаған жылдарды қамтиды. Қазіргі тәуелсіз ... ... бұл ... ... ... жаңа ... мазмұн алып отыр. Қазіргі
кезде тарихқа жаңа концептуалдық тұрғыдан келу ... ... ... ... жүргізетін жан-жақты саясаты, оның орналасқан
геосаяси ... ... ... жасырын емес. Ал олардың ішінде
Каспий мәселесіне тікелей байланысы бар мемлекеттердің ішінде қазіргі ... ... бар ... ... Ал ... Қазақстанға тікелей
қатысы бар мемлекеттің ұстанған саясаты бұрынғы тарихы жайында кеңірек
толғана отырып ... ... ... ... ... ... Иран екі мың жылдық тарихы бар, ежелгі ... өте ... ... ... ... ұстанып отырған мемлекеттердің бірі. Менің
тақырыбыма ... ... ... ... ... Иран ... билігін тек орта ғасырда ғана емес, жаңа заман кезеңіне шейін, атап
айтқанда, 1500 жылдары құрылып, 1736 ... ... ... құрған Сефевилар
мемлекетінің негізгі ұстанған саясаты мен ... ... ... ... ... ... сонда, ХҮІ-ХҮІІ-ші ғасырларда
бүкіл Орталық Азияда айтарлықтай ықпалға ие болып ... ... ... да әлемдік тарихтың құрамдас бір бөлігі екендігі даусыз.
Тақырыптың өзекті мәселелерінің қатарына, Сефевилдер ... ... ... ... ... даму ... ... бір
орталықтан басқару аппаратының құрылуы жатады. ХҮ ғасырдың ортасына қарай
бірнеше мемлекетке бөлініп ... Иран ... ... ... ... құрып, оны держава дәрежесіне дейін көтерілгендігі
бүгінгі күннің өзекті мәселесі болып ... ... ... болып табылатын; Сефевилар мемлекетінің
Орталық Азия хандықтарымен, атап айтқанда, Темір әулетінен ... ... ... ... ... Шейбанидтермен жүргізген көптеген соғыстары еді.
Сонымен бірге, Сефевилар мемлекеті тең ... кей ... ... ... да, сол ... ұлы державалармен, әсіресе, Ұлы ... мен ... ... ... қарым-қатынастар жүргізіп отырған.
Тағы бір мәселе, Сефевилар мемлекеті сол кезеңдегі Еуропалық ... ... ... жорықтарына да тікелей қатынасып, тіпті сауда-
экономикалық қарым-қатынастар, тең дәрежеде байланыстар жасауға ... ... ... ең ... ... бірі ... ... өзінің билік еткен 200 жылдай ... ... ... жаулап алған болатын. Атап айтқанда, Армения, Әзірбайжан және
Ирак жерлері болатын және сол ... ... ... ... ... даму ... кейіннен Сефевилік билікке қарсы
азатттық көтерілісінің өзектілігі осы күнге дейін өзінің маңызын жойған
жоқ.
Қазіргі ... ... ... ... ... мемлекет формасы –
негізінен феодалдық негіздегі ислам дінінің шиизм ... ... ... ... ... ... өзектілігін
тереңдете түседі. Сефевилер мемлекетінің құрылуында көшпелі тайпалардың
үлкен роль ... және ... ... қызыл байлап,
«қызылбастылар» деп аталуы, тақырыпты жаңаша тұрғыда қарауға ... Ал аты ... ... Ұлы ... шах І ... мемлекеттің даму
жағдайы, Аббастың жеке басының қасиеттері және І Аббас шах ... ... осы ... өзекті мәселесінің денін құрайды. Жалпы, Сефевилер
мемлекетінің ... ... Ұлы ... ... ... ... саясаты өте жоғары деңгейде, аса бір көрегендікпен, аса бір
мәмлегерлікпен ... ... жаңа ... алып ... ... үшін ... қырлары жетерліктей.
Тарихты оқудың өзі де, ... ... ... ... ... болмысына тән жақтарын алып, мемлекеттік билікке
қолдану, өйткені ... ол ... ... ... да ... империялар билік еткен кезеңді ашып көрсету болашақ ұрпақ ... ... ... ... ... ... мақсатым – Сефевилер мемлекеті билік еткен кезеңді
әлемдік тарихтың құрамдас ... ... ашып ... және ... феодалдық қарым-қатынастардың мәнін ашу болып табылады.
Сефевилер мемлекетінің ішкі ... ашып ... ... ... да ... ... ұстанғандығын, халықтар арасындағы байланысты
қалай ұстап тұрғандығы ... ... ... ... ... ... зерттелу деңгейі: Жалпы, Сефевилер мемлекеті билік ... Иран ... ... ... ... ... ... дегенмен де,
тікелей осы тақырыпқа зерттеулер жүргізбесе де, өз ... ... ... ... ... ... жеткілікті. Ең бір құнды дерек
ретінде ... ... ... Даврижэцидің «Книга истории» атты еңбегі
[15], ХҮІІ ғасырдағы Сефевилер мемлекетінің сыртқы ... ... ХҮІ ... ... ... тарихы жөнінде С.
Азмжанованың «Государство Бабура в Кабуле и в ... атты ... ... шах пен ... ... ... жасаған жорығы баяндалады
[16]. Ал Сефевилер тарихына тікелей И. К. Павлова өзінің «Хроника ... ... ... ... Исфахани «Хуласат ас-сииар» атты
зерттеу еңбегінде, ХҮІ ғасырда өмір сүрген ... ... ... ... ... ... мемлекетінің дамуына жекеше
түсініктеме беріп кеткен болатын [17]. ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты болғандықтан,
Армения мен Әзірбайжандағы ... ... ... арналған
еңбектер жазылған болатын. Олардың қатарына И.П. ... мен ... атап ... болады [18]. Сефевилер мемлекетінің ХҮІІІ ғасырдағы
тарихына ... ... ... ... ... ... ... Сыртқы саясат мәселелеріне арналған зерттеулер қатарына Н.
Тумановичтың ... ... ... ... в ... вв.» ... [19] және Х. Атаевтың «Торгово-экономические связи Ирана с
Россией в ХҮІІІ-ХІХ вв.» атты ... [20], ... ... ... Д.П. Лысцовтың «Персидский поход Петра І» атты еңбектерінде
кеңірек толық қанды ... ... ... ... [21]. Ал ... ... ... көптеген авторлар ұжымының қатынасуымен жазылған
«История Ирана с древнейших времен до конца ... ... атты ... ... ... ... ... беріп кеткен [22].
Кеңес тарихшылары отарлау алдындағы Азия елдерінің ... даму ... ... ... әсіресе, бұл елдердегі
капитализм генезисінің ерекшелігіне назар аударған болатын.
Зерттеу тақырыбына қатысты деректерді екі топқа ... ... ... топқа Сефевилер мемлекетінің тарихынан деректер беретін
және сол кездің жылнамашылары жазып ... ... Иран ... орында иемденген Сефевилер мемлекетінің ішкі және ... ... жазу ... ... ... ... Даврижэцидің
«Книга истории» еңбегін атап өтуге болады [23]. ХҮІ ғасыр тарихының негізгі
деректеріне келер ... ... ... ... (ХҮ ғасырдың соңы
мен ХҮІ ғасырдың басы) кезіндегі ... ... ... ... ... ... шах ... Сефеви» [24] және Хондемир ... ... ... ... ... ... бойынша үлкен еңбек «Хабиб
ас-сийяр» (Дос өмірбаяны) дәлел болады [25]. Сонымен қатар, Яхья ... жж.) ... ... ... ... Тазкирэ-и шах Тахмасп
деректері бар [26].
ХҮІ ғасырда ... ... ... ... ... жағдайда
болмады. Бұрынғы тарихшылар Азия елдерінің тарихын маркстік тұжырымдар
негізінде ... Бұл ... ... даму ... жоқ, ... Еуропаның ықпалы қажет деп есептеді. Жаңа көзқарас негізінде
жазылған 2004 ж. орыс ... ... ... атты жеті ... ... шықты. Бұл қазіргі кездегі жаңа оқулық болып саналады.
Жалпы, ХҮІ ғасырдағы Иран және оған жақын орналасқан елдердің тарихы
жайлы, ... ... ... ... тайпасынан шыққан Хасан-бек
Румлудың парсы тілінде жазылып, «Ахсан ат-тауарих» (Шежірелер үздігі) деген
арабтық ... ... ... ... [27]. Бұл ... Иранның
жекелеген аудандарының ішкі тарихы, атап айтқанда, халық көтерілістері
жөнінде баяндалып, сондай-ақ, Ирандағы көшпелі ... ... ... ... осы ... ... айтсақ, ортағасырлық парсы
тарихнамасының барлық шығармаларындағы сияқты ... ... көп ... еді. ... ... ХҮІ ... Иран тарихы, курд халқы және
жақын орналасқан басқа елдердің тарихына қатысты ең бір ... ... ... ... ... атты шығармасы болып табылады ... ХҮІ ... ... саяси дамуы, мемлекеттік құрылысы мен
қаржы ... ... ... ... ... саяси тарихына қатысты
еуролпалық саяхатшылардың, атап айтқанда, ... ... ... өте ... ... пен Иранның ғасырлардың ... ішкі ... ... дерек ретінде венциандық жылнамашы Марино ... ... ... ... болады. Иранның экономикасы мен ішкі
құрылысына қатысты жайттар ... ... ... ... Дж. Минадой (1558 ж.) мен В.д’ ... (1571 ... ... (1561 ж.) мен ... (1565-1566 жж.), Эдуардс
(1568-1569 жж.) пен Дэкэт (1568-1574 жж.) және тағы ... ... ... ... мен Иран ... ХҮІ-ХҮІІ ғасырлардағы сауда ... ... ... деректер ХІХ ғасырдың соңында орыс
шығыстанушысы Н.И. Веселовскийдің басшылығымен үш ... ... ... ... төл ... еңбектерге келер болсақ, тек Алматыда 2002 ... Риза ... ... ... атты ... ғана бар екендігі тарихтың
дамуында, атап айтқанда, иран тарихының өз ... ... ... ... ... та, ... ... осы мәселеге қатысты
қазақ ғалымдарының ... ... ... келе ... қуантады.
Аталмыш тақырыпқа қатысты төл тілімізде тұңғыш ... С.Ә. ... ... елдерінің тарихы» аттас монографиясы дәлел ... ... Иран ... ... ... ... көптеген ғылыми
конференциялар өтуде, мұның өзі екі жақтың тарихи байланыстардың мәнін ... ... ... ... келер болсақ, негізгі баяндалар
нәрселер екі тарауға бөлінген еді. Бірінші тарауда, ... ... ... ... ХҮІ ғасырдағы саяси тарихына, Исмаил І ... ... ... ... ... ... келтірілген. Ал
екінші тарауға келер болсақ, ХҮІІ ... ... ... мемлекетінің
гүлденген шағындағы олардың сыртқы және ішкі саясаты жайлы, сондай-ақ,
мемлекетінің гүлденуіне ерекше үлес ... ... шах І ... ... ... келтірілген. Бітіру жұмысы, қорытындымен және ... ... ... ... ... ... міндетім – Сефевилер мемлекетінің сыртқы және ішкі дамуын ашып
көрсету еді, ол мақсатымды – тақырыпты жазу ... ... ... ... ... Сефевилер мемлекеті жайында төл тілімізде
көптеген еңбектер жазылары анық және болашақтың ... ... ... – ХҮ ғ. соңы мен ХҮІІ ғ. ... ... ... ... болсақ, ІІІ тараудан, қорытынды бөлімнен
тұрады.
І. СЕФЕВИЛЕР ... ... ... Иран ... ... ... бірлігін құрған Азербайжан
өлкесінің Әрдебил қаласында тұрғандар. Олар ХІҮ ... ... сопы ... ... ... Шейх ... өзі 1252 жылы ... дүниеге келген. Жиырма бес жасында Шейх Тажеддин Заһед Гиланидің
шәкірті болды. Оның ұстаздық орнына 1301 жылы ... 1336 жылы көз ... ... ... ... жалғастырды. Алайда, Шах Ысмайылдың атасы
Сұлтан ... және ... ... ... ... ... қолға алу үшін
бірнеше рет бірлесіп күресті. Шерван Шаһанмен болған шайқаста екеуі де ... ... ... бас» түрікмен мүридтері қолдағанмен елеулі жетістікке
қол жеткізе алмады [29].
1. Ысмайыл Шах (1502-1524 жж.) Шейх ... ... ... 1500 жылы ... мен ... ... алу ... Гиланнан Шерван
шахқа қарсы шықты. Билік тізгінін ұстаған жылдары жеті рет үлкен ... он үш ... ... ... ... әлсірегенде билікке қолы
жеткен әмірліктер) жойып ... Иран ... ... сасандар
территориясына жеткізді. Оның атақты шайқастары болған жылдар мен ... ... ... 1501 жылы ... ... Гүлістан қамалының маңы. Фәррох Сәйар
Шерван шах.
2. 1502 жылы Шәур ... ... ... Ақ ... (Осы ... ... ... алып, тәж кию салтанатын жасады)
3. 1503 жылы Өлме құлақ аймағы, Хамадан қаласының маңы. Сұлтан Мұрат
Ақ қойлы.
4. 1504 жылы Оста ... ... Хар, ... ... Хосейн Кия Чәла-
ви.
5. 1505 жылы Йәзд қаласы. Мұхаммед Кәре.
6. 1511 жылы Мәрв ... ... ... қалаушы Шейбек хан (осы
шайқастан соң өзбектер енді қарсы шықпастай болып үрейленді).
7. 1515 жылы Челдеран жері. ... ... ... ... шах соңғы шайқастан басқа барлық соғыста жеңіске жетіп келді.
Соңғы соғыстан кейін әскерінің жауынгерлік рухы ... ... ... ... ... Шах ... босаңсытып алды. Сондықтан өз
болашағына сенімсіздікпен қарағандықтан ел ... ... ... 1525 жылы ... шатқалында дүние салып, Әрдәбилде Шейх
Сәфиеддин қабірінің жанына жерленді. Ол ... ... ... ... баянды етті. Шиит Мәзһабын таңдап, оны ирандықтардың ресми ... ... ... аса ... Шахтың есімі тарихта қалды.
2. І Тәһмасып шах (1525-1577жж.) Әкесі Ысамайыл шах қайтыс болғанда ол
11 жаста еді. ... ... жас ... ... ие болу үшін ... ... өзара тартысқа түсті. Ыңғайлы сәтті пайдаланып, Иран
шекарасына шығыстан өзбектер, ... ... ... көз тіге ... жылы ... шах Жам ... ... Өзбекпен шайқасып,
қызылбастар немқұрайлылық танытқанымен, өз ... ... ... 1533 жылы Османдықтардың ең ұлы сұлтандарының бірі І Сәлимнің ... хан ... ... ... ... ... ... Азербайжаннан
Сұлтаниеге дейінгі өлкені жаулап алды. Тәһмасып шах «партизандық» тәсіл
арқылы қорғана ... ... ... ... етті. Османдықтардың
шегінуіне жер қалдырмай өртеп жіберген ирандықтар ... ... ... ... біржола күдер үзген Сұлтан 1555 жылы Иран-Осман елдері
тарихында «Амасие-бейбіт» деп аталатын атақты ... қол ... ... ... шах ... де 5 рет шайқасып, даңқын асырды. 54 ... ... ... ... ... Шиит ... мызғымас қағида
ретінде қалыптастырып, мемлекет қабырғасын нығайтты.
3. ІІ Ысмайыл шах (1577-1578 жж.) ... ... ... соң, ... ұлы Хайдар таққа отырды. Бірақ, алғашқы күні – ақ бір ... ... ... қаза болды. Сосын әкесі тірі кезде 20
жыл қамауда отырған Ысмайыл Мырза ... ... ... ... ... ... жүріп, сефевид шахзадаларын өлтірді. Алғашқыда сунни
мәзһабына ыңғай ... да, ... ... жолды ұстанды. Патша билігінің
әлсірегенін аңғарған өзбектер мен ... ... ... ... ... ханым мен кейбір әмірлер бірігіп, Ысмайыл
шахты уландырып өлтірді [31].
4. Мұхаммед Ходабәнде шах ... жж.) ... ... ... ұлы ... ... ... қолынан аман қалып, ата тағына отырған шағында
бастыстан ... ... ... ... бас салды. Шахтың көзі
шешек ауруынан соқыр болғандықтан, өкімет билігі ... ... ... осы ... ... ... желеумен қызылбастар Шах
алдында өлтірді. ... ... ... бет ... ... ұлы ... да ... айламен қолға түсіріп, өлтіріп тастайды. Бұл уақытта
Мұхаммед Ходабәнде шахтың тағы бір ұлы ... ... ... еді. Шах ... ... әмірлерінен оны Казвинге жіберуін сұрағанда, әмірлер ... бас ... ... Хан ... (Шахзада Аббас мырзаның бала кезгі
тәрбиешісі) мен Мұршед Құлихан Істажлу Аста арасында Аббас ... ... ... үшін ... туып, ақыры Мұршед Құлихан Аббас мырзаны
Казвинге әкеліп таққа отырғызды. ... ... ... ... ... Өзбек Абдоллаханды ... ... өз ... ... ... ... ... қорғанына кетуге мәжбүр болды. Сол жақта,
өзбектердің қолынан қаза тапты.
5. І Аббас Шах ... жж.) ... ... ең ұлы ... және ... ... ... ең белді патшасы. Казвинге ел күйзелген
кезеңде таққа отырған І Аббас шах шығыс пен ... ... ... ... ... ... ... шамасы келмейтінін сезді. Шығысын өзбектер
(Хорасанның бір бөлігі), батысын (Грузия, Армения, ... ... ... ... ... еді. ... ... тек Әрдебил
қаласы ғана аман қалған болатын. Сондықтан 1591 жылы Аббас шах амалсыздан
османдықтармен татуласты. ... ... ... ... 1599 ... пәриан» шайқасында оларды біржолата жеңіп, Хорасаннан қуып шықты.
Содан соң ... ... ... ... ... ... Соңында екі жақ 1613 жылы Стамбулда екінші бейбітшілік келісіміне
қол қойды. Сөйтіп қолдан ... ... ... қайтарып алды. Бұлардан
өзге 1618 жылы екі жақты «Ереван бейбіт келісіміне » де қол жеткізілді.
Ол ... етіп ... ... ... ... пен Антуни Шерлилер,
сондай-ақ Питер Дулавале деген итальяндық саяхатшы Иранға келген еді. ... ... ... ... ... шах ... ... шығанағынан отаршыл португалдарды ығыстырып шығарды. Олар
Ысмайыл шах дәуірінде болатын. Албу ... ... ... ... ... Ішкі ... салдарынан теңіз қуаты болмаған Ысмайыл
шахтың оларға шамасы келмеген еді.
Өз дәуірінде Иранды әскери-саяси кемеліне келтірген ... шах ... ... көз ... Сәфи шах ... жж.) Әкесі Аббас шах пен ағаларының
қатыгездікпен адам өлтіретіндігін ... ... ол бар ... ... Ол до өз ... өлтірді, не соқыр етті. Сол себептен сефеви тағына
лайықты мұрагер табылуы қиын болды. ... ... ... ... ... Сәфи ... ұлы Сам ... отырды. Имам Құлихан мен Гәнж Әліхан ... ... ... ... қаза ... және Сам мырзаның
тәжірибесі жоқтығын пайдаланып, османдықтар Иранға шабуыл жасады. Арадағы
шайқастар нәтижесінде 1640 жылы екі жақ ... ... ... қол ... шах пен оның ... бұл ... үлкен мән берді. Өйткені, Иран-
Осман арасындағы екі жаққа да ... ... екі елді бір ... бойы ... ... ... кезеңінің соңына дейін тұрақтылық пен достыққа
негізделген келісім сақталып келді. Оның ... екі ... де ... ... әскері болмады. Сәфи шах 1643 жылы қайтыс ... ІІ ... шах ... жж.) ... ... соң ІІ Аббас шах таққа
отырды. Тоғыз жасар әміршінің міндетін Тәқи Итим-әд Доуле мырза ... ... жете ... байлық пен билікке жетті. Үндінің Гургандар ... ... ... Қандағарды қайтарып алды. 1077 жылы қайтыс болды.
Жасынан-ақ ерлігімен бедел жинаған ІІ Аббас шах шын ... ... ... тақ мұрагері болды [32].
8. Сүлеймен Сәфәви шах (1667-1694 жж.) ІІ Аббас Шахтың ұлы. Ол таққа
отырғанда түрікмендер Астәр-Абад, ... ... ... ... ... тонап жатты. 1676 жылы Кәләб Әліхан Шамлу оларды басып тастады.
Франциядан әйгілі екі ...... мен ... ... ... оның
халқы мен мемлекеті жөнінде мол мағлұмат беретін құнды кітаптыосы кезеңде
жазған болатын. Бар ғұмырын ... ... ... шах 1694 жылы ... ... ... шах (1694-1724 жж.) Сефеви әулетінің соңғы патшасы.
Өктемдігі жоқ өте әлсіз бейшара патша болды. Аталарынан мирас болып ... ... ... 1694 жылы таққа отырған соң Иранға шабуыл жасап
жүрген орыстар енді түрлі сылтаумен ... ... ... ... ... Әстерабадқа дейінгі өлкені басып алды. Сондай-ақ,
ғәлжай мен ... ... ... ... ... ... ... 4 жыл Исфаханды қоршап ... ... ... ... ... намыссыз Сұлтан Хосейн бейнесі қалды. 1724 жылы Махмұдқа өз қолымен
тәжін беріп, жолын босатты.
Осымен Сефеви патшалығының дәуірі ... ... ... да, ... 1736 жылға дейін билік құрды. Оның ішінде ІІ Тәһмәсып Шах (1724-1733
жж.), ІІІ ... Шах ... жж.) ... ... ... ... мен
Надыр Шах Әфшардың жаулап алған аймақтарынан өзге жерлерде ... ... ... аты ғана ... [33].
Шиит мәзһабын ресим түрде жария еткен ирандықтардың жүрегіне жаққан
бұл әулетті ауғандар ссоңғы патша Сұлтан ... ... ... ... ... ... ... мемлекетінің құрылуы, Ардебильдегі сопылық-дәруіштік Сефевие
орденінің басында тұрған «қызылбастылар» қозғалысынан бастау алады [1].
Орденге және ... ... ... ... атақты дәруіш шейхы Захидтың
күйеу баласы шейх Сефи ад-дин Исхак ... жж.) ... еді. Шығу ... болсақ, Сефи ад-дин шийттердің жетінші имамы Муса Казимнен тараған
жиырма бірінші ұрпақ деп көрсетеді. ... ... ... ... деген болжамдар да жасалған. Сефевие орденінің ерте тарихы жайлы
ХІҮ ... ... Ибн ... ... Сефи ... екі ... ... Ибн Баззаздың айтуы бойынша, Аргунхан ... ... ... ... шейх Захидті шаруаларды қанағаны үшін, оның иелігін
құртып жіберем деп ... ... ... өткен соң феодалдармен
байланысы бар элементтер көріне ... ... ... ... Рашид ад-дин (тарихшы), оның баласы Гийас ад-дин ... ... ... Абу Сайд та болған еді.
ХҮ ғасырдың ортасынан бастап сефеви шейхтарының ... күші – ... ... ... ... ... дініне сүйенген Әзірбайжан мен
Кіші Азияның көшпелі түркі тайпалары ... еді. ... ... ... ... деп есептеген жеті түркі көшпелі тайпалары
белгілі, олар: шамлу, румлу, усатджлу, афшар, каджар, ... және ... ... ... ... қатары көбейе түсті. ХҮ ғасырдың екінші
жартысында бұл түркі тайпалары «қызылбастылар» деген атақ ... ... ... ... ... ... 12 сызығы бар қызыл бас киімдер киген)
[34].
Қаруланған түркі тайпаларының ... ... ... ... ... еді. ... шиизм» мен «қасиетті соғыс» сефевие
орденінің идеологиялық ... ... ал ... ... ... пен суфилер» деп аталады. Осы тайпаларды пайдалана отырып,
сондай-ақ, талыш пен дқардаг ... ... ... ... ...... ... Трапезунд патшалығына қарсы, «сенім үшін соғыс»
деген ... ... ... жүргізген болатын. Грузияға шабуыл
жасай отырып, қызылбастылар Ширван ... ... өтіп ... ал ... ... ... алып келді. Осының ... олар ... ... ... бұл ... шейхтар Джунейд пен Хайдар
қайтыс болады. Хайдар ... ... ... Якуб Ақ ... Ардебильді (1488
ж.) жаулап алды, әрі Хайдардың балаларын ... ... ... ... ... қызылбастар көмегімен Гилянда жасырынып қалады.
Ал Фарста, Иезде, Керманда, арабтық Иракта және ... ... ... ... Ал Аберкух, Кашан, Семнан және Систанда ... ... ... ... екі шиит ... бар еді, Лахиджандық
және Рештік. Хузистан мен Хувейзда шииттік Мушаша әулеті билеп ... ... ... ... ... тарапынан қауіп төнген ... ... орта ... ... жеңіп алған Мухаммед хан
Шайбани бастаған өзбектер тарапынан ... ... ... ... ... ... осы екі мемлекет әлсіреген болатын.
Сондай-ақ, Ақ Қойыңлы мемлекетінде феодалдар арасындағы ... ... ... ... ... ... ауырлығы қарама-
қайшылықты көбейткен болатын. ... ... ... ... ...... мен оның ... Сұлтан Алидің Ақ Қойыңлы
Ростам Падишахқа (1495 ж.) қарсы соғыста қаза ... ... ... деп түсінген жоқ, олар сондықтан да, бір ... ... ... болатын. Бұндай жағдайда Ақ ... ... тақ үшін ... ... ... ... 1495 жылы ... қаза болғандарын, өздерінің күрестерінің тоқтағандығы деп түсінген
жоқ. Олар сондықтан да, бір сәтті жағдайды күтіп жүрген ... ... Ақ ... ... ... тақ үшін 1498-1500 жылдары
жүргізілген өзара соғыстың әсері ... ... ... алып ... еді. 1499 жылы жаздан бастап Қызылбастар іске кірісе бастады. Ал он
екі жасар Исмаил өзінің тәрбиеленушісі ... ... ... ... ... ... ... мекеніне келеді. 300 қызылбасты бастап,
ол Альдебильге келеді, бірақ оны жаулап ала алмайды.
Осыдан кейін устаджлу тайпасының әмірлері батысқа – ... ... ... ... бару ... ол ... Кіші ... негізінде күшті көбейтуге шешім шығарады. 1499 ... ... жас ... шейх қол ... 7 000 ... ... ... Феррах Ясарға қарсы шығып, оның әскерін талқандап, уақытша 1500
жылы Шемаханы, ал 1501 жылы ... ... ... алған еді. Бірақ,
Ширванды бағындыра алмады.
1501 жылы Қызылбастар ... ... ... ... кірген
еді, сондай-ақ, бүкіл Әзірбайжагды басып алды. 1502 жылы ... ... ... ... жарияланды. Сол себепті, осы жылы сефевилер
мемлекетінің құрылған жылы болып ... ... жылы І ... шахтың 1502-1524 жылдары әскері Бағдатқа қашып бара
жатқан Мұрадтың әскерін ... ... ... ... Кум, ... ... Иезд және Керманды басып алады. Ал 1506-1510
жылдар аралығында олар Арменияны, Курдистанды, және арабтық Иракты ... еді. ... ... ... ... 1507 жылы көшпелі
өзбектер жаулап алған болатын. Сол себепті олармен ... ... ... ... құбылыс болып табылады. Исмаил І шах Хорасанға
жорық жасап, өзбектерді Мерв түбінде ... Ал осы ... 1510 ... ... хан қайтыс болады [36]. Сол себепті де, Хорасан мен Систан
Сефевилер мемлекетінің құрамына кіргізіледі. Осыдан ... ... Орта ... ... ... ... ... 1512 жылы өзбектерден
жеңіледі. Сефевилер әулеті билік ... жаңа ... ... ... ... Қызылбастылар мемлекеті деп атала бастады. ... ... ... ... Ирандық ұлттық мемлекет
ретінде таныған еді.
Түркі ... ... ... ... ... ... мен ... конгломераты болды. Ал мұнда ХҮІ ғасырдың аяғына
дейін саяси билік түркілік-әзірбайжандық ... ... ... еді. ... ... көшпелі тайпалардан құралды.
Ирандық ... ... ... мен діни ...... қатарлы
жағдайда тұрды [37]. Шах ауласы мен әскерінің тілі әзірбайжан тілі ... ... ... үшін ... дін ... қабылданды.
Сунниттер суфизмнің еретикалық ... ... ... ... мен ... ... діни ... сақтап қалған
еді. Себебі, Исмаил шах армян патриархы мен ... ... ... ... оның ... қарсыласы Түркия болатын. Сефевилер
негізінен ... ... ... ... ... ... пайдаланбақшы болған еді. Ал шиизм болса, Ирандағы мемлекеттік дін
дәрежесіне жетіп, өзінің ... ... ... ... бейнесінен
айырылып, феодализм тірегіне айналған еді.
Сонымен, ХҮІІ ғасырдағы Иран Сефевилер династиясының ... ... ел ... Сефевилер мемлекетінің шекарасына осы уақытта
Иран территориясынан өзге ХҮІ-ХҮІІ ғасырлардың басында ... ... бір ... Орта ... Мерв қаласына ... ... ... ... ... ... ... кірді. Иран
экономикасының негізгі ... – жер ... мал ... қолөнер болды.
Дәнді дақылдардан егізінен, бидай, сұлы, Каспий жағалауында ... ... ... ... көптеген аймақтарында мақта, темекі, мак сияқты
техникалық дақылдар өсірілді. Жеміс-жидек, жүзім өсірілді. ... ... ... ... қойылды. Орталық Иранда жерді қолдан суарды. Өзендер мен
көлдердің ... жер асты ... ... ... қой, ешкі ... ... ... күрд, лур,
белудж, түркмен, кашқай және басқа да тайпалар айналысты.
Ортағасырлық цехтық ... ... Иран ... ХҮІІ ... кең
танымал болды. Әсіресе қымбат маталар мен кілемдері кең танымал еді. ... ... ... жасалған, бұлғары, алтын, күміс, бронзадан
жасалған өнімдер болды. Ішкі және сыртқы сауда кең ... ... ... ... ... дамып, өсімқорлық, салық үлесі көбейді.
Жалпы алғанда феодалдық Сефевидтік Иран экономикасы ХҮІІ ... ... ... болды. ХҮІІ ғасырдың соңына қарай экономикада
құлдырау факторлары байқала ... ... ... ... ... күштердің дамуы шаруаларды қанаумен тең жүрген жоқ.
Өндірістік дамудан шаруаларды қанау жылдам жүрді деп көрсетіледі [38]. ... ... ... мен ... дамуына өзінің кері
әсерін тигізді.
ХҮІІ ғасырдың ортасында Иранда ... ... ... ... суға ... ... ... І Аббас шахтың реформаларынан кейін
мемлекеттік жердің көлемі тез ұлғайды. Ол ... деп ... Шах ... жер – ... ... де ... Дивани және хассэ жерлерінің
көп ... ... ... ... ... ... Мемлекет
қызметкерлері, аула маңындағылар, аймақ басқарушылары мемлекеттік қазынадан
айлық алды. Діни мекемелердің меншігіндегі жерлер – вакф ... де ... ... өте келе жеке ... ... - ... арбаби - де көбейді.
Шарулардың өзіндік жерлері болған жоқ, арендалық шартпен феодалдардың
жерлерін өңдеді. Түскен өнім бес бөлікке бөлінді: жерге, ... ... ... Көбіне шаруаға үштен бір бөлігі немес, бестен бір бөлігі берілді.
Феодал пайдасына натуралды міндеткерліктерді де ... ......... ... ... ... – иляттар болды. Олар негізінен мал шаруашылығымен айналысты.
Билеуші тап осы кезеңдегі Иранда ақсүйек және ... ... ... ғасырда орталық мемлекеттік аппараттың күшеюіне байланысты азаматтық
бюрократияның рөлі өсті. ХҮІІ ғасырдағы орталықтанған феодалдық ... ... ... тұрды. Шах билігі шексіз, мемлекетті басқаруда
жоғарғы уәзір, және жоғарғы ... ... ... ... ... шах ... ... Жоғарғы Кеңесші Ұйымы болды. Оның құрамына – дін
иелері, ... ... ... ... ... ... мемлекет хасэ аймақтарына бөлінді. Шах жерлерінде
негізінен ... ... ... Ол ... шах тағайындағын билеушілер –
беглербег, арнайы уәзірлер хассэ аймақтарын басқарды. Аймақ ... ... ... ... болды.
Қоғамдық-саяси өмірде дін иелерінің ықпалы зор болды, олардың қолында
тек діни істер ғана емес, діни соттар, вакф ... ... ... ... ... Сефевид шахтарына ықпалы зор болды.
Жауланып алынған Солтүстік-батыс жерлерде және шығыс аймақтарында
Сефевидтердің билігі орнықты болған жоқ. ... ... ... шииттік
бағыт негізгі дін болып саналды. Ауғандықтар және басқа халықтар ... ... ... ... ішінде христиандар да болды. Сондықтан
жауланып алынған жерлерде үнемі көтерілістер болып тұрды. ХҮІІ ... ... ... ... ... ... басталды. Сефевидттік
Иранның әлсіреуіне ықпал еткен факторлар: феодалдық қанаудың күшеюі, таптық
күрестің күшеюі, ... ... ... қарсылығы. Бұл процестер әсіресе
ХҮІІ ғасырдың соңында ХҮІІІ ғасырдың басында соңғы Сефевид шахы ... ... ... жылдары көрініс алды. Тұрғындардан жиналатын
салықтың ... ... есе ... Әр ... ... көтерілістер
жүйелі түрде жүрді. Әсіресе, ауған тайпаларының, кавказ ... кең етек ... ... ... ... зайырлы феодалдар
мен дін иелерінің арасында, сонымен бірге әр түрлі ... ... ... жүрді.
ХҮІІІ ғасырдың басында Сефевид мемлекеті үлкен дағдарыс алдында тұрды.
Сефевидтер мемлекетінің ыдырауын Қандағар аймағында тұратын ауған, ... ... 1709 жылы ... билігінен босанып шықты. 1722
жылы ... ... 20-30 мың ... ... ... ... ... [39]. Сегіз айлық қоршаудан кейін 1722 жылы 22 қазан ... ... ... ... ... ... шах тақтан түсіріліп
Мирмахмуд өзін Иран шахы деп ... ... Кум, ... ... және басқа да орталық ... ... ... ... ... ... ... баласы
ауғандықтарға қарсы күш жинады.
Иранның осындай жағдайын Түркия өз пайдасына пайдаланды. 1723 жылы
түрік әскерлері Закавказьеге ... ... ... кейін Иранның солтүстік
батысын толық жаулап алды.
Осы уақытта Иранға байланысты І Петрдің сыртқы ... да ... ... Закавказьені жаулап алуына наразылық білдіре отыра
және орыс саудасының Закавказьеде және Иранда ... ... ету ... ... ... ... І Петр ... қарсы жорыққа аттанды. 1722
жылдың қыркүйек ... орыс ... ... жаулап алды. Астрахан
арқылы І Петр Петербургке қайтып ... ... оған ... ... ... сұраған өтініші тапсырылды. І Петр гильянға ... ... І ... ... ... ... халқының азаттық
күресінде үлкен орын алады.
Сефевилер мемлекеті теократиялық держава болды. Шах Сефеви орденінің
басты шейхі болып есептелінді. Ал ... ... ... ... ... Осы ... тек қана ... Түркия мен Орта Азия
хандықтарына қарсы идеологиялық тосқауыл болған шииттік ... ... ... ... ... ... де бұрынғы Иран мемлекеттері сияқты
зайырлы мемлекет болып саналды.
ІІ. ХҮІ ҒАСЫРДАҒЫ СЕФЕВИЛЕР МЕМЛЕКЕТІНІҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ
ЖАҒДАЙЫ
І Тахмасп шах таққа 10 ... бала ... ... Билік еткен жылдары
1524-1576 жылдар. Алғашында ол қызылбас көшпелі ақсүйек хандар ... ... ... болған еді. Сол себепті, 1525 жылы қызылбас
тайпалары, румлу мен устаджлу тайпаларының көтерілісі болып өтсе, 1531 ... ... ... ... ... ... ... дәлелі.
Өзара соғыстан басқа, шах үкіметі Тахмасы І билігінің ... ... ... Иран ақсүйектерінің жекелеген аймақтарындағы
көтерілістеріне де қарсы күресуіне тура келді. 1529 жылы ... ... ... ... Бағдатты басып алды, тіпті содан ... ... ... ... ... да, ... сұлтаны І Сүлейманға бағынады.
Ал шах болса, Бағдатты қайтарып алу үшін 1530 жылы ... ... ... ... ... орын ... болатын. Мысалы,
1535 жылы Гиляндағы Амирэ ... 1538 жылы ... ... алған
Мухамед Салих баскөтерулері еді. Сондай-ақ, 1540 жылы русемдерда, ал ...... ... көтерілістер болған еді, бірақ бұның бәрін шақ
үкіметі басып отырды. Сондай-ақ, І Тахмасы шах ... ... ... Ширван, 1551 жылы Шеки ... ... ... ... ... ... ... үшін (Картлия мен Кахетия патшалығы) бірнеше
жорықтар ұымдастырған болатын.
Орта Азияның өзбек хандықтарымен соғыс ... ... ... Әр
жыл сайын Мауреннахрды өзбек хандары ... мен ... ... ... отырған, кейде тіпті өте маңызды Герат ... да ... ... ... Қызылбастар 1528 жылы өзбек Убейдуллах-ханды Турбет
и шейх Джам түбінде жеңіліске ұшыратады, ... ... ... ... Убейдуллах-хан қайта жеңіске жетіп, аз уақыт болса да, 1529 жылы
Мешхед пен Гератты ... ... [41]. Одан ... ... қызылбастардың
әскери істері пассивті-қорғаныстық жағдайда болды. Өзбек-Сефевидтік
соғыстардың ... ...... ... ... ірі ... қалалары (Мешхед, Герат және т.б.) бар, бай Хорасан аймағы болатын.
Гераттағы шах үкіметіне наразы халықтың 1535 жылғы ... ... ... ... ... ... 1536 жылы-ақ, олар Хорасаннан қуылып
шығарылды, бірақ өзбек хандарының ... ... ... одан
кейінгі жылдары да жасап отырған (1543, 1549, 1550, 1556, 1560, 1567 ... т.б.). ... ... ... шиеленісуіне 1550 жылы Иака атты
түрікмен тайпасының жас басшысы Аба ... шах ... ... ... ... көтерілісі тек 1558 жылы Абаның ... ... ... ... еді. ... Сефевилер мемлекетінің өзбек
хандарымен күресінің негізінде – шииттер мен сунниттердің діни ... ... ... ... ХҮІ ғасырдың бірінші жартысында (1514-
1555 жж.) Закавказье елдері, Курдистан және Арабтық Ирак үшін ... ... ... ... ... бұл ... еуро-азиаттық
керуен Сефевилер мемлекетінің Түркиямен соғысының негізінде идеологиялық
мақсат жатыр, ол ... ... мен ... діни ... ... ... негізінен Курдистан мен Арабтық Ирактағы ... ... ... ... сұлтаны І Сүлейман (1520-1566 жж.
билік құрған) 1533 жылы Әзірбайжанға басып кіріп, Тебриз бен ... ... ... соң ... ... жаулап алады. Әзірбайжаннан
түріктер қуылып ... ... ... Ирак Түркияның қолында қалып
қояды. Ал 1538 жылы түрік әскері Ван өзені мен оның ... ... ... алады. Шығыс Грузия жалпы қызылбастар мен ... ... ... орны ... қалды. Сефевилер мемлекеті
негізінен орталық биліктің әлсіздігі және әскери ... ... тек ... ... бөлуіне тура келген еді. 1547 жылы ... ... ... Алкас мирза Ширванда жеке ... ... ... ... ... ... жеңілдетеді. Бірақ,
қызылбас әмірлері шах пен Алкас арасындағы наразылықты ... көп ... ... ... тайпалары Афшар мен зулкадар
арасында ... ... ... Оның ... жер мен мансапқа деген
таластан туындаған еді. Бірақ, ол шахтың араласуымен ... ... ... ... ... ... Қырым ханына, сонан соң
Стамбулдағы түрік сұлтаны І Сүлейман қашып кетеді [42].
Осы ... І ... ... ... 1548 жылы ... үлкен жорық жасап, Тебризді алады. Сұлтан әскерлері Иранға
ішкерілей ... ... ... ... да ... алады. Осындай халықаралық
жағдайдың шиеленісуіне байланысты Кіші Азиядағы Амасья қаласында бейбіт
келісім жасалынады. Бұл келісім ... ... ... Грузия мен
батыс Армения және сондай-ақ, арабтық Ирак жерлерін өзіне ... ... ... ... ... ретінде белгіленді. Осының негізінде Осман
империясы мен Сефевилер мемлекеті арасында ... мен ... ... ... ... 1555 жылғы келісім бойынша осман-сефеви соғысының
бірінші кезеңі өз мәресіне жеткен болатын. Ал 1559 жылы Түрік ... ... ... Баязид өз әкесіне қарсы шығып, ... ... ... І ... ... қорған іздейді. Түрік тағының мұрагерін қолында
ұстау шах үкіметі үшін тиімді еді, ... ... І ... шах ... ... І Сүлейманға жоғары бағаға сатпақшы болады. І ... ... ... жасақтарының арасына қосып, оның өзін екі жылдық
келісім негізінде түрік сұлтанына беріп, одан ... үшін 1561 жылы ... ... алған болатын [43].
Сефевилер мемлекеті өзінің оңтүстік-шығыс шекарасында (Ауғанстан) «Ұлы
Моғолдардың» үнді-мұсылмандық мемлекетімен түйісіп ... еді. ... т,б. ... ... өтіп ... Ұлы ... империясының
екінші басшысы Тимурид Хумайюн 1544 жылы өз билігінен ... ... ... ... ... ... болатын. Шах Тахмасп
енді оны да қабылдап, Хумайюннің Үндістандағы билігін ... ... ал ... өз ... Сефевилер мемлекетінің көмегі үшін
Кандагарды берді. Ағылшын көпестерінің 1550 жылы Ақ ... ... ... ... ... ... Иван ІҮ ... 1552 жылы Қазанды, 1556
жылы Астраханьды ... алуы ... ... ... ... жаңа кезеңін ашып берді. Ресейдің Волга-Каспийлік сауда ... ... ... өз ... ... ... да рас.
Ағылшындық «мәскеулік» көпестік компаниясының агенті Антоний Дженкинсон
1557 жылы Ресейге ... Оны ІҮ Иван ... ... Дженкинсонды сауда
қатынастарын реттеу үшін ең алдымен Бұхарадағы өзбектерге (1559 ... соң, ... ... ... жж.) ... болатын.
Иранға барар жолында, Дженкинсон Шемахада ... ... ... ... оның ... Шемахада Ресей
арқылы Англияға тасымалдау үшін ағылшын факториясын құрады.
Осыдан кейін ... ... ... ... ... ... елшісімен таныстырады. Дженкинсонның, бақытсыздығына орай, Баязидті
қайтарғаны үшін түрік сұлтаны Сүлейманнан көп ... ... І ... ... ... ... келмеді. Тіпті І Тахмасп шаш
Дженкинсонның басын Стамбулға ... ... ... ... ... ... мүдделі болған Абдуллах хан бұған кедергі келтіріп, шахпен
келісімге келеді. Сөйтіп ... ... ... оралған болатын.
Ағылшын көпестік компаниясы мен Ширванның Волга-Каспийлік сауда жолы ... ... ... ... ... ... қойылуына ХҮІ ғасырдың 80-
жылдарында түрік әскерлерінің Каспий жағалауындағы территорияларға ... ... ... ... ... кедергі келтірді. ХҮІ ғасырдаң
соңғы ширегінде Сефевилер мемлекетінің Ресеймен дипломатиялық қатынасы
бірте-бірте ... ... ... ... Оның нәтижесінде көп ұзамай-ақ орыс-
иарн сауда қатынастары дами түсті. 1571 жылы І ... ... ... д’ ... ... Оның ... басты мақсаты – Түркияға қарсы
әскери одақ құру болатын [44].
Себебі Түркия ... ... ... ... ... ... ... жағдайын жарияламастан Венецияға шабуыл жасап, одан
Кипрді тартып алуды өзіне мақсат ... ... Д’ ... ... ... бола ... жоқ. Оның ... себебі І Тахмасп шах Иранның
Түркиямен байланысын жоғары бағалап, Венециясен одақ ... ... ... І Тахмасп шах қабілетті билеуші болмаған. Сонда да болса, ол
билікті өз қолынан шығарып алмау үшін ... ... ... ... ... ... ... тетіктерін шоғырландырғысы келді. Оның
қаталдығы сонша, тіпті уәзірлер оның келсімінсіз бір фельс те ... ... ... І ... шах ... топтарының арасында танымал болмады.
Түрік шекарасының жақындығы мен тебриз халқының шахқа деген өшпенділігі І
Тахмасп ... өз ... 1548 жылы ... ... ... Казвинге
көшіруге мәжбүр болды.
І Тахмасп шахтың билігінің соңғы кездерінде Иранның ішкі жағдайы өте
ауыр болған еді. ... ... ... ... қарақшылар
шабуылдары мен феодалдар арасында өзара қырқыс жүріп жатқан еді.
Сол себепті, басты ... жолы ... ... ... және
оңтүстіктегі Курмуз портына баратын жолдар жабылып қалды. Керуеншілердің
бұл жолдармен жүруге батылдары ... І ... шах ... жағдайлары
біршама жақсарған райяттардың ахуалдары І Тахмасп шахтың билігінің ... ... ... ... ... да, елде ... ... көтерілістері етек жайды. Жалпы, бұл көтерілістердің тарихы
жүйелі ... ... ... ... ... ... Гилянда
көтеріліс өте күшті болды, себебі, шах билігі ол жерде өте әлсіз ... ... ... Бийе пас ... ханы ... ... тыныштандырғаннан кейін шах оның иелігіне қатаң ... өз ... ... пиш (лахиджан) билеушісі Хан Ахмед ханның басқаруына берген еді.
Содан кейін, 1568 жылы шах Амирэ Дубадждың баласы Джемшид-ханға Бийе ... ... ... ... ... байланысты таластар туындап, тіпті
Хан Ахмед-ханның шахқа қарсы ... де алып ... ... Хан ... ... әрі тақтан түсіріліп – Шираз маңындағы Истахр бекінісіне
абақтыға қамалады. Бірақ-та, ... ... ... ... ... қорғап бағуға тырысты. Сол себепті 1569 жылы 18 мыңдық жасақ
құрып, өздерінің хандарын сайлап алған ... ... ... ... ... басқарушысы әрі бақылаушысы болып шахтың жетінші ... ... ал ... жері ... және ... да қызылбас
көшпелі тайпаларының әмірлері арасында 1570 жылы ... ... ... көтерілістердің бірі ретінде, 1571-1573 жылдары Тебриздегі
қолөнершілер мен ... ... І ... шах билігіне көңілдері
толмаушылығы салдарынан орын алған болатын.
Жалпы, Тебриз ... ... ... ... және ... айтуынша көтерілістің таптық сипатта болғандығын, оған мыналар:
Аджлаф, Аджамирэ рунуд және Оубаш қатынасқандығын, бұл ... ... ... тарихшыларының пайымдауынша шаруалар қолөнершілер,
қалалық кедейлер тобынан болатын.
Сондай-ақ, ... әрі елші ... ... ... ... ... өнер көрсететін атлеттер – пехлевандар да
қозғалыстың басшылығында болғандығын айтады.
Деректерге сүйенсек, Аллах-кули-хан Дерджуйэ кварталында ... бас ... ... оған ... ... жазалаған. Сол
себепті әр жерлерде кедейленген қала халқының бас көтерулері орын ... ... ... әр ... бас ... жаңа ... берді. Мысалы, Синджаран ... ... Яри, ... ... ... пехлеван Аваз, Серв кварталында ақсақ
Мустафаның баласы ... ... ... Аға ... және тағы да ... адамдар басқарған баскөтерулер болып, қаладағы бүткіл ... ... ... ... да ... ... ... басқысы келсе де, Тебриз сияқты басты аудандарды
қиратқысы келмеді. Сол себепті де, шах Тебриз билеушісі етіп ... ... ... Юсуфты бек етіп тағайындап, ... ... ... ... бек ... өз кезегінде қалалық кварталдық старшындармен
(кедхунайан), ... ... ... ... еді. Келісім ант
беру арқылы бекітілді. Бірақ қала кедей ... бұл ... ... себепті Юсуф бектің әскери жасағы мен құлдарының ... ... ... ... ... ... еді. ... қақтығыстар
кейіннен қала кварталдарының бірқатарын көтерілісшілердің өз қолдарына
қайтадан алуларына әкеліп соқты.
І ... шах ... ... ... ... Юсуф бекке
көмектес деп бұйрық береді. Сохраб-бек өз ... ... ... ... ... ... басып алады. Жалпы, Хасан бек Румлу
Тебриз көтерілісінің тек екі жылдан соң ғана ... ... І ... ... тек 10-15 басшысын ғана ... ... ... ... ... жол бермеді. Тіпті көптеген жағдайларда
оларға жеңілдіктер де ... ... ... ... ... ... ... алудан, екіншіден, бүкіл қаланы диванға (қазынаға) салық
төлеуден босату, ... ... қала ... ... (му’афи)
жеңілдігін алған еді. Ал І Тахмасп ... ... ... ... ... дейін маңызды реформа жүргізілді. Ол бойынша тұрғын тамға
салғы алынып ... Бұл ... ... салық алудың жойылуы
болатын. Жалпы тамға салынған ХІІІ ғасырды ... ... ... Тамға салығын алып тастаудың негізгі себебі, қаланың ... еді. Сол ... ... ... ... ... ... [45]. Ал
оның орнына мали мухтарифэ салығы, атап айтқанда, қолөнер салығы енгізілді.
Ал баж салығы сақталып қалды.
І Тахмасп шахтың ... (1576 ж.) ... ... мен ... ... ... абыржу туғызды. І Тахмасп шах соңында ... ... ... ... ... бойынша тәрбиеленуші лялэсі
болған. Усаджлу тайпасының әмірлері өздерінің тәрбиеленушісі Хейдер мырзаны
І Тахмасп шахтың ... ұлын шах деп ... ... ... ... ... ... Хейдер мырзаны мойындамай, Казвинде қанды кескілескен
ұрыс болып, Хейдер мырза өлтіріледі. Осыдан кейін афшар ... ... ... ... ... ... алып келеді [46].
Шах ІІ Исмаил (1576-1577 жылдары билік еткен) қатал басшы ... ... ... ... тұрақтандырғысы келді. Атап айтқанда, Казвиндегі
өзінің 6 ... ... ... ... ... ... да ... өлтіру
жайында бұйрық берген. Бірақ бұл бұйрықтар орындалмады. Себебі, ІІ Исмаил
шах аяқ ... аула ... ...... үйінде апиынның күшті
дозасын қабылдап қайтыс болған еді. Басқа деректерге ... ІІ ... ... әйел ... киіп ... қастандық жасаушының қолынан қаза
тапқан екен. Жоғарғы Кеңес (диван) құрамына ақсүйектер мен ... бар, ... І ... ұлы ... ... ... Бұрын бұл Худабэнде көзінің
сырқатына байланысты таққа келе алмаған болатын. Сұлтан Мұхаммед Худабэнде
шах (1577-1587 жылдары ... ... қос ұлы ... мен ... шешесі Махд-
и Ульйэнің қолшоқпарына айналды. 1578 жылы Түркия ... ... ... ... ... ... ... – Закавказье елдері мен
Каспий батыс жағалауын жаулап алу еді. Түрік сұлтаны ІІ Селим ... ... ... Дон мен ... канал арқылы 1568 жылы қосып ... ... ... ... 1569 жылы ... ... Бұл жорықтар
сәтсіз аяқталған.
Содан кейін 1574-1595 жылдары ... ... ... сұлтаны ІІІ Мұрат
Закавказье елдерін жаулап алмақшы ... 1555 ... ... ... ... ... пайдаланып, түрік әскерлері 1578 жылы Шығыс Грузияға,
Шығыс Арменияға және Әзірбайжанға басып кіреді. ... ... ... қабілетті, әрі күшті мұрагері Хамзэ мырза тоқтатқан еді. Олар
негізінен Оңтүстік Әзірбайжанда ... ... екі ... ... ... ... ... жергілікті курдтердің сунниттік ақсүйектері
қолдаған еді. Ал Хамзэ қызылбас ... ... ... ... жылдары түрік әскерлері бүкіл Солтүстік және Оңтүстік
Әзірбайжанда, Тебризді жаулап алған болатын.
Осындай кезеңде, ... ... ... ... ... ... мен ... көтеріліс ұйымдастырды. Хорасанның нақты
билеушісі 1571 жылы туылған Мухаммед шахтың кіші ұлы ... ... ... Аббас мырза тәрбиеші, шамлу тайпасынан ... ... ... ... ... ... одақтасып, оның атынан елді
билеу үшін Аббас ... 1581 жылы шах етіп ... ... ... ... ... қарсыластан айрылған екі хан 1587 жылы Казвинді
басып алады. 80-жылдардың аяғына қарай Иран шах ... ... ... феодалдық рентаның көлемінің ұлғаюына байланысты қатаң экономикалық
құлдырауға ұшыраған болатын.
ІІІ. ХҮІІ ... ... ... ... ... ғасырдың басынан 90-жылдарға дейін Иран экономикасында өрлеу
болды. Бұл өрлеу тек жер ... ғана ... ... ... қала
өміріне де өзгеріс әкелді. Тауарлы өндіріс өсті, тауар-ақша қатынасы
жақсарды, сыртқы сауда ... ... ... рөлі күшейді, ішкі нарық
кеңейді. Тауарлы өндірістің дамуының феодализм жағдайында дамуы керісінше,
феодалдық ... мен ... ... алып ... ... бастап, Шығыс елдерінің тарихы тек ішкі жағдайлармен
ғана емес, ... ... ... ... атап ... ... мен
Англия сияқты буржуазиялық төңкерістер болып ... ... ... орын ала бастаған Франция сияқты мемлекеттердің ... осы ХҮІІ ... ... ... келсек, еңбектер біршама
жазылған. Соның бірнешеуіне тоқталып ... Осы ... ... бірі - ... ... ... тайпасынан шыққан,
лақап аты Мунши аталған Искандер – бек Түркеманды айтуға болады. І ... ... ... ... ол 1629 жылы Аббас шахтың билеу тарихына
қатысты «Тарих-и алем арай-и Аббаси» (Әлемді гүлдендіруші Аббастың ... ... ... ... Бұл ... ХҮІ ... аяғы мен ХҮІІ ғасырдың
басындағы Иран, кавказ, Орта Азия тарихының маңызды дерегі болып табылады.
Жалпы ... ... ... басты мәселе әскери тарихқа арналған.
Сонымен қатар, ішкі басқару, қаржы және салық шараларына да көңіл ... ... ... бірінші Сефевилерден бастап, 1629 жылға дейін, яғни, І
Аббас шахтың қайтыс ... ... ... ... Аббас шахтың билігі кезіндегі басқа деректерге келсек, Мунаджжима
(астролог) Джелал ад-дин ... ... ... ... ... атты ... ... болады. Бұл еңбек 1571 жылдан 1611 жылға
дейінгі уақытты қамтиды. Сонымен ... ... ... ... мен ... ... өліміне дейінгі тарихына қатысты еңбек Мырза-бек Джунабадидің
«Раузат ас Сефевинэ» (сефевилер бағы) еңбегі болып ... ... ... ибн ... ... Сефи шахтың (1629-1642 жж.) биік
құру тарихына қатысты ... бар. ... ... Мұхаммед тахир Вахидтің
«Тарих-и шах Аббаси ... ... ... ... ... Мұхаммед Юсуф
Казвини Валихтың «Хульд-и барин» (Жұмақ), сопылық дәріуштік ... ... ... ... Шейх ... ибн шейх ... ... Сефи ад-диннің
өмірбаяны мен Сефевилер генеологиясына арналған «Сильсилат ан-насаб-и
Сефевиэ», ХҮІІ ... ... ... мен ... ... басына қатысты
Мұхаммед Мұхсиннің «Зубдат ат-тауарих» ... ... және ... ... ... Гилян» сияқты еңбектерін атап өтуге болады.
Сефевилер мемлекетінің ХҮІІ ... ... ... ... ... ... Соның бірі ретінде, 1662 жылы жазылған Аракел Давржэцидің ... ... ... атты ... атап кетуге болады.
ХҮІІ ғасырда Иранның еуропалық мемлекеттермен дипломатиялық және сауда
байланыстарының кеңейген сәтінде, көптеген саяхатшылардың, ... ... ... қала ... ... итальяндық Пьетро делла-Валле,
ағылшын Томас Херберт, неміс Адам Олеарий, француздар Тавернье, жан Шарден,
миссионер Рафаэль дю Манның жазбалары және орыс ... А. ... ... ... жөнінде» (1623 ж.) атты естелігі құнды деректер
болып ... ... ХҮІІ ... ... мемлекетіне қатысты жиырма
беске жуық еңбектер жазылған болатын.
І ... ... ... келуі қарсаңында (1587-1629 ... ... ... ішкі ... ... саяси жағдайы сияқты өте ауыр болды.
Мәуреннахрдың өзбек мемлекетінің әскерлері бүкіл Хорсанды, оның ... ... ... және ... (1587-1588 жж.) жаулап алды [47].
Ал Шығыс Армения, Әзірбайжан және ... ... ... ... әскерлері
иеленіп тұрды. Елдің ішкі жағдайында өзара соғыстар мен ... ... етек алып ... ... І ... шахтың таққа келуіне шамлу тайпасының
басшысы Муршид-кули-хан мүделі болды. Олар ... 17 ... ... ... пайдаланбақшы болды. Бірақ, І Аббас шах Муршид-кули-
ханды өлтіру арқылы одан құтылды. Ендігі ... і ... шах ... атап ... ... парсыларға арқа сүйеді. Осылардың
қолдауын пайдалана отырып, әзірбайжандық көшпелі элементке ... ... ... ... ... ... шахтың үкіметі Ресей үкіметіне Каспий теңізінің Кавказьдық
жағалауы мен жібекке өте бай ... ... ... Түркияға қарсы бірлесіп
қарсы шығуды ұсынды. Сефевилер мемлекетіне берер бұл ... ... үшін ... шахтың елшісі Хади-бек (Анди-бек) Ресейге Дербент пен Баку қалаларын
оларға жақын орналасқан аудандармен қоса беретіндігін уәде ... ... ... өз ... ... де, ... ... Ливон соғысынан
қалжырағандықтан, әрі Швециямен, Польшамен және Қырым ханымен соғысудың
қаупінен қорқып, олардың сол ... өте ... ... ... ... ... болмады, тек Дағыстан жеріндегі ... ... ... шабуылдар жасаумен шектелген болатын.. Сефевилер мемлекеті
1590 жылы османдық Түркиямен ең бір ауыр ... ... ... ... Шығыс Грузияны, Шығыс Арменияны, Күрдістанды, Солтүстік және
Оңтүстік Әзірбайжанды (Ардебиль және Талыштан ... және ... ... ... ... болды. Осыған байланысты көптеген жерлерде халық
көтерілістері орын ... 1588 жылы ... ... ... 1589 жылы ... ... жаулап алу мақсатымен шахтың
туысқаны ханзада Рустам-мирза бүлік шығарды. ...... ... ... ... ... ... наразылық қозғалысын
ұйымдастырды, оның қорғанын ала алмаған шах онымен келісімге ... ... (1590 ж.). ... ... ... І ... шах аса ... Джик тайпасы, курдтердің-мукри тайпасы және қызылбастардың-текелю
тайпасы түгелдей жойылып кетті.
Бірінші Сефевилер кезеңіне қарағанда І Аббас шах кезіндегі ... ... ... ... ... ... І Аббас шах
тұсында мемлекеттік (дивани) және шахтың жеке ... ... ... ... ішкі ... ... ... жаулап алу, қанау әрі тонау арқылы
Иранның ... ... ... ... дамытуды көздеген еді.
Мысалы, 1607 жылы Ширванды жаулап алғаннан кейін шах бұл елден 50 мың туман
(500 млн. ... ... ... ... [48]. ... ... ... 1612
жылы келісім жасап келгеннен кейін халықты үш жылға дейін салықтан босатқан
болатын. Ал парсылық Иракта, Иранның орталық ... ... ... мал ... ... ... тасталды. ХҮІ ғасырдың 70-80-
жылдарындағы өсірілген салық мөлшері өзінің бұрынғы деңгейіне ... ... ... Иран ... көтеруге тиіс еді, бірақ
керісінше, орталық қазына ... ... ... салық жинай берді, сол
себепті олардың экономикасы құлдырады.
Жүргізілген слғыстар мен жаулап алынған жерлерді ... тек ... ... қана ... ... ... қазынасына да көптеген
үлес әкелді. Оған курчи-башы (курчилер корпусының басшысы) Аллах-кули-бек
Каджардың байлығы дәлел бола ... ... ... үкіметі сауда мен
қолөнердің дамуына да жол ашып берді. ... ... ... ... ... ... ... Аббас шахтың жүргізген тағы бір саясаты – ... ... ... ... көтеруге тырысыуы болатын . Бұл саяасаттың
шығу себебі – сол кездегі елдегі ... ... ... ... ... жер иеленумен, сыртқы саудамен және иран көпестерімен
тығыз байланыста болған иран азаматтық бюрократиясының ... ... ... бұл ... ... ... жағасында ораласқан армяндық
Джульфа (Джулах) қаласының тұрғындарын Исфаханға күштеп ... ... ... ... ... ... әрі жібек өндіруші ірі орын
болғандықтан, сауда орталығын Иранның ішікі ... ... ... мен ... ... ... шығанағына шығатын жібек
саудасының керуен жолын ... ... Ал ... ... І ... шах ... ... маңында Жаңа Джульфа қаласын тұрғызып,
оларды салықтан босатып, өзін-өзі басқаруға рұқсат ... ... ... ... көшіру кезінде 15 мың жанұядан тек үш мыңдайы ғана
келіп ... ал ... ... түрлі аурулардан, көшпелілердің
шабуылдарынан қырылып кетті. ... ірі ... ... ... ... және ... ... қарым-қатынасында шахтың
жеңілдіктеріне ие болды. Жалпы, жібек Ираннан шығатын басты ... ... ... ... шах шиизмді қолдап, ал Түркия мен өзбек хандарының жақтастары
ретінде сүнниттерді қудалап, Сефевилердің бұрынғы көне дәстүрін жалғастырып
отырды. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... орналасқан еуропалық католиктік
монархтарға көптеген жеңілдіктер жасады. ... ... ... арқылы
еуропалық мемлекеттермен арадағы экономикалық және саяси ... ... ... ... ... ... ... І Аббас шах Азербайжан,
Армения мен ... ... мен ... ... ... ... шара ... мемлекетінің ирандық емес аудандарындағы қарсылықты басу
үшін де жүргізілді. 1605 жылы Нахичеван аймағынан 70 ... жуық ... ... ... Бұл күштеп көшіру ... «ұлы ... «ұлы ... ... атпен қалды. І Аббас шахтың Шығыс Грузияға
(Картлия мен Кахетияға) қанды ... ... ... бір ғана
Кахетиядан 100 мыңға жуық ... ... ... ... ... 1623-1624 жылдардағы Шығыс Грузияда орын алған Георгий Саакадзе
бастаған халық көтерілісінен кейін де жалғаса берді. 1618 жылы ... ... 50 ... адам көшіріліп, тас қалаушылар Исфахандағы құрылыс
істеріне тартылса, жер өңдеушілері Мазендаранға орналастырылды.
І Аббас шах тұсында елде құрылыс ісі қарқынды ... ... ел ... ... ... ... ... десе де болады. ХҮІІ ... ... ... ... ... 38 ... ... созылған, 600
мың тұрғыны бар ірі қалаға айналды [50]. Осы кезеңде сәулет ... де ... оның ... ... ... ... Масджид и-шах, Чихильсутун (қырық
колонна) секілді озық үлгіде салынған құрылыстарды айтуға болады. Зиндэ-руд
өзеніне салынған Аллах-верди ханның ... де ... ... ... ... құрған уақытында І Аббас шах бірыңғай монета жүйесін енгізуге
талпынды. Жаңадан шыққан ... ... ... деп аталып, ол 1 мысқал
(4,6 г) күмісті құрап, 200 динарға тең болды. Мысалы, 1 ... – 10 ... ... 50 ... ... Бірақ мемлекеттің барлық территориясында
ортақ монетаны ... ... ... ... ХҮІІ ... Иранда аббасимен
қатар түрік және еуропалықтардың монеталары сияқты ... ... ... алғанда, Сефевилер мемлекеті Аббасқа дейін де, одан кейін де, І
Аббас шах кезіндегі ... ... ... ... ХҮІІ ... ... І ... шах саяси линия ... діни ... ... ... ... техникасы мен материалды мәдениетіне
көп көңіл бөлген шахтардың бірі болды. І Аббас шахтың ... ... ... ... ... ... және қолбасшыларының,
әсіресе Аллах-верди ханның жүргізген әскери ... де ... ... ... шах ... қыңыр, әрі қатал деспот адам болған. Ол ... ... келе ... ... ұлы Сефи-мырзаны өлтіріп, қалған екі ұлының
көзін ағызып, мұрагерлерінен ... ... ... оған өз тағын
өзінің кіші немересі, қабілетсіз І Сефиге беруіне тура келді. Ал осыншама
ұзақ ... ... ... ... ... ... ... орын
алатын, Иран шахтарының арасында бір төбе болып саналатын, атағы тек Иран
жеріне ғана емес, ... ... ... ... аса қабілетті І Аббас шах
1629 жылы ... іш ... ... ... ... ... ... экономикасына келер болсақ, ХҮІІ ғасырдың басында
елдегі басқарушы саяси биліктің түрік көшпелі тайпаларының ... ... ... шах ... ... реформалар мен салықтың жеңілдеуі, тауар-ақша
қатынастарының өсуі және османдықтар мен өзбек хандықтарымен соғыстың ұзақ
уақытқа ... ... жж.) ... ... ... жер иеленушіліктің қарқынды дамуына алып келді және бұл өрлеу
ХҮІІ ғасырдың соңғы ширегіне дейін созылды.
Жалпы, ХҮІІ ... ... ... ... ... бұл ... ... жақсы дамығандығын және оның ерте ... ... тау ... ... мен ... ... түрлерінің бар екендігін
атап көрсетеді [51]. ... ХҮІІ ... ... ... ... ... ... экономикалық
өсуі, сол жерде дамыған тауар-ақша қатынастарының, сондай-ақ ауылшаруашылық
өнімдерінің қалаға немесе шетке шығарылуы негізінде ... ... ... осы ... Иранда мақта аудандарының көбеюімен ... ... ... жаңа ... өсіріле бастады. ХҮІІ ғасырдың
70-інші ... ... ... ... мен ... оның ... дайындалған. Бұдан өзге жүзім, құрма пальмасын өсіру кең етек жая
бастады. Ал ең бір ... ... ... ... гүл өсіру Иранда
Еуропадан әлдеқайда жақсы дамыған экономиканың бір саласы ретінде ... ... ... ... бұл ... ... ... (армяндар,
еуропалықтар, еврейлер) айналысты. Оның ірі орталықтары Казвин мен ... ... ... ... ... ... ... мен салықтың
көлемінің өсуіне алып келген болатын. Феодалдық қанушылықтың өсуі ауыл
шаруашылығындағы ... ... ... басып озған еді. Кейінгі
феодализм кезіндегі көшпелі ақсүйектер ... ... ... ... бұл өз кезегінде ауыл шаруашылығы экономикасына зиян әкелген
болатын. ХҮІІ ... ... орын ... ... ... қаланың
дамуына да өзінің ықпалын тигізеді. Сол кезеңде қолөнер цехтары жоғарғы ... Цех ... ... және шәкіртінің (шагирд) квалификацияларын
бекітті, әрі цех старшындарының рұқсатынсыз ... ... ... ... ... ... ... ішіндегі алдыңғы орында
текстильді өндіріс иемденді. Ал бұл І ... шах ... ... ... ... ... ... Иезде, Керманда, Ширазда, Мешхедте
т.б қалаларда орталықтардың пайда болуына оң ... ... ... Иезде, Керман мен Казвинде түйе жүнінен ... ал ... қой ... ... ... ... ... сондай-ақ кілем тоқу өзінің жоғарғы деңгейіне жеткен.
Негізінен Иран кілемдері Бағдат пен Түркия арқылы Батыс Еуропаға ... да оны ... ... ... деп те ... ... Иранның кілемі –
ол аты әлемге жайылған өнердің туындысы екендігі ... ... ... ... ... бейнеленді. Ал олардың ішінде алдыңғы
қатарда – Керман ... ... ... ... ... ХҮІІ ... ... жеткен парсы фарфорының орталығы ... де ... оның ... ... ... ерте орта ... ... айырбас – көтерме сауда жайында ХҮІІ ғасырда ұмыт бола бастаған.
Енді сауда тек күміс ... яғни ... ... ... ... ... ... саудасы жайында айтар болсақ, бұлар
негізінен парсылардың қолында ... ... ... (армян,
голланд, француздардың) қолында болды. Себебі, Ресей және Батыс Еуропа
елдерімен ... ... ... мен Қиыр ... ... ... ... да сауда мүмкіндіктері болған.
Армян көпестерінен басқа, тек ағылшындық және голландтық ... ғана ... ... ... ие ... ... маталарынан басқа,
Ираннан Батыс Еуропа елдеріне түйе, қой жүндері, кілемдер, ... және ... ... ... тастар, атап айтқанда, бирюзалар тасымалданды [52].
Иранға Үндістаннан көп мөлшерде жылқылар, темекі, ... ... ... Үндістаннан Иранға жібек маталар, металл бұйымдар,
піл сүйегі, дәрілік бұйымдар әкелінетін болған. Жалпы, ХҮІІ ... ... ... ба йланыстың ауытқуы жүрген еді.
Волга-Каспий жолы бойынша Ресейден Иранға темір, мыс, металл бұйымдар,
әйнектер, қант, бал, арақ, ... ... отты қару ... ХҮІІ ... Батыс Еуропадан Иранға текстильді бұйымдар көптеп
әкелінген болатын. ... ... ... ... ... ... француз шараптары, қант, шырақтар, салық және баж салығының өсуі,
феодалдық ... ауыр ... ... ... мен саудасына өз әсерін
тигізбей қоймады. Сол себепті ХҮІІ ғасырдың басында ... ... ... тосқауыл қойған еді. Сондықтан да, ... ... ... пен ... ... ... ... еді.
ХҮІІ ғасырда қайсы қалалардың экономикалық даму ... ... ... ... және ... Иран ... атап айтқанда, Исфахан,
Шираз, Казвин, Хамадан, Керман, Решт, ... т.б және де ... ... Арбебиль қалаларында өрлеу болған еді. ... ... ... пен Кандахардан басқа қалаларында бұл кезеңде
тоқырау кезеңі жүрген еді. ... ... ... ... ... ... еді.
І Аббас шах үкіметі ... ... ... ... ... ... да, ... әрі реформалар жүргізуде пайдаланды. І
Аббас шах ... ... ... ... ... ... 1587-1588
жылдары жаулап алған Хорасанды, оның басты қалалары Нишапур, Мешхед, Герат
және Мервті қосып, 1597 жылы ... ... ... ... ... ... І Аббас шахтың үкіметі түрік әскерлерінің ... ...... ... ... көмегімен екендігін түсінді.
Жалпы, екі ... ... ... ... Түркия феодалдық
жасақтармен қатар, керемет артиллерия мен янычарлар жасақтары бар еді. Ал
Сефевилер мемлекеті ... ... ... гвардиялық корпусынан
(курчилер) басқа көшпелілердің атты жасағынан ғана ... еді. ... мен ... ... ... ... ... Шах үкіметі әскерді қайта жасақтану реформасын ... де ... ... ... хан мен 1598 жылы ... ... ... әскери
қызметіне алынған ағайынды ағылшыгдар Антонио мен Роберт Шерлиге тапсырады.
Осыдан кейін, ... ... ... ... Оның ... он екі ... ... (туфенчилер) және гулямдардың тоғыз
мыңдық атты корпусы кіргізілген болатын.
Осыған байланысты ХҮІІІ ... ... ... ... ... атты ... сүйене отырып, ағылшын
буржуазиялық тарихшысы малькольмнің пайымдауынша І Аббас шах, оның ... ... ... – шахсевендерді (шахты сүйетіндер) құрып, оған түрлі
өшпелі тайпалардан ... кіре ... ... тұжырым айтады. Бірақ,
тұжырым кейіннен пайда болған деген концепция бар Себебі, І ... ... ... ... ... т.б) ... мұндай шарасы жайында еш
нәрсе айтылмайды. Керісінше, Искандер Мунши мен басқа авторлардың жазуынша,
қызылбастардың біріккен тайпалары әлі де өмір ... ... ... қана ... ... ... қызылбас тайпасы – Текелі
ғана 1596 жылғы шах заңының негізінде өзінің өмір ... ... ... та ... тайпаларынан шыққан мулазимдер 30 ... ... еді. ... ... І ... шах кезінде шах қызметіне
алынғандардың бәрін шахсевендер деп атаған екен.
Тек ... ... атап ... ХҮІІ ... екінші жартысында ғана
қызылбас тайпаларынан құралған, жеңілдікке ие болғандарды шахсевендер деп
атаған екен. І ... ... ... ... тек ... қана ... ... саяси мәні жағынан да құнды болды.
Тұрақты әскер кадрларын құру феодалдық ... ... ... ... және ... ... ... ішіндегі көшпелі
феодалдардың әскери ақсүйектерінің саяси рөлін мардымсыз еткен еді.
Сонымен қатар, І Аббас шах ... ... ... ... ... ... тайпаларынан емес, Ирандықтардан құрылған ... рөлі ... ... ... Жалпы алғанда, І Аббас шах билігі
кезінен бастап мемлекетті басқаруда ирандық ... ... рөл ... ... де, ... қатарында түріктердің рөлі маңызды болып қала
берді. Шахауласы мен ... тілі ... ... (азербайжандық) тілі
қолданылды. Ал гиляндар арасында грузин элементінің рөлі күшейе ... І ... шах ... ... ... ... ... жылы көшірді. Ал бұл өз кезегінде Сефевилер мемлекетінің ирандық
аудандарының шаруашылық, әрі саяси ... ... ... Сефевилер мемлекетінің орталық ауданы Азербайжан емес,
ішкі Иран болып қала берді.
Түркиямен арадағы ... ... ... І ... шах ... ... мемлекеттерімен саяси байланыс орнатуға тырысады. ... 1602 ... ... ... ... ІІ Рудольфтың екі елшісі
(Какаш және Тектандер) сондай-ақ Испания мен Португалия королі ІІІ Филипп
Гувеа атты елшісі ... ... өз ... І ... шах москвалық (орыстық) Герман императорлық,
римдік папалық сарайларға елшілік ретінде Антония Шерли мен ... ... ... ... ... жылы І Аббас шах Түркиямен ... ... ... Ал бұл
соғыста ең қызығы бір ... бері ... рет ... ... Ал ... ... ... жылы Тебриз басып алынды. 1603-1607 жылдар ... ... үшін өте ... ... ... олар ... Курдистанның бір
бөлігін, Азербайжанды, Шығыс Арменияны ... ... ... ... Бұл ... ... жеңісі тек І Аббас шахтың жүргізген әскери
реформасының ... ... ... ... ... ішкі саяси
жағдайының қиындығы еді. Дегенмен де, 1612 жылы Стамбулда жасалынған бейбіт
келісім негізінде шах өзінің ... ... ... ... ... Бірақ
Түрік сұлтанына жыл сайын 200 харвар (59 мың кг) жібек төлеп тұратын болды.
Себебі, шабуыл кезінде Түркияның жібекті аудандары көп ... ... ... ... ... 1616 жылы сефеви-осман соғысы қайта жанданды, бірақ
түркия жеңіліс тапты. Сол себепті, 1618 жылы ... ... ... ... жасалынды, ол да Стамбул ... ... ... ... енді ... ... жылдық кіріс 100 харварға (29 мың
кг) дейін қысқарған. Бірақ та, 1623 жылы ... ... ... І ... ... ... – субашының түрік сұлтаны І Мұстафа қарсы көтерілісін
пайдаланып, Бағдатты басып алды. Сөйтіп бүкіл ... ... ... ... ... Сондай-ақ оларға Мосул мен Басра қалалары және имамдар Эли
мен Хусейннің ... ... ... қасиетті мекені – Неджеф пен
Карбела да қарайды. І Аббас шах ... ... ... Үндістанның «ұлы
Моғолы» Жахангирден олар иеленіп алған Кандағар қаласын ... ... қол ... ... ... жасалынған Сарав бейбіт келісімі мен
Мауереннахрдағы (бұхара) өзбек хандарымен арадағы бейбіт қарым-қатынастар ... ... ... ... 1622 жылы ... қаласын жаулап алуға
мүмкіндік берген болатын.
І Аббас шах сондай-ақ португалдықтармен де ... ... ... ... парсы шығанағында орналасқан Хормуз атты арал үшін
жүргізілген. ... бұл ... жер ХІҮ ... бас ... үндістанмен,
Қытаймен, Аравиямен және сондай-ақ еуропа ... ...... ... ... ... ... 1507 жылдың өзінде-ақ
Африка жағалауы арқылы үндістанға жол ашқан португалдықтар Хормузды басып
алды. ... ... ... ... ... орындамады. Кейіннен
аралдан да айырылған болатын.
1515 жылы ... ... ... және Үндістандағы ... ... ... ... ... қайтаданХормузды
жаулап алады. Бірақ португалия вассал ретінде жергілікті билеуші Туран
шахты билігінде қалдырды. ... ... ... ... етіп ... ... құрды. Тіпті ол жерде инквизицияны да енгізіп
жіберді. Осының негізінде ХҮІ ... бойы ... одан әрі дами ... ... Ормуз (Хормуз) порты І Аббас үшін Иран ... ... ... ... ... ... Шах Иран жібегін бұларға жауласушы Түркия жері
арқылы керуен жолымен емес, Африка жағалауындағы Ормуз ... ... ... шығару шахқа үлкен кіріс алып келетін еді. Ормуз арқылы ... үшін ... мен ... ... ІІІФилипп арасында
жүргізілген келіссөздер Роберт Шерми делдалдығы болса да, күткен ... еді. ... та ... ... жаңа отаршылар –
ағылшындар шыға бастады. Сол себепті 1600 жылы ... ...... ... құрылды. Шах үкіметі мен компанияның
мүддесі сәйкес келу себебі- ... үшін ... ... ... ... қаласы Алепподан Иран жібегін сатып алудан гөрі, Иранның өзінен сатып
алу көптеген жеңілдікке алып ... еді. 1614 ... ... шах Ост-
Индия компаниясы кемелері үшін заң шығарды. 1618 жылы ... І ... ... ... ... 1620 жылы ... кемелері парсы шығанағындағы Джаска түбегінде португал флотын
жеңген болатын. 1623 жылы Ост-Индия компаниясы І Аббас шахқа Ормузды жаулап
алу үшін ... ... ... ... ... ... ... кемелерін, шах
әскерінің басшысы фрасы билеушісі Аллах-верди ... ұлы ... ... болатын. Сефеви әскері мен ағылшындардың бірлескен
күштерінің арқасында Ормуз ... ... ... ... ... ... І ... Хормуз аралын қорғауға флоты болмағандықтан ... ... ... ... ... яғни гомбрунға көшірді. Ал
бұл кейіннен Бендер Аббас деп аталатын болды. Бірақ ... бұл ... ... ... ... түсе ... І Аббас шах сондай-ақ
Ресей, Голландия, Франция, Испания, Герман императоры, Рим папасымен
елшіліктер ... ... ... де, І ... шах кезінде де тіпті, оның
мұрагерлері тұсында да, Иран еуропалық мемлекеттерден тәуелсіз ел ... ... ... ХҮІІ ғ. ... ... ... СЫРТҚЫ САЯСАТЫ
1612 жылы Аббас шах түріктерден Закавказьенің айтарлықтай бөлігін, ал,
1624 жылы бүкіл Иракты Бағдадпен бірге тартып алды. Таққа жаңа ғана ... ІҮ ... ... ... ... ... ... жылға
созылған соғыстан кейін 1639 жылы Каср-и-Ширинде бейбіт шартқа қол қойылды.
Бұл шартқа сәйкес, Ирак Бағдадпен қоса, Осман империясына ... ... ... қол астында Батыс Гүрзі, Батыс Армения және ... ... ... Осы ... ... ... ... шекарасы кейінгі
кезеңдерде ешбір өзгеріссіз қалды.
Иранмен соғыса отырып, Порта, бірмезетте Еуропада ... ... ... қимылдар жүргізді. Жанжалдың негізгі объектісі украин жерлері
болды. Соғыстың бастамашылары Отыз ... ... ... ... ... ... тұра ... деп есептеді. Бірақ, 1621 жылы Хотин
түбіндегі поляк лагерін қоршаудың ... ... алуы және ... ... мен ... ... армиясына табыс әкелмеді.
Сұлтан армиясы ауыр ... ... ... кейін шегінуге мәжбүр болды.
Ирандағы жағдай Ресейдің билеушілеріне де белгілі болды. Алайда, олар
1618 жылғы Деулин уақытша ... ... ... ... Ресейге интервенция жасау ... ... ... ... алуы ... ... Сондықтан москвалық үкімет
Иранмен бейбіт қатынастардың сақталуына күш салды. ... ... ... бағыты, әсіресе, Азов үшін болған күресте анық байқалды. 1637 жылы ... ... ... ... ... Азов ... ... алды
және екі айға созылған қоршаудан кейін қамалды алды. 1641 ... ... ... тамадаған түріктер Азовқа бет түзеді. Қамалды қоршау әскери
өнердің барлық ережелеріне сәйкес жүргізілді. Төрт ай бойы 6 мың ... ... ... есе асып ... түрік әскерлерінен қамалды
қорғады. Табыстарға жете алмай және казактардың қарсы шабуылдарынан ... ... ... ... ... ... ... болды. Бірақ,
Портамен қатынастарын бұзғысы келмеген Москва 1642 жылы ... ... ... ... жарлық берді.
Осы кезде Речь-Посполитияның басқарушылары да ... ... ... ... және ... 1623 жылы Стамбулдағы поляк елшісі
К. Забаражскийдің: «Осман империясының ... іс ... ... ... екендігі туралы пікіріне қарамастан, сұлтанмен ... ... ... ... ұдайы жүргізген басып алу соғыстарының мемлекеттің саяси-
экономикалық дамуына кері ... ... ... ішінде саяси және
экономикалық дағдарыстың кең етек алу ... ... ... ... ... шығудың бірден-бір жолы басып алушылық соғыстарды жалғастыру
арқылы түземек болды. ... 1576 ж. ... ІІІ ... ... ... ... алып, Иран мен Ресейді жалғастырып жатқан волга-
каспий сауда жолына бақылау орнату үшін өз ... жаңа ... ... бағыттады. Он төрт жылға ... ... ... түріктерге
қарсы соғыспен бір мезетте Қорасандағы өзбектерге қарсы соғыс ... ... ... ... 1590 ж. ... бейбіт шартын жасауға мәжбүр етті.
Стамбул шартына сәйкес, Иран Түркияға Шығыс Гүрзі мен ... ... ... ... және ... ... берді.
Содан екі жыл өткен соң, яғни, 1592 ж. Осман империясының Австрияға
қарсы ... ... үшін ... ... ... ... 1605 ж. ... Еуропада шоғырланғандығын және Анадолыда «джелялий бүлігінің»
өршуін ... ... шах ... ... ... ... Порта тез арада Габсбургтермен өз қақтығысын реттеуге мәжбүр
болды.
ХҮІ ғасырдың бірінші жартысында Иран Африкада, ... ... ... территорияларының арқасында өз державасының шекарасын біршама
кеңітті. Бұл жетістіктерді ... ету үшін ... көп тер төгу ... ХҮІ ғасырдың басында Османдықтар шығыс шекарада жаңа ... ... Бұл ... Сефевилер мемлекеті еді. Мемлекеттің
негізін қалаушы Исмаил шах ... ... мен ... шығыс
аймақтарына қоныстанған түрік тайпаларының әскери күштеріне сүйеніп отырды.
Бұл күштер шейіттік секталардың ықпалында еді. Өз позициясын ... ... шах ... ... дін деп ... Осы ... арқасында
1510 жылы ертеректе Аққоюнлу мемлекетінің құрамында ... ... ... ... билігінің нығаюы Орталық Шығыстағы ... ... ... ... қана ... жоқ, Осман
империясының ішкі тыныштығына да қауіп төндірді. Себебі, көптеген ... ... ... ... ретінде таныды. ХҮІ ғасырдың
басынан бастап діни ... ... ... дами ... Бұл
қозғалыстардан «қызылбасшылардың» діни идеяларын байқауға болатын. Олардың
жетекшілері әлеуметтік және ... ... ... ... имам» -
Махди туралы идеяны уағыздады. Халықтың сеніміне кіру үшін көбіне өздерін
Махди деп ... ... ... шах ... ... көршісін әлсірету үшін
Анатолиядағы қозғалыстарды қолдап ... Ол ... ... ... ... Исмаилдың пайдасына болатын уағызды әлсірету үшін
Османдар иран ... ... ... ... ... ... жер ... келесілеріне Иран шекарасынан өтуге тиым
салды. Дегенмен, бұл ... ... ... берген жоқ.
Қызылбасшылардың ірі көтерілісі 1511-1512 жылдары болды. Оның ... ... ... ... Алғашында Хасан-халифті
жақтаушылардың саны он мыңға жетті. Көтерілістің ұраны салықтан азат ... ... ... шектеу. Көтерілісшілер Анталья қаласын алды. Кейбір
бөлігі ... ... ... ... ... көп күштің нәтижесінде
көтерілісшілерді әрең басып, Иран территориясына дейін қуып ... ұлы ... ... ... ... тақтан тайдырып,
шеииттерге қарсы жаппай жазалау саясатын бастады. ... ... ... суниттерді қудалау басталды және екі мемлекеттің арасында қарым-
қатынас ушығып ... ... мен ... ... ... ... соғыс
басталды.
1514 жылы Чалдыран жазығында ... ... ... ... ... ... Ирандықтарды талқандады. Кейін
сефевидтердің астанасы Тебризді жаулап ... ... онда ... ... ... ... Тебризден шығып бара жатқанда жеті мыңға жуық
мықты қолөнершілерді қздерімен алып ... ... ... ... ... келісім бойынша Түркияға Шығыс Анатолияның кейбір аймақтары
(Эрзурум қаласы) және Ирактың ... ... ... ... ... ... кейін осман билеушілерінің шығыстағы жалғыз
бақталасы – ... ... ... ... және ... ... ... бар мамлюк сұлтандарының империясы қалды. Оның
жетекшілері мұсылман әлемінің жетекшілігіне ... ... ... ... ... ... ... 1516 жылы жазда І Селимнің ... ... ... ... ... ... өзі мамлюктер
әскерінің әскери-техникалық және тактикалық артта қалғандығын көрсетті.
Марж Дабид түбінде ... ... ... ... Осы жеңілістен
кейін Сирия мен ... ... ... ... құлады. Осман
империясының жолындағы қалалар түріктерге ешқандай қарсылық көрсеткен жоқ.
Түріктер ... ... ... ... ... ... қарсы
көтеріліс басталды. Египетте мамлюктер түріктерге қарсы тегеурінді ... ... ... 1517 жылдың басында І Селим ... ... ... ... ... Египетке шегінді. Біраз уақыттан кейін
мамлюктер толық талқандалды. ... ... ... ... ... ... алғаннан кейін осман сұлтанының билігі Хиджазға (Батыс
Аравия) да тарады. Каирде І Селим мұсылмандардың ... ... ... ... ... ... алды. Египеттен қайтып келе жатып, сұлтан
Стамбулға ақырғы Аббас халифі ал-Мутавакилдің билігінің негізгі ... ... ... титулы, халифтің барлық артықшылықтары ... ... өтті ... ... ... Іс жүзінде түрік сұлтаны І Селим
өз титулдарына екі қасиетті қаланың билеушісі ... ... ... алды. Бұл
титул және қасиетті белгілерді ... ... ... мұсылман әлеміндегі
саяси артықшылыққа мүмкіндік берді. Осман үстемдігі Сирия мен Египеттегі
елдердің қоғамдық қатынастарына және ... ... ... ... ... әкелген жоқ. Соғыс кезінде мамлюктерді қолдаған
араб феодалдары өз ... ... ... ... ... топтар өз позицияларын күшейтіп, мамлюк иеліктерінің жерлерінен
территориясын ұлғайтты. Бұл жердегі тимарлық жүйе кең ... ие ... Тек ... ... ... ... тимарлар мен зеаметтер ретінде
таратылды. Бұл аймақ сирия ... ... ... ... ... ... арналған дайын әскери плацдарм болды. ... ... І ... ... ... жанама атақ алды.
Сефевилер билігі тұсында Иран өз қуатының жоғарғы деңгейіне ... ... ... ... алғаннан кейін түрік флоты Родосты
жаулап алды. Осының нәтижесінде османдықтар жерорта теңізінде өз ... ... ... өз ... ... ... теңізінің бүкіл
африкалық жағалауына таратты. Еуропада Сүлеймен Габсбургтер династиясымен
күресті. Оңтүстікте османдар Қызыл теңіздің ... ... мен ... алды. Қызыл теңіз арқылы сауда ... ... ... отыр деген
желеумен Үнді мұхитынан португалдықтардың қуып ... ... ... ... ... Иран шахын бейбіт келісімге қол қоюға мәжбүр етті.
Келісім ... ... ... ... ... Ирак ... ... өтті.
Тарихшылардың көрсетуі бойынша Иран тұрғындарының саны 25-30 млн. адам
болды. Осы уақыттағы иран шахтарының иеліктері шығысынан батысына ... ... км. ... ... ... 5 мың км. ... 50 ... ішінде
14 ірі қаласының тұрғындарының саны екі есе ... ... ... иран ... билеушілерінің саясаты да қолайлы болды. Олар қала
өмірінің тұрақты болуына, қалалықтардың ... ... ... ... ... ... ... тірегі ретінде қарастыра отырып, ислам
дінінің, мәдениетінің орталығы ретінде есептеп, азық-түлік пен шикізаттың
тиімді ... ... ... аз ... жағдай жасап отырды.
ХҮІ ғасырда Иран Шығыс, Еуропа елдерімен сыртқы сауда ... ... ... тәтті тағамдар, жібек, қымбат бұйымдар Египет пен
Сирия арқылы транзиттік сауда ... өтіп ... ... ... ... ... ... империясының территориясында сауда жасауда
артықшылықтар алып отырды.
Иранның экономикалық дамуындағы қарама-қайшылықтар оның ... ... ... ... ... ... ... ғасырларда
райяттардың билеушілердің қатарына көтерілмеуін бақылап ... ... ... ... де ... ... жаулап алушылықтар иран қоғамын халықтардың ... ... Олар ... ... мен этно-діни
тобы бойынша әртүрлі болды. Территорияның үлкендігі, ... ... ... ... көп болуы иран феодалдарына қарсы
ұйымдасып отыруға мүмкіндік берді.
ХҮІ ғасырдың ортасында Иран әкімшілікке бөлінді. Әрбір ... ... ... ... Ол ... титулын иеленді, қолында
әскери-әкімшілік билік болды. Әкімшіліктер аймақтарға бөлінді. ... ... ... ... ... Мемлекеттің
барлық қуатын соғысуға икемді, әрі қуатты әскер құруға бағыттады. Иранның
әскери күштері құрғақта соғысатын және ... ... ... ... ... ... селжүктердің әскери күштері жылдам өсе ... ... ... көп күш бөлді. ... ... ... ... әскердің санын өсірді. ХҮ ғасырдың басында тұрақты әскердің саны 3-
5 мың ... І ... ... 12 мың ... ... ... саны ... шамамен 50 мың адамнан тұрды.
Қазіргі ... Иран ... ... ХІІІ ... ... ... ... өте келе олар үлкен
мемлекетке айналды. Иран ... ... ... өте ... ... Иран территориясын ежелгі халықтар мекендеген. Парсылар
бұл жерде ... ... ... Бұл ... өркениетінің
жетістіктерін осы территорияға келген көшпелі түріктер игерді.
ХҮІ-ХҮІІ ғасырлардағы халықаралық қайшылықтардың үш ... ...... арғы жағында сауда мүдделері бар Испания,
Франция, Англия және ХҮІІ ... ... ... мемлекеттерінің
мүдделерінің қайшылықтар болды. Екіншісі - ХҮІ ... ... ... ... ... ... қалыптасты. Ол еуропалық державалар мен ... ... ... ...... ... үшін ... ұмтылыстар. Бұл мәселелер ХҮІ ғасыр мен ХҮІІ
ғасырдың басында ерекше маңызға ие ... Бұл үш ... ... ... ... ... ... мәселелер тудырды. Осы жылдардағы
дипломатиялық қызмет Германия мен Англияның протестант ... ... және ... ... жақындасу бағытында жүргізілді.
Осы жылдардағы дипломатиялық ... ... ... ... ... ... ... княздарымен байланыстарын нығайту, Осман империясымен
жақындасу. Батыс Еуропамен Осман империясының арасындағы байланыстар ... ... ... Папа мен ... ... өсіп келе ... қаупінен қауіптенді. Батыс Еуропа мемлекеттері мен Осман империясының
арасындағы тікелей байланыстар ХҮ ғасырдың 60-70 ... ... ... ... ... ... ... жіті бақылап отырды
және еуропалық қақтығыстардың ушыққан кезінде әскери күштері мен одақтарын
ұсынып ... ... ... одан әрі ... ... өз билігіне Венгрияны өткізуге ұмтылыстары ең ... ... ... ... ... Ол ... деген атпен белгілі.
Итальян соғыстарының соңына қарай ... мен ... ... ... ... ... Оған ... жағдайдың өзгеруі және
Францияның ішкі жағдайы әсер етті.
Османдардың жаулапалушылық жорықтарын ешкім тоқтата алмады: ... ... ... ... ... ... де (1357 ж.), Орхан
өлгеннен кейін басталған ... ... ... те, ... ... ... де ... византиялықтардың Галлиполидегі осман иеліктерін
жаулап алуы да болашақ жаулап алу жорықтарына кедергі бола ... ... ... ... ... ... ... басшылығымен
османдықтар негізгі үш бағытта: батыс, Эгей теңізінің жағалауы; солтүстік-
батыс, рим заманынан белгілі Адрианополь мен Софияны және ... ... ... және ... Қара ... ... ... жаулаушылық
жорықтарын бастады. Османдардың әскери ... мәні де ... ... ... ... ... алым-салық төлейтін халықтарды
бағындыру сипаты басым бола түсті. ... бұл ... ... жете ... білмеді. 1371 жылы Черномен түбінде (Мариц ... ... ... ... одақ талқандалды. Бұл ұрыстан кейін
османдарға қарсы тұратын күш ... ... өзі де ... балкан феодалдарын Мұратқа вассалдары ретінде бағындыруға
тырысты.
Ирандықтардың ... ... ... алу ... мемлекеттің саяси-
экономикалық дамуына кері әсерін ... ... ... ... және
экономикалық дағдарыстың кең етек алу қаупі төнді. Сұлтандық биліктер ... ... ... жолы басып алушылық соғыстарды жалғастыру
арқылы түземек болды. Мысалы, 1576 ж. ... ІІІ ... ... ... ... алып, Иран мен Ресейді жалғастырып жатқан волга-
каспий сауда ... ... ... үшін өз ... жаңа ... ... бағыттады. Он төрт жылға созылған әскери қимылдар, түріктерге
қарсы соғыспен бір мезетте ... ... ... ... ... ... Аббас шахты 1590 ж. Стамбул бейбіт шартын жасауға мәжбүр етті.
Стамбул шартына сәйкес, Иран ... ... ... мен ... ... түгелдей дерлік және Батыс Иранды берді.
Содан екі жыл ... соң, ... 1592 ж. ... империясының Австрияға
қарсы венгер жерлері үшін ұзаққа созылған соғысы басталды. 1605 ж. осман
күштерінің Еуропада шоғырланғандығын және ... ... ... ... ... шах Закавказьеде қайтадан әскери қимылдарды
бастады. Порта тез арада ... өз ... ... ... Аббас шах билігі тұсында ... ... өз ... ... қол жеткізді. ХҮІ ғасырда осман империясы Шығыс, Еуропа елдерімен
сыртқы сауда байланыстарын жасап отырды. Шығыстық тәтті ... ... ... ... пен ... ... транзиттік сауда жолдарымен өтіп
отырды. Сауда ... ... ... ... ... сауда
жасауда артықшылықтар алып отырды.
Жауланып алынған ... ... және ... ... ... ... ... жоқ. Жауланып алынған жерлерде шииттік
бағыт негізгі дін болып саналды. Ауғандықтар және басқа халықтар сунниттер
еді. Жауланып ... ... ... ... да болды. Сондықтан
жауланып алынған жерлерде үнемі көтерілістер болып тұрды. ХҮІІ ... ... ... ... ... ... басталды. Сефевидттік
Иранның әлсіреуіне ықпал еткен факторлар: феодалдық қанаудың ... ... ... ... ... жерлердің қарсылығы. Бұл процестер ... ... ... ... ... ... ... Сефевид шахы Хосейннің
(1694-1722) билік еткен жылдары көрініс алды. Тұрғындардан ... ... ... есе ... Әр ... ... ... түрде жүрді. Әсіресе, ауған ... ... ... кең етек ... ... ... ... зайырлы феодалдар
мен дін иелерінің арасында, ... ... әр ... ... ... ... жүрді.
ХҮІІІ ғасырдың басында Сефевид мемлекеті үлкен дағдарыс алдында тұрды.
Сефевидтер мемлекетінің ыдырауын Қандағар аймағында ... ... ... ... 1709 жылы Сефевидтер билігінен босанып шықты. 1722
жылы гильзай тайпалары 20-30 мың ... ... ... ... ... []. ... ... қоршаудан кейін 1722 жылы 22 қазан күні
ауғандар Сефевилер астанасы Исфаханды алды. ... шах ... ... өзін Иран шахы деп ... ... Кум, ... Кашан және басқа да орталық Иранның
қалалары алынды. Иранның солтүстік аймақтарында ... ... ... қарсы күш жинады.
Иранның осындай жағдайын Түркия өз пайдасына пайдаланды. 1723 жылы
түрік ... ... ... ... ... кейін Иранның солтүстік
батысын толық жаулап алды.
Осы уақытта Иранға байланысты І Петрдің сыртқы саясаты да ... ... ... ... ... ... білдіре отыра
және орыс саудасының Закавказьеде және Иранда дамуын қамтамасыз ету ... ... ... ... І Петр ... ... ... аттанды. 1722
жылдың қыркүйек айында орыс ... ... ... ... ... І Петр Петербургке қайтып келді. Астраханда оған Гильяндықтардың
ауғандықтарға қарсы көмек сұраған өтініші тапсырылды. І Петр ... ... ... І ... ... ... ... халқының азаттық
күресінде үлкен орын алады.
Сефевилер мемлекеті теократиялық держава болды. Шах Сефеви орденінің
басты ... ... ... Ал ... бұрынғыдай «дәруіштер» деп
атала бастаған. Осы ... тек қана ... ... мен Орта ... ... ... тосқауыл болған шииттік фанатизм ғана
қалған ... ... ... ... ... де бұрынғы Иран
мемлекеттері ... ... ... ... саналды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Исламға дейінгі дәуірдегі Орталық Азия мен Иран ... ... ... ... ҮІІ ... ... ... ҮІІ ғасырына
дейінгі мыңжылдық мерзімді қамтиды. Осы ... ... ... ... ... ... ... ұзақ сақталған тарихи оқиғалар мен ұлы тұлғалар
жөнінде деректер «Авеста» мен ... ... ... ... ... ... Томирис пен Шырақ туралы дастан аңыздар да ... өз ізін ... ... мен Иран жеріне ислам дінінің енуі мен ХІІІ ғасырдағы
Шыңғыс хан жорығына дейінгі ... ... алты ... ... ... ... ... қарым-қатынастары негізінен мұсылмандық дүниетаным
тұрғысынан жүргізіліп келеді. Бұл аралықта ... ... ... ерекшеліктері бар екі елдің ... жаңа дін ... ... ... түсе ... ... ... халықтары мен Иран
елінің арасындағы рухани, мәдени қарым-қатынастар осы тұста біршама күшейе
түсіп, әр салада-ал белгі беріп ... ... ... халықтарының сөздік
қоры парсы сөздерімен, сол сияқты парсы тілі түрік сөздерімен ... ... ... ... тілінің табиғатына да өз әсерін ... ХІІ ... ... мен ... ... биік философиялық деңгейге көтеріліп,
түрік халықтары әдебиетіне де зор ... ... ... із ... даласына иран ықпалы ХІІІ-ХІҮ ғасырларда күшейе түскенін
аңғарамыз. Бұл кезеңде ... ... ... хандықтарда іс-қағаз
парсы тілінде жүргізілді. Ал Иранды билеген Газан хан сарайында Рашид ад-
дин Фазуллахтың «Жылнамалар жинағының» ... ... оның ... ... ... ... арнауы түрік тарих жазу дәстүрі үшін ... ... ... ... ... осы ... ... алған
еңбектер жазылды.
Ұлы тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің «Тарихи ... атты ... ... ... ... парсыша тарих жазу дәстүрін жетік меңгерді.
Қорыта ... Иран және ... ... ... ... ... тарихы
мыңдаған жылдарды қамтиды.
Кейінгі орта ғасырда Азия ... ірі ... өмір ... ... ... ... ... Ұлы Моғолдар мемлекеті сияқты ұлы
державаларды жалғастыра беруге болады. ... Ұлы ... ... мың ... ... бар ... кең қанат жайған Парсы жерінде 1499-
1736 ... өмір ... діни ... оның ... ... ағымға
сүйенген Сефевилер мемлекеті де кіргізіледі. Сефи-ад-дин Исхактан бастау
алатын Сефевилер мемлекетінің ... 1736 жылы ... ... ... ... ... ... афшар мемлекетінің билік басына дейінгі
аралықты ... І ... ... басшылығымен Ақ қоюынлы мемлекетіне қарсы
шыға отырып, 1499 жылы басталған жорықтар нәтижесінде І Исмаил ... ... шах ... жарияланған едін және Сефевилер мемлекетінің құрылған кезі
де осы жыл ... ... өзі ... ... жасалынатындықтан,
Сефевилер мемлекетінде көптеген ұлы билеушілер ... еді. ... І ... ІІ ... және І ... ... шахтарды жатқызы аламыз.
Исламнан кейін Иран жерінде қуатты өкімет бірлігін құрған Азербайжан
өлкесінің Әрдебил қаласында тұрғандар. Олар ХІҮ ғасырдағы әйгілі сопы ... ... ... Шейх ... өзі 1252 жылы ... дүниеге келген. Жиырма бес жасында Шейх Тажеддин Заһед Гиланидің
шәкірті болды. Оның ұстаздық орнына 1301 жылы ... 1336 жылы көз ... ... мұрагерлік жолды жалғастырды. Алайда, Шах Ысмайылдың ... ... және ... ... Хайдар билік тізгінін қолға алу үшін
бірнеше рет бірлесіп күресті. Шерван Шаһанмен ... ... ... де ... ... ... бас» түрікмен мүридтері қолдағанмен елеулі жетістікке
қол жеткізе алмады [54].
1. Ысмайыл Шах (1502-1524 жж.) Шейх ... ... ... 1500 жылы ... мен ... ... алу мақсатында Гиланнан Шерван
шахқа қарсы шықты. Билік тізгінін ұстаған жылдары жеті рет ... ... он үш ... ... ... ... ... билікке қолы
жеткен әмірліктер) жойып жіберді. Иран ... ... ... ... Оның атақты шайқастары болған жылдар мен жерлер,
сондай-ақ қарсыластары мыналар:
1. 1501 жылы ... ... ... ... ... ... Сәйар
Шерван шах.
2. 1502 жылы Шәур аймағында Әлвәнд Мырза Ақ қойлы. (Осы шайқастан ... ... ... тәж кию ... ... 1503 жылы Өлме ... ... Хамадан қаласының маңы. Сұлтан Мұрат
Ақ қойлы.
4. 1504 жылы Оста қамалы. Фиризгуһ, Хар, Семнан әкімі Хосейн Кия Чәла-
ви.
5. 1505 жылы Йәзд ... ... ... 1511 жылы Мәрв ... Өзбек хандығын қалаушы Шейбек хан (осы
шайқастан соң өзбектер енді қарсы ... ... ... 1515 жылы ... ... ... Сәлим Османи .
Сонымен бірге, Сефевилер мемлекетінде феодалдық қатынастар кең қанат
жайып, дамыған еді және осы ... ... ... Азияға жасаған
экспансияларының негізінде Сефевилер мемлекетінде де ... ... ... әрі жартылай бағынышты мемлекет ... ... шах ... ... мемлекеті өзінің гүлденуінің шарықтау шегіне
жеткен болатын. Тіпті, І Аббас шах ... ... ... ... атап айтқанда, салық және әскери реформалар болатын. І ... ... ... ... ... ... елдеріне, Ирак жеріне
өздерінің ықпалын жүргізіп отырған. Нәтижесінде, ХҮІІІ ... ... ... шет ... қоныстанған халықтардың азаттық
қозғалыстарына алып келген болатын. Қорыта айтқанда, Сефевилер мемлекеті
тек орта ғасырда емес, ... ... жаңа ... ... яғни ... өмір сүрген мемлекет болғандықтан да әлемдік тарихта, соның
ішінде Азия, атап ... Иран ... ... ... ... ... өмір ... Сефевилер мемлекетінің тарихы аз зерттелген тарихи
кезеңдердің бірі.
Негізінен, Сефевилер мемлекеті ... деп ... ... ... ... тек ХҮІІ ... соңына таман ғана елдегі
билікке азаматтық бюрократия келген еді. Сефевилер мемлекеті ХҮІІ ... ... ... ... ... ... ... Сефевилер
мемлекетінде жағдайдың өте қиын болғандығын, еуропалық саяхатшылардың
еңбектерінде ... Ауыр ... ... ... ... шет аймақтарында мемлекеттің жүргізген саясатына қарсы азаттық
үшін болған көтерілістер белең алған еді. Көтерілістің күшті ... ... олар ... қаласын да басып алған болатын. Бірақ та, билік
басына Надир шах келгеннен ... ... ... ... ... мемлекеті емес, ендігі жерде Афшар мемлекеті өзінің пайда болып
өмір сүру кезеңіне аяқ басты.
Жалпы, ... ... ХҮІ ... ... жаңа ... дейін,
дәлірек айтсақ, 1736 жылға дейін Иранда билік құрған зайырлы мемлекеттердің
бірі болды. Сефевилер мемлекеті өмір ... ... өте бір ... ... ... ... бұл ... ғасырлар тоғысында өмір сүргендіктен ол
мемлекеттің дамуын екі заман ... ... ... ... ... тарихы екі мың жылдық тарихы бар Иранның даму тарихынан өзінің
лайықты орнын алған деп пайымдауға болады.
Сефевилер мемлекеті өмір ... ... ... түп ... аса ... ... де, бұл ... әлі де болса жарияланбаған
қол жазбалар күйінде қалып отырғандығы Сефевилер мемлекетінің тарихын терең
зерттеп-тануда айтарлықтай қиындық ... Ал ... ... ... бірен-саран еңбектер болмаса, атап айтқанда, ХҮІІ ғасырдың бас
кезіндегі Ресей елшілігіне ... ... ... еді. ... он жеті ... ... қалған Қазақстан тарихнамасында бұл
кезеңге ... ... ... ... ... ... арналған
төл тіліміздегі еңбектер жоқтың қасы. Жалпы алғанда, ... ... ғана ... жалпы Иран тарихына байланысты ана тіліміздегі
еңбектердің аз ... ... ... ... ... болды. Шах Сефеви орденінің
басты шейхі болып есептелінді. Ал Қызылбастылар бұрынғыдай «дәруіштер» ... ... Осы ... тек қана ... Түркия мен Орта Азия
хандықтарына қарсы ... ... ... ... фанатизм ғана
қалған болатын. Жалпы алғанда, Сефевилер ... де ... ... ... ... мемлекет болып саналды.
Дегенмен де, ғасырлар тоғысында өмір сүрген ... ... ... ... ететін тың тақырыптардың бірі. Сефевилер
мемлекетінің тарихы өзінің толық әрі ... ... ... отырған және
зерттелуге тиісті азиялық тарихта ... орын ... тың ... ... қазіргі кезеңдегі тарих дәлелдеп отыр.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ
1. Аракел Даврижеци. Книга Истории. М., 1973.
2. Азимджанова с. Государство ... в ... и в ... М., ... Павлова И.К. Хроника времен Сефевидов: сочинения ... ... ... ас-сенар». М., 1993. С. 63.
4. Петрушевский И.П. Ислам в ... Л., 1966. С. ... ... Н.Н. ... в ХҮІ-ХҮІІІ веках. М., 1989. С. 70.
6. Атаев Х. Торгово-экономические связи Ирана с ... в ... М., 1991. С. ... Лысцов Д.П. Персидский поход Петра І. М., 1950. С. 120.
8. Позднев П. Дервиши в мусульманском мире. Оренбург, 1886. С. ... ... Дж. ... ... в ... М., 1989. С. ... Заходер Б.Н. История Восточного средневековья. М., 1944. С. 197.
11. История Ирана с древнейших времен до конца ... ... Л., ... ... Риза ... Иран тарихы. А., 2002. 167 б.
13. Григорян С. ... ... ... ... и ... М., 1986. С. ... ... И.П. Ислам в Иране. Л., 1966. С. ... ... К.Т. ... ... и ... ... ... Европе: Учебное пособие. Алматы, 1996.
16. История с древнейших времен до конца ХҮІІІ ... Л., 1958. ... ... Н.Н. ... в ... веках. М., 1989. С. 70.
18. Гуревич Б.П. ... ... в ... Азии в ... пол. ХІХ вв. М., 1983. С. ... Степи Евразии в эпоху средневековья. М., 1981. С. 91.
20. ... В.Н. ... и ... ... М., 1975. С. ... ... ... государства и культуры. М., 1971. С. 77.
22. История Ирана с древнейших времен до ... ... ... Л., ... ... ... Л. Из общественно-экономических отношении в Персии.
Спб., 1909. С. 29.
24. Риза Шайбани. Иран тарихы. А., 2002. 47 ... ... ... М., 1977. С. ... Тигранов Л. Из общественно-экономических отношений в ... 1909. 16 ... ... Восток: История. Культура. Источниковедения. М., 1980.
С. 56.
28. Денике Б. П. Искусство Востока. Казань, 1923. С. 92.
29. Фрай Р. ... ... М., 1972. С. ... ... В.Н. Восток и Всемирная история. М., 1975. С.300.
31. Аракел Даврижэци. Книга истории. М., 1973. С. ... ... Н.Н. ... в ... ... М., 1989. С. ... ... Н.И. Запад и Восток. М., 1966. С. 213.
34. Никифоров В.Н. Восток и Всемирная история. М., 1975. С.312.
35. ... Н.И. ... и ... М., 1966. С. ... ... по ... ... и Центральной Азии Х-ХІХ вв.
Ташкент, 1988. С. 18.
37. ... Х. ... ... ... с ... в ... вв. М., 1991. С. ... Бартольд В. В. Иран. Исторический обзор. Ташкент, 1926. С. 12.
39. ... П.П. ... ... и ... ... и ... государств 1586-1612. М., 1987. С. 22.
40. Павлова И.К. Хроника времен ... ... ... ... «Хуласат ас-сенар». М., 1993. С. 63.
41. Тортаев С.Ә. ... ... ... ... Алматы,
1998. 85 б.
42. Ашрафян К. Падение державы Сефевидов. Очерки по новой ... ... ... М., 1951. С. ... ... Б.Б. ... Исторический обзор. Ташкент, 1926.
44. Брагинский И.С. Иранское литературное наследие. М., 1984. ... ... ... М., 2004. С. ... ... б.П. ... ... в Центральной Азии в ХҮІІ-
пер. пол. ХІХ вв. М., 1983. С. 126.
47. Папазян А.Д. ... ... в ... ... в ... ... ... Туманович Н.Н. Европейские державы в Персидском заливе в ... вв. М., ... ... ... ... ... и стран Центральной Азии:
история, культура, источниковедения. М., 1980. С. ... ... Л. Из ... ... в ... 1990. С. ... Тортаев С.Ә. Ортағасырлардағы Шығыс елдерінің тарихы. ... 85 ... Риза ... Иран тарихы. А., 2002. 47 б.
53. Никифоров В.Н. Восток и Всемирная история. М., 1975. С.30.
54. ... Д.П. ... ... ... І. М., 1950. С. ... ... Ирана с древнейших времен до ... ... ... Л.,
1958. С. 120.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сефевидтер мемлекеті10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь