Қазақстан топырақтары

ҚАЗАҚСТАН ТОПЫРАҚТАРЫ 2
ҚАЗАҚСТАННЫҢ НЕГІЗГІ ТОПЫРАҚТАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ ЖОЛДАРЫ 4
Қазақстанда өзге елдерде кездесетін топырақ түрлерінің түгелдей дерлігі тараған. Мұнда тайга, тундра топырағына дейін бар, тек ылғалды субтропик беддемі-не тән топырақ қана жоқ. Солт. Қазақстандағы Батыс Сібір ойпатынан оңт-тегі Алатау еңірлеріне дейінгі аралық 1500 — 1600 км, Батыстағы Атырау алқабынан Алтай тауларына дейінгі 3000 км-ге жуық өңірлерді әр түрлі топырақтар жамылғысы басқан. Бұл топырақ жамылғы-сының өр аймақтарда түзіліп, орналасуы геогр. белдемділік заңына байланысты. Мыс, Қазақстанның 86% жерін алып жатқан жазық алқапта-рында климаттың, топырақ-Қазақстан
Қазақстанның 14% жерін алып жаткан оңт., оңт.-шығыс таулы алқаптарында — тік белдемдік (биіктік белдеулік) заңына сәйкес болады. Жазық алқап топырағы. Ауд. 235 млн. га. Қазақстанның жазық аймақ-тарында солт-тен оңт-ке қарай мынадай топырақ, белдемдері кездеседі: 1) республиканың қиыр солт-н орманды дала белдемі алып жатыр. Негізінен бүл жерлер Батыс Сібір ойпатында ор-наласкандықтан жер беті жа-зық, ойпатты, сондықтан орманның шайылған сүр то-пырағы мен шайылған сілті-сізденген қара топырағы тән. 272 Бүл аймақтың топырақтары қүнарлы, негізінен жаздық бидай егіледі. Қалған жерле-рін орман, шабындық пен жайылымдар алып жатыр. Ауд. 400 мың га; 2) осы бел-демнен оңт-ке қарай даланың қара топырақты белдемі (Жалпы Сырттан Ертіс өңірі жазықтығына дейін 2000 км-ге созылған) жалғасып жа-тыр. Аум. 25,7 млн. га, оның 15 млн. га-сы жыртылған жерлер, негізінен астық да-қылдары егіледі. Қара топы-рақты белдем солт-тен оңт-ке қарай 2 белдем аралығы-набөлінеді: кәдімгі қара топырақты белдем аралығы Батыс Сібір ой-патының оңт-н Сарыарқа өңірінің және Жайық биік шығыс жазығының солт. бөліктерін қамтып (ені 100 — 140 км-дей), батыстан шығысқа созылып жатыр. Аум. 11,8 млн. га. Жер беті жазық, топырағы күнарлы, негізінен астық дақылдары егіліп, етті-сүтті мал өсіріледі; оңтүс-тіктікқара топырақты белдем аралығы — кәдімгі қара топырақш белдем аралығының оңт-н бойлап батыстан шығысқа созы-лып жатыр, ені 50 — 125 км-дей, аум. 13,9 млн. га. Жер беті жазық, топырағы күнар-лы. Бұл негізінен ылғалы жет-кілші, дәнді дақылдар егуге қолайлы жерлер. Құрғақшылық әрбір 7 — 9 жылда бір-екі рет кайталанады.
3) Республиканың оңт. болі-гіндегі шөлді белдемге дейінгі орт. аймақты құр-ғақ-далалы жәнешел-ді-далалы қара-қоңыр топырақтыбелдем алып жатыр. Аум. 90,5 млн. га, яғни республика жерінің 33,2%-ы. Мүнда солт-тен оңт-ке қарай 3 бел-дем аралығына белінеді: күңгірт қара-қоңыр топырақты белдем аралығы — қоңыржай куаң дала, мүнда жыл сайын егіннен түрақты өнім алын-байды. Топырақтағы қара шірік мөлш. 3 — 4%-дай. Аум. 27,7 млн. га.
1. Оқулық «Қазақстан Республикасының мемлекеті мен құқығының негіздері», Алматы 2003 ж.
2. Оспанова Г.С., Бозашатева Г.Т., «Экология» Алматы Экономика. 2002 ж.
3. Молдахметова Г.З., Ғазалиева А.М., Фазылова С.Д., «Экология негіздері» Қарағанды 2002 ж.
        
        ЖОСПАРЫ
ҚАЗАҚСТАН ТОПЫРАҚТАРЫ 2
ҚАЗАҚСТАННЫҢ НЕГІЗГІ ТОПЫРАҚТАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ ЖОЛДАРЫ ... ... өзге ... ... топырақ түрлерінің түгелдей
дерлігі тараған. Мұнда тайга, тундра топырағына дейін бар, тек ... ... тән ... қана жоқ. ... ... ... Сібір
ойпатынан оңт-тегі Алатау еңірлеріне дейінгі аралық 1500 — 1600 ... ... ... ... ... дейінгі 3000 км-ге жуық
өңірлерді әр түрлі топырақтар жамылғысы басқан. Бұл топырақ ... ... ... ... ... ... заңына байланысты. Мыс,
Қазақстанның 86% жерін алып жатқан жазық алқапта-рында климаттың, топырақ-
Қазақстан
Қазақстанның 14% ... алып ... оңт., ... ... ... тік ... ... белдеулік) заңына сәйкес болады. Жазық алқап
топырағы. Ауд. 235 млн. га. ... ... ... солт-тен оңт-
ке қарай мынадай топырақ, белдемдері кездеседі: 1) республиканың қиыр ... ... дала ... алып ... ... бүл ... Батыс Сібір
ойпатында ор-наласкандықтан жер беті ... ... ... ... сүр ... мен ... сілті-сізденген қара топырағы тән. 272
Бүл аймақтың топырақтары қүнарлы, негізінен жаздық бидай егіледі. Қалған
жерле-рін ... ... пен ... алып ... Ауд. 400 мың га; ... ... ... қарай даланың қара топырақты белдемі (Жалпы Сырттан
Ертіс ... ... ... 2000 ... ... ... ... Аум.
25,7 млн. га, оның 15 млн. га-сы жыртылған жерлер, негізінен астық ... ... Қара ... ... ... ... қарай 2 белдем
аралығы-набөлінеді: кәдімгі қара топырақты ... ... ... Сібір ой-
патының оңт-н Сарыарқа ... және ... биік ... ... ... ... (ені 100 — 140 ... батыстан шығысқа созылып жатыр.
Аум. 11,8 млн. га. Жер беті ... ... ... ... ... ... ... мал өсіріледі; оңтүс-тіктікқара топырақты
белдем аралығы — ... қара ... ... ... оңт-н бойлап
батыстан шығысқа созы-лып жатыр, ені 50 — 125 ... аум. 13,9 млн. ... беті ... ... күнар-лы. Бұл негізінен ылғалы жет-кілші, ... ... ... жерлер. Құрғақшылық әрбір 7 — 9 ... ... ... ... оңт. ... ... белдемге дейінгі орт. аймақты
құр-ғақ-далалы жәнешел-ді-далалы қара-қоңыр топырақтыбелдем алып жатыр.
Аум. 90,5 млн. га, яғни республика жерінің ... ... ... ... 3 бел-дем аралығына белінеді: күңгірт қара-қоңыр топырақты белдем
аралығы — қоңыржай куаң дала, мүнда жыл сайын ... ... өнім ... ... қара ... мөлш. 3 — 4%-дай. Аум. 27,7 млн. га. ... ... ... ... ... 3 — 4 ... бір қайталанып
болып түрады. Соңғы 10 жыл-да бүл белдем аралығындағы жыртылған жер көлемі
оларды пайдаланудың тиімсіздігінен, бұрынғы 10 млн. ... 3 — 4 млн. ... жай ... ... орын ... алқ-аптың аум. 24,4 млн. га.
Топырақтың беткі кабатындағы қарашірік мөлш. 2 — 3%. Құрғақшылық кейде ... ... 2 ... бір рет кайталанады, ... ... ... тиімсіз, ал суару үшін тұрақты су көздері жок, ... ... ... ... бүл ... ... астык, үшін
игерілген 4 — 5 млн. га жерге соңғы 10 — 12 жылда егіс ... ... аз ғана ... жем-шөп егілетін жерлер кал-дырылды. Мұнда соңғы
жылдары тек мал өсіріледі; ашық қара-қоңыр топырақты белдем аралығы — ... шөл ... ... ... мал ш-на ... Аум. 38,4 млн. га. ... дала ... аум. 119,4 млн. га, не-месе республика аумағының 44%-ы.
Мүнда 2 беддем ... бар. ... ... белдем аралы-ғы — шөлді аймақ,
оның жусаны мол, ... ... ... Аум. 57,4 млн. га. ... ... ... 120 — 150 мм. Топырақтың беткі кдбатындағы қара шірік мөлш. 1 —
1,5%. Сұр қоңыр топырақты бел-дем ... ... ... ... мен ... ... Аум. 61,8 млн. га. Жылына түсетін жауын-шашын ... 80 ... мм. ... ... мөлш. 1%-дай. Алқапта күмды, тақыр, cop жерлер
жиі кез-деседі. Бүл жерлерде мал ш. дамыған, егіншілік ... ... ... Биік ... ... ы ң т о п ы р a f ы ... алып ... Аум. 37 млн. га, ... жерінің 14%-ын кү-
райды. Кдзақстанда топырағы мен климаты ... ... 4 ... бар: 1)тау ... ... ... ... деңгейінен 450 — 750
м (кейбір аймақтарда 300 — 1000 м) биіктікте орналас-қан. Тянь-Шань ... ... сүр, ... ... тау ... ... ... мен Алтай таулары етектерін-де ашық қара-қоңыр топы-рақ таралған.
Бүл жерлерде суармалы және төлімі ... және мал ш. ... ... дала ... — әр ... ... ... 600 — 2200 м биік-тікте
орналасқан алқап. Алтай мен ... ... ... ... ... қара ... таралған. Ал Бат. Тянь-Шаньда (Оңт. Қа-зақстанда) сүр
қоңыр және таудың коңыр ... ... ... ... 10 — 15%-дай.
Жайылымы — шүйгін, ағашы калың ... мал ш. ... ... 3) О р т a -ша
таулы орманды-далалы және шал-ғынды-орманды белдеулері әр ... ... 1000 — 2500 м-ге ... деңгейді қамтиды. Негізінен ... ... қара ... мен ... сүр ... және ... топырақ тараған. Бат. Тянь-Шаньда таудың қоңыр, ... ... ... ... — шүйгін, орман жақсы дамыған. ... ... ... ... және ... ... ... Тянь-Шань
мен Алтай аралығындағы биік таулы аумақтардың 1800 — 3800 м кей-де одан ... ... алып ... ... ... субальпілік, шалгынды-
шымды. Кепшілік жері топырақсыз тасты шыңдар мен мәңгі мүз, кдр басқан шың-
дардың ... ... Шал- / ... жерлері — жазғы жайлау ретінде
пайдаланылады.
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ... ... ЖӘНЕ ... ... ... жер ... ... ірі ел, Англиядан 11 есе улкен. Оның ұлан-
байтақ территориясы терістіктен ... ... 1600 км, ... ... 3000 км ... ... ... кеңістікті алып жатыр.
Республика ТМД елдері ... ... ... ... ... ... Бұл
— оның жері бұрынғы Ресейден басқа 13 одақтас ... жер ... ... сөз. ... айтқанда, Қазақстаи жеріне Арме-ния сияқты 90
республика еркін ... ... ... ... саны жөнінен әлемде 71-орында
болып, жер көле-мі жөнінен кең-байтақ 10 елдің бірі. Дәлірек айтсак, Ресей,
Қытай, АҚШ, Канада, Үнді, ... ... ... ... ... Оныншы орынға Судан мемлекеті ие.
Мұндай кеқ алқапта жазықтар мен ойпатты жерлер, ... әр ... ... Қең ... ... табиғи, климат, топырақ жағдайлары
әр түрлі, ол табиғаттын, негізгі зоналық заңына байланысты.
Қазақстанның жазық ... ... ... терістіктен
оңтустікке қарай өзгеруі табиғат-тың көлденең зоналық заңына бағынса, таулы
алқаптар-дағы топырақ, климат жағдайларының тау ... ... ... ... ... ... тік ... заңына бағынады. Енді біз
Қазакстан территориясында кездесетін ... ... ... сипапама-
сына және бұл топырақтарды ауыл шаруашылығында пайдалану мәселелеріне
тоқталамыз ... ... ... қиыр терістігіндегі біраз тер-риторияны
жеткілікті ылғалданған орманды-далалы зо-наша алып ... Бұл ... ... ... ... ... ... ылғалдың мелшерімен
шамалас, ылғалдану коэффициенті бірге жуык. Жер беті ... ... ... бұл ... ... ... көп таралған. Негізінен,
шайылған орманның сұр топырағы мен ... қара ... ... қара ... ... Зонаша, негізінен, Батыс Сібір
ойпатында орналаскан. Мұнда суарылмайтын егіншілік дамыған, ... ... ... ... егіледі. Егістікке жарамды жерлер-.дің бәрі ... ... ... ... ... пен ... үшін пайдаланылады.
Қазақстан территориясында бұл зонаша 0,4 млн ... жуык ... ... 3). Осы ... ... ... ... қара топырақты далалы
зона басталады. Өзінің топырағы мен климаттық жағдайына ... бұл ... ... а) ... ... ... б) ылғалы жеткіліксіз дала.
Бұл аймақтың да біразы Батыс Сібір ... ... ... ... ... ... облысының көпшілік жері, Қостанай, Павлодар
облыстарының ... ... ... ... Қарағанды, Ақтөбе, Батыс
Қазақстан облыстарынын солтүстік шеттері осы ... ... ... күз ... қыс ... туседі, ал мамыр мен шілде айлары біршама
құрғак болады. Егістік ... әсер ... ... қурғақшылық бұл аймақта
8—10 жылда бір рет ... Оның ... ... ... ... ... қара ... (ылғалдылыты жеткілікті
далада) және оңтүстіктің қара топырағы (ылғалы жеткіліксіз далада).
Егістікке жарамды жерлердің бәрі жыртылған. Бұл ... ... ... ... Дегенмен кебірленген, сорланған топырақтар және
кешенді учаскелер күрделі ... ал ... ... ... ... ... Бұл ... көлемі 25,4 млн геқтардай, яғни
республика жерінің 9%-не ... Бүл ... көп жері ... жылдары тың
игеру кезінде астықты дақылдар үшін жыртылды.
,(4, 5, 6). Қара топырақты далалы зонаның оңтүсті-гінде ... ... ... — Семей, Шығыс Қазақстан ... ... ... және ... ... ... коңыр топы-рақты зона жатыр.
Оның келемі 90,4 млн гектардай,. яғни бүрынғы KQPO-дағы мұндай зонаның 70%
жерін қамтиды. Бүл ... ... ... кеп ... ... облысының
батыс жағының біраз бөлігі. Қос-танай, Ақмола ... ... ... ... ... ... Қарағанды, Жезқазған облыста-рының көп жерлері
орналасқан. Бұл кең зонаның сол-түстік бөлігінің топырағы оңтүстіктіц қара
топырағына өте ... ... ... ... ... (4). ... ылғалдын, азаюына байланысты есімдік-тердің есуі де ... ... ... ... түсі жай ... коңырға
айналадьі (5). Ал аймақтың оңтүстігінде шөлді далада топырақ." түсі тіпті
ашық қызғылт-қара қоңырға ... ... ... ... мөлшері ете айнымалы. Зона-ның солтүстік
бөлігінің ... ... ... онда ... ... егіледі. Бірақ олардан алынатын өнім мөлшері ауа райына тәуелді. ... ... ... төрт ... бір рет ... Бұл ... келемі
27,7 млн гектардай. Ал зонанық ... ... ... ... ... егін ... ... түрақсыз. Бұл .аймақта
қүрғақшылық екі жылда қайталанып, өнім қанағаттанарлықсыз алынады. ... ... — 24,3 млн ... ... ... да астықты шаруашылықтар, әсі-ресе, күңгірт ... ... ... ... ... Онда ... топырақтар желмен үшуға
бейім, оның өзі ... жел ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар ... ... ... ... ... қажет. Бүл екі ... ... ... тың ... ... ... ... жаййылып
кеткен, топырақ қабатында марганец, ... ... ... мол. ... ... ашық қызғылт түс бёріп тұрады. Бұл топырақтарды қызыл
топырақтар немесе латериттер деп ... ... ... ... ... ... қарашірік, то-пырақ құрамындағы темірмен
қосылып, берік қосылыс ... да ... ... топырақта ұсталынып
қалады, сондықтан да қарашірік мөлшері бұ ... ... ... да ... аймақ ТМД еліміздегі негізгі субтропикалық дақылдар шай, ... ... ... ... ... ... отыр. Міне, біз ТМД
елдерінде кездесетін негізгі зоналық топырақтарға қысқаша сипаттама бердік.
Бүкіл жер ... да, ... ... біз ... осы ... Бұл то-пырақтар түрлері ... ... ... ... ... өзгеруі ықтимал. Ал таулы жерлердегі топырақтың
тік белдеулік өзгеруіне төменде Қазақстан ... ... ... ... ... ... топырақтардың биіктік өзгеріс-тері
толық қамтылған.
Шөлді далалы зонаша (6) ... ... ... пен оңтүстіктегі
шөлді аймақтың аралығында жатыр. ... бүл ... ... зона мен ... ... ... табиғи ерекшеліктері кездеседі.
Қлиматтың қүрғақшыл болып келуіне байла-нысты мүнда өсетін шөптердің
түрлері аз әрі ... ... ... кем, ... оның құрамында-
ғы қарашірік аз, топырақ түсі солтүстіктегі ... ... ... ашық қызғылт-қара қоңыр болып келеді, топырағының ... ... ... ... ... жылына орта есеппен 180—210 мм-
ақ, бұл егістіктің өнімді шығуын ... ете ... ... ... ... ... яғни 20—30%. Бүл қазіргі уақытта,
негізінен, мал шаруашылықты ... ... ... ... көктемгі, жазғы,
күзгі уақыттарда жақсы.
Құрғақшылық жиі байқалады, яғни 4 ... 3 жылы ... ... егін ... тұрақты өнім алу тек суармалы жағдайда ғана ... егін аз ... ... ... ... ғана егіледі.
Мүнда егілетін дақылдар — тез пісетін тары, арпа т. б. мал ... ... ... бүл ... ... ... аса ... астық орнына мал азықтық шөптер еккен жөн. Бүл алқаптың
көлемі кең, 38,4 млн ... яғни ... ... ... жерін
алып жатыр.
(7, 8) Жартылай шөлді зонашаның оңтүстігінің кең алқапты шөл зонасы
алып жатыр. Бүл ... ... ... ... ... ... ... Қызылорда облыстары түгелімен, Ақтөбе, Торғай, Жезқазған,
Қарағанды, Семей, Талдықорған облыстарының біраз ... ... ... ... ... ... ... жерлері орналасқан.
Бүл алқапта ауадан түсетін ылғал мөлшері ете аз. ... ... ... ... ... ... ылғалдың мөлшері
80—150 мм-дей. Үсіксіз ... ... ... ... ... ... ыстық, 10°-тан жоғары болатын күндердін температура Түркістан
маңында 4700%-ке жетеді. Бүл аймақ нағыз шөлдің өзі. ... тек ерте ... ... ... ... ылғал түседі. Сондық-тан өсімдік тіршілігіне екі
биологиялық тыныштық ке-зең өтеді, оиың біріншісі ... ... ... қүрғақ кезінде болады. ... де ... ... ... Онда ... ... шығатын бұташалар, жусан
және кейбір кебірленген, сорланған топырақтарға бейімделген ... ... ... олардың топырақта қалдыратын қалдықтары да мардымсыз.
Сондықтан топырақта қарашірік аз. Осының ... ... түсі ... өзін ... тау ... ... Бұл зона екі зонашаға бөлінеді:
a) cop шөпті жусан ... қүба ... (7); б) ... cop ... ... ... (8). Сонымен қатар екі зонашада да, әсіресе, соңғысында
тақыр түсті топырақтар мен такырлар, үйме ... және ... ... ... негізінен, мал жайылымына колайлы. Мүнда тек ... ғана өнім ... ... ... ... ... ... күріш егуге ыңғайлы. Топырақ қүнарлылығы аз ... ... ... ... және органикалық ты-ңайткыштарды колдану керек. Шөл
аймағы Қазақстан-дағы ең мол ... алып ... Оның ... 119 млн ... ... территориясынын. 44%-не жуық.
Қазакстан территориясындағы жазық жерлер көлемі таулы ... өте көп. ... реті ... ... ... ... жайында мәліметтер берейік. Олар — Шығыс Қазақстан-дағы Алтай
таулары, Алматы мен Талдықорғаң облыс-тарынын ... ... ... ... ... ... ... Алатауы, Оңтүстік Қа-закстан
облысындағы Қазығүрт пен ... ... ... біз Іле Алатауын мысалға
ала отырып, тау етегінен ... ... ... ... ... түрле-рінің
сипаттамасына токталайық. Себебі Іле Алатауы биік, онда белдеулік зоналар
түгел ... ... ... ... ... ... жиналыстар мен экскурсиялардын. Алматыда өтетіні Term емес.
(9). Таулы ... ... ені әр ... әр ... болып, батыстан
шығысқа қарай созылған тау етегіндегі шөлді дала зонасы жатады. Жазықтағы
шөлді дала зонасына қарағанда тау ... ... бұл ... ... ... ... ... бұл алқапты пайдалану жағдайы да
басқаша.
Тау ... ... ... ... ылғал мөл-шері жазық
территориядағы ... дала ... ... ... мол. ... ... 250— 360 мм-ге дейін жетеді. Ылғал көбінесе ... ... ... айларында түседі де, жаз, күз айлары кұр-ғақ болады. Бұл аймақта
қысқы ... ... ... ... ерте ... ... дақылдары —
күз-дік және жаздық бидай, арпа егіледі. Ал суармалы жер-лер де ... ... ... ... кант ... ... беде мен ... ағаштары мен жүзімдіктер жақсы өніп-өседі.
Қалған жерлері көктемгі, күзгі мал жайылымдары. Бұл ... ... ... түсті. Оның өзі тау етегінде жатқан аймақтардың таулы
алқаптан қаншалықты кашықтығына, осыған сәйкес ... ... ... ... түхі де ... ... зонашаға бөлінеді. Таудан алыс
жерлерде то-пырақтың ашық сүрғылт түсті зонашасы жатады, одан кейін кәдімгі
сүрғылт түсті топырақ, ал тауға ең ... ... ... ... ... ... қызғылт-қари коңыр топырақтар зонашасы кездеседі. Осы үш ... ... яғни ... ... ... жәке ашық ... қара ... таралған алқап-та ғана суарылмайтын егіс өседі, ал сүрғылт және
ашык сұрғылт топырақ ... ... ... ... суармайынша жақсы
өнім алынбайды. Негізінен, ал-ғашқы екі ... ... ... ... қант қызылша егістері, суармалы жер-лердегі
астықтары темекі, көкөніс, бау-бақша, жүзімдік-тері, ... ... ... мен ... ... алқабы, бау-бақша, жүзімдіктер орын
алған. Тау етегінің шөлді далалы зонасының көлемі 14 млн ... ... жер ... ... ... Тау ... ... далалы зонасынан биігірек ал-қапта аласа таулы-
дала зонасы басталады. Бүл аймақ-та таулардың топырақ-климат ... ... ... ... ... ... ... 500—800 мм-re жетеді.
Мүндай мөлшердегі ылғал терістік ... ... ... ... ... ... көп түсетіндіктен шөп жақсы өседі. Тоиырақтары да
құнарлы, ... ... ... ... пен қара топырақ. Бүл
аймақта суарылмайтын егіс егіледі, көбінесе ... ... ... да ... ... таулы, жыралы болып келетіндіктен, жаппай
егістікке қолайсыз, ... көп ... ... мал жанылымы, шабындық
жерлер ретінде пайдаланылады. Бұл алқапта суарылатын және суарылмайтын
жемісті ... ... көп ... ... әйгілі «Апорт» алмасы да осы
аймақта өсіп, тамаша өнім ... Бұл ... ... 10 млн ... ... Орташа-таулы шалғынды-орманды зонасы аласа таулы зонасынан
жоғары жатыр. Бүл аймақта тү-сетін ылғал ... ... ... ... ... Топырағы — құнарлы қара топырақ пен күңгірт қара түсті орман
топырағы. Жер бетінің ... ... ... байланысты егістік
жері өте аз. Жері, негізінен, жазғы жайлау мен шабындықка қолайлы. Көлемі ... ... Биік ... және шалғынды-далалы зона биік ... алып ... Бұл ... ауа райы орта ... аймақтардан
суықтау. Ауадан түсетін ылғал мөлшері орта таулы ... ... ... — биік таулы альпілік және субальпілік шалғынды, шалғынды-далалы
топырақтар. Таудың биік басында жыл бойы ... қар мен мүз ... ... аймағында таулы-тундра топырағы кездесе-ді. Бүл аймақ
негізінен малдың, ... уақ ... ... ... ... 3 ... сипатталған Қазақстан топырақтарының схемалық ... ... ... ... ... климаттық көрсеткіштері мен ауыл
шаруашылығьша пайдалану бағыты 2-кестеде көрсетілген.
Қазақстанның топырақтану саласындағы ғалымдардың көп ... ... ... ... ... топырақ-табиғат
зонала-рының, зонашаларының қысқаша сипаттамасына ... ... ... ... ауыл ... ... ... 2-кес-теде көрсетілгендей, ... ... ... ... жері ... аймақтарда орналасқан. Сондықтан
Қазақстанда ауыл шаруашылык өндірісі ТМД ... ... ... ... Жерден мол өнім алу үшін зоналар мен зонашаларда
жүргізілетін басты шаралар ... ... жер ... ... ... ... ... болып табылады
«Көрпеңе қарай көсіл» дегендей, Қазақстанның кен-байтақ жерінде
орналасқзн шаруашылықтар — өте ірі, ... ... ... ... орта ... ... әр ... 90 мың
гектардай ауыл шаруашылық жеріне иемденсе, оның-16 мың гектардайы—жыртылған
егістіктер. Ал Қостанай облысындағы Козлов ... алып ... ... ... - 400 мың ... ал ... көлемі 100 мың гектардан асады.
Жалғыз совхоздыц өзі бұрынғы КСРО кезінде жылына 6 млн пұттан астам ... ... ... шын мәнісінде, «алтын дән» деп айтуға болады,
жалпыға белгілі бидайдың құны ... ... ... ... ... мен ... бай болса, оның қуны да солғұрлым арта ... Ал ... тек тың ... ... оған бұл ... климаты мен топырағы
лайық, жазы кұрғақ, ыстық, жер беті ... жел жиі ... ... ... ... және күшті бидай сорттарынан ең сапалы ... ... Бұл ... ұнының қамырынан суға ешқандай маңызы ... ... ... түсі ... ... ... Бул бидай-даи
пісірілген нан — өте жағымды. ТМД елдерінік европалық бөлігінде өсірілетін
жұмсак ... ... ... жақсарту үшін де, ... ... ушін де осы ... және ... ... ұны ... ... өндірілетін бкдайдың қатты және күшті
сорттарының 60%-ті ... ... ... ... ... бул сорттары
сыртқы рынокта да ... ... оған ... ... ... Алайда
соңғы уакытта баспасөзде, басқа да ... ... ... ... ... орынсыз теріс баға беріп келеді. Рас, тың ... ... ... комсомол мақұлдады», «жоспарды ... ... ... «шаш ал ... бас ... асыра
сілтеушілікке жол берілді, асығыстык. жағдайда егістікке ... ... ... жыр-тылды. Оған қоса республика халкының ... ... ... улттық құрамы күрт езгерді. Мұндай ... ... ... ... ... (3-сурет). Дегенмен ... ... ауыл ... аз ... ... ... көтеpетін,
KCPO халкын арзан ... ... ... зор үлес ... жалпы жер қорлары және
Дей тұрғанмен, көп жылдар бойы тек марапаттау ... бір ... ... тың және ... ... ... ... көлеңкелі
түстарын бүгінгі жариялылық заманда айта кетейік.
Әлбетте, әміршіл-әкімшіл заманның туы желбіреп ... ... ... ... ... болды. Қысқа мерзімде партияның бастауымен,
жастардың коштауымен республикамызда 25 млн ... жер өте ... ... Тың ... ... ... ... осы тұста шиеленісті. Бұл
сияқты аса маңызды мемлекеттік іске асықпай, ең алдымен, жер, ... ... ... алу ... еді. Өкінішке орай, ... ... ... ... тек кана ... ... ... негізінен, жыртуға жарамды алқаптарды
ғана аныктады, болашақ астық шаруашы-лықтарының іргетасы қаланатын тұска
алғашкы қазықтар қағылда.
Ескеретін тағы бір жай, тың ... ... ... ... ... ... жаңа ұйымдастырылған астық ... ... ... ... ... ... ... Украина, Беларусь т. б.) мамандар мен ғалымдар еді. Олардың
барлығы — ... жер ... ... ... ... ... қүлшынып түрмаған азаматтар болатын. Тың нгерудің алғашқы
кезеқінде жыртуға ... ... ... ... ... ... қағылғаннан-ак біраз қателер жіберілді. Соның салда-рынан егіс егуге
табиғи жағдайы жарамсыз жүз мьңдаған қүмды және қүмдақ ... ... ... ... ... жел ... тым ... еді.
Жыртылмай тұрған кезінде есімдіктердің ... ... ... ... ... ... қайырмалы әдіспен жыртқанда «ерке» жел-дін. еркіне
тиіп, тоаырақ эрозиясы ... ... ... бойы ... қымбат топырақ
күнары желмен үр-леніп, шаңдаиып, тозаңданып әр жақка үшып ... ... ... ... ... ... облыстарымызда 1,5 млн ... Бір ғана ... ... 805 мын. ... жер ... ... жел ... құрамы жеңіл құмды және
1— жыртылған жерлер; 2— тыңайған жерлер; 3— шабындық жер-лер; ... ... 5— ... ... топырақтар көп бейім болғанмен, ... ... ... ... ... ... жсл ... шалдығады.
Оған аймақтың құрғақшылығы, жазықтығы, орманның жоқтығы және желдің ... ... ... ... ... ... және ... алқап 400 гектарлық
төртбұрыш болу талабы алқаптың агро-экологиялық, заңдылықтарын бұзды. Тіпті
жерді елді мекендерге, орман ... көл мен өзен ... ... ... ... ... ... және сортаң жерлерді
жырту — ... ... ... ... ... ... ... тек ас-тық
өндірісі тұрғысынан сыңар жақ шешуге тырыстык, көптеген жайылымды жерлерді
рәсуа еттік.
Жалны ескеретін жағдай, ... ... ... ... ... орналасқан. Себебі мұнда қуаңшылық жылдар жиі қайталанып отырады.
Республикамыздың зоналары мен зонашаларында куаң-шылдык. ... ... ... ... жоғарыда келтірілген. Жалпы
айтарымыз:
қара топырақты зона мен ... ... ... ... ... ... ақтаса, қызғылт-қара коңыр зонашада егіншілік көп жылдар
ақтамайды, ал ашық қызғылт-қара қоңыр ... ... ... өнім ала ... ... соңғы екі зонашада жыртылған
жерлерді астық өндірісінен шығарып, ... ... ... мал ... ... қажет. Жалпы егістік құрылымын қара топырақты зонашаларда
да қайта қарау қажет. Ол аймақтардағы ... ... ... ... топы-
рақтар мен сортаң топырақтары басьш алқаптар да егістіктен шығарылып, ... ... ... ... қызғылт-қара қоңыр топырақ, қызғылт-қара қоныр топырақ Ашьік
қызғылт-қара қоңыр топырақ құба топырақ. ... және ... ... Тау ... ... ... ғылымы — көп салалы ғылым. Оның құрамында топырақ
географиясы, эрозиясы, физикасы, ... ... ... ... және оны ... ... сияклы ба-ғыттар бар.
Институттағы ғылымн-зерттеу жұмыстары осы бағыттағы салаларды түгелге жуық
қамтиды. Тө-менде осы ... ... ... ... мен ... қүрылымы туралы мәліметтер келтіре-міз. Қазақ-стан жерінің
топырағы туралы ешқандай дерек ... деп айту — ... ... XVIII—XIX ғасырларда жүргілген ... ... ... ... ... Қраснов, Миддендорф, Пржевальский, ... т. б.) ... ... ... ... ... сапар-
саяхаттар еді. Ал өлкенін, топырақ қыртысын алғаш рет зерттеу жүмыс-тарын
осы ... бас ... ... ... ... ... ... шығысқа, Қазақстан мен Сібірге шаруаларды көшіру мақсатымен
қүрылған қоныстандыру басқармасы ... ... Бүл ... К. Д.
Глинканың басқаруымен ... ... ... ... ... ... ... экспрдниияларынла Докучаевтің шәкірттері мен ізбасарлары
кейінірек еліміздің көрнекті топырақ зерттеуші ғалымдары ... С. ... Л. И. ... А. И. ... Р. И. ... өте ... жинады. Осы еңбектердің нәтижесінде ел ... ... ... ... кептеген аймақтар анықталды. Ал жиналған
зерттеу материалдары, кейінгі қосымшалармен, бүрын зерттел-түбегейлі шешуге
республика диқандары мен ... ... ... қажет.
Қазақстан Республикасы Үлттық ғылым академиясының Еңбек Қызыл ... ... ... көп ... ... өз нәтижесін беріп
келеді. Республикамызда ... ... ... ... жыртуға
жарамды 61 млн гектардай жер бар екен, ... 36 млн ...... ... көп жылдық ағаштар мен меншікті учаскелер. Осы жерлердің
көбі 30 млн гектарға жуығы терістік, шығыс, терістік-батыс қара ... ... ... ... ... ... камтамасыз етілген
аймақтарда, ал ылғалмен камтамасыз етілмеген, топы-рағы ашық қызғылт-қара
қодыр, шөлейтті ... ... жер ... 1,3 млн ... ... ... 4,7 млн гектар егістік жерлер Оңтүстік ... ... ... және ... ... ... ... негізінен, тау
етегіндегі шөлді-далалы алқапта тараған ... және ... мен ... Суармалы жердің біраз көле-мі шөл аймағында
өзен бойлары мен сағаларында ор-наласқан. Республикамыздағы ... ... ... 2,2 млн ... астам.
Ылғалмен қамтамасыз етілген, күрделі мелиорациялауда керек етпейтін,
терістік ... ... ... ... ... ... ... көбісі 1950 жылдары тың жэне тыңайған жерлерді игеру жөніндегі
партия мен укіметтің шешімдері нәтижесінде егістік жерге ... ... жылы ... ... егістік жер көлемі 10,6 млн гектар болса,
қазіргі жыртылған жалпы жер көлемі 36 млн ... ... яғни 1953 ... Қазақстанның егістік жері 3,4 еседей көбейіп, ол ірі ... ... тың ... ... ... ... арқылы жүзеге асқаны белгілі. Егер 1950 жылы ... 22 ... ... ... қазіргі кезде астық өндіруші сов-хоздар саны
Қазакстанда 620-ға жетті. Жалпы республикамызда ... ... ... астам колхоз бар, сондықтан Қазақстанды совхоздар республикасы ... Оның ... ... ... ... 572-сі қой совхозы, 142-сі
сүт, ет совхоздары, ал 50-і ... ... ... ... ... бау-
бақша, жүзім т. б. өсіретін совхоздар.
Топырақтану ғылымының халық шаруашылығымыз-дың басқа салаларымен
байланысы бірінші ... ... ... ... жетекшілігімен
1888 жылы уйымдастырылған Ресейдегі топырақ зерттеу ко-миссиясы — ... ... бүл ... ... ... ... ұясы еді. ... дамуына Докучаевтің замандасы, орыстын, ірі ... П. ... ... Н. М. ... К. Д. Глинка көп үлес қосты.
Докучаевтің қажырлы еңбегініц арқасында 1899 жылы үйымдастырылып шыға
бастаған топырақтану саласындағы ... ... ... ... күні ... ... ... Ғылым академиясының топырақтану
жөніндегі негізгі ... ... ... В. ... ... ... ... комиссиясы 1913 жылы
Топырақтану ғылыми-зерттеу ин-ституты болып қайта ... ... ... ... В. В. Докучаевтің есімі берілді.
Ө. О. Оспанов. Қазакстаннан шыкқан алғашқы ... ... ... ... ... ... ... То-пырақтану ... ... ... ... қазакстандық ғалымдар А.И.Безсонов, Ө.О.Оспанов,
В.М.Боровский, А.М.Дурасов, Т.Т.Тазабеков, ... ... ... өте мол. Қазақстан Республикасы Ұлттық академиясьшың Енбек
Қызыл Ту орденді Топырақтану институты — ... ... ... оны ... шаруашылығына тиімді пайдаланудың негіздерін көрсететін
басты ғылыми мекеме.
Бұл институт кең-байтақ республикамыздың жер қорын тиімді пайдаланудың
ғылыми ... ... ... ... істер атқарды. Барлық
облыстардың орта ... ... ... жасалып, олардың сипаттамасы,
агрономиялық қасиеттері, халық шаруашылығына тиімді пайдалану жолдары ... ... ... ... ... 1950 ... ауыл ... саласында ірі оқиға тың және тыңайған жерлерді
игеру кезінде ... ... ... 100 млн гектардай жерді
зерттеуге оның 25 млн ... ... ... ... сумен қамтамасыз етілген, суармалы егіншілік дамыған
аудандары: Сырдария, Шу, Іле, Жайық, Талас-Ассы, Арыс ... ... ... топырақ-мелиоративтік зерттеулермен қамтылып, бұл жерлерді
суармалы егіншілікке тиімді ... ... ... ... ... ...... ғылым академиясының
корреспондент-мүшелері Ө. Оспанов, Ж. Аханов, ауыл шаруашылық және ... ... Р. ... I. Дәулетшин, К. Ш. Фаизов, М. И.
Рубинштейн, М. А. ... Ш. ... жер ... ... ... — өте жұқа ... ... Жер
шарын футбол добындай деп есеп-тесек, ондағы топырақ. қабаты сақал қыратын
қауіпсіз ұстараның қалыңдығынан он есе жұқа екен. ... ... ... ... ... оның ... адам өмірінің негізгі арқауы —
топырақ. Бірақ ол туралы ... ... ... ... ... Мәселен,
біздіқ қүлағымыз ботаника, зоология, геология, география ... ... ... Бұл ... ... міндеттер атқаратынын да және қандай
жетістіктерге жеткенін де жақсы білеміз. Мысалы, ботаника ... ... ... ... ... дүниесінін, сыр-сипаты, ал геология,
география болса жалпы жер туралы және тау жыныстары мен ... ... ... ғылым. Топырақтану деген ғылымның бар екенін ... ... біле ... әлі де ... ... топырақтану
ғылымы — жас ғылым. Топырақ ... ... тек XIX ... ... ... оқымыстысы Вг В. Докучаевтің жемісті еңбектерінің арқасында
қалыптасып, дамыды. Сондықтан да топырақтану ғылымын «орыс ... ... ... ... оның «Орыс қара топырағы» деген еңбегі зор үлес қосты
(6). Бұл туралы В. В. Докучаевтің талантты ... бірі ... В. ... ... ... ... — бензол, физиологияның дамуына
бақа қандай міндет атқарса, топырақтану ғылымының ... В. В. ... қара ... ... ... де сондай міндет атқарды» деп жазды.
Докучаев топырақтың табиғи және тарихи дене екенін анықтады. Былайша
айтқанда, топырақ өмір бақи бір ... ... ... зат- ... рл ... ... ... байланысты өзгеріп отырады. Оның
пайда болуының, дамуының өзінше зандары бар. ... ... ... ... болуына, дамуына, өзгеруіне әсер ететін негізгі
факторлар — ауа райы, тау жыныстары, ... және ... ... мен ... жер ... және ... ... жасы. Осы
факторлардың көп жылдар бойы үздіксіз ... ... ... ... ... ... пайда болады. Ал адамзат игерген ... ... ... ... ... күштері үлкен әсер етеді.
Өсімдіктер құнарлы топырақсыз өспейді. Топырақта өсімдіктерге қажетті
қоректік заттар, яғни биофильді ... ... Ал ... ... ... ... ... жиналатын көп элементтер өсімдіктердің
арқасында топырақ қүрамына жиналды, демек үлкен геологиялық айналымнан ... ... ... ... ... сан түрлі өсімдіктер
өсіп, жан-жануарларға қорек болады. Сөйтіп, табиғаттың ен. жоғары туындысы
— адамзат ... ... де, ... да өз ... ... топырақ — жер бетіндегі өмірдің ... ... ... «Диқан
ата» атанған Сыр бойы-нық даңқты күрішщісі Ыбырай Жақаев айтқандай, «Жер —
коймадағы астық, өрістегі мал, ... ас». ... ауыл ... ... ... Онда ... өнеркәсібімізге қажетті көптеген шикі-
заттар өседі. Инженерлік және жол құрылыстарында ... ... ... ... ... ... ... да
топырақпен тікелей байланысты.
Топырақпен өзіміз тыныс ... ауа ... мен ... су құрамдары да
тығыз байланысты. Осымен бірге топырақтың халык шаруашылығының басқа ... ... рөлі ... өлі табиғат пен тірі табиғат межесінде пайда ... ... ... және ... ... да жат ... соңғы кезге дейін топырақтануды ғылымның қай саласына, биоло-гия
немесе геология ғылымына жатқызу жөнінде ... бір ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық академиясының 1948
жылғы тамыз сессиясында топырақтануды биология ғылымына ... бір ... ... ... елі денеден гөрі тірі денелерге ... Осы ... ... ... ... дайындау
геологиялық факультеттерде емес, биологиялық ... ауыл ... ... дайындала бастады. Ал ... ... ... ... ... ... ... бө~ лімінен
биология ғылымдары бөліміне ауыстырылды. Топырық ... ... ... ... көп мән бар. ... тік ... ... қарап, сол
жердегі ауа райының, өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің т. б. ... тек ... ... ... ... ... ... Маңғыстау аймағын және Туркіменстан мен Әзірбайжанның біраз
жерлеріне су ... ... Ал ... одан әрі ... ... су ... ... де молайып кең деңгейі пәлен метр көтерілді деп айтуға ғана
жеңіл. Шын мәнісінде, көтерілген әрбір метр ... әр ... ... ... Себебі көптен қалыптасқан теңіз жағалауында қаншама халықтың
мекен-жайы, өндіріс орындары, халық шаруашылығының құрылыстары, ... ауыл ... ... ... ... ... ... су астында қалуы нағыз экологиялық апат емес пе? Бұл апаттан
жеңілірек құтылудың ... ... ... ... ... Каспий өңіріндегі экологиясы бүлінген жерлерден басқа мұнай мен газ
барлау, өндіру кездерінде топырақ қабаттары бұзылған, ластанған жерлерді ... ... ... ... ... туралы біраз сез. Бал-қаш көлінің су режимі
өзін оңтүстік пен ... ... Іле, ... ... т. ... және ... ... басталатын жеті өзенмен тікелей
байланысты. Сондықтан бұл алқапты халык көптен «Жетісу» алқабы деп атайды.
Ірі жеті өзенмен ... суын ... ... басқа да майда өзендер
толып жатыр. Дегенмең ... ... ... ... күре ...... Басын Қытайдан алатын бұл өзен - осы ... ең мол ... ... ... ... ... Л. С. Бергоны «табиғат таңғажайыбы» деген
болатын. Осындай шөлді ... ... ... бойы тұщы көлдің сақталуы
академикті таңғалдырған еді. Кейінірек бұл құпиялы оқиғаның кейбір ... ... ... ... ... өз ... ... мұздары мен
қарларынан алады. Жол-жөнекей көп тұздана қоймайды, бастауымен құятын көлге
дейінгі ара қашық ... ... ... барлық акваториясы түгелдей тұщы
емес екені анықталды. Оның ... ... ... ... ал ... ... - мол сулы Іле ... келіп құятын аймағы тұщы.
Ал 1960 жылдан бастап Іленің төменгі сағасын суармалы егіске, оның
ішінде суды көп қажет ... ... ... ... байланысты Балқаш
өнірінін, экологиясы нашарлай бастады. Іле суын ауыздықтап, Қапшағай су
коймасын ... ... ... ... ... ... сол ... шаруашылығына, ондатра, балық шаруашылығына өте үлкен зиян келтірді.
Балқаш көлінің деңгейі төмендеп, суы түздана бастады. ... арғы ... оның тұщы суын ... ... отырған республикамыздың ірі
өндіріс орталығы - кен-металлургия комбинатына, Балқаш қаласына кеп ... ... ... 1970 жылы ... суға толтырыла бастаған Қапшағай
су қоймасының жобалық көлемі 28 шаршы шақырым болатын, 1987 жылы, яғни ... ... ... су ... 2 м ... оның ... ... тұсындағы
түздылығы 2 еседей артты. Сөйтіп, Балқаш көлін жоғалтып алу ... ... ... ... ... ұран ... теледидар мен радиода
көтеріле бастады. Жүртшылықтың бүл ... ... ... жоқ. Сол ... ... ... ... деңгейін одан әрі төмендетпеу үшін біршама
игі істерді жүзеге асырды. ... су ... су ... ... ... ... ... сол 1987 жылғы деңгейде - 13,5 шаршы
шақырымда қалдыру. Екіншіден, бүдан әрі суды көп ... ... ... ... тоқтату. Оның орнына су аз жүмсалатын мал азықтық
шөптер егіп, мал шаруашы-лықты ... ... ... ... асыру нәтижесінде кел деңгейі орта есеппен 340,7 м ... Ал ... ... экологиялық жағдай одан әрі ... ... бұл ... ... экологиялың апат аймақтары туралы
қысқаша шолуымызда республикамыздағы барлық экологиялық мәселелерді
қамтыдық деп айта ... Тың ... ... ... ... ... жайында терістік аймақтардағы жерлерімізді егіншілікке
пайдалану бөлімінде сөз ... ... ... ... ... мемлекеті мен құқығының
негіздері», Алматы 2003 ж.
2. Оспанова Г.С., ... Г.Т., ... ... Экономика.
2002 ж.
3. Молдахметова Г.З., Ғазалиева А.М., Фазылова С.Д., ... ... 2002 ж.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"шығыс Қазақстан топырақтарына сипаттама"5 бет
Алматы облысы Көксу ауданы «Үйгентас» ЖШС топырақтары және оларды ауылшаруашылығында пайдалану55 бет
Атырау облысының мұнаймен ластанған топырақтарын мұнай тотықтырушы микроорганизмдер көмегімен тазалау30 бет
Каспий өңірінің экологиялық проблемалары.Жаңа Өзен кен орының топырақтарының мұнаймен ластануы19 бет
Техногенді бүлінген жерлердің жас топырақтарында өсімдіктердің қалыптасу үдерісі25 бет
Топырақ ресурстары. Қазақстан топырақтарын қорғау мәселесі13 бет
Шығыс Қазақстан облысының топырақтары9 бет
Шығыс Қазақстан топырақтары10 бет
Шөлейтті аймақ топырақтары, олардың жіктелуі және ауылшаруашылығында пайдалану12 бет
Қазақстан топырақтарының экологиясы74 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь