Сақтандыру саласындағы мемлекеттік басқару


КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4 . 7
1 Тарау Сақтавдыру саласывдағы мемлекеттік басқарудың мазмүны және функциялары
1.1. Қазақстан Республикасывда сақтавдыру қызметінің жүзеге асырылуы тарихы ... ... ... ..8 . 12
1.2. Сақтавдыру саласывда мемлекеттік басқаруды жүзеге асырушы орган . Қазакстан Республикасының Үлттық Банкісінің қүқықтық жағдайы ... ... ..13 . 21
2 Тарау Мемлекетімізде сақтавдыру қызметін мемлекеттік қүқықтық реттеудің түсінігі және нысандары 2.1. Қазақстан Республикасывдағы сақтавдыру
үйымдарының қүқықтық жағдайы ... ... ... ..22 . 36
2.2 Сақтандыру қызметін өкілетті органның
реттеуі ... ... ... ... ... ... ... .37 . 39
Қорытывды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40 . 42
Қолданылған әдебиеттер:
1. Нормативтік актілер ... ... ... ... ... ... ... ... .43 . 45
2. Арнайы әдебиеттер ... ...— ... ... ... ... ... ... ..46 . 47
Сақтандыру қоғамдық қатынастардың ежелгі
категорияларының бірі. Бүл түсініктің алғашқы мағынасы қорқыныш деген сөзбен байланысты. Мүлік иелері өзара өндірістік қатынастарға түсе отырып, олардың қауіпсіздігіне қобалжып, стихиялық апаттардан, тонаудан, басқа да қоғамдық өмірдің аяқ асты қауіптерінен олардың жоғалуы немесе жойылуынан қорыққан. Осыған байланысты, мүліктің мүдделі иелері бүл зияндар үшін бірлесіп жауап беру жолымен материалды зиянның орнын толтыру идеясы пайда болған.
Экономикасы дамыған мемлекеттерде сақтандыру экономиканың стратегиялық секторларының бірі болып табылады. Меншік иесіне мүлкіне зиян келген кезде және кірісін жоғалтқан кезде келген зиян орнын толтыруға кепіл бере отырып, адамды өмірде болуы мүмкін оқыс оқиғалардан сақтандыра отырып, ол қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық түрақтылықты қамтамасыз етеді.
Қазақстан казіргі кезде нарықтық экономикаға өтуді қамтамасыз ету міндеттерін шешу сатысында түр. Осыған байланысты ,мемлекетіміздің сақтандыру жүйесіне өз міндеттерін шешіп, мемлекеттің бағалылықтарын көбейту ісінде өз орнын табу керек.
Қазақстан Республикасында үлттық сақтандыру рыногының орнығуы және дамуы мәселелері жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға өтуімен байланысты.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 30 тамыздағы 1995 жылғы және оған 17 қазан 1998 жылғы өзгерістерімен толықтыруларымен.
2. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі, Жалпы бөлімі, 27 желтоқсан 1994 жылғы;
3. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің Ерекше бөлімі 1999 ж.;
4. Қазақстан Республикасының 18 желтоқсан 2000 жылғы «Сақтандыру қызметі туралы« Заңы;
5. Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының Үлттық Банкі туралы« 30 наурыз 1995 жылғы Заңы;
6. Қазақстан Республикасының Банктер және банкілік қызмет туралы 31 тамыз 1995 жылғы Заңы;
7. 27.11.2000 ж. Қазақстан Республикасының Президентінің жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының 2000-2002 жж. Сақтандыруды дамытудың мемлекеттік бағдарламасы.
8. Қазақстан Республикасының Үкіметінің Қазақстан Республикасының сақтандыру қызметін лицензиялау туралы 19.04.1996 жылғы қаулысы
9. Қазақстан Республикасының Үлттық Банкісінің 04.12.1998ж. қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының Үлттық Банкісінің сақтандыруды қадағалау Департаменті туралы ережесі;
43
10. Қазақстан Республикасының Үлттық Банкісінің «Сақтандыру үйымдарының өзіндік капиталын есептеу тәртібі туралы« 21.04.2000 ж. қаулысы;
11. Қазақстан Республикасының Үлттық Банкісінің «Сақтандыру резервтерін орналастыру тәртібі туралы« 25.12.1999ж. қаулысы;
12. Қазақстан Республикасының Үлттық Банкісінің «Сақтандыру үйымдарының сақтандыру операциялары және сақтандыру резервтері туралы мағлүматтарды беру тәртібі туралы« 15.11.1999 ж. қаулысы;
13. Қазақстан Республикасының Үлттық Банкісінің Басқармасының сақтандыру үйымдарының және қайта сақтандыру үйымдарының жарғылық және өзіндік капиталының төменгі мөлшерін бекіту туралы 20.04.2000 ж.қаулысы.
14. Қазақстан Республикасының Үлттық Банкісінің Басқармасының Сақтандыру үйымдарының басшы қызметкерлеріне тағайындалуға жататын кандидатураларға келісім беру тәртібі және өкілетті мемлекеттік органның квалификациялық комиссиясының өкілеттігі туралы 24.08.2000 жылғы қаулысы.
15. Қазақстан Республикасының Үлттық Банкісінің Басқармасының Сақтандыру үйымдарының басшы қызметкерлеріне тағайындалуға жататын кандидатураларға келісім беру тәртібі және өкілетті мемлекеттік органның квалификациялық комиссиясының өкілеттігі туралы 24.08.2000 жылғы қаулысы.
44
16. Қазақстан Республикасының Үлттық Банкісінің Басқармасының 31.03.2001 жылғы Сақтандыру брокерінің жарғылық капиталының төменгі мөлшерін бекіту туралы қаулысы.
17. Қазақстан Республикасының Үлттық Банкісінің «Сақтандыру резервтерін орналастыру тәртібі туралы« 25.12.1999ж. қаулысы;
18. Қазақстан Республикасының Үлттық Банкісінің 04.12.1998ж. қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының Үлттық Банкісінің сақтандыруды қадағалау Департаменті туралы ережесі;
19. Қазақстан Республикасының Үлттық Банкісінің Басқармасының Сақтандыру қызметін жүзеге асыруда оффттгорлық аймақ деп танылған аймақтардың тізімін бекіту туралы 20.04.2001 жылғы қаулысы.
45
20. Закон «О страховой деятельности» РК .18.12.2000г
21. «О налогах и других обязательных платежах бюджет (налоговый)». Алматы. Юрист.2006г
22. Қ.Р. Президентінің халыққа жолдауы «Ана мен бала өмірін сақтандыру». 27.03.2007ж. (Жарлығынан)
2. Арнайы әдебиеттер:
1. Александров А.А. Страхование, М., Приор — 1998 ж.
2. Алекринский А.Л., Архангельская Т.А., Асабина С.Н. Аудит страховых компаний. М.: Финстатинформ, 1995.
3. Алтынникова И. Формирование страховых резервов. М.: Агентство финансового маркетинга, 1995.
4. Балабанов И.Т. Риск - менеджмент. М.: Финиансы и статистика, 1996.
5. Балабанов И.Т., Степанов В.Н. Занимательное страхование. М.: Финансы и статистика, 1998.
6. Брагинский М.И. Договор страхования. М.:Статут, 2000.
7. Бурроу К. Основы страховой статистики. М.: АНКИЛ, 1996.
8. Галагузова Н.Ф. Реклама в страховании: Ключ к успеху. М.: Финансы, 1995.
9. Ефимов С.Л. Деловая практика страхового агента и брокера. М.: Страховой полис, ЮНИТИ, 1996.
10. Жуйриков К. Страхование: одна из платформ казахстанского "Барса". Алматы, РПГ Біз-Мы, 1998.
11. Журавлев Ю.М., Секерж И.Г. Страхование и перестрахование. М.: АНКИЛ, 1993.
12. Качаловская Э.Т., Левант Н.А. Справочное пособие по личному страхованию. М.: ЮКИС, 1993.
13. Лер О.Э. Страховой рынок Казахстана. Алматы, Қаржы-қаражат, 1996.
14. Лер О.Э. К цивилизованному страховому рынку. Алматы, Қаржы-қаражат, 1997.
46
15. Сагындыкова А.Н. Правовые основы медицинского страхования в РК. Алматы, Білім, 1996.
16. Страхование от А до Я. Книга для страхователей под ред. Л.И. Корчевской, К.Е. Гурвиной. М.: Инфра-М, 1996.
17. Сулейменов М.К., Басин Ю.Г. Гражданское право. Алматы, 2000.
18. Шахов В.В. Страхование. М.: Юнити, 2000.
19. Худяков А.И. Страховое право Республики Казахстан. Алматы, Жеті жарғы, 1997.
20. Фогельсон Ю.Б. Комментарий к страховому законодательству. М.: Юрист, 1999.
21. Петров Д.А. Страховое право. Знание, СИБИВОСОП, 2000,
22. Сухов В.А. Государственное регулирование финансовой устойчивости страховщиков. М.,1995 ж.
47
23.Халықаралық сақтандыру топтастырылуының ерекшеліктері жэне Қазақстандағы сақтандыру түрлері: жалпы сипаттамасы мен қүқықтық негіздері. Сман Б.Ө. Алматы -2000 ж.

Пән: Сақтандыру
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




РЕФЕРАТ
Бітіру жүмысымның тақырыбы Сақтандыру саласындағы мемлекеттік басқару.
Жүмысымда қолданылған негізгі терминдер: "сақтандырушы", "сақтанушы",
"сақтандыру брокері", "сақтандыру резерві", "Сақтандыруды қадағалау
Департаменті", "актуарий", "сақтандыру агенті", "сақтандыру операциясы",
"сақтандыру қызметін жүзеге асыруға лицензия", "сақтандыру төлемі",
"сақтандыру саласындағы басқару", "сақтандыруды қадағалау", "сақтандыру
қызметін реттеу", "сақтандырудың функциялары", т.б.
Бітіру жүмысым 2 тараудан, 4 параграфтан, кіріспеден, қорытындыдан
және қолданылған
әдебиеттерден, нормативтік актілерден түрады.
Нарықтық экономикаға өту шарттарында экономиканың қалыпты жүмыс істеуіне
бірден-бір әсерін тигізетін маңызды мәселе - сақтандыру. Сақтандыру арқылы
үлттың байлығын үлғайтып, инвестициялық мүмкіндіктерін көбейтуте болады.
Бүл тақырып қазіргі кездегі өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Сондықтан, өзімнің бітіру жүмысымды осы тақырыпқа арнағанды жөн көрдім.
2
М А 3 М ¥ Н Ы КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4 -
7
1 Тарау Сақтавдыру саласывдағы мемлекеттік
басқарудың мазмүны және функциялары
1.1. Қазақстан Республикасывда сақтавдыру қызметінің жүзеге асырылуы
тарихы ... ... ------8 - 12
1.2. Сақтавдыру саласывда мемлекеттік басқаруды жүзеге асырушы орган
- Қазакстан Республикасының Үлттық Банкісінің қүқықтық жағдайы ... ... ..13
- 21
2 Тарау Мемлекетімізде сақтавдыру қызметін мемлекеттік қүқықтық
реттеудің түсінігі және нысандары 2.1. Қазақстан Республикасывдағы
сақтавдыру
үйымдарының қүқықтық жағдайы ... ... ... .-22 - 36
2.2 Сақтандыру қызметін өкілетті органның
реттеуі ... ... ... ... ... ..- ... ..37 - 39
Қорытывды ... ... ... - ... ... ... . ... ... ... ... .--40 - 42
Қолданылған әдебиеттер:
1. Нормативтік актілер ... ... ... ... ... ... ... ... .43 - 45
2. Арнайы әдебиеттер ... ...— ... ... ... ... . ... ... .46 - 47
КІРІСПЕ
Сақтандыру қоғамдық қатынастардың ежелгі
категорияларының бірі. Бүл түсініктің алғашқы мағынасы қорқыныш деген
сөзбен байланысты. Мүлік иелері өзара өндірістік қатынастарға түсе отырып,
олардың қауіпсіздігіне қобалжып, стихиялық апаттардан, тонаудан, басқа да
қоғамдық өмірдің аяқ асты қауіптерінен олардың жоғалуы немесе жойылуынан
қорыққан. Осыған байланысты, мүліктің мүдделі иелері бүл зияндар үшін
бірлесіп жауап беру жолымен материалды зиянның орнын толтыру идеясы пайда
болған.
Экономикасы дамыған мемлекеттерде сақтандыру экономиканың стратегиялық
секторларының бірі болып табылады. Меншік иесіне мүлкіне зиян келген кезде
және кірісін жоғалтқан кезде келген зиян орнын толтыруға кепіл бере отырып,
адамды өмірде болуы мүмкін оқыс оқиғалардан сақтандыра отырып, ол қоғамдағы
әлеуметтік-экономикалық түрақтылықты қамтамасыз етеді.
Қазақстан казіргі кезде нарықтық экономикаға өтуді қамтамасыз ету
міндеттерін шешу сатысында түр. Осыған байланысты ,мемлекетіміздің
сақтандыру жүйесіне өз міндеттерін шешіп, мемлекеттің бағалылықтарын
көбейту ісінде өз орнын табу керек.
Қазақстан Республикасында үлттық сақтандыру рыногының орнығуы және дамуы
мәселелері жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға өтуімен байланысты.
Нарықтық экономикада өндірушілер және сатушылар,
түтынушылар және сатып алушылар, бәсекелестік шарттарында дербес, өздерінің
тәуекелдеріне сүйене отырып жүмыс жасайды. Олардың қаржылық болашағы аз
болжалынады. Сондықтан, сақтандыру тәуекел дөрежесінің азайтылуының негізгі
тәсілі болып табылады, ол үнемі дамып отырады және тәуекелді басқарудың
жаңа тәсілдері адамзаттың дамуымен өзгеріп отырады.
Қоғамдық санадағы өзгерістер сақтандыру нарығына көшу қажеттілігін
айқындады. Сақтандыру рыногының Қазақстандағы орнығуы басқа да қатынастар
сияқты әртүрлі қиыншылықтарменен, күрделі түрде жүзеге асырылуда. Бүл
мәселеге байланысты мемлекет тарапынан әртүрлі бағдарламалар жасалынып,
даму бағыттары анықталып, шаралар жүзеге асырылуда. Біртіндеп, сақтандыру
бизнесі экономикалық инфракүрылымда орнығып, бір қалыпқа келуде. Бірақ,
нарықтық рынокқа өтуде сақтандыру бизнесі әртүрлі кедергілерге, чиновниктер
тарапынан бюрократтық әрекеттерге, халық тарапынан немқүрайлылыққа
кездесуде. Ал бүл көріністердің экономиканың бүл секторының нығайуына кері
әсерін тигізетіні, сақтандыру үйымдарының қызметінің дамуына кедергі
келтіретіні белгілі.
Сақтандыру институтының нарықтық экономика шарттарындағы ерекше маңызы
келесідей факторлармен анықталады:
1. Сақтандыру ісі халықпенен үйымдардың әртүрлі мүдделерін қорғаудың
қосымша қүралы болып табылады. Кәзіргі уақытта әртүрлі табиғи және
техногендік апаттардың зиянын жоюға байланысты шығыстар мемлекетттік
бюджет есебінен жүзеге
асырылуда, ал бюджетте ақша қаражаттарының аздығы бәрімізге
белгілі;
2. Қазіргі кезде сақтандыру механизмін қолдану мемлекетте
кәсіпкерлік қызметтің қарқынды дамуын қамтамасыз етеді,
себебі кәсіпкерлер өздерінің кәсіпкерлік тәуекелдерін сақтандыру
үйымдарында сақтандырып қойып, сенімменен жүмыс жасайды.
Сақтандыру жүйесі республиканың экономикасының сенімді және түрақты түрде
дамуына септігін тигізуі қажет, халықтың әлеуметтік қорғалуының жоғарлауына
қосымша негіз жасалу қажет. Ол үшін бірінші кезекте сақтандыру қатынастарын
реттейтін заңцардың сапасын жетілдіру қажет, сондай — ақ сақтандыру
қызметіне қадағалау жүргізуді сапалы деңгейге көтеріп, сақтандыру
үйымдарының қызметінің түрақтылығын қамтамасыз ету қажет.
Бүгінгі танда Қазақстан Республикасының сақтандыру үйымдары көрсететін
қызметтің сапасы төмен деңгейде, ал олардың операцияларының түрлері
негізінен міндетті сақтандыру түрлері болып табылады. Сақтандыру
үйымдарының қаржылық қорының көлемінің аздығына байланысты олар үлкен заңды
түлғаларды сақтандыруды жүзеге асыра алмай отыр, сондықтан, сақтандыру
үйымдарын бір біріне қосып, капиталдарын біріктіріп, Ірі сақтандыру
үйымдарын қалыптастыру қажет деп ойлаймыз. Сондай-ақ, сақтандыру саласында
басқару мен бақылау жүргізуші өкілетті мемлекеттік органға сақтандыру
үйымдарының қызметтеріне байланысты мәселелер жөнінде заңдарға өзгерістер
мен толықтырулар енгізу туралы үсыныстар жасау қүқығын беру қажет.
6
Үлттың жадайын жақсартып, байлығын үлғайтуға мүмкіндік беретін және
инвестициалық потенциалды көбейтетін сақтандыру болып табылады. Бүл қазір
күрделі жағдайда басынан кешіріп отырған қазақстанның экономикасы үшін өте
маңызды. Сақтандыру рыногын дамыту үшін және оның дамыған рынокқа айналуы
үшін, біріншідін, оны реттеу қажет. Мемлекет сақтандыруды қадағалау жүмысын
жетілдіру арқылы бүл әрекетті жүзеге асыруда. Әлі де салық салу мәселесіне
байланысты, зандар базасына, сақтанушылардың мүдделерін қорғауға байланысты
көптеген шешілмеген мәселелер бар. Екіншіден, сақтандыру
үйымдарының қаржылық
мүмкіншіліктеріне байланысты, әсіресе төлемқабылеттілігін сақтау
жағдайларына көбірек көңіл бөлу қажет.
Мемлекеттік органдардың экономика саласындағы тиімді қызметтерін
үйымдастырудың маңызды шарты заңдар базасын жетілдіру болып табылады.
Мемлекеттік шешімдерді қабылдап қана қоймай, оларды дүрыс, уақытылы, сапалы
орындау қажет. Сақтандыру рыногын және сақтандыруды қадағалау жүйесін
қалыптастыру мүмкіндігінше қатар жүруі қажет .
7
1 Тарау Сақтандыру саласындағы мемлекеттік
басқарудың мазмүны және функциялары. 1.1. Қазақстан Республикасында
сақтандыру қызметінің жүзеге асырылуы тарихы.
Сақтандыру - бүл шаруашылық субьектілердің және азаматтардың төлеген
сақтандыру сыйақылары есебінен қалыптасқан ақша қорларынан белгілі бір
оқиғалар туған кезде, солардың мүдделерін қорғауға байланысты пайда болатын
қатынастар болып табылады.
Сақтандыру қызметі адамзат пайда болғаннан бастап, бір -бірінің арасындағы
қатынас қалыптасқаннан бастап пайда болған. Адамның өмірі мен денсаулығы,
адамның меншігіндегі мүліктің тағдыры сияқты сипаты жағынан әртүрлі оқыс
оқиғаларға тікелей байланысты болады. Ол оқиғалар ретінде — жер сілкінуі,
су тасқыны, өрт, бүршақ, қуаңшылық, соғыс, революция, эпидемия, эпизотия,
және сондай-ақ техниканың дамуына байланысты туындап отыратын әртүрлі
қауіптілік түрлері жатады.1
Алғашқы сақтандыру қоғамдары Англияда, Францияда, Италияда, Швецияда 17
ғасырдың аяғында пайда болды. 19 ғ. екінші жартысында бірнеше сақтандыру
қоғамдарынан түратын сақтандыру бірлестіктері пайда болды. Сонымен бірге
халық аралық сақтандыру қоғамдары да қүрылды. Бүл үйымдардың қүрылуы
нәтижесінде жаңа сақтандыру түрлері, нысандары, варианттары пайда болып
дамыды2.
1 Шахов В.В. Страхование . Москва , 2000 ж. Юнити, 6 бет.
2 Балабанов И.Т., Степанов В.Н. Занмательное стахование. М., 1998ж. 13 бет
8
Қазақстанда сақтандырудың орнығуы өте қиын түрде болды. Қазақстаннның
экономикасының және өндірісінің төмендігі сақтандырудың дамуына кедергі
келтірді. Сақтандыруды мемлекетімізде ендіру тек революциядан кейін жүзеге
асырылды. 1921 жылдан бастап X съезде қабылданған жаңа экономикалық саясат
жүргізіле бастады да, шаруашылық өмірде және экономикада нарықтық экономика
элементтері енгізіле бастады. Сақтандырудың үйымдастырылуының жаңа нысаны
Халық комиссариат Кеңесінің 1921 жылғы 6 қазандағы Мемлекеттік мүліктік
сақтандыру туралы декретімен пайда болды. Мемлекетте қаржылық жүйенің
бөлігі ретінде мемлекеттік сақтандыру енгізілді. Сақтандырудың бүкіл
қызметін басқару үшін ерекше орталық орган қүрылып, оның қүрамына
орталықтағы және жергілікті жерлердегі Халық шаруашылығын басқару органының
барлық бүрынғы сақтандыру бөлімдері бүкіл активтерімен, кредитімен,
қызметкерлерімен берілді. Жергілікті атқару органдарындағы қаржылық
бөлімдерде сақтандыру операцияларын жүргізе алатын төменгі сақтандыру
бөлімшелері қүрылды. 16 желтоқсан 1921 жылы Қаржылық халық комиссариаты
Мемлекеттік сақтандыруды үйымдастыру туралы Уақытша Инструкция қабылдады.
Осы ережеге сәйкес республикаңың қаржылық халық комиссариатында Мемлекеттік
сақтандырудың Бас басқармасы қүрылды, ол КССР терриориясындағы барлық
сақтандыру операцияларын басқарды. Ол кезде КСРО территориясы Орынбор,
Ақтөбе, Үрды, Орал, Қостанай, Петропавл, Семей губернияларынан түрған.
Қаржылық халық космиссариаты осы басқарманың қызметін басқарып, оған
басқару мақсатында түсіндірмелер және
9
тапсырмалар беріп, сақтандырудың негізгі ережелерін бекітіп, кірістер мен
шығыстарды және жылдық есепті бекітіп отырды.
03.02.1931 жылы СССР Орталық атқару комитетімен Халық комиссарлар Кеңесі
Мемлекеттік сақтандырудағы өзгерістер туралы қаулы қабылдап, мемлекеттік
сақтандыруға байланысты барлық жүмысты СССР қаржылық халық комиссариатына
береді. Осыдан кейін сақтандыру ісі өте нашарлай бастайды. Тек Үлы Отан
соғысынан кейін ғана сақтандыру ісін жандандыру қажеттілігін түсініп, СССР
Министрлер Советі 28.12.1948 жылы СССР Мемлекеттік сақтандыру Бас
басқармасы туралы Ереже қабылдайды да, СССР-дегі сақтандыру ісін
орталықтандырып, қолға ала бастайды. Бірақ, одақтас республикалар СССР
Қаржы министрлігінің қаулыларына ешқандай өзгерістер енгізе де, үсыныстар
жасайда да алмайтын болды. Тек 1950 жылдың ортасынан кейін ғана экономикада
өзгерістер болып, сақтандыру ісінде де жаңалықтар болды. 17.04.1958 жылы
СССР Мемлекеттік сақтандыру басқармасының жергілікті органдары одақтас
республикалардың Қаржы министрліктеріне беріледі.
Тағы бір сақтандыру саласы үшін маңызды оқиға 08.02.1977 жылғы СССР
Министрлер Советінің Мемлекеттік сақтандыруды одан ары дамыту туралы
қаулысымен жергілікті басқару органдарына - сақтандыруды барынша
жетілдіруде, материалды-техникалық базасын бекітуге, еңбекке қажетті
шаралар тудыруға, сәйкес маман иелерін дайындауға барынша Мемлекеттік
сақтандыру органдарына көмек көрсету жүктелді3.
3 Жуйриков К., Назарчук И. Страхование без прошлого и настоящего нет
будущего, Алматы, РИК, 1998. 216 стр.
10
1985 жылдан - қайта қүру басталған уақыттан бастап, одақтас республикалар
экономикалық өмірдің көптеген салаларында, соның ішінде, сақтандыру
саласында да өздерінің дербестіктеріне жетіп, тәуелсіз бола бастайды.
1991 жылғы 7 мамырдағы Казақ ССР-і Министрлер Кабинетінің қаулысымен
Мемлекеттік сақтандыру басқармасы Қаржы министрлігінен алынып, Мемлекеттік
коммерциалық компаниясы болып, міндетті және ерікті сақтандыру түрлерін,
басқа да заңдармен тыйым салынбаған қызметтермен айналыса бастайды. Ал
сақтандыру саласында қадағалауды жүзеге асырушы орган Қазақстан
Республикасының Қаржы министрлігінде 1998 жылдың 4 желтоқсанына дейін
болды. 1998 жылы желтоқсанда сақтандыру саласындағы реттеу мен қадағалау
Қаржы министрлігінен алынып, Үлттық Банктің қарамағына беріледі. Осы кезден
бастап, бүгінгі уақытқа дейін сақтандыру саласында қадағалау жүргізетін
Қазақстан Республикасының Үлттық Банкісінің жанындағы Сақтандыруды
қадағалау департаменті болып табылады.
Соныменен, сақтандыру саласында қазіргі кезде реттеді және басқаруды жүзеге
асыратын Қазақстан Республикасының Үлттық Банкі. Жалпы, ғалымдардың
пікірлерінше сақтандыру қызметін мемлекеттік реттеу келесіден көрінеді:
1. Мүліктік мүдделерді сақтандырумен қорғауға мемлекеттің тікелей
қатысуы;
2. Үлттық сақтандыру рыногын орнықтырумен қорғауды заңмен
қамтамасыз ету;
3. Сақтандыру қызметіне мемлекеттік қадағалау;
іі
4. Сақтандыру рыногындағы шынайы бәсекелестікті қорғау4.
Бүгінгі танда, сақтандыру саласындағы қатынастарды реттейтін
заңдарға:
- Сақтандыру қызметі туралы 18.12.2000 жылғы Қазақстан Республикасының
Заңы;
- Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі;
- Жекеленген сақтандыру түрлері туралы мамандандырылған нормативтік
актілер жатады. Бүл актілер бізде мемлекетіміздің жоғарғы басқару органы -
Қазақстан Республикасының Үкіметімен және сақтандыру саласындағы өкілетті
орган-Қазақстан Республикасының Үлттық Банкпен қабылданған.
1.2. Сақтавдыру саласында мемлекеттік басқаруды жүзеге асырушы орган -
Қазакстан Республикасының Үлттық Банкісінің қүқықтық жағдайы
Мемлекеттік сақтандыру Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігінің
қарамағынан 22.01.1998 жылы Министрлер Кабинетінің қаулысымен шығарылып,
дербес субъект ретінде танылды. Кейіннен бүл салада басқарумен бақылауды
жүзеге асыру Үлттық Банкке жүктелді. Содан бері бүл функциялар осы органның
қүзыретінде. Қазақстан Республикасының Үлттық Банкі Қазақстан
Республикасының Президентіне тікелей бағынатын орган. Бүл бағыныштылық
келесідей белгілерден көрінеді:
1. Үлттық Банктің қүқықтық жағдайын көрсетуші нормативтік акті —
Ережені Президент бекітеді;
2. Қазақстан Республикасының Үлттық Банкісінің төрағасын Президент
Парламентттің келісімімен тағайындайды, өзі босатады;
3. Төрағаның орынбасарларын Қазақстан Республикасының Президентінің өзі
төрағаның үсынысымен тағайындайды және босатады;
4. Ешбір .орган Қазақстан Республикасының Президентінің рүқсатынсыз
немесе келісімінсіз Үлттық банкітің қызметін тексере алмайды;
5. Қазақстан Республикасының Үлттық Банкі өзінің атқарған жүмысы жайлы
жылдық жоспарды Президентке тапсырады5.
5 ҚР Президентінің жарлығымен 11 тамыз 1999 жылы бекітілген ҚР Үлттық Банкі
туралы Ереже.
13
Сақтандыру - бүл шаруашылық субьектілердің және азаматтардың төлеген
сақтандыру сыйақылары есебінен қалыптасқан ақша қорларынан белгілі бір
оқиғалар туған кезде, солардың мүдделерін қорғауға байланысты пайда болатын
қатынастар болып табылады.
Сақтандыру қатынастары сақтандыру ісін үйымдастыру және жүзеге асыру
барысында пайда болатын қатынастар. Осыған байланысты
сақтандыру қатынастары
үйымдастырушылық қатынастар, және материалдық қатынастар деп екіге
бөлінеді. Сақтандыру операцияларын жүзеге асыруға байланысты қатынастар -
материалдық қатынастар болып табылады, ал сақтандыру үйымының ашылуына
рүқсат беру, сақтандыру операциясын жүзеге асыруға лицензия беру,
сақтандыру үйымының Әділет органдарында тіркелуі, мемлекетпен сақтандыру
қызметінің пруденциалдық нормативтер белгіленіп, реттелуі, сақтандыру
үйымдарына жаза шараларын қолдану мәселелеріне байланысты пайда болатын
қатынастар -үйымдастырушылық қатынастар болып
табылады.
Үйымдастырушылық қатынастар императивті, яғни бір жақты -өктем тәсілдермен
реттеледі, ал материалдық қатынастар диспозитивті тәсілдің көмегімен
реттеледі.
Сақтдндыру - бүл қоғам өмірінің маңызды саласы болып табылады, сол себепті
мемлекет бүл саланы ерекше көңіл білдірусіз қалдырмайды. Социализм кезінде
бүл түгелімен мемлекеттік қызмет болып табылады, ал қәзіргі уақытта болса
мемлекет тек сақтандыру қызметін мемлекеттік реттеп отырумен шектеледі.
Бірінші кезекте сақтандыру қатынастарына қатысушылардың жүріс-түрыс
ережелерін белгілеп отыратын
14
нормативтік қүқықтық актілер шығару жолымен жүзеге асырылады. Сақтандыруға
арналған қүқықтық нормалардың орындалуын қамтамасыз ету үшін мемлекет
сақтандыру саласындағы заңдылыққа қадағалау жүргізеді, ол үшін арнайы
мемлекеттік органдар қүрады.6
Сақтандыру саласында қадағалауды жүзеге асыруды үйымдастыруға байланысты
халықаралық тәжірибені жинақтай және жүйелей отырып, келесідей негізгі
модельдер бар екенін көруге болады:
1. мемлекеттік атқару билігінің дербес органы (Португалия,
Германия, Франция, Азербайджан);
2. ірірек мемлекеттік атқару билігі органының қүрылымдық бөлімі
ретіндегі қадағалау органы (Үлыбритания, Қазақстан, Украина, Россия);
3. сақтандыруды қадағалауды басқа да қадағалау функцияларын жүзеге
асырушы орган атқарады (Оңтүстік Африка мемлекеттері).
Сақтандыру саласындағы өкілетті мемлекеттік органның, яғни, Қазақстан
Республикасының Үлттық Банкісінің, сақтандыру үйымдарының қызметін реттеуде
келесідей функциялары бар:
1. сақтандыру үйымының ашылуына, олардың филиалдары мен
өкілдіктерінің ашылуына рүқсат беру;
2. сақтандыру үйымдарының қаржылық түрақтылығына талдау жасап, баға
беріп, тексеру;
3. сақтандыру рыногының реттелуінің қағидаларымен тәсілдерін
анықтайды;
6Худяков А.И. Страховое право РК Алматы, Жеті жарғы, 1997ж., 22 бет
15
4. олардың жарғылық және өзіндік капиталының төменгі мөлшерін
белгілеуді қоса алғанда басқа да орындалуға міндетті нормалармен лимиттерді
және пруденциалды нормативтерді белгілеу;
5. басшы қызметкерлеріне қойылатын талаптарды белгілеп, тағайындалуына
келісім беру;
6. сақтандыру резервтерінің қалыптастырылуы және пайдаланылуы
тәртібін белгілеу;
7. ерікті түрде қайта қүрылуға жөне жойылуға келісім беру;
8. оздері тікелей немесе аудиторлық үйымдар арқылы оларға тексеру
жүргізіп отыру;
9. өздерінің бақылау немесе қадағалау функцияларына байланысты қажетті
мағлүматтарды сүрату;
10. бухгалтерлік, статистикалық жөне басқа да есептердің тізімін,
нысандарын, мерзімдерін белгілеу;
11. сақтандыру операцияларын жүргізуге лицензия беру, оның күшін жою;
12. жойылатын сақтандыру үйымдарының жойылу процессіне бақылау жасау;
13. сақтандыру үйымдары, брокерлік үйымдар, актуарийлер және аудиторлар
үшін орындалуға міндетті нормативтік актілер шығарады;
14. басқа мемлекеттермен қарым-қатынасқа түсу;
15. қажетті жағдайларда жаза шараларын (айып, лицензисының күшін тоқтата
түру немесе жою, акцияларын мәжбүрлі түрде сатып алу) қолданады.
16. ассоциациялардащодақтардан сақтандыру рыногын
жағдайына байланысты экономикалық талдау жасауға,
статистикалық есептер үшін мәліметтер алу, т.б.
Сақтандыру қатынастарына қатысушы міндетті субьектілер сақтанушы мен
сақтандырушы болып табылады. Сақтанушы дегеніміз - өзін сақтандырумен
қорғаумен қамтамасыз ете отырып, сақтандырушымен сақтандыру шартын жасайтын
түлға. Сақтанушы ретінде жеке түлғалар және заңды түлғалар болады. Заңды
түлғалар коммерциялық немесе коммерциялық емес үйымдар болады, ал жеке
түлғалар ретінде Қазақстан Республикасының азаматтары, шет ел азаматтары
және азаматтығы жоқ түлғалар түседі. Жеке түлғалар сақтандыру
қатынастарында сақтанушы ретінде 18 жастан бастап қана бола алады, ал жасы
толмағандар үшін олардың атынан сақтандыру шарттарын ата — аналары,
қамқоршылары, қорғаншылары жасайды. 14 жасқа толмағандар үшін олардың
келісімі қажет емес, ал 14 жаспен 18 жас арасындағылар үшін олардың
келісімдері керек. Мүндай қатынастарда жасы толмағандар сақтандырылған
түлғалар болып табылады да, ата — аналары, қамқоршылары - сақтанушылар
болады.
Сақтанушы сақтандыру шартының бір тарабы болып табылады, сондықтан шарт
жасау үшін оның ерікті түрде көңіл білдіруі қажет. Сақтанушы қайтыс болған
кезде немесе жойылған кезде (егер заңды түлға болса) негізінен сақтандыру
шарты тоқтайды да оның қүқықтары мен міндеттері оның мүрагерлеріне көшеді.
Егер, сақтандыру шарты сақтандырылған түлғаның пайдасы есебіне жасалған
болса, онда сақтанушының қүқықтары мен міндеттері соған көшеді.
17
Сақтанушылар сақтандыру үйымдарындағы сақтандыру резервтеріне белгілі бір
сақтандыру сыйақыларын төлеп отырады да, шартта көрсетілген белгілі бір
сақтандыру оқиғалары болған кезде сәйкес төлем ақыларды алуға қүқылы.
Екінші сақтандыру ісіне қатысушы міндетті субьект бүл — сақтандыру қызметін
жүзеге асыру үшін қүрылған шаруашылық субьект. Ол сақтандыру қатынастарында
ерекше орын алады, себебі сақтандыру қатынасының пайда болуына негіз болған
мақсатқа жету - сақтандыру үйымының әрекеттеріне байланысты. Сақтандырушы
ретінде тек қана заңды түлға ғана бола алады. Олар Қазақстан
Республикасының заңдарымен көрсетілген нысанда қүрылады. Сақтандыру
үйымының қүқықтық статусы олардың ашылуына Қазақстан Республикасының Үлттық
Банкі берген рүқсатпен және Әділет Министрлігінде тіркелуімен жөне
сақтандыру операцияларын жүргізуге лицензиялармен анықталады.
Сақтандырылған түлға - бүл соған байланысты сақтандыруды жүзеге асыратын
түлға. Заңда өзгеше көзделмесе сақтандырылатын түлға сақтанушының өзі болып
табылады. Сондай-ақ сақтанушы өзінің емес, басқа біреудің өмірін, мүддесін,
мүлкін сақтандыруы мүмкін. Мүнда шарттағы сақтандыру оқиғасы сақтанушымен
емес, басқа біреумен байланысты болады.
Басқа адамды сақтандыру ерікті де, міндетті де болады. Міндетті де
—сақтанушы заң талаптарына сәйкес басқа біреуді сақтандырады, ал еріктіде
сақтандырушы өзі кімді сақтандыратынын анықтайды.
18
Басқа біреуді сақтандыру мүліктік немесе жеке болады. Жеке де - өмірі,
денсаулығы, енбек қабілеттілігі-сақтандыру объектісі болса, мүліктікте —
мүлкі сонымен байланысты мүддесі анықталады. Мүліктік сақтандыруда
сақтандырылған түлғаның мүлкін сақтауға байланысты мүддесі болуға тиісті.
Жауаптылық тәуекелін сақтандыруда және кәсіпкерлік тәуекелін сақтандыруда
тек сақтандырушының өзінің тәукелі ғана сақтандырылады, басқа біреу
сақтандырылмайды.7
Басқа біреуді ерікті сақтандыруда оның келісімі қажет, ал егер шарт жасалып
қойылған болса, ол бүзылуға немесе өзгертілуге тиісті. Ал міндетті де
сақтандырушының келісімі қажет емес. Мүліктік сақтандыруда - сақтанушы
сақтандырайын деп жатқан түлғаға оның мүлкін сақтандырмақ ойы туралы
хабарлауға тиісті. Егер сақтандырылған түлға сақтанушы болмаса, ол қайтыс
болған жағдайда — оны ауыстыру заңмен корсетілмеген жағдайда шарт
тоқтайды.8
Сақтандырылған адамның мүлкі сақтандырылған болса, ол қайтыс болған
жағдайда, оның қүқықтарымен міндеттері сақтанушының келісімімен оның
мүрагерлеріне өтеді, егер сақтанушы қарсы болса, немесе мүрагерлері қарсы
болса — онда щарт тоқтатылады.
Сақтандыру агенті және сақтандыру брокері де сақтандыру рыногына қатысушы
субъекті болып табылады9. Егер сақтандыру агенті тек сақтандыру үйымының
атынан ғана әрекет ете алса, брокер сақтандырушының да сақтанушының да
атынан әрекет ете алады және брокерге Үлттық Банктің лицензиясы керек
7 Фогельсон Ю.Б.коментарий к страховому законодательству. М., Юрист, 1999
ж. 110 бет.
8 ҚР Азаматтық кодексі , Ерекше бөлімі 1990 жыл
9 Александров А.А. Страхование , Москва, Приор, 1998 , 91 бет.
19
Сақтандыру брокеріне Үлттық Банктің Басқармасының 31 наурыз 2001 жылғы
қаулысымен жарғылық капиталының ең төменгі мөлшері болып 10 млн теңге
белгіленген10.
Өзінің атауында брокер "сақтандыру брокері" деген терминді қолдануы қажет.
"Үлттық", "орталық", "бюджеттік", "республикалық" деген сөздерді қолдануына
және бүрын сондай атпен тіркелген үйымның атын қолдануға тыйым салынады.
Келесі бір сақтандыру қатынасына қатысушы субъект — пайда көруші. Пайда
көруші-бүл шарт бойынша немесе міндетті сақтандыру турі бойынша сақтандыру
өтем ақысын алатын түлға. Пайда көруші ретінде заңды түлға немесе жеке
түлға болуы мүмкін. Ол жеке сақтандыру түрі бойынша да, мүліктік сақтандыру
түрі бойынша да анықталып, тағайындалады. Міндетті сақтандыруда пайда
көруші сол сақтандыру түрін реттейтін заңмен көрсетіледі, ал ерікті де
сақтанушы тағайындайды. Егер шартта немесе заңда өзгеше көрсетілмесе пайда
көруші сақтанушы болып табылады.
Кәсіпкерлік тәуекелді сақтандыру шарты бойынша сақтандырылған түлғада,
пайда көруші де тек сақтанушы болады. Актуарий — бүл сақтандыру рыногындағы
жаңа түлға. Ол сақтандыру шарттары бойынша міндеттемелердің экономикалық-
математикалық есептерін жүргізумен байланысты қызметті жүзеге асырушы жеке
түлға. Актуарий өзінің актуарлық қорытындысын сақтандыру үйымдарының
қаржылық түрақтылығын және төлемқабылеттілігінің қажетті деңгейін
қамтамасыз етіп отыру үшін, шарт бойынша міндеттемелерінің
10Қазақстан Республикасының Үлттық Банкісінің Басқармасының 31.03.2001
жылғы Сақтандыру брокерінің жарғылық капиталының төменгі мөлшерін бекіту
туралы қаулысы.
20
мөлшерін есептеп беру үшін береді. Актуарий жасаған актуарлық қорытынды
сақтандыру үйымдарымен орындалуға міндетті болып табылады.11 Актуарий өзі
жасаған қорытындысының бір данасын сақтандыру үйымына, бір данасын өкілетті
органға, яғни Үлттық Банктің Сақтандыруды қадағалау Департаментіне беріп,
бір данасын өзінде қалдырады. Актуарлық қызметпен де айналысу үшін өкілетті
органның сөйкес лицензиясы қажет.
Келесі бір сақтандыру қатынастарына қатысушы субьект -аудитор, немесе
аудиторлық үйым. Жыл сайын немесе қажетті жағдайларда Үлттық Банк
сақтандыру үйымының қаржылық жағдайын тексеріп отырады. Үлттық Банктің өзі
немесе ол аудиторларды тарту арқылы өзінің осы функциясын жүзеге
асырады.Сақтандыру үйымдарының қызметін, банктердікі сияқты, Үлттық Банктен
лицензия алған аудиторлық үйым (аудитор) тексереді. Аудиторларға лицензия
шексіз мерзімге беріледі, бірақ, қажетті жағдайларда, соған негіз болғанда,
Үлттық Банк лицензияның күшін жою мүмкін.
Заңменен сондай-ақ, сақтандырумен байланысты басқа да кәсіпкерлік түрлерін
жүзеге асырушылар — сақтандыру ісіне қатысушылар деп көрсетіледі, бірақ,
олардың қатарына кімдер жатқызылатынын ашып айтпайды. Оны соңғы уақытта
сақтандыру рыногының өзімен-өзі қалғанымен, болашақта бүл саланы дамыу
керектігімен, яғни жүйелі түрде дамуы үшін мүмкін деген шараларды қодданып,
қажетті субьектілерді қатысушы, сақтандыру ісіне ат салушы ретінде
қарастыру қажеттілігімен түсіндіруге болады.
11 ҚР Сақтандыру қызметі туралы Заңы 2001 ж. 54 б.
21
'
2 ТАРАУ Мемлекетімізде сақтандыру қызметін мемлекеттік қүқықтық реттеудің
түсінігі және нысандары. \х2Л. Қазақстан Республикасындағы сақтандыру
үйымдарының
қүқықтық жағдайы.
Сақтандыру рыногы — сатып алу - сату объектісі сақтандырумен қорғау болатын
экономикалық қатынастардың белгілі бір саласы, ерекше әлеуметтік-
экономикалық орта. Сақтандыру рыногының болуының міндетті шарты сақтандыру
қызметіне деген қоғамдық қажеттіліктердің болуы жөне осы қажеттіліктерді
қанағаттандыра алатын сақтандырушылардың болуы. Отандық экономиканың
жоспарлыдан нарықтыққа өтуі сақтандырушының экономикалық қатынастар
жүйесіндегі орнын, ролін өзгертіп, ерекше маңызын жоғарылатады.
Сақтандыру үйымы — сақтандыру қорының жүмыс істеуінің тарихи
анықталған қоғамдық нысаны. Сақтандыру
компанияларына техникалық-үйымдастырушылық бірлік және бөлек мүлкінің,
ресурстарының болып, экономикалық айналымда тәуелсіз болуы тән.
Экономикалық тәуелеіз сақтандыру үйымдары бір-бірімен қайта сақтандыру және
ортақ сақтандыру негізінде өз қатынастарын қалыптастырады12.
Нарықтық экономикада әрбір түлға өз қаражаттарын қалай жүмсайтындығын,
қандай бөлігін түтыну қажеттілігіне жүмсап, қандай бөлігін жинақтайтынын
өзі анықтайды. Адамға басқа адамдармен мәмілелер жасау бостандығы беріледі.
Сақтандыру рыногы осы ерекшеліктердің барлығын есепке ала отырып, жүмыс
істейді. Нарық экономика түсында үсыныспен сүраныс еркін анықталып, нақты
сақтанушыға қажет деген сақтандыру
12 Брагинский М.И. Длговор страхования Москва, Статут, 2000 , 29 бст
22
қызметтері жүзеге асырылады. Осының барлығын реттеп отыратын, қажетті
нормативтік актілерді шығарып, сақтандыру рыногына қатысушы субъектілердің
іс-әрекеттерін бірыңғай ретке келтіріп отыратын өкіоетті орган - Қазақстан
Республикасының Үлттық Банкі болып табылады.
Сақтанушы сияқты сақтандырушы да сақтандыру қатынастарының міндетті
субьектісі болып табылады. Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес
сақтандыру үнемі шартты нысанда болғандықтан, сақтандырушы үнемі сақтандыру
шартының тарабы ретінде танылады.
Сақтандырушы — сақтандыру оқиғасы нәтижесінде сақтандыру өтемақыларын төлеу
арқылы сақтанушының мүддесін қорғауды қамтамасыз ететін түлға болып
табылады. Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес, сақтандырушы ретінде
тек заңды түлға болып табылады. Нақтырақ болу үшін, сақтандырушы заңды
түлға ретінде Әділет органдарында тіркелген, яғни сақтандыру қызметін
жүзеге асырушы субьект ретінде тіркелген, яғни сақтандыру үйымы ретінде
ашылуға Қазақстан Республикасының Үлттық Баньсі берген рүқсаты бар үйым
болуы керек екенін айтып кетейін.
Соныменен, сақтандыру үйымының белгілері ретінде келесілерді
атауға болады:
Сақтандырушы тек заңды түлға болып табылады;
Сақтандыру қызметін жүзеге асыру үшін қүрылады
Сақтандыру үйымы ретінде тіркеледі;
Фирмалық атауында сақтандыру деген сөз болуы керек;
Сақтандыру қызметін жүзеге асыруға лицензиясы болуы керек;

23
Басқа кәсіпкерлік қызмет түрлерімен айналыспауы керек;
Олар мемлекет белгілеген талаптарға жауап беруі керек (Жарғылық
қорының төменгі мөлшері, сақтандыру резерві, т.б.);
Монополияға қарсы органның обьектісі болып табылады;
Шетелдік сақтандыру үйымдарына шектеулер қойылған.( олар тек
қайтасақтандыру қызметімен айналыса алады) ;
Сақтандыру қорларындағы қаражаттарды бюджетке алып қоюға жатпайды.
Бүгінгі таңда, Қазақстан Республикасының зандарына сәйкес, біздің
мемлекетімізде келесідей сақтандыру үйымдары жүмыс істей алады:
1 . Мемлекетік сақтандыру үйымы. Олар шаруашылық жүргізу қүқығындағы
мемлекеттік кәсіпорын нысанында, Қазақстан Республикасының Үкіметінің
шешімімен қүрылып, таратылады. Олар түгелімен , 100 процент Үкімет арқылы
мемлекеттің меншігінде болады. Ал егер, Үкімет үлесінің бөлігін сатып
бастаса, яғни жекешелендіріп бастаса, онда ондай сақтандыру үйымын
мемлекеттік қатысуы бар сақтандыру үйымы дейміз.
2 . Жеке меншіктегі ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік басқару
Тәуекелді басқару және сақтандыру
Мұнай саласындағы жобаларды басқару
Сақтандыру компанияларының инвес‬тициялық қызметтерің басқару
Қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттік құқықтық басқару тетігі
Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік басқару және бақылау
Қ.Р көлік саласындағы мемлекеттік басқару жүйесін бағалау
Мемлекеттік басқару
Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік басқару
Өсімдіктер карантині саласындағы мемлекеттік реттеу
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь