Цитология негіздері. Жасушаның химиялық құрылысы

Жасуша теориясы
Көмірсулар және липидтер
Нуклеин қышқылдары — ДНҚ
Рибонуклеин қышқылы РНҚ
Жасушаның құрылысы мен атқаратын қызметі.
Жасуша қабықшасының құрылысы мен атқаратын қызметі.
Цитоплазма және оның орғаноидтары. Эндоплазмалық тор, рибосома және информасома
Биосфера туралы ілім негіздері. Биосфера және жер ғаламшары биомассасының қасиеттері.
құрлық беті мен мұхит биомассасы
Цитология — жасуша туралы ғылым. Жасушаны зерттейтін ғылымды цитология деп атайды. (грекше. "цитос"— жасуша, "логос"— ғылым). Цитология ғылымы бір жасушалы, көп жасушалы ағалар жасушасының құрылысын, құрамын және қызметін зерттейді. Ал жасуша бүкіл тірі денелердің ең қарапайым құрылысын, қызметін және дамуын сипаттайды. Сондықтан да цитологияның зерттейтін құбылыстары мен заңдылықтары цитология, тәнтану, эмбриология, физиология, генетика, биохимия, молекулалық биология, және т.б. ғылым негіздерінің қалануына жол ашты.
Цитология бөлімі — цитохимия пәні жасушаның химиялык құрамының құрылысын, олардың түзілуін, жасушадағы таралуы мен белсенділігін және оның қызметінің өзгеруіне байланысты химиялық қосылыстардың өзгеріп отыруын зерттейді. Цитохимияның негізгі жетістіктерінің бірі — нуклеин қышқылдарының ақуыз молекуласын синтездеудегі генетикалық рөлін анықтау. Жасушаның белсенді қызметіне байланысты ақуыздың өзгеріске ұшырау себептерін және олардың зат айналымындағы рөлін зерттеу де цитохимияның үлесіне тиеді.
Бұдан біз цитология ғылымының көп саланы қамтитынын байқаймыз. Өзінің даму бағытында цитология тек биологиямен ғана емес, сонымен қатар медицина, ауылшаруашылык, химия, физика, математика және т. б. ғылымдармен де тығыз байланысты. Бұл ғылымдардың жетістіктері мен әдістері цитологиялық зерттеулерде кең көлемде қолданылады. Сондай-ақ цитологияның жетістіктері көптеген ғылымның негізін салуда маңызды рөл атқарады.
Ч. Дарвиннің эволюциялық теориясының жасалуы алдында ағзаның жасушалы құрылысты екендігі туралы өте маңызды жаңалық ашылған болатын. Осы ашылған жаналық органикалық дүние бірлігінің өте нанымды дәлелінің бірі болды. Осындай дәлелді өсімдіктер мен жануарлардың жасуша құрылымының ұқсастық-тарынан да көруге болады.
Жасуша теориясының ашылуы. Жасуша теориясы дегеніміз — тіршшіктің негізін құрайтын жасушалардың құрылымы, көоеюі және көпжасушалы агзаларды қалыптастырудагы қызметі туралы жинақталган үгым. Жасуша теориясының даму тарихы 300 созылды. Оны зерттеуде әр түрлі оптикалық әдістердің дамуы микроскоптың жетілдірілуіне негізделді. Алғашқы микроскопты XVII ғасырда агылшын физигі Роберт Гук (1635—1703 ж. ) жасаған. Ол микроскоппен 1662 жылдан бастап түрлі объектілерді: тыгын шұрықтарын (пораларын), кымыздық, қамыс және басқалардын ішкі қуыстарын көрді.
Гуктің микроскопы қаралатын затты жүз еседен астам ғана үлкейтіп көрсететін болған. Роберт Гук есімдіктерді микроскоп аркылы қарап отырып, олардың ұлпаларынан ара ұясы тәрізденген құрылысты тапқан. Ол осы ұяларды грек сөзімен "целлюлла" — 'жасуша" деп атады. Бұл жерде Р. Гук тіршілігін жойған жасушалардың ұяшығын ғана көрген еді.
XVII ғасырдың 70-жылдарынан бастап голландық Антони Ван Левенгук объектіні үш есе үлкейтетін микроскоп жасап, оның көмегімен судагы бір жасушалы ағза — кірпікшелікке бісшені тұңғыш рет көрді.
Тірі жасушаны алғаш рет 1839 жылы чех ғалымы Ян Пуркинье керген еді. Ол жасушаның ішіндегі сұйықты протоплазма немесе алғашкы плазма деп атады. Қазір протоплазма тек тарихи дерек ретінде ғана пайдаланылады, оны ғылыми тілде цитоплазма дейді. Протоплазма дегеніміз — жасуша ішіндегі сұйықтық пен ядро.
        
        ЦИТОЛОГИЯ НЕГІЗДЕРІ. ЖАСУШАНЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫСЫ
ЖАСУША ТЕОРИЯСЫ
Цитология — жасуша туралы ғылым. Жасушаны зерттейтін ғылымды цитология
деп атайды. (грекше. "цитос"— жасуша, "логос"— ғылым). Цитология ... ... көп ... ... ... ... ... және қызметін
зерттейді. Ал жасуша бүкіл тірі денелердің ең қарапайым құрылысын, қызметін
және ... ... ... да цитологияның зерттейтін құбылыстары
мен заңдылықтары цитология, тәнтану, эмбриология, ... ... ... ... және т.б. ... ... ... жол
ашты.
Цитология бөлімі — цитохимия пәні жасушаның химиялык ... ... ... ... таралуы мен белсенділігін және оның
қызметінің өзгеруіне байланысты химиялық қосылыстардың өзгеріп отыруын
зерттейді. ... ... ... бірі — ... ақуыз молекуласын синтездеудегі генетикалық рөлін анықтау.
Жасушаның белсенді қызметіне ... ... ... ұшырау
себептерін және олардың зат айналымындағы ... ... де ... ... біз ... ... көп ... қамтитынын байқаймыз. Өзінің
даму бағытында цитология тек биологиямен ғана емес, сонымен қатар медицина,
ауылшаруашылык, химия, физика, математика және т. б. ... де ... Бұл ... жетістіктері мен әдістері цитологиялық
зерттеулерде кең ... ... ... цитологияның жетістіктері
көптеген ғылымның негізін салуда маңызды рөл ... ... ... ... ... алдында ағзаның жасушалы
құрылысты екендігі туралы өте маңызды жаңалық ашылған ... Осы ... ... дүние бірлігінің өте нанымды ... бірі ... ... ... мен ... жасуша құрылымының ұқсастық-
тарынан да көруге болады.
Жасуша теориясының ашылуы. Жасуша теориясы ...... ... ... ... көоеюі және көпжасушалы агзаларды
қалыптастырудагы қызметі туралы жинақталган үгым. Жасуша теориясының ... 300 ... Оны ... әр түрлі оптикалық әдістердің ... ... ... Алғашқы микроскопты XVII ғасырда
агылшын физигі Роберт Гук ... ж. ) ... Ол ... ... ... ... объектілерді: тыгын шұрықтарын (пораларын), кымыздық,
қамыс және басқалардын ішкі ... ... ... ... затты жүз еседен астам ғана үлкейтіп
көрсететін болған. Роберт Гук есімдіктерді микроскоп ... ... ... ұлпаларынан ара ұясы тәрізденген құрылысты тапқан. Ол осы ... ... ... — 'жасуша" деп атады. Бұл жерде Р. ... ... ... ... ғана ... еді.
XVII ғасырдың 70-жылдарынан бастап голландық Антони Ван Левенгук
объектіні үш есе ... ... ... оның ... судагы бір
жасушалы ағза — кірпікшелікке бісшені тұңғыш рет ... ... ... рет 1839 жылы чех ... Ян ... ... еді.
Ол жасушаның ішіндегі сұйықты протоплазма немесе алғашкы плазма деп ... ... тек ... ... ... ғана ... оны ... цитоплазма дейді. Протоплазма дегеніміз — жасуша ішіндегі ... ... ... ... ... ... бөлігі — ядроны ашты. XIX
ғасырдың басында жануарлар мен өсімдіктердің жасушалары кеңінен зерттеліп,
олардан алынған маглүматтар 1838—39 жж. ботаник ... ... мен ... ... ... ... ... ортақ қорытынды жасауга
мүмкіндік берді. ... ... ... ... мен ... ... өте ұқсас және тіршіліктің дербес иесі екендігі,
тірі ... ең үсақ ... ... ... ... ... туралы ғылымга дұрыс түсінік берді. Осыдан ... ... үшін ... ... және ... зерттеле бастады. Мәселен,
1858 жылы Рудольф ... ... ... ... ... ... ... болатынын анықтады. Карл Бэр сүтқоректілердің жұмыртқа ... көп ... ... бір ... ... және аталық
сперматозоид пен аналық жұмыртқа қосылғанда, зигота ... ... ... бұл ... жасушалардың ағза дамуындагы маңызын дәлелдеді. Тірі
ағзалар жасушаларының химиялық құрамы мен зат ... ... ... ... дамытып, барлык органикалық әлемнің шығу тегі мен
эволюциялық даму-ынын бірыңғай екенін ... ... ... теориясының негізгі қағидалары төмендегідей: 1) жасуша
— барлық тірі ағзалардың ең кіші ... ... 2) әр ... ... құрылысы, химиялық құрамы, зат алмасуы және негізгі тіршілік
әрекеттері ұқсас; 3) жасушалар бастапқы ... ... ... ... болады. Атқаратын қызметі мен құрылысына қарай ... ... ... ... келеді
Ағзалар жасушаларынын құрылысына карай екі топқа бөлінеді. Оның ... ... өте ... болып келетін бакте-риялар мен көк-жасыл
балдырлар жатады. Олардың ... ... ... ... ... деп ... ... екінші тобында ядро және арнаулы қызмет
атқаратын органоидтары болады. Мұндай ағзаларды эукариоттар деп атайды.
Эукариоттарға бір ... ... ... ... ... ... ... және сүтқоректі хайуанаттар, т. б. жатады.
Ал вирустар — тіршіліктің жасушасыз ерекше пішіні. ... ... ... ... ... тірі ағзалар құрылымының бірлігі екенін,
жануарлар мен есімдіктер жасушаларының өзара ұксас екенін толық дәлелдейді.
Бұл ұқсастық бүкіл тірі ағзалардың шығу ... бір ... ... ... ... ... ... тұрғыдан түсіндіруге, ағзалар
арасындағы эволюциялык байланысты ашуга негіз болды.
Микроскоп. Жасушалардың мембранасына, ядросына және ... ... ... мен ... жарық немесе электрондық
микроскоп арқылы көруге болады. Жарык ... ... ... ... 100 — 3000 есеге дейін үлкейтіп көрсетеді, ал
жетілдірілген ... ... ... ... экранға түсіргенде
оны 100 мың есеге дейін үлкейтуге болады.
Жарық арқылы көрсететін микроскоп. ... ... ... ... нм ... ... ал ... сәулені
пайдаланып, оның үлкейту мүмкіндігін 130—140 нм-ге дейін ... ... ... ... тән түске бояғанда микроскоп арқылы жаксы,
анық ... ... ... ... ... құрылысын
молекулалық деңгейде зерттеудің жаңа дәуірін бастады.
Электрондық микроскопта жарықтың орнына тез ... ... ... ... ... ... микроскоптағы шыны линзалары
электромагнит өрістерімен алмастырылған. Өте тез ... ... ... затқа шогырланып, одан кейін оны экранда бейнелейді. Осы
әдіспен экрандағы ... ... ... ... түсіріп алуға болады.
Электрондық микроскоппен зерттелетін ... ... ... ... ... саласы — биохимия жасушаның ... ... ... ... үшін ... деп ... ... құралды
пайдаланады. Ол өте жылдам (минутына ... ... ... ... ... ... бөліктерін бір-бірінен беліп алады, себебі
оның бөліктерінің ... әр ... ... ... аса ... мен ... зерттеу тек ... ... ... мен ... ... ... ғана ... екені өзінен-өзі түсінікті. Жасуша теориясы
негізінің қалануы және жетілдірілген техникалык құралдардың ... ... мен ... ... ... ... ... кең
жол ашты.
Тіршілік иелерінің химиялық құрылысы. Жасушадағы бейорганикалық және
органикалық заттар.
Жасушаның атомдық және ... ... ... кездесетін 92 химиялық
элементтің 24-і ағза жасушаларының құрамында болады. Олар ... ... үш ... бөлінеді: 1. Органикалық қосылыстардың құрамына
кіретін негізгі элементтер. Олардың ... ... ... 99%; 2. Ион
түрінде кездесетін элементтер. Олардың жасушадағы жалпы ... ... 3. ... өте аз ... ... (0,01 % - тен ... ... кездесетін элементтер 1- кестеде берілген.
Осы кестеде берілген элементтердің құрамы барлық жануарлар жасушасында
бірдей болады, ал өсімдіктер мен ұсақ ағза ... ... ... ... ... зат ... ... маңызы соншалық,
егер микроэлементтер жетіспесе, ағза ауруға ұшырайды. ... ... ... 0,01 % болуы қажет. Егер тағамның құрамында иод ... ... өсуі ... Егер ... ... ... ... мал жаппай ауруга ұшырайды. ... ... ... тірі ағзалардагы үлесі жер ... ... ... оны ... ... ... ... ағза жасушасында (клеткасында) кездесетін сутегі, ... және ... ... 99% -ке ... жетеді. Осылардың үшеуінің
(сутегі, көміртегі, азот) жер бетіндегі ... ... ... ... ... ... ... он элементтің сегізі теңіз ... ... ... ... ... ... Оттегі, сутегі, көміртегі және азоты бар химиялық қосылыстардан
тірі материяның негізі қаланған. 2. ... тірі ... ... негізіңде теңіз суында пайда ... ... ... ... ... күрделі және әрқилы болады. Кейбір
қосылыстар, мысалы, су және ... ... өлі ... да ... ... ... ... ли-пид, ақуыз (протеин) және нуклеин
қышқылдары, т. б. тек тірі жасушаларға ғана тән, ... ... ... ... ... химиялық қосылыстардың ішінде су бірінші орын алады.
Жасуша салмағының 75%-ке жуығы судан ... оның ... жас ...
95%, ескі жасушада 60% шамасында кездеседі. Тірі ағзадағы судың қасиеттері
оның молекуласының құрылымына байланысты. Судың ... бір ... екі атом ... ... ... ... құрайды. Су молекуласы
кеңістікте иіліп, бұрыш жасай орналаскан. Ортадағы оттегі ... ... ... ... ... ... ... электрондарын
күшті тартатындығын суреттен айкын көруге болады. Су ... ... ... зат ... ... жетілдіруде маңызды рөл
атқарады, оны мына ... ... ... ... Су ... (когезия) және басқа заттармен (адгезия) қосылуга икемді
келеді. Су молекулаларының ... ... ... ... ... ... арқылы
қосылуына негізделген. Судың полярлы молекулалары электр заряды келген
заттармен ... ... Оның ... ... өзі ... (өте ұсақ түтікшелер арқы. ағуымен) түсіндіріледі. Мысалы су
кішкене түтікшелер арқылы ағаштың ... ... ... көтеріледі.
2. Су — еріткіш. Баска сұйықтармен салыстырғанда заттар суда жақсы
ериді. Мүны тірі ... зат ... ... ... зор. ... ... суда ерімейді немесе өте нашар ериді. Ондай
косылыстар мен судың ... ... ... қалыптасады, мүны күнделікті
түрмыстан — ... май мен ... ... ... ... көруге болады.
3. Судың жылуды өткізгіштік қасиеті жогары болады. Жылу ... ол ... ... ... ... ... ... Тірі ағзада жүріп
жатқан химиялык реакциялардың нәтижесінде бөлінетін жылудың белгілі бір
мөлшері ... бір ... ... ... айналу заңдылыгын еске
түсіріңдер) денедегі су ... ... ... және ... ортаға
шығарылып отырады.
4. Су жоғары температурада қайнайды. Судың ... ... ... жер ... ... ... кетуі және сутектік
байланыстың үзілуі өте сирек кездеседі, ал ... өзі тірі ... ... етуін камтамасыз етеді.
5. Судың булануынан дене салқындайды. Судың булануына көп ... оның осы ... ... тірі ағза ... ... ... адам мен ... денесінің салқындауы терлеу
(булану) арқылы жүзеге асады.
6. Судық қату ... ... Егер ... кристалдары тірі
ағзалардын ұлпаларында пайда болса, онда олар тіршілігін ... ... ... ... ... ... ... жануарларда мұз кристалдарының пайда
болуына жол бермейтін табиғи антифриздер ... Ал ... ... ... ... ... олардын тіршілігінің сергек
болуын камтамасыз етеді.
Сонымен, тірі ағзалардың тіршілігінде судың биологиялық маңызы өте ... ... суда ... ... ... немесе диссоциацияланады.
Суда диссоциацияланған заттар катиондар және ... ... ... ... ... ... химия пәнінен аласындар.
Тұздар. Жасушадағы ерітінді күйіндегі минералды тұздар аниондар мен
катиоңдарға диссоциацияланып, ондағы химиялык ... ... ... ... ... деңгейде ұстап тұруға мүмкіндік береді. Катиондар
ішіндегі ең ... К+, Na+, Са2+, Mg2+. ... және оның ... ... ... ... бірдей емес. Мысалы, тірі
жасушадагы калий ионының каныкпасы едәуір жоғары, ал ... ионы өте ... ... ... ... мысалы, қан плазмасында, теңіз
суында калий ионы аз да, ... ионы көп. ... ... ... ... ... өткізу қасиетіне тікелей байланысты
бола отырып, жасушаның тіршілігі барысында тұрақтылық ... ... ... ... бұл ... та тез арада теңеседі. Жасуша мен
ағналадағы орта иондарының әр түрлі қанықпасының болуы ағза тіршілігі ... ... ... жасушаға сыртқы ортадан судың енуі, сол сияқты
өсімдіктердің тамыр жүйесі арқылы топырақтан суды ... — осы ... ... ... жеке ... ... Fe, Р, Mg, Co, Zn ... нуклеин
қышқылдарының түзілуін, гемоглобиннің, т. б. тіршілікке қажетті ақуыздың
синтезделуін тоқтатып, ағзаны ... ... ... Жасушаның
тіршілігі үшін НРО2-4, Н2 Р04-, СГ-, НСО- з ... да ... зор. ... ... ... ... ... барысында қышқылдар мен
сілтілер үздіксіз түзіліп тұруына қарамастан, қалыпты жағдайда жасуша
реакциясы ... ... ... ... Олай ... бүл ... рН түрақтылығын анықтайды. Бейорганикалық заттар әр ... түзе ... ... ... ... де, қатты заттар күйінде
де кездеседі. Мысалы, азот қосылыстары ақуыздың, амин кышқылдарының және
нуклеин ... мен ... ... кіреді. Фосфор қосылыстары
жасушадағы барлық жарғақша (мембрана) құрамдарына, нуклеин қышқылдары ... ... ... ... ... ... ... құрамына еніп, оның үю ... ... ... ... ... т. б. ... ... Жасушаның құрамында
бейорганикалық заттармен қоса негізгі органикалық заттар молекуласының
болуы шарт.
КӨМІРСУЛАР ЖӘНЕ ЛИПИДТЕР
Жасушаның ... ... Тірі ... ... өлі табиғатта
кездесетін көптеген органикалық ... ... ... ... ... ақуыздар, нуклеин қышқылдары және т. б. органикалык
қосылыстар ... ... ... ...... ... онық қосылыстары кіретін, сондай-ак. ауада және оттегінде жана
алатын заттар.
Тірі жасушадағы органикалык заттардың барлығы ... ... ... ... ... ... оларды мономерлер деп
атайды. Егер "А" әрпі бар мономер болса, онда мынадай тізбектен: А-А-А-А-А-
А-А... А ... ... яғни ... ... биополимер
молекуласы түзіледі. Ондай полимерлерге: крахмал, ... ... ... ... ... т. б. ... ... Су және ондагы еритін әр түрлі тұздар ... ... ... ортасы болып табылады. Тіршіліктің өзі — құрамында
негізгі элемент көміртегі болатын көптеген ірі ... ... ... Ертеде мұндай молекулалар тек тірі ағзаларда ғана
түзіледі деп ... ... ... ... деп атаған. Тек
көміртегінің кейбір ... ... ... (IV) ... ... және оның тұздары, т. б. бейорганикалық қосылыстарға жатады.
Еңді осы ... ... ... ... көміртегі атомдарының
өзара байланысына назар аударайык. Әрбір кеміртегі атомы төрт ... ... ... косылып, ұзын тізбектер тұзумен ... ... ... де ... жағдайда көміртегі атомдары өзара сакина тәрізденіп қосылады ... ... ... бақшадағы топырақтын құрамын құнарландыратын бактерия
жасушасындағы биокатализатор — ақуыз болып табылады. Ең алдымен, ... ... ... Ол — ... ағзамыз үшін қуат көзі, ал денсаулық ақуыздың
мөлшеріне тікелей байланысты. Ақуыздың тамақ құрамында ... әр ... ... ... ... үшін ... ... керек. Құрамында аса
құнды аминқышқылдары болатын ақуыздар ... ... деп ... ... бәрі адам денесінде синтезделмейді, оларды дайын күйінде
өсімдік және жануартекті азық-түліктерден ... ... ... ... ... ... болады:
1. Жасушадағы әр түрлі химиялық ... ...... ... ... ... әрекеттерді реттеуге қатысатьш ... ... ... ... ... ... ... Сапасы жогары қоректік түрі.
5. Улы қасиеті бар — токсиндер.
6. Заттың тасымалдануын ... ... ... ... іске ... ... ДНҚ-ның "әкімшілік" кызметін реттейтін және вирус қабықшасын құрайтын
түрлері болады.
Демек, тірщіліктің тірегі - ... ... ... ... ... дәлел бола алады.
НУКЛЕИН ҚЫШҚЫЛДАРЫ — ДНҚ
Акуыз молекуласы сияқты, ДНҚ молекуласы да биологиялық полимер. ДНҚ-
ның молекулалық ... 10 млн ... ... ... ... ... 50—100 ... дейін жетеді. ДНҚ полимерінің
мономерлерінің рөлін комплементтік ... ... ... кейін бірі
орналасатын нуклеотидтер атқарады.
Нуклеин қышқылдары ең алғаш жасушанын ядросынан табылды, ол латынша
"нуклеус"— ядро ... ... ... Сондыктан нуклеин қышқылдары деп
аталған.
Нуклеин қышқылдарының екі түрі бар: ... "ДНҚ" ... ... ... ... саны және қасиеттері. ДНҚ-ның құрылымын зерттеген
көптеген тәжірибелердің нәтижесінде, ... ... ... мәліметтер белгілі болды:
1) ДНҚ 4 нуклеотидтен (аденин, гуанин, цитозин, тимин) тұрады 6. Олардың
алдыңгы ... екі, ал ... бір ... ... Әр нуклеотид
бесбұрышты қантпен коваленттік байланыс арқылы қосылған фосфат тобы ... ... ... ... ... бір-бірімен қант және фосфор тобымен ковалентті байланыс
арқылы қосылған. Осы фосфор тобы мен ... ... ... ұзын
шиыршықты молекуланы қант-фосфорлы тұлғасы дейді.
3) Э. Чаргафф анықтаган ДНҚ-ның барлық молекуласындағы адениннің ... ... (Т) ... ал ... (Г) цитозинмен (Ц) тең; оны қысқаша
былай белгілейді — А=Т, Г=Ц ... мен ... екі ... ... ... мен ... үш ... байсаныс арқылы қосылыс түгіледі.
4) ДНҚ-ның молекуласы шиыршық (оралма) болып оралған. Оның негіздері
шиыршыққа тік ... ... Оны ең ... Р. ... ... ... ... Рентгенограмманың көмегімен қант-фосфорлы
тұлғаның шиыршықтың сыртқы жағында, ал негізі іште ... және ... ... он ... ... анықталды.
Р. Франклин ашқан деректердің ДНҚ-ның құрамын анықтауда ... зор ... екі ... ... ... ... ... қанша жіпшеден тұрады
және олар қалай байланысқан? Бұл сұрақтың жауабына негіз болған 1953 жылы
Ж. ... мен Ф. Крик ... ... ... еді. Олар ... ... молекуласы екі жіпшеден немесе тізбектен түратындығын 9-суреттен байқау
қиын емес. Бұл ... ... ... осы тізбектердің кант-фосфатты
тұлғасы тұрады да, ал ... ... ... ... ... ... негізден тұрса, олардың біреуі екі, ал екіншісі бір сақинадан тұрады.
Енді ДНҚ-ның қосарлы ... ... ... қарастырайық. 8-
суретте ДНҚ-ның қосарлы сақинасынын шағын бөлігі бейнеленген. Мұнда ... ... ... ... ... ... негіздерімен сутектік
байланыс аркылы әзара жакын орналасқан.
Сутектік байланыстың түзілуінің өзі азотты негіздердін, ете ... ... деп ... ... ... ... бір заңдылықка бағынады, aтап айтқанда;
бір тізбекте А орналасса, екінші тізбекте оның ... Т ... А-ға Т ... ал Г-ге Ц комплементті болып ... ... ... сай ... нәтижесінде,
біріншіден, қосарлы сакинаның бүкіл ... ... ... ... ... ... екіншіден, қарама-қарсы орналасқан негіздердің
арасы сутектік байланыстар арқылы қосылады. Мәселен Г мен Ц үш ... ал А мен Т ... екі ... ... ... Неғұрлым
сутектік байланыс көп болса ДНҚ жіпшелері берік ... және оның ... ... ... ... ... келе, Ж. Уотсон мен Ф. Крик ашқан ДНҚ молекуласы құрылымының
дұрыстығы эксперимент жүзінде толық дәлелденіп, ... ... ... ... зор ... тигізді.
ДНҚ-ның екі еселенуі. Жасуша бөлінер алдында ДНҚ екі еселенеді, яғни
жаңа жасушадағы генетикалық ... ... ... ... Қос ... ... болғандықтан, кез келген жұп өзінің қарсы (екінші) жағының
қалыптасуына ақпарат ... ... бір ... А — Т — А — Г — Ц — ... оның қарсысында Т — А — Т — Ц — Г — Т. Олар ... ... ... ... ... екі ... ... 1958 ж.
М. Н. Мейсельсон мен Ф. Сталь дәлелдеді. Алғашқыда олар үш түрлі болжам
ұсынды:
1. ... екі ... Жаңа ... ... пайда болу үшін
алдыңғы ДНҚ-ның қос ... ... ... ... ... Жаңа ... бұрынғы ДНҚ-ның молекуласын алса, ал екіншісі жаңадан синтезделген
молекуласын алады.
2. ... ... екі ... Азотты негіздер арасындағы әлсіз
сутектік байланыстары үзілген соң ... ... ... ... ... ... ... сияқты екі жаққа кетеді. Бөлінген әрбір тізбек
болашакта пайда болатын тізбекке қалып қызметін атқарады. "Жаңа" және ... ... ... ... қосылады. Яғни жаңа жасушада "жаңа"
және "ескі" тізбектерден тұратын ДНҚ молекулалары түзіледі.
3. ... екі ... ДНҚ ... бөлшектерге ыдырап, жаңадан пайда
болатын қос тізбектің негізін қалайды. Одан кейін ДНҚ ... ... ... ... аударарлық және қарапайым тәжірибелердің көмегімен екінші
болжамның дұрыс екені дәлелденді. Мейсельсон мен ... ... ... ... ... ... ... үшін, азоттың екі изотопын (N14 кәдімгі
азот және N15 ... ... ... бар ауыр ... ... бактерияларды арнайы қоректік ... ... ... жасалган тәжірибенің нәтижесінде ДНҚ-ның жартылай кертартпа
жолымен екі еселенетінін дәлелдеді.
ДНҚ-ның осы ... екі ... ... ... ... екі ... үшін оның қос тізбегі ыдырайды.
Оның ыдырауына арнаулы ... ... Қос ... ... ... ... ... үзілуінің нәтижесінде жүзеге
асады. Сутектік ... ... ДНҚ ... бір ... ... ұшында аяқталады 10. ДНҚ ... ... ... ... сол ... ... ... ... ... ... ДНҚ
молекуласының екі еселенуі немесе редупликациялануы Уотсон мен Криктің
болжамына ... ... ... ... ғалымдар
дәлелдеді. Биохимиктер ДҢҚ редупликатына катысатын ерекше ферменттер бөліп
алды. Бұл ферментті ДНҚ ... деп ... Осы ... ... ... ... Артур Корнберг Нобель сыйлығының лауреаты атанды.
1968 жылы жапон ғалымы Р. Оказакидің зерттеулерінде жаңа жіпшелердің
(тізбектердің) ... ... ... реттелетіні дәлелденді.
Синтезделген ДНҚ молекуласының үзінділерін ... ... деп ... Ол
үзінділерден қалайша бірігіп бүтін тізбек пайда болады? Бұл ... ... ... ... мен Вейстің ашқан жаңалыктары арқылы
дәлелденді. Ол жаңа ... ... ... (ligaza) — ... ... деп атады. Лигаза ферменттерінің қасиетін зерттеу
нәтижесінде ол ферменттің жаңа ... ... ... ... ... яғни оларды бірімен-бірін жалғап, бүтін бір
тізбек жасайтыны дәлелденді.
Нуклеин қышқылдарының биологиялық ... Біз ... ... мен ... тіршілігіндегі манызын білудің ... ... ... осы ... ... екеніне көз жеткіздік. Дүниеге келген
жас сәбидің дене қүұрылысы мен ... ... ... ... ... ... ... ұқсамайтын өзіне тән ерекше қасиеттері бар. Осы
касиеттердің түқым куалауы, ... өсуі мен ... зат ... ... ... ... жүреді? Генетикалық ақпарат, міне, осы тәрізді
және баска ... ... ... ... Жас ағза генетикалық ақпаратты
анасы мен атасынан алады. Жоғарыда атап өтілгендей, ағзаның белгілерінің
(шаш пен ... ... өсу, т. б.) ... ... ... ... ... гендердің әр түрлі комбинациялануынан ... ... мен ... ... болмайды. Ағзанын калыптасуыша
сыртқы ортанын да әсері болады. Тендер немесе ДНҚ тірі табиғат материясының
негізгі тасушысы болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... ДНҚ-ның рөлі зор.
РИБОНУКЛЕИН ҚЫШҚЫЛЫ РНҚ
РНҚ молекуласының құрылымы. ДНҚ мен РНҚ ... ... ... ... ... ... қатар олардын арасында төмендегідей
айырмашылықтар ... ... ... қанттардың құрамы әр түрлі. РНҚ ... ... ... ... деп аталады, ал ДНҚ-ның құрамы
көмірсудың дезоксирибозасынан тұратындықтан, дезоксирибонуклеин қышқылы деп
аталады.
2. ДНҚ мен ... ... ... (А), ... (Г) және ... ... ДНҚ-да — тимин (Т), ал РНҚ-да соған ... ... (У) ... ДНК, молекуласы екі тізбекті, ал РНҚ бір ... ... ... ... қосылған жерлері қос тізбекті болады. РНҚ
молекуласының ... ... және ... карай әр түрлі. Олар
мыналар:
1. Тасымалдаушы РНҚ (т-РНҚ). Жасуша ядросындағы т-РНҚ-ның ... ... ... ... ... ... дейін жетеді. т-РНҚ-ның
негізгі қызметі ақуыз молекуласының ... ... ... ... Әрбір аминқышқылының өзіне тән ерекше т-РНҚ-сы
болады, яғни ... ... бір ... ... ... ... т-РНҚ-ның жиырмадан астам түрі бар. Олар ... ... ... ... ... ... нуклеотидтер комплементтік
негіздеріне сәйкес бір-бірімен өзара байланысады да, ... ... ... ... болып келеді. Мұны екінші реттік құрылымы
деп атайды. т-РНҚ-ның "Е" бөлігінде ДНҚ-ның ақпаратына ... ... ... ал оған қарама-қарсы тұрған "Д" бөлігіне үшөрімге сәйкес
келетін аминқышқылын жабыстырып алып, акуыз молекуласы синтезделетін ... ... ... Ендеше т-РНҚ деп аталуының өзі осы атқаратын
қызметіне негізделген.
2. Рибосомалык, РНҚ. ... ... 85%-ін ... ... қышқылының бұл түрі рибосома органоидында кездеседі. р-РНҚ-ның
молекулалық салмағы 700 ... 000-ға ... ... ... ... жүретін ақуыз синтезіне қатысады.
3.и-РНҚ (информациялық ... ... РНҚ). ... ... ... 5%-ін құрайды. Молекулалық салмағы 100-ден 10 000-ға
дейін ауытқып отыратын, ... ... ... ... ... мерзім
ішінде өмір сүреді. Мысалы, бактерия жасушаларында 5 ... ... 12—16 саг., ал ... жасушаларда бірнеше күнге дейін тіршілік
етеді. и-РНҚ, ДНҚ молекуласының белгілі бір белігінде РНҚ — ... ... ... ... ... ДНҚ ... бір бөлігінің көшірмесі болып табылады. и-РНҚ, ДНҚ молекуласында
көшірілген тұқым қуалау ... ... ... де, ... кейін өзі
ыдырап кетеді.
Бөлімнің қысқаша мазмұны. Тірі ... да өлі ... ... ... ... заңдарына бағынады. Олар да бір-бірімен химиялық ... ... ... ... судан, әр түрлі бейорганикалық
заттар мен органикалык ... ... ... ... ... тірі ... 24-ті ғана болады.
Су — тіршілік үшін қажетті құрамдас бөліктің ... Су ... ... оған ... ... ... бар ... береді. Су
полярлы және ионды заттарды ерітеді, полярсыз заттардан беттік бөлісу
құралады; ... ... ... байланысты ұсақ тамырларды
толтырады, ағзаның бойына жылудың тең бөлінуін қамтамасыз етеді; ... ... ... ... ... ... ... Тірі ағзада
органикалық қосылыстардың төрт түрі кездеседі.
Кейбір көмірсулар мен липидтерде қажетті жағдайда ... ... ... сақталады. Өсімдік көмірсуларының ішіңде ... ... ... ... ... зор. Липидтер полярсыз
қосылыс болгандықтан, суда ерімейді, ол қосылыс ... ... ... ... ... гормондар да жатады. Ақуыз бен нуклеин
қышқылдары ағзаның өсуі, дамуы және зат ... ... ... ... — ақуыз катализаторы. ... ... ... гормондар мен токсиңдердің манызы зор.
ЖАСУШАНЫҢ ҚҰРЫЛЫСЫ МЕН АТҚАРАТЫН ҚЫЗМЕТІ.
ЖАСУША ҚАБЫҚШАСЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫСЫ МЕН ... ... ... үш бөлімнен тұрады: 1. Жарғакшасы, жасушаны ... ... ... ... 2. ... әр ... тұздар және органиқалық
қосылыстар мен органоидтардан тұратын ... 3. ... ... ... ... ... ... Оңда жасушаның
генетикалық ақпараты — ДНҚ және онымен байланысқан ... ... ... ... ... ... ... жасуша
қабықшасын қарап тексергенде:
а) сыртқы қабаттан және оның астынғы жағында орналасқан; б) ... ... ... ... мен ... ... жөнінен ұқсас болганымен, айтарлықтай
айырмашылықтары да бар. Ол ... ... ... ... ... ... ... таза жасунықтан (клетчаткадан)
түрады. Оның қабықшасын қаншалықты бүктесе де, біраздан соң бұрынғы ... ... мұны ... ... ... Мысалы, осы талшықтардан
жасалған маталарды бұктегенде, үтіктегенде бұрынғы қалпына қайта келеді.
Ендеше, өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... ... майысқақтыгы және т. б. ... ... ... ... көрсететін микроскоппен кере
алмаймыз. ... ... ... ... жануарлар жасушасы
қабықшасының құрылысы толық зерттелді. Осы ... ... ... үш ... ... анықталды. Ішкі және сыртқы
қабаттары ақуыз ... ал ... ... екі қатар фосфолипид
молекулаларынан тұратындығын суреттен ... ... ... ... ... өте ... созылғыш келеді, осы қабатты
гликокаликс деп атайды.
Асыруға ерекше мән берілуде. Бұл салада ... ... ... ... ... ... ғалымдарының еңбектерін ерекше
атап өткен жен. Ол институт дүниежүзіне белгілі ғалым Мэлис ... ... ... ... Бұл ... ... Қазақстанның
көпшілік аймағы эрозияға ұшыраған жерлерде ғылыми негізде ұйымдастырушылық
және ... т. б. ... ... ... келеді.
Агроценоздардың түсімділігін арттыру жолында ауыспалы егіс жүйесін
ғылыми негізде жүргізе білудің де маңызы зор. Ауылшаруашылық ... ... ... ... ... мән беру ... ... вирустардан басқа да ұсақ ағзалардан дайындалған
биологиялық препараттарды және ... ... ... ... болады. Бунақденелілерге жататын жарғақ қанаттылар отрядының өкілі
трихограмма деген жәндік өз ... 16 ... ... ... ... ... ... жібереді, оны орамжапырақ, мақта көбелектеріне
де қарсы ... ... ... бойынша жыртқыш құстар мен аңдардың
табиғаттағы қоректік тізбекте елеулі орын ... ... ... ... қазіргі кезде оларды ретсіз атуға тиым салыңды. Кейбір
жануарлардың тіргаілік ортасының өзгеруіне де жол бермеу жағына ... ... ... ... ... ... балықтардың санының азайып
кетуіне кептеген себептер эсер етіп ... да ... Өзен ... лас ... ... оған ... суландыру жүйелерінің дұрыс
сальшбауы, заңсыз ... т. б. ... ... мәні ... ... ... ... санының азаюына тікелей әсер етуде.
Олардың санын молайту үшін арнайы балық тәлімбақтары мен ... ... ... ... ... ... ... Кейбір бағалы жануарларды
жерсіндіру және қайта жерсіндіру жұмыстарын жүргізу ... ... ... ... жылқының түрі қүлан Жамбыл облысындагы Андасай" ... ... ... ... және ... суқоймасының
маңындағы қорықшаншылық шаруашылығына ... ... саны ... көбейіп келеді.
Мұндай жұмыстар Жайық өзенінде тіршілік ететін ... ... ... ... ... жерсіндіру бағытында да жүргізілуде. Тіршіліктің сан
алан құпия ... ... ... ... ... ғылымының
көптеген жаңа салалары пайда болды. Адамзатты азық-түлікпен қамтамасыз
етуде биология ... ... орны ... ... ... ... бионика, биотехнология, т. б. биология гылымдарына ерекше назар
аударылып ... ... ... түрлі ағзалардың тіршілік әрекетш
енеркәсіптік негізде пайдалана отырып, дәрі-дәрмектер, құаты мол ... ... ... Ал ... ... тіпі ... оте ... нәзік тетіктерге сүйене отырып, құралдар жасауды үйренуге ұмтылуда.
Гендік инженерия ғылымы гендерді алмастыру, салу арқылы ... ... ... игілігі үшін пайдалы ағзаларды көбейту мақсатын кездейді.
Табиғат қоргау шараларын ... ... және ... бұзбау үшін биология ғылымдарын жан-жакты әрі ... ... жол ашу ... ... айтқанда, ниосфера ғылыми ой-сананын және
әлеуметтік қатынастардың бір ... ... ... ... Ол адамдардың бойындағы шыгармашылық күш-қуатын және бар ... аша ... ... ... болып табылады. Ноосфераның негізгі
мақсаты, халықтың әл-ауқатын көтеру, жер бетіндегі ... ... ... ашу, соғыс атаулыны болдырмау, барлық адамдардың шығармашылық еңбегінің
жемісті болуына жағдай жасау болып табылады.
Қызметі. Өсімдіктердің жасуйа ... ... ... ... диаметрі өте жұқа— 1 мкм, сондықтан да тірек қызметін атқара
алмайды. Жасушаның қабықшасы ұсақ ... ... ... ... ... ... Осы ... арқылы жасушамен оны қоршаган
айналадағы ортаның ... ... зат ... әрекеті жүреді. Зат
айналым әрекетін реттеуде гликокаликс қабатының атқаратын рөлі зор.
Плазмалық жарғақша. ... ... ... жасушаның астыңғы
қабатын ... ... ... өң, жұқа ... ... ... — ақуыз бен липидтерден тұратын, қалындығы 10 нм жұқа
қабықша, липидтер молекуласы екі ... ... ал ... ... әр қабатта қалқып жүретінін ... ... ... бен ... ... ... плазма жарғакшасын
үнемі қозғалыска келтіріп отырады.
Плазмалық жарғакша жасушаның тіршілігі үшін көптеген маңызды қызмет
аткарады: 1. Жасушадағы заттарды ... ... ... тұратын тосқауыл және
жарғақшаның шала өткізгіштік қасиеті болады; 2. Жасуша жарғақшасының
шұрықтары ... ... ... ортамен үздіксіз зат алмасады. Жарғақша
арқылы ... су ... суда ... ... ... ... (О2),
азот (N2), көмірқышқыл газы (С02), т. б. етеді; 3. ... ... ... ... ... ... ... шығарылады; 4. Плазмалық
жарғақшаның негізгі қызметінің бірі — ... ... Екі ... катпарлары немесе өсінділері арқылы берік байланысады Яғни, 15-
суреттен ... ... ... ... ... ... ... екіншісінін өсіндісі кіріп жатады және екі жасушанын жарғақшалары
езекшелер арқылы байланысқан. Осы өзекшелердің бойымен бір жасушадан ... ... ... ... ... және баска ... ... ... және ... да ... жағынан су молекуласынан кіші болса да олардың жасушаға етуі баяу
және нашар болады. Алайда көптеген физиологиялық және ... ... ... заттардың жасушага өтуі белсенді әрекет ... ... ... ... ... ... аркылы
тасымалдайтын ерекше ферменттердің болатындығы анықталды. Бұл ... ... деп ... байланысу беріктігін арттыратын сыртқы мембраның
қатпаралы мен ... ... тұр. 30000 есе ... ... жарғақшасы шала өткізгіштік қасиетке ие. Кейбір
заттар жасуша ішіне тез өтеді де, ал екінші біреулері өте ... ... бен ... ірі ... ... ... ... жасушаға фагоцитоз жолымен өтеді (грекше. "фагео'— жебір).
Фагоцитоз әрекетіне плазмалык жарғақша тікелей катысады.
Ірірек келген ... мен ... ... ... ... жаргакша майысып, шұңқырланады да, бөлшекті қоршап ... ... ... әр ... ... ... ... және басқа қарапайымдар фагоцитоз жолымен коректенеді. Лейкоциттер де
фагоцитозга қабілетті.
Пиноцитоз. Плазма ... ... ... әр ... ... бар ... ... өтеді.
Ұсақ тамшы түріндеті сүйықтардың сіңірілуі су ішуді еске ... ... ... деп аталады. (грек, пино"— ішемін). Сұйықтықты сіңіру
әрекеті фагоцитозга ... ... ... ... ... ... ... ферменттердің әсерінен қорытылады. Фагоцитоз және ... ... ... ... ете зор. Себебі жасушадагы зат
айналымының ... үшін ... ... иондар мен молекулалар осы фаго
және пиноцитоз ... ... ... мен ... ... түзілетін энергия пайдаланылады. ... ... ... мен маңызды органоидтардан тұрады.
Тірі өсімдік жасушаларыңдағы плазмолиз бен деплазмолизді ... ... ... ... және ... бен ... көз жеткізу.
Құрал-жабдык,тар. Микроскоп, заттык шыны және ... ... ... (NaCl) 5% ... ерітіндісі, айдалған су, ... ... ... ... ине, ... ақ қағаз парақтары, ... ... ... ... ... ... ... элодея өсімдігінің
бұтакшасы (жапырағы).
Жұмыстың барысы. Жұмысты бірнеше нұсқа бойынша жүргізуге болады.
Микропрепараттарды элодеяның жапырағы немесе ... ... ... танысу.
1. Заттык шынынын үстіне бір тамшы боялған су тамызындар. Пияздык жұмсақ
кабатынан кесіп алынған жұка, мөлдір эпидермис ... ... ... ... ... ... боялған суға орналастырындар. Элодея өсімдігінің
жапырағынан кесіп алып, оны да заттык шынының ... ... суға ... 2. ... ... жабын әйнекпен жабындар да, алдымен
аздап, одан біртіндеп үлкейтіп, микроскоп арқылы қараңдар. 3. ... ... ... ... 3—4 ... ... ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ОРҒАНОИДТАРЫ. ЭНДОПЛАЗМАЛЫҚ ТОР, ... ... ... ... — плазмалық жасуша арқылы бөлінген
жасушаның коймалжың ішкі ... ... ... Ол ағза ... ... ... және қалып (матрица) деп аталатын массадан тұрады.
Гиалоплазма (грекше. hyalos — әйнек ... ... ... түссіз күрделі қоймалжың (коллоидты) жүйесі, яғни цитоплазманың
түпнегізі (матрикс).
Гиалоплазманың ... ... ... (гликолиздің ферменттері,
көптеген АТФ — ағзалар және т. б.), ... РНҚ, ... ... ... арқылы аминқышқылдары, май қышқылдары, АТФ-ты
тасымалдаушылар, нуклеотидтер, ... және ... ... ... ... жасушаның буферлік ... ... ІЛІМ ... ЖӘНЕ ЖЕР ... ... ҚАСИЕТТЕРІ.
Қазіргі кездегі ғылыми - техникалық прогрестің дамуы, ауылшаруашылық
салаларының еркендеуі және жер ... ... ... ... айналадағы
табиғатка орасан зор әсер етеді. Бұл бүкіл адамзатты толғандырған келелі
де, күрделі мәселе ... ... ... ... кеңістігін зерттеуі Жердегі
табиғат байлықтарын, оған ... ... ... ... ... тұғызады. Өнеркәсіп пен келіктерден бөлінген ұлы ... тірі ... ... ... де) тікелей әсер етіп, ауа ... ... ... бәрі жер ... табиғатта болатын зат пен энергия
алмасуына өз ықпалын тигізеді. Осының бәрін жан-жақты ... ... ... ... Жер бетіндегі тіршілік заңдылықтарын, құбылыстарын
білу қажет. ... ... ... тәнтану және тіршіліктану
пәндерін оқыганда тірі табиғаттың барлық тіршілік деңгейімен (молекулалық,
жасушалық, ағзалық, популяциялық (түр) және ... ... Ал енді ... жер ... ең ... ... деңгейі —
биосферамен танысасыңдар.
Биосфера және оңың шекаралары.
Қазіргі ... ... жер ... құрылысында ядро, мантия,
литосфера, гидросфера, ... және ... ... ... ... ... ... жоғарғы қабатын қамтитын
белсенді тіршілігі бар ... алып ... Тірі ... мен ... орта ... ... байланысты және бір-біріне тәуелді болып
үнемі ... ... ... ... жүйені құрайды.
Соңғы кездегі ғылыми деректер бойынша биосфераның пайда болуы Жер
ғаламшарынын ... болу ... яғни ... ... 4.55 млрд жыл ... деген пікірлер бар. Өйткені Жер бетінде бұдан 3,8 млрд. жыл бұрын
пайда болып сакталған ең ... тау ... ... арқылы ғалымдар сол
кездің өзінде-ақ алғашкы тіршілік болган деген тұжырымға келіп отыр. Бұл
пікірді алғаш рет ... ... ... де коддаған болатын.
Жалпы жер ғала шарындағы тіршілік жағдайында тірі ағзалар негізгі орын
алады. Табиғатта болып жатқан заңдылықтар тікелей тірі ағзалардың ... ... ғана ... отырады. Жер бетіндегі барлық тірі
ағзалар жиынтығы ғаламшар биомассасын құрайды.
Тірі ағзалардың ... ... жер ... гидросфераны,
атмосфераны өзгертті және өзгертіп отырады. Жер ... ... ... ... өзі ... тірі ... тіршілік әрекетінің
жемісі деп айтуға болады. Мысалы, атмосферадағы газдар ... ... ... ... ... тірі ... ... нәтижесінде біртіндеп қалыптаскан. Мысалы, жасыл есімдіктер
миллиардтаган жылдар ішінде атмосфераны көмірқышқыл газынан ... ... ... және ... тас көмір қабаттарының түзілуіне мүмкіндік
берді. Эволюция барысында Жер ... ... тірі ... ... және ... ... ... немесе сфера пайда болды.
Сонымен Жер ғаламшарының тіршілік аймағы бар ... ... ...... "сфера"— шар немесе қабық деген ұғымды білдіреді) деп
аталады. Биосфера терминің ғылымға тұңғыш рет 1802 жылы ... ... ... Ламарк (1744— 1829) ентізді. Кейіннен бұл туралы ... ... ... ... ... қолданыла бастады. Биосфера
терминін геология ғылымында кеңінен австрия ғалымы Э. Зюсс 1875 ... ... ... ... ... ой-пікірлер атақты ғалым В. 3.
Докучаев еңбектерінде де кездеседі.
Биосфера жайындағы тұтас ілімнің ... ... орыс ... Владимир
Иванович Вернадский (1863—1945) салды. Ол Жердің ... ... ... ... ... жер ... ... тірі
ағзалардың (оны В. И. Вернадский "тірі заттар" деп атады) релін көрсететін
жаңа ғылым — биохимияның ... ... В. И. ... ... ... қазіргі кезде дүние жүзінің ғалымдары толығымен мойындайды.
Жер ғаламшарында бірнеше геосферэлар бар.
Литосфера. (грекше: "литос" — тас) — жер ... ... ... ... қабығы. Оның беткі қабаты — гранитті әрі ... ... ...... ... деп ... Бұл қабаттардың қалыңдығы
құрлықтың барлық ... ... ... ... ... ен ... қабаты тірі ағзалардың тіршілік әрекетінен және
олардың қалдықтарынан пайда болған ... ... ... Ол ... ... ... деп атайды (грекше "педо" — аяқ). Литосфера
қабатыңца тірі апалар ... м. ... ... су қабаттарында да
таралған.
Жер бетінің 70,1%-ін теңіздер мен мүхиттар алып жатыр, оның ... ... ... деп ... Жер галамшарындағы барлық су айдындары —
гидросфера деп атала¬ды. Мүхиттың орташа тереңдігі 3,8 км, ал ең ... ... ... 10960 ... ... ... кабатынын бар-лык
аймактарында тірі ағзалар кездеседі, бірак олар барлық қабаттарда біркелкі
таралған. Су ... 200 м-ге ... ... ... тірі ағзалар
үшін қолайлы тіршілік ортасы болып саналады.
Жердің ауа қабаты ... деп ... ... үстіңгі 100 км.
биіктікке дейінгі аралығында атмосфера қабаты орналасқан. Атмосферанын ... ... ... қабаты тропосфера (грекше: "тропэ"— өзгеруші) деп
аталады. ... орта ... 15 км. ... ... ... ... да атмосфера кабатының тірі ағзалар тіршілігі үшін ең қолайлы ... ... ... ... 100 км ... ... қабат
стратосфера (латьгаша: "стратум"— кабат) деп аталады. Атмосфера кабатының
20—50 км биіктігінде Жер ... тірі ... ... ... ... ... ... озон кабаты орналасқан. Оның
тіршілік үшін маңызы өте зор. ... ... ... ... қалдық заттардын
әсерінен озон қабатының ыдырап, онда ... ... ... ... жүр. Озон ... Жер ... барлык тіршілік атаулыны ғарыш
сәулелері мен Күннің ультракүлгін сәулелерінін зиянды әсерінен қорғайды.
Сонымен, ... ... — Жер ... ... бар ... құралган 120. Биосферадагы ұсақ ағзаларды, саңыраукүлактарды,
өсімдіктерді, жануарларды және адамдарды тірі ағзалар (кейде "тірі заттар")
деп ... ... ... әр түрлі ағзалардын тіршілік етуіне қажетті
жағдайлар ... ... ... ... ... ... ультракүлгін сәулелердін қарқынды әсері, ал төменгі шекарасы — жер
қойнауының ... ... ... ... арқылы шектеледі. Оның
ең жоғары шегінде тек төменгі сатыдагы ағзалар — ... ... ... тірі ... биомассасының ең көп шоғырланган аймағы
құрлык пен мүхит бетінде, яғни литосфера мен ... ... ... ... мен ... ... шекараларында байкалады.
Бұл жерлерде тіршілікке ете қолайлы ... ... ... және ... ... қажетті заттар жэне баскада элементтер
жеткілікті түрде кездеседі. Биосферадагы тірі ағзалардың ең көп ... В. И. ... ... ... ... деп ... жогары кабатына көтерілген сайын жэне мүхит пен литосфераның
терең ... ... ... тіршіліктің шогырлануы азая береді.
Биомассаныц ... ... ... тіршілік әрекетіне тікелей
байланысты болады.
Жалпы тірі ағзалардын химиялық құрамы атмосфера жэне ... кеп ... ... Оның ... ... ... ... құрамына ұқсас болып келеді. Өйткені олардың құрамында сутегі
мен оттегі атомдары көбірек ... ... тірі ... ... кальций және азоттың мелшері басым болады. Тірі ағзалардың
құрамында Менделеев кестесіндегі элементтердің бәрі де ... деп ... В. И. ... ... ... тірі ... Әлемдік материяның
ең белсенді бөлігін құрайды. Олар ... ... ... ... ... ... ... қабықтарын түрлі өзгерістерге
ұшыратады.
Тірі ... ... Тірі ... ... қасиеті — олардың
үнемі артына ұрпақ ... ... және ... болып саналады. Сол арқылы
олар Жер бетіне кеңінен таралады, әрі өз биомассасын құрайды. Ағзалардың
ғаламшарлық ... ... — күн ... ез ... ... кейін оны
биосферада болатын геохимиялық әрекеттерге жұмсайды.
Тірі ... ... ... В. И. ... ... бағалаган.
"Тірі зат" — ағзалар жиынтыгы — газ массасы тәрізді жердің ... ... ... ... ... ... ... жасайды, оның ілгері
жылжуына кедергі болатын тосқауылдарды айналып етеді немесе ... ... Бұл ... ... ... ... жүзеге асады. Осы қасиеттін
тірі ағзалар үшін өте маңызды екенін, оларды сіресіп қалган елі ... ... ... ... ... ... К. ... де жақсы білген. Сулы
ортадагы ұсақ ағзалар тез көбейіп, тез таралады. ... ... ... 22 ... ... екі есе өсіп отырады. Құрлықтағы ... ... ... ... жэне ... ... ете карқынды түрде
жүреді.
Биосферада кездесетін ұсақ ағзалардын тіршілік әрекетінің нәтижесінде
өте көп мөлшерде химиялық ... ... және ... ... жүреді. Оған мысал ретінде азотты, күкіртті, темірді және
марганецті, т. б. ... ... ... ... ... ұсақ ағзалар, саңырауқұлақтар жэне баска жануарлардың тіршілігі
нәтижесінде ... Жер ... кең ... ... ... ... күрамындагы оттегінің қазіргі мөлшері де тікелей жасыл өсімдіктер
тіршілігінің жемісі деп атауға болады. Тропосфераның ... ... ... да ... ... ... пайда болган. Тірі ағзалар
биосферада болатын үлкен және кіші зат ... ... ... бір ... екінші орынға ауысуында белсенді рол атқарады. Тірі
ағзалардын әсерінен ... зат мен ... ... ... ... ... реттей алады, сол аркылы тіршілік әрекеттерішн үйлесімділігі ... И. ... 1927 ж. ... бойынша Жер ғаламшарындагы ... ... 2.4232- 10 т ... зат ... оның 2,42 ... ... ал, 0,0032-1012 тоннасы әлемдік мұхитта ... ... ... ... ... ... олардың үлесі
99,2%, ал калган, яғни ... ... ... ... ... ... биомассасы 93,7%, ал қалганы
өсімдіктерден құралады. Жалпы алғанда ... ... тірі ... ... биомассадан 800 есе көп болады. Құрлықтағы биомассаның
90%-ке жуығы орман өсімдіктерінен құралады. Олай ... ... ... ... үшін манызы зор. Қазіргі ... ... ... ... 11 млн. гектарға жетіп отыр. Бұл бүкіл ... ... ... ... ... ғаламшардағы оттегі мөлшерінің
тұрақты болуы үшін ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
ҚҰРЛЫҚ БЕТІ МЕН МҰХИТ БИОМАССАСЫ
Құрлықтағы биомасса полюстерден экваторға карай біртіндеп арта ... ... ... саны да көбейе ... ... ... ... ... өсімдіктердің жылдык өсімталдыгымен ... ... ... мен ... еседі, онда есімдіктердің 500-ге жуық
түрлері кездеседі. Тундра қылқанды және жалпақ ... ... одан ... ... дала ... онда өсімдік түрлері ... Ол өз ... ... ... ауысады, онда өсімдіктің 3000-
нан артық түрлері бар. Өсімдіктің ең ... әрі ... саны өте кеп ... тропиктің ылғалды ормандары, онда 8000-нан астам өсімдік түрлері ... ... ... ... ... Оған ... ... Жоңғар
қақпасын, Шелек аңғарын атауға болады.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биология сабақтарында цитологиялық білімдерді қолдану әдістемесі64 бет
Цитология15 бет
Цитология негіздері4 бет
Жасушаның зиянды әсерлерге реакциясы.жасушаның ескіру мен өлуі3 бет
Клеткалық теория6 бет
Цитология. зақымдаушы әсерге клеткалардың реакциясы. клетканың қартаюы және өлуі5 бет
Дигибридті будандастырудың цитологиялық негіздері2 бет
Жасушаның зерттеу әдістері38 бет
Жасушаның шығу тарихы5 бет
Жасушаның құрамындағы бейорганикалық заттар5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь