ХІХ ғасырдың екінші жартысы - ХХғасырдың басындағы қазақ ұлт - зиялыларының қалыптасуы

Жоспар:

Кіріспе

Негізгі бөлім:

1. Қазақ интеллигенциясының қалыптасуы

2. ХІХ ғасырдағы Қазақ ағартушы.демократтарының қоғамдық.саяси, дүнитанымдық көзқарастары мен тарихта алатын орны мен рөлі:

а) Ы.Алтынсариннің жас ұрпаққа тәлім.тәрбие, білім берудің кейбір
мәселелері, ғибратнамасы

б) Ш.Уәлихановтың әлеуметтік.саяси, ағартушылық, тарихи.географиялық ерен еңбектері мен тарихи үлесі

в) А.Құнанбаевтың . тарихи дара тұлға әрі қоғамдық қайраткер ретінде

г) Алаштың арқасүйер ардақтысы А. Байтұрсынұлының тарихқа көзқарасы

Қорытынды

Cілтемелер тізімі

Қолданылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Кез-келген тарихи, яки болмаса шығармашылық тұлға тек өз халқының інжу-маржаны ғана емес, жалпы адамзаттық бастау ретінде “әлем азаматы” санасында болып әр кезеңдегі әралуан халықтың мәдениетіне тоғыстыратын, тарихынан терең орын алған буын екендігі хақ. Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев: “Шын мәнінде, түп шежіресі сонау түркілерден басталатын қазақ халқы өзінің жер бетінен жоғалып кетпей, іргелі ел, жоралы жұрт қалпын сақтай қалғаны-оның еркіндік сүйгіш ерік-жігерінің, асқақ рухының арқасы. Осы жолда арғы-бергі замандарда орын алған бас көтерулердің арқасы. Елі мен жері үшін жанын пида еткен боздақтардың арқасы”- деп еді. [16]
Бұл зерттеу тақырыбының өзектілігі – ХІХғ. ортасына дейін қазақ балаларын оқыту – құран сүрелерін ұғынбай жаттап алу басты жетістік болып саналатын мектептерде жүзеге асырылды. Оларда мұғалімнің міндетін көбінесе оқыту жоспарлары мен методикасынан ешбір хабары жоқ молдалар атқарды. Мұсылман мектептерінде негізінен ер балалар оқыды. Мұның өзі әйелдер сауатсыздығының жоғарғы дәрежеде қалуы себептерінің бірі болды. Қазақстан халқының барып тұрған сауатсыздығы 1897ж. халық санағын жүргізу барысында, ол ең алдымен сұралғандардың орысша оқи білетіндігін ғана жазып белгілегенімен айқын аңғарылады. Ана тіліндегі сауаттылық сұраққа жауап қайтарушы орысша оқи білмейтінін айтқан жағдайда ғана белгіленді. Алайда санақ нәтижесі жекелеген халықтардың сауаттылық дәрежесін қамтып көрсете алмады. Сонымен, 1897 жылы санақ материалдары бойынша өлке халқының 8,1 пайызы ғана сауаты барға жатқызылды, еркектерінің сауаты 12 пайыз, әйелдер – 3,6 пайызды құрады. Әліппелік сауаттылықтың біршама жоғары дәрежесі қоныс аударушылардың негізгі бөлігі тұратын солтүстік-шығыс губернияларынан байқалды. Қазақстан халқының сауаттылығы дәрежесінің шындап артуы ХХғ. Басында да бола қойған жоқ. Егер Ресейлік орталық аудандарында прогрессивті интеллигенцияның бастмашылдығы бойынша әліппелік сауатсыздықты жою ісімен жексенбілік мектептер ашылып, земстволар айналысса, яғни шындап қолға алына бастаса, Қазақстанда бұл сөзден әрі аспады. Дәл осындай қым-қуыт кезеңде қазақ халқының біртуар ұлдары мен қоғам қайраткерлерінің тарихи рөлі мен аса күрделі әрі ерен еңбектері, талмай күресуі, халық жауы атанған талай боздақтарымыз бен қазақ халқының қаймақтарының еліміздің болашағы үшін атқарған еңбектері ерекше болды. [1]
Бұл тақырыптың мақсаты мен міндеті - бүгінгі таңда тәуелсіз еліміздің жас өркенін өз халқының тарихынан терең орын алатын ұрпақты тәрбиелеу барысында халқының тарихы мен өнерінде, әдебиетінде өшпес із қалдырған ұлы тұлғалардың тарихи жолын айқара ашып кеңінен таныстырар болсақ, сол бір тарих бетінде өшпес іздері қалған күрескер ақындар, ұлт-азаттық қозғалысының көсемдері, ХІХ ғасырдың екінші жартысы – ХХ ғасырдың басындағы қазақ ұлт-зиялыларының қалыптасуы мен олардың ерекше өмір жолдарымен кеңінен қарастыру болып табылады. Осы зерттеу жұмысына арқау етіп отырған тақырыптың өзі бүгінгі өмірімізде өзіміздің арғы-бергі тарих жолын танудағы ең бір өзекті тарихи тақырыптың бірі. Өйткені әрбір дамитын халық өркениетке бет алып дамуы үшін ең алдымен өз халқының өткен жолын нақты талдай түсіп, терең білуі тиіс, сонда ғана ол өзінің қайда бара жатқанын, нені меңзейтінін, өзінің қай жерде тұрғанын, қандай жолдан өткенін біліп, болашағын болжап, жүрер бағытын ажырата алмады.
ХІХ ғасырдың 60-жылдарының басында Ресейде басыбайлы құқық жойылып, бірқатар буржуазиялық реформалар қабылданды. Бұл реформалар самодержавиенің рухани өмірін, мәдениетін, халыққа білім беру салаларын да қамтыды [2] Ресейде капиталистік өнеркәсіптің біршама жедел дамуы – отаршылдық жағдайдағы қазақ жерін арзан өнім өткізетін қорға дерлік тегін шикізат көзіне айналдырып алды.
60-жылдардың бас кезінде патша үкіметі қазақтарды басқару жүйесін қайта құрудың жобасын әзірлеу үшін арнаулы комиссия құрды. Дайындап жатқан жаңа реформаның отаршылдық мәнін сол кездің өзінде-ақ сезіне білген Ш.Уәлиханов қайта құру қазақ жерінде халықтың өзін-өзі басқару негізінде жүргізілуін талап еткен еді. Патша үкіметі қазақ халқының азаттылығын жаныштай отырып, қазақтың ұлттық болмысын Ресейдің экономикалық, саяси және мәдени өмірінің жалпы арнасына зорлықпен сіңістіріп жіберді. Қазақ даласына капитализмнің және тауарлы-ақшалық қатынастардың ене бастауымен байланысты мұнда шаруашылықтың патриархалдық- феодалдық укладтарының ыдырау процесi де жылдамдай түстi, қоғамның әлеуметтік жіктелуі арта түсті, қазақ еңбекшілерінің саяси санасы арта түсті. Қазақтың рухани өмiрiне реформалық Ресейдiң төңiрегiндегi идеологиялық күрес өз әсерiн тигiзбей тұра алмады. Қазақ өлкесiнде iс-әрекеттерi ұлттық мәдениет тарихында бүткiл дәуiрдi құрап тұратын көрнектi ойшылдар толқыны пайда болды. Олар Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев, М.Жұмабаев, Ш.Құдайбердиев, М,Дулатов, Ә.Бөкейханов, Т.Рысқұлов сынды ағартушылар едi.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:

1. “Бес арыс”(Естеліктер, эсселер және зерттеу мақалалар). Құрастырған Дидахмет Әшімханов. Алматы «Жалын» 1992 ж.
2. «Алаш» 2003ж. Кітапты құрастырып, алғы сөзі мен ғылыми түсініктемелер жазғандар Ісмақова, Г.Пірәлиева, С.Сәкенов, К.Мұстафаева.
3. Қозыбаев. Ахмет Байтұрсынұлы–ХХғасырдың ұлы реформаторы Ұлттық рухтың ұлы тілі. А., Ғылым, 1999. Ғасыр арқалаған арыстар, Егемен Қазақстан.1994. 12 тамыз.
4. Қойгелдиев. Алаш қозғалысы. А., 1995. Санат. 230-бет; Саяси элита және ұлт мүддесі, Ұлттық рухтың ұлы тіні. А., Ғылым, 1999.
5. М. Құл-Мұхаммед. Алаш ардагері. Жақып Ақбаев. А., Жеті жарғы, 1996.
6. Алашорда. Құжаттар жинағы. Құрастырған Н. Мартыненко. А., 85-б. (Бұл үзіндінің аудармасы М.Құл-Мұхаммедтің көрсетілген еңбегінен алынды).
7. К.Нұрпейіс. Ахмет Байтұрсынұлы-аса ірі қоғам және мемлекет қайраткері. Ұлттың Ұлы Ұстазы. А., 2001.
8. М.Әуезов. Абайдан кейінгі соңғы ақындар. Шығармаларының 50 томдық толық жинағы. 1-т. А., Ғылым, 1997ж
9. Р.Нұрғалиев. Алып бәйтерек. Ахмет Байтұрсынұлы. Ақ жол. А., Жалын, 1991.
10. Р.Сыздықова. Ахмет Байтұрсынов. Ұлттың Ұлы Ұстазы. А., 2001.
11. А.Затаевич. 1000 песен казахского народа. Оренбург, 1925.
12. З.Қабдолов. Ахаңның әдеби қисындары, Көзқарас. А., Рауан, 1999.
13. З.Ахметов. Бүкіл қазақ «Ахаң» деген. Ұлттың Ұлы Ұстазы. А., 2001ж.
14. Байтұрсынов А. Шығармалары: Өлеңдер, аудармалар, зерттеулер. (Құрастырғандар. Шәріпов Ә., Дәуітов С.)- Алматы: жазушы, 1989.- 320 бет., порт., суретті.
15. Сембаев А.И., Храпченков Г.М. Очеркии по истории школ Казакстана (1900-1917гг.). А., 1972, 27,
16. Өлкедегі баспасөз тарихын зерттеуші, белгілі библиограф У.Субханбердинаның деректері бойынша Санкт-Петербургтегі М.Е.Салтыков-Шедрин атындағы кітапханада газеттің 22 нөмірі сақталған.
17. Қазақ халқының атамұралары. Мазмұндалған библиографиялық көрсеткіш. Құрастырған Ү. Субханбердина. А., 1999.
18. Махат Д. Қазақ зиялыларының қасіреті. Алматы: Сөздік-словарь. 2001ж.
19. Тасымбеков А. Жан даусы. Алматы: Жалын. 1994.
20. Азалы кітап (құрастырғандар:Қ.Оразбекұлы, С.Нұрмағамбетов, Б. Дінәсілов, Ш.Дәнеева. Алматы: Зерде.-1998ж).
21. Әбдәкімұлы Ә. Қазақстан тарихы. Алматы. 1997.
22. Айтаханов Қ. Алты алашқа белгілі, Қазақ әдебиеті. 1994.Тілеуқұлов Г. Жазықсыз жазаланған тұлғалар . Ташкент: Халқ мероси. 2000ж.
23. Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы. 1992ж.
24. М.Рүстемов. Асыл азамат. Мәдениет және тұрмыс. 1998ж.
25. ӘбубакировС, Әбубакирова Г. Алтын діңгек. Алматы: Қазақпарат.-2002ж.
26. Омарбеков Т. 20-30-жылдардағы Қазақстан қасіреті. Алматы: Санат. 1998ж.
27. Әбжанов Хангелді. Таңдамалы. Бірінші том . Алматы: Қайнар. 1998ж.-І том. .
28. Н.Ә.Назарбаев. Тарих толқынында. Алматы: Атамұра. -1999ж.
29. Қойгелдиев М. Ұлтшылдық бағытын ұстанған кімдер? Алматы 1991ж.
30. Зұлқарнай Алдамжар. Тарих пайым мен тағлым. Қостанай. 2002ж.
31. Әтішев.А.Ә. ХІХғ. екінші жартысы мен ХХғбасындағы Қазақстанның саяси ой пікірі . Алматы. 1979ж.
32. Омарбеков Т. «Зобалаң» және «Кіші қазан ол не?» Ақиқат-95ж. №10.
33. Қ Атабаев. Айға шапқан арыстандар. Ақиқат-1998ж.
34. Әбжанов Х. Қазақстан ителлигенциясы:Тарих пен Тағдыр . Ақиқат-1991ж. №11.
35. «Ақиқат» журнал., №11. 1999ж.
        
        КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: ХІХ ғасырдың екінші жартысы - ХХ ғасырдың басындағы қазақ ұлт-
зиялыларының қалыптасуы
Жоспар:
Кіріспе
Негізгі бөлім:
1. Қазақ интеллигенциясының қалыптасуы
2. ХІХ ... ... ... ... ... мен ... алатын орны мен рөлі:
а) Ы.Алтынсариннің жас ұрпаққа тәлім–тәрбие, білім берудің кейбір
мәселелері, ғибратнамасы
б) Ш.Уәлихановтың ... ... ... ... мен тарихи үлесі
в) А.Құнанбаевтың – тарихи дара тұлға әрі ... ... ... ... ... ... А. Байтұрсынұлының тарихқа көзқарасы
Қорытынды
Cілтемелер тізімі
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Кез-келген тарихи, яки болмаса ... ... тек өз ... ғана ... ... адамзаттық бастау ретінде “әлем азаматы”
санасында болып әр кезеңдегі әралуан ... ... ... ... орын ... буын ... хақ. Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы
Назарбаев: ... ... түп ... ... ... ... қазақ
халқы өзінің жер бетінен жоғалып кетпей, іргелі ел, жоралы жұрт қалпын
сақтай ... ... ... ... ... ... Осы ... арғы-бергі замандарда орын алған бас ... Елі мен жері үшін ... пида ... ... арқасы”-
деп еді. [16]
Бұл зерттеу тақырыбының өзектілігі – ... ... ... ... оқыту – құран сүрелерін ұғынбай жаттап алу басты жетістік болып
саналатын мектептерде жүзеге асырылды. Оларда мұғалімнің ... ... ... мен ... ешбір хабары жоқ молдалар атқарды.
Мұсылман мектептерінде негізінен ер ... ... ... өзі ... ... дәрежеде қалуы себептерінің бірі болды. Қазақстан
халқының барып тұрған сауатсыздығы 1897ж. халық санағын жүргізу барысында,
ол ең ... ... ... оқи ... ғана ... ... аңғарылады. Ана тіліндегі сауаттылық ... ... ... оқи ... ... жағдайда ғана белгіленді. Алайда
санақ ... ... ... ... ... ... ... Сонымен, 1897 жылы санақ материалдары бойынша өлке ... ... ғана ... ... ... ... ... 12 пайыз, әйелдер
– 3,6 пайызды ... ... ... ... ... ... ... негізгі бөлігі тұратын солтүстік-шығыс ... ... ... ... ... ... ... ХХғ.
Басында да бола қойған жоқ. Егер Ресейлік орталық аудандарында ... ... ... ... ... жою ... мектептер ашылып, земстволар айналысса, яғни шындап қолға ... ... бұл ... әрі ... Дәл ... қым-қуыт кезеңде
қазақ халқының біртуар ұлдары мен қоғам қайраткерлерінің тарихи рөлі ... ... әрі ерен ... талмай күресуі, халық жауы атанған талай
боздақтарымыз бен қазақ ... ... ... ... ... еңбектері ерекше болды. [1]
Бұл тақырыптың мақсаты мен міндеті - бүгінгі таңда тәуелсіз еліміздің
жас ... өз ... ... ... орын ... ұрпақты
тәрбиелеу барысында халқының тарихы мен өнерінде, ... ... ... ұлы ... ... ... ... ашып кеңінен
таныстырар ... сол бір ... ... ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалысының көсемдері, ХІХ ғасырдың екінші
жартысы – ХХ ғасырдың ... ... ... ... мен
олардың ерекше өмір жолдарымен кеңінен қарастыру болып табылады. Осы
зерттеу ... ... етіп ... ... өзі бүгінгі
өмірімізде өзіміздің арғы-бергі тарих жолын танудағы ең бір ... ... ... ... ... ... халық өркениетке бет
алып дамуы үшін ең ... өз ... ... ... ... талдай
түсіп, терең білуі тиіс, сонда ғана ол ... ... ... нені меңзейтінін, өзінің қай жерде тұрғанын, қандай ... ... ... ... ... бағытын ажырата алмады.
ХІХ ғасырдың 60-жылдарының басында Ресейде басыбайлы құқық жойылып,
бірқатар буржуазиялық реформалар қабылданды. Бұл ... ... ... ... ... білім беру салаларын да ... ... ... өнеркәсіптің біршама жедел дамуы – ... ... ... арзан өнім өткізетін қорға дерлік тегін шикізат
көзіне айналдырып алды.
60-жылдардың бас кезінде патша үкіметі қазақтарды ... ... ... ... әзірлеу үшін арнаулы комиссия құрды. Дайындап жатқан жаңа
реформаның отаршылдық мәнін сол кездің өзінде-ақ ... ... ... құру ... жерінде халықтың өзін-өзі басқару негізінде жүргізілуін
талап еткен еді. Патша үкіметі қазақ халқының азаттылығын жаныштай ... ... ... ... ... саяси және мәдени өмірінің
жалпы арнасына зорлықпен ... ... ... ... ... ... ... ене бастауымен байланысты мұнда
шаруашылықтың патриархалдық- феодалдық укладтарының ... ... ... ... ... ... жіктелуі арта түсті, ... ... ... арта ... Қазақтың рухани өмiрiне реформалық
Ресейдiң төңiрегiндегi идеологиялық күрес өз әсерiн тигiзбей тұра ... ... ... ... ... тарихында бүткiл дәуiрдi
құрап тұратын көрнектi ойшылдар толқыны пайда болды. Олар Шоқан ... ... Абай ... ... ... М,Дулатов,
Ә.Бөкейханов, Т.Рысқұлов сынды ағартушылар едi.
І. ҚАЗАҚ ИНТЕЛЛИГЕНЦИЯСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
ХІХ ғасырдың екінші жартысы - ХХ ... ... ... және ... дамуында болған өзгерістерді қазақ
халқының рухани өміріне терең әсер етті. Саяси, ... ... ... ... ... ... ... өкіметінің кертартпа саясаты ... ... беру ... ... аңғарылды. Отаршыл билік ... ... ... ... оның ... дамуын тежеді.
Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және саяси өмірінде қарастырылып
отырған кезеңде орын алған ... ... ... ... ... елеулі өзгерістерге әкеп соқты. Мұндай елеулі өзгерістер ұлттық
сана-сезімді оятуға жағдай жасайды, қазақ ... да жаңа ... ... мен ... ... ... ... Мәдениет тұрғысынан
алғанда, дәуірдің жаңалықтары ең алдымен ... ... ... ... ... үстем топ өкілдерінің, адамдардың шағын
тобының меңгеруі орын ... ... ... ... жолы бірдей болған жоқ, күрделі және
ұзаққа созылған үрдіс болды. ХІХ ғасырдың аяғы-ХХ ... басы ... ... ... жаңа ... ... табылады. Ұлттық
зиялылар қатарына тек өз халқының саяси, экономикалық және ... ... ... ете ... адамдар ғана кіре алады” [2] - ... Егер ... ... дәуіріндегі интеллигенциясында
интеллектуал топты ... ... ... ... ... А. ... Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, С.Сейфуллин, І.Жансүгіров,
Б.Майлин, М.Жұмабаев, М.Мақатаев, ... ... ... ... тағы ... ... ... қолдан
жасау мүмкін емес. Инттеллектуалдар бірін-бірі қайталамайды, қалдырған
мұраларын шатастырып алу мүмкін емес еді. ... ... ... мұсылман мектептері медреселерде, не
«орыс-қазақ», «бұратаналық», ауылдық мектептерде оқып, бастауыш білім алуға
болатын еді. ... ... мен ... ... ... білім және тәрбие берудің негізі, ал Ресейдің ... ... ... ... ... Бұл мектептер мен медреселердің
басты мақсаты діни білім беру ... ... оқу ... ... де ... орын ... атап ... жөн. Оқыту және
тәрбиелеу әдістерінің қаншалықты жетілдірілмегеніне ... ... мен ... ... ғана ... сонымен қатар қоғам мен
мемлекеттің де мүдделеріне қызмет етті. ... оқу ... ... ... ... 1) араб ... грамматика,
морфология, синтаксис, этимология, араб риторикасы, араб тарихы, Құран оқу
туралы ғылым және ... ... 2) дін ... мен ... ... мен ... құқық, діни ережелер, мұраны бөлу тәртібі
туралы ілім, заңтану нгіздері; 3) философия, логика, математика, ... ... және ... ... ... ... ХХ ... басында өкімет орындары мұсылман
мектептерінің өміріне араласпау туралы сөз жүзінде мәлімдей отырып, орыс-
бұратана ұлттар мектептері ... ... және ... да ... ... ... балалар санын азайту қол жеткізді. Патша үкіметі жаңа
әдіспен оқытатын мұсылман мектептерінің қызметін бейтараптандыру ... ... ... олар қазақ халқының арасында исламшылдық және
түрікшілдік идеяларды тарату жөніндегі қамалдар деп қарастырылды. [4]
Діни мектеп ... ... оқу ... діни ... ... болуға тиіс еді, сондықтан да мұсылман мектептерінің ықпалын
шектеп, оларды азаматтық мектептермен ... ... ... ... ... 1874 жылы ... мұсылман мектептері Халық ағрту
министірлігінің ресми мандатын алған орыс әкімшілігі ... ... орыс ... орыс мемлекетінің үстемдігін орнықтыруға қажет деп
санаған отаршылық әкімшіліктің қалың тобына қатты ұнады. «Көшпелі болса да,
мұсылман болса да, ... орыс ... ... ... ... бұл-Мемлекеттік
тіл, үкіметтік және сот орындарында «с сол тілде жүргізіледі».
Мұсылман оқу орындарына қатаң ... ... ... бұзылуын
отаршылдық әкімшілік үнемі қудалап отырды. Бірақ бұған ... ... ... мен ... саны ... өсе ... ... тілек білдірушілер саны барған сайын арта түсті.
Дәстүрлі мектептердегі оқуды бітіргеннен кейін қазақтар өз балаларын
шәкірттерді жаңа әдіспен оқытатын Уфадағы ... ... ... ... ... ... ... оқуын жалғастыруға
жіберетін. [5]
Патша үкіметі қазақ халқы арасында оқу-ағарту ісін ... ... яғни орыс ... және ... жай ... ... ... деп санады, ал орта білім беруге, оның үстіне ... ... ол ... ... ... ... орындары бастауыш мектептерді
әсте де қазақтардың ... және ... ... алуы үшін ... ... жанында тілмаш, сұлтандардың іс жүргізушілері және т.б. болып
жұмыс істеуге жарарлықтай ... ... беру үшін ғана ... ... ... ... ... оқу орындарына тарту ниетін осымен
түсіндіруге ... ... ... жартысында дамып келе жатқан капиталистік
шаруашылық жағдайында Халық ... ... ... ... ... мектептері елдің шаруашылық өмірінің қажеттерін қанағаттандыра ... ... ... ... ... оқу ... құру ... пісіп-
жетілді. Осыған байланысты ... ... ... орта
мектептер(гимназиялар), кәсіптік мектептер ұйымдастырыла бастады.
Қазақстан аумағында: 1876 жылдан Верный және Орал қалаларында ерлер
гимназиялары ... Орта ... оқу үшін ... ақы ... ... халықтың қолы жетпейтін етті. Өлкеде ... үш ... ауыл ... және ... ... болды.
Патша үкіметі қазақ халқы арасынан өзіне сенімді тірек жасауға,
әкімшілік аппарат үшін, сондай-ақ ... ... ... қызмет
атқаратын сенімді кадрлар даярлауға ұмтылды. Оқу бағдарламаларының мазмұны
да қазақ халқының экономикалық және мәдени ... ... ... ... ... қажеттері мен талап- тілектеріне бейімделді. ... ... ... ... саясаты бүкіл отарлау кезеңінде
Қазақстанда ... ... оқу ... ашылмауына әкеп соқты. Отаршыл
әкімшіліктің қазақ балаларын орта және оның ... ... ... алуға
жібермеу ниеті ұлттық сана сезімінің өсуінен, қазақ халқының отаршылдық
режимге қарсы ... ... ... ... ... ... ... болуына жол бермеушілік туғызған еді. [6]
Революцияға дейінгі Қазақстанда ұлттық орта оқу ... ... өз ... орыс оқу орындарына беруге мәжбүр етті, ал олардағы
оқу үрдісінде орыс мәдениетіне басымдық ... және орыс тілі ... ... ... ... ... ... көптен прогресшіл
қайраткерлерінің орыс оқу орындарында білім алғанын ... ... ... ең ... ... ... мынада: олар бүкілресейлік
даму кезеңінің басталуын дер ... ... ... ... ... ... іздестірумен айналысып, бұл үшін ... ... ... әлеуметтік және саяси ... ... ... ... ... ... ... азат
етуге, оған білім мен прогрестің, мемлекеттік тәуелсіздік алудың жолдарын
көрсетуге ұмтылды. Мұның қиын күрес, ... ... мен ... ... күмәнсіз. Сондықтан бұл жолда жетістіктермен ... ... де, ... да ... ... ... кейіннен сталиндік
идеологияның түсіндіргендей, оларды өз халқына ... ... ... ... өз ... өмірін жеңілдету жолындағы күрестің табиғи
қиындықтары туғызды.
ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... ұлттық, сондай-ақ жалпы адамзаттық құндылықтарды қорғауды
басты мақсат деп білді. Олар өз ... ... және ... ... алу ... күресінде көмектесуге ұмтылды, әрбір
адамның және әрбір халықтың жеке өз ... ... мен ... ... ... мен ... ... қол жеткізуі сияқты жалпы
адамзаттық қазыналар үшін күресті. Қазақ зиялылары 1905 жылдан бастап ... дала ... қызу ... ... ... оқу ... ... деінгі кездің өзінде-ХІХ
ғасырдың екінші жартысы-ХХ ғасырдың басында білімді ... ... ... ... ұлттық хиялыларының қалыптасуына Қазақ жастары
шетелдерде де оқып білім ... ... ... ... да ... ... қалыптасты. Мәселен, Ғ.Мусин Каир университетін, Ж.Сұлтанаев пен
А.Түнғаншин Варшава мал ... ... ... ... және т.б. ... ... оқу ... бітірген қазақтар өз ауылдарымен
қалаларына қайтып оралып, өз білімін, ағартушылық рухын ... ... ... ... ... жаңа зиялылардың таңдаулы
бөлігі өз халқының мүдделерін қорғау ... ... ... толы ... ... олар рухани құлдыққа қарсы шықты және азаттық
қозғалысын басқарды.
Тарихи тәжірибенің ... күрт ... ... ... ... едәуір белсенділігімен, ... ... ... ... ... ... сезімдегі зиялылар қоғамдағы жеке адамның жағдайы туралы, оның
анаға қатынасы туралы мәселені ... ... ... ... ... ... ... ашу үшін
оның бойында білімге деген құлшынысты ояту, ... жою ... ... Қазақ зиялыларының бүкіл қызметі осы мақсатқа арналды деуге
болады. Ұлттық «Қазақ», ... ... ... ... ... басқаларының беттерінде олар тек білім ғана өркениетті
дүниеге жол ашады, қазақтардың ұлт ретінде ... ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы көптеген мақалалар жазды.
«Қазақ» беттеріндегі ... ... ... мен ... маңыздылығын атап көрсетті. Ол ... ... және ... ... ... ... ой-пікірлерін баяндай келіп,
балаларды міндетті ... екі жыл ... ... де ... ... етеді,
«бастауыш мектептер миссионерлік саясаттан тыс болуға тиіс, яғни ... өз ... ... ... ... ... тиіс» деп санайды. Сонымен
бірге ол орысша сауаттылықты да үйрену қажет екенін атап өтеді.
ХХ ғасырдың басында ... ... ... ... ... орын алды, өйткені қолданыстағы патша заңдары ... ... ... ... ... наразылық туғызғаны табиғи нәрсе. Өз
халқының ежелгі өз жерінде қасіретті жағдайы туралы толық хабардар ... ... ... ... ... ... қажеттері туралы хабар
жеткізуге, оның құқықтық ... ... ... ... ... заң ... өткендер еді, бұл олардың ... ... ... ... ... ... ... байытуы мен
тереңдетуіне мүмкіндік берді. ... ... ... жер ... ... орын ... Олар ... ғылыми және көсемсөздік
мақалаларында, патшалық өкімет орындарына әр ... ... ... ... ... өмір ... сай ... заң нормаларын
әділ сынға алды.
Қазақ қоғамының рухани саласында етек алған ... ... ... ... шенеуіктері қазақ халқы зиялы өкілдерінің дүниежүзілік өркениет
пен мәдениет жетістіктерін игеруіне мүдделі болмады. Бірақ ... ... ... ... кедергі жасауға бағытталған шаралар күткендегідей
нәтиже бермеді. Қазақ халқының білім ... ... ... ... ... Орынборда, Омбыда, Оралда, Семейде, Верныйда және басқа қалаларда
бірқатар оқу ... ... ... ... оларда қазақтар оқып, бастауыш
және орта мектеп көлемінде білім алды. Патша ... ... ... ... оқу ... ... ... етуге мәжбүр болды. Қазақ жастары
Қазан, Томск, Санк-Петербург, Мәскеу т.б. ... ... ... ... оқу ... білім алды. Өз халқын оятуда зор рол
атқарған қазқ ... ... шоқ ... ХХ ... басына қарай нақ
сол буыннан қалыптасты [8]. Олар өз ... ... ... ... ... және ... ... көруді армандады. Қазақ
зиялыларының өкілдері патша өкіметін дала өңірінде білім беру ісін ... ... ... үшін ... ал ... ... ғылымды
қалыптастырудың алғышарттарын жасауға ұмтылды. Қазақ зиялылары ғылыми
мақалалар, ... ... ... өркениетті елдердегі ғылым жетістіктерін
насихаттауға, оның қажеттілігін, қоғамды түбірінен өзгерте алатын құдіретті
күшін дәлелдеуге ұтылды. Олардың күш- ... ... ... атап өткен
жөн. ХХ ғасырдың басындағы ... ... ... саясатшылар,
судьялар, ақын-жазушылар болатын, бұл кезең ... ... ... - ... Ә.Бөкейханов, М.Дулатов және басқалардың
қалыптасуымен ... ... ... Х.Досмұхамедов және
басқа Алаш азаматтары ... ... ... Қазақстан ғылымының
қаулап дамуы кеңес өкіметі жылдарында болғанын теріске шығаруға болмайды,
бірақ оның ірге тасын ХХ ... ... ... ... ... ... қалаған еді.
Сонымен, ХІХ ғасырдың аяғы-ХХ ... ... ... ... ... душар келген қоғамның өзі сияқты күрделі құбылыс.
Біз қарастырып отырған кезеңде шовинистік отаршылдық идеология ... ... ... ... ... ... қалыптасып келе жатқан жас қазақ
зиялылары белсене таратқан ... ... ... қоғамының оянуына
жәрдемдесіп, бүкіл халықтың құқықтық, эстетикалық ... мен ... ... зор ... ... [9]
2. ХІХ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ АҒАРТУШЫ-ДЕМОКРАТТАРЫНЫҢ ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ,
ДҮНИЕТАНЫМДЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ МЕН ТАРИХТА АЛАТЫН ОРНЫ МЕН РӨЛІ
Қазақстандағы халық ағарту ісі екі бағытта: діни және жәй ... ... Діни ... ... мен ... қаражатымен
ұсталған мектептер мен медреселер болды. Олардағы оқу араб алфавиті бойынша
жүрді. ХІХғ. өзінде Ш.Уәлиханов негізінен алғанда татар ... ... ауыл ... ауыр ... ... ашына жазды: «Таңқаларлық
бірбеткейлік, өлі схоластика және бірде-бір нақты ... ... - деп ... ол мұны.
ХХғ. Басында мектептер уақыттың өскелең талаптарын ... Діни ... ... құру жолындағы қозғалыстар басталды. ... ... ... ... мен ... ағартушы-интеллигенциясы
болды. Олар оқытудың жаңа әдіс-тәсілдерін: әріп құрастыру тәсілін дыбыстық
тәсілмен алмастыруды ұсынды, мектептерде азаматтық пәндердің – ... ... ... және өзге де ... ... ... орта қазақ халқының маңдайындағы шоқ жұлдыздары А.Құнанбаев,
С.Торайғыров, М.Жұмабаев, ... ... ... ... ... Ә.Бөкейханов т.б. аса ірі қоғам қайраткерлері
болды. [10]
Азаматтық сипаттағы жәй оқу орындары өлкенің Ресейге қосылғаннан кейін
ашылды. Олар ... ... үшін ... ... ... ... Мысалы, 1786ж. Омск қаласында Азиаттық мектеп, 1789ж.
Орынбор қаласында үкіметтік ... ... ... 1825ж. ... ... ... Омск ... корпусы әскери мамандар мен әкімшілік
шенеуіктерді даярлады.
Азаматтық тұңғыш қазақ ... 1841 ... ... ... ... ... істей бастады. 1898-1914жж аралығында Қазақстандағы
бастауыш мектептр саны 730-дан ... ... ... саны 29,1 мыңнан
101 адамға дейін өсті. Мектеп ісін жолға қоюда қыз ... ... ... ... ... ... Ы.Алтынсариннің күш салуымен 1887ж.
Ырғызда қыздар училищесі ашылды. 1890-1896жж. орыс-қазақ қыздар ... ... ... поселкесінде, Ақтөбеде жұмыс істей бастады.
Ы.Алтынсариннің жас ұрпаққа тәлім–тәрбие, білім берудің кейбір
мәселелері, ғибратнамасы
Ағарту ісі мен ұлттық ... ... ХІХ - ... ... халқының
аса көрнектi ағартушы демократы, жаңашыл педагог, ... ... ... ... (1841- 1889) терең із қалдырды.
Ы.Алтынсариннің ағартушылық қызметi 1861ж. реформаның ... ... ... дами бастаған кезде өттi. Ы.Алтынсарин қазақ
қыздарын оқыту, ... ... және ... ... ... әлеуметтiк маңызы бар iстердi iске асырған жаңашыл қайраткер
болды.
Ол ... ... ... ... Әкесінен ерте айрылып, атасы –
Орынбор шекаралық комиссиясының ... ... ... ... ... ... Мектепті бітіргеннен кейін Алтынсарин үш жылдай ... қол ... ... ... ... онан соң ... басқармасында
тілмәш болып жұмыс істеді. 1860ж. облыстық ... ... ... ... ... үшін бастауыш мектеп ашуды тапсырды және мұны соған
орыс тілінің мұғалімі етіп тағайындады.
Ағартушылық идеялармен жігерленген ол ... ... ... ... ... ... түсіндірді. Қазақ жұртшылығынан қаражат
жинастырып, ол мектеп үйін салуға кірісті. Осы ... ... ... 1864ж. ... ... Ол ... ... балалар жатып оқитын
интернат ашты. 1869ж. АлтынсаринТорғай уездік басқармасына іс ... ... Онан соң уезд ... аға ... және уездік
судья міндетін атқарды. Қызмет бабымен ол ... ... ... мен ауыл басшыларымен сайлауға қатысып отырды. Сол сайлауларда
ол дауысты сатып алушылыққа, парақорлыққа және ... ... ... ... ... ... болған байлар мұның үстінен облыстық
басқармаға, ... ... және ішкі ... ... ... оны 1868ж. ... ережеде» белгіленген сайлау жүргізу тәртібін
бұзды деп кінәлады.
1879ж. Ы.Алтынсарин инспекторлық қызметке ... ... және ... ... Қазақстанның көп жерлерінде мектептер
ашылды, атап айтсақ, облыстың барлық уездік қалаларында орталық училищелер
құрылды. Торғай обылысының ауылдарын ... ... ... ... ... Торғай, Илецк уездерінде мектептер ашты.
Ы.Алтынсарин орыс-қазақ мектептерінің оқушыларына арнап 2 оқу құралын
жазып шығарды: ... ... және « ... орыс ... ... нұсқау». Орыс классиктері мен ойшылдарының еңбектері мен
шығармаларын қазақ ... ... өз ... ол ... ... ... ұлттық әдебиет пен мәдениетті дамыту
үшін қазақ әдеби тілінің қалыптасуы саласында жемісті ... ... ... ... ... ... дұрыс ескерiп, қазақ даласындағы
шаруашылықтың даму жетістігі туралы аса құнды пiкiрлер ... ... ... ағартушылық, тарихи-географиялық ерен
еңбектері мен тарихи үлесі
Қазақ халқының тамаша ұлы Шоқан (Мұхаммедқанапия) ... ... ... орыс ... қабыл алған тұңғыш қазақ ағартушысы,
орысша сауат алып, өз ... ... ... ... ... ... ... алғашқы ғалымы болды.
Шоқан терең энциклопедиялық iлiмi бар, өз заманындағы ғылымда бiрқатар
мәселелердi жаңаша көтере бiлген, кемелдi iрi оқымысты едi. Ол аса ... ... ... ... ... тарихшы, философ,
қоғамдық-саяси қайраткер әмбебап жан едi. ... тым ... ... ... ... ғылым салаларының бәрiнде де құнды мұралар,
өзiнiң өшпес iздерiн алдырды.
Шоқан 1835 жылы Көкшетау облысы, ... сұлу ... ... ... Жас өмiрi биiк ... қалың қайыңды, көлi мен көгi мол
Айыртау, ... ... ... ... шыққан ортасы қазақтың iрi феодалдары, хан-сұлтан, бай ... ... Омск ... ... ... ... сауатты, офицерлiк
шенi бар (полковник болған) адам. Ол патшаның сенiмдi адамы, ... ... ... Ал, ... әкесi Уәли мен шешесi Айғаным да
хандық құрған адамдар. Арғы аталары тарихқа белгiлi ... хан ... бала ... ... ... ... зерек ойлы болды. Шығыстың
бiрнеше халықтарының тiлiн ... көзi ашық ... кiсi ... ... да ... тәрбиесiне көп көңiл бөледi. Халық ауыз ... асыл ... ... мен ... ... ... сол ... естiп тыңдайды.
Шоқан әуелi Құсмұрында қазақ мектебiнде оқып, арапша хат таниды.
Шоқанды әкесi 1847 жылы ... ... ... ... Шығыс тiлдерiнен
араб, шағатай тiлiн жасынан жақсы ... ... Орта ... ... ... ол ... ... терең зерттедi. Шоқан 1855 жылы орталық
Қазақстанда Жетiсу мен Тарбағатайда болып, қазақ халқының ... ... және ескi дiни ... жайында материалдар жинап қайтады. 1856 жылы
полковник Хаменовский экспедициясымен ... ... ... ... ... ... ... қырғыз-қазақ картасын сызып шығады.
Шоқан 1856 жылдың тамызының басында Құлжаға аттанып үш ай ... ... ... ... тарихымен,
этнографиясымен танысады.
Көрші халықтар тарихымен айналысу оған қазақ халқының ежелгі ... ... ... ... ... ... кезінде
жинақтаған материалдарын терең талдап және салыстыра отырып, ол ... ... ... ... мен ... ... алқабында күшті тараған» деген қорытынды жасады.
Шоқан Уәлихановтың «Сот реформасы жайында ... ... ... ... шежiресi», «Жоңғария очерктерi», «Алты шахар
немесе Қашғария туралы», «Ciбiрге ... ... сот ... ... ... сапарының күнделігі» «Қытай империясының батыс
шет аймағы және Құлжа ... ... ... ... ... ... ... шығармалары жарық ... мен ... ... ... және әлеуметтiк ойларын
ортаға салып отырған. Ш.Уәлихновтың ғылыми қызметі Орыс ... ... ... ... оны 1857ж. осы ... толық мүшесі
етіп сайлаған.
1858ж. Қашғарияға жасырын баруы Ш.Уәлихновтың ғылыми қызметінің ... ... Ол Азия ... ... ... ... ... «Алтышардың
немесе Қытайдың Нан Лу провинциясының (Кіші Бұхария) шығыстық ... ... ... ... ... ... жазып шығарды. Оның
бұл еңбегін Ресейдің және басқа ... ... өте ... көп ... ... тілінде басылып шықты. Жиһан ... ... мен ... ... және ... кездескен мұқтаждықтар жас
ғалымның денсаулығына әсер етпей қалмады. Үйіне оралысымен ауыр науқасқа
ұшырайды. 1860ж. ... ... ... ... ... ... Мұнда ержүрек жиһанкез әрі Орта Азия мен Қазақстан
халықтары өмірінің ... ... ... ... ... марапатталады
және шенін жоғарылатады. Өте жас 1865ж. өмірден өткен ғұлама ғалым артында
мәңгі өшпес із ... ... ... ... ... ... алмай
өмірден өтіп бара жатқанын, бәрін құшағына қысатынын айтқан.
Ш.Уәлихновты орыс ... ... және ... ғалымдары аса жоғары
бағалай келіп, шығыстанушы ірі ғалым ... ... деп ... ... ... ... жарқыраған метеордай жарқ етті».
Шоқан өзiнiң «Қазақстандағы ... ... ... ... дiни көзқарасқа қарсы, соның iшiнде исламға да ... ... ... ... ортаға салып, оған терең әлеуметтiк мiнездеме бередi.
[12]
А.Құнанбаев – тарихи дара тұлға әрі ... ... ... ... қазақ мәдениетi тарихындағы ең iрi тұлға қазақтың
ұлы ақыны, ... ... ... ... ... кемеңгер ұлы философ
Абай Құнанбаев (1845-1904) қазiргi ... ... Абай ... ... дүниеге келген. Абай алғашқы бiлiмдi өз үйiнде жалдамалы молдадан
алды. Кейін Абай ... ... ... медресесіне жіберіледі. Алайда
әкесі Абайды қаладағы оқуын бітірткізбей ауылына қайтарып ... оны ... ру ... ... ... қызметіне дайындай бастайды. Абай ділмәр
шешендік, өткір сөзділік, тапқырлық басты қаруы ... ... ... ... ... істі қарушылығы қазақтың ғасырлар бойы ... ... құқы ... ... Енді ер жетіп, кемеліне келген
Абай 20 жыл бойы ... ... ... ... ... және ... ... әдебиетін оқып-үйренді. Көптеген
аударма жұмыстарымен шұғылданып, орыс әдебиетін ... ... өзі ... ... ... ... ... сөздерімен» халықтың барлық
әлеуметтік, саяси, фәлсафалық тұжырымдамаларын жазып қалдырған дана ақын,
ойшыл.
Абайдың ... ... ... ... ... елдерi, орыс
мәдениетi, ойшыл болуына Шығыс және көп ... ... орны ... Абай ... ... бiлген деген пiкiрде ертеректе профессор
Қ.Сағди тарапынан философияға, даналыққа зор мән берген. Мәселен, Жиырма
екiншi ... ол ... ... ... ... ... ... сұрає
қойып, оған өзi жауап бередi. Болыс, би, мырза, қу аяқ, ... ... ... жоқ, ... жандар дей келе ол, ұры, залым, адамдарға
сенуге болмас, біз тек шын момындарды алмасақ, ... ... ... ... ... ... шығармаларындағы ашық қойылатын әлеуметтiк, этикалық проблемалар;
қазақ әйелдерi, жастар, достық, ... ... ... ... болды.
Бұл мәселелердi көтеруде де Абай өзiн, бұқарашыл ойшыл ретiнде танытты.Абай
қазақ қоғамындағы жаңалық, прогресс атаулының ... өз ... ... Өзі ... ... ... да ... кедейлерінің сөзін сөйлеп,
әділдігін ай»тып отырған, өзінің жан ... ... ... ... ... ... Әсіресе, қазақтардың надандылығы,
руға бөлінушілік, ымыраға келмеушілік, жұмыссыздық, ... ... кері ... ... ... ... [13]
Өз заманындағы қоғамдық қайраткер қайшылықтармен күресуде діни
көзқарасын да ... ... шын ... ... ... да, ... пен сүйіспеншілік тән» деп ар-намыс, әділеттілік жат молдалар іс-
әрекетіне қарсы шыққан. Ол қазақ халқын өз кеселдерін жеңіп ... ... адам ... деп ол ... ... ... ар-намыс тазалығы мен ел алдындағы парыз, борышын ақтауға,
ата-ана мен бала ... ... ... ... ... айтып қазақ
елінің маңдайындағы өшпес жұлдызы болып қала бермек.
Алаштың арқасүйер ардақтысы А. Байтұрсынұлының
тарихқа көзқарасы
Бүгінгі таңда ... ... жас ... өз ... ... орын ... ... тәрбиелеу барысында халқының
тарихы мен өнерінде, әдебиетінде ... із ... ұлы ... ... ... ашып ... таныстырар болсақ, сол бір тарих
бетіндегі өшпес ізі ... ... ... ... ... ... партиясының, «Алашорда» үкіметінің ... ... ... және ... ... қайсар әрі батыр тұлға Ахмет
Байтұрсынұлының (1873-1937) өмір жолымен ... ... ... басты
мақсатымыз.
Қазақтың кең даласының қай түкпіріндегі де төбешікті қақ ... ... ... ... - ... ... Ахмет мұрасы тарихи тағлымы мол,
тәрбиелік мәні биік ... ... Ол өз ... ... ... ... сенімді өлеңдерімен халқының жүрегіне ... ... ... да ... ... ... ... қазына ретінде
қастерлеп ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп отыр. ... ... ... ісіне өлшем жоқ, ол тек ... ... ... Ахметтің үлылығы, көсемдігі оның болашақ, ... ... ... ... заң, ... ... ... әскер құру,
қазақтың ғылымын ұйымдастыру, жерде ... ... ... ... ... ... ... сақтау сияқты санқилы
мәселелерге ... ... оның ... елді ұйытып, ... өзге ... ... ... ... жасаған
ойларынан да айқын аңғарылады. Біз килігіп ... ... ... ... Ахмет осыдан сексен бес жыл ... ... Оны ... басында-ақ осындай ұлан-асыр мәселелер
мазалап, болашақ ... ... қамы ... Ол ... осы ... қазақ мемлекеттігінң дүниеге келетініне кәміл сенімді
болған. Ол ... ... ... халқын да сендірді, сондықтан да
халқы оны ... ... ... деп ... ... ... ... қылышынан қан тамған
кезеңде, Ахмет Байтұрсынұлы әуелі 1929 жылы бір ... ... ... тепкісінен түсіп ұзақ азап көріп, 1934 жылы ... 1937 жылы тағы ... ... атылды. Ұлы жүректің
ауыр тағдыры ... ал ... ... жазу үшін ... ... ... ... ... ... сүйену
қажет. Қазір қолда бар дүниелердің ... оның өзі ... ... (1929, 8 ... ... (1929, 27 ... деген
материалдар айрықша бағалы. Бұлар ҚазПИ ... ... ... ... оның ... ... туралы орыс ғалымдары проф.
А.Самойлович (Литература турецких народов, «Литература ... вып. ... 1919), ...... ... ... ... 7, Ташкент, 1924) бағалы пікірлер айтқан болатын.
Мәскеуде 1929 жылы «Комунистік академия» баспасынан ... ... ... (305-306 ... А. ... «Аса
көрнекті қазақ ... ... және ... ... ... реформаторы, грамматиканың және қазақ әдебиеті теориясының
негізін салушы» деп ... ... ... ... қоғамдық-
әлеуметтік қызметі айтылады. Түркістан ... ... ... мен ... ... ... комитетінің газеті «Ақжол» 1923
жылғы 4 ақпанда шыққан 270-санында: «Қазақтың дыбысына, ... ... мен ... тіл һәм оқу құралдарын шығарып, қазақтың жалпақ
тілін талайға ... ... еді. Ұлт қамы ... ... адам
болмай, қазақ құлшылыққа кез ... ... жол ... ... жазылған [14].
Біз туған Отанымызды, ұлтымызды, Жерімізді Ахметтей аялай, сүйе аламыз
ба?!. Ол үшін ... ... ел, ұлт, жер ... ... ... ... атлған ойшылдар мен ғалым, ақындарымыз және Ахметтей азап кешіп,
тозағына төзіп, өмірімізді сарп ете аламыз ба?!. ... те ... ... ... ... ... бір ... есімізге аламыз ба?!. Қалайда
Ахметтің өмірі өнегелі. Ахметтің азапты ғұмырын басымызға бермесін ... ... ... жүрегін, парасатын санасын берсінші деп тілейікші.
Қорытынды.
“Ұлттық тұлғаларды, олардың ержүрек батырлығын, ақындығын ұлт-азаттық
көтеріліс жолындағы ... ... ... ... ... санасына сіңетіндей етіп дәріптеу керек”, - деп Елбасымыз
Н.Ә.Назарбаев айтқандай ... ... ... алып, еңселі ел бола
бастаған ... ... ... ... мен ... жаңа ... ... жас ұрпаққа танытатын кездер туды. [16]
Патшалық отарлаудың асқынуына, оның қазақ жерінде өкім ... ... ... қанауы мен тонауына қарсы шыққан
тұлғалар, қазақтың қайсар ұлдары ... ... тасы мен ... қаланып сақталмақ. Олардың іс-әрекеттерінің бәрі отаршыл саясаттың
алдын-алу ... ... ... сол ... ... ... ... жазылмапты. Қайта жылдар өткен сайын сұрқия ... ... ... ... ... жоқ ... ... игілігі үшін жасалған
«іс-әрекеттері ... ... ... ... ... ... қош ... түрткі болды. “Халық жауы” ... ... ... ... ... ... ... қатаң тыйым
салынды. Қаншама жылдар бойына зиялы азаматтарымыздың саяси жұмысын
атқарғандығына ... ... ... ... ... ... ... жатты десеңізші? Халқым деп ... ... ... ... ... ... жалындап, кемеліне келіп тұрған шағында
тас қапастарға, лагерлерге, колонияларға қамалып, қыршындарынан ... Осы ... мына бір өлең ... ... ... ... адам – ... деп бүткіл жанды,
Бір адам - ... деп ... адам – қас ... ... адам – ... ... айдалды да.
Бір адам – діншілсің деп қудаланды,
Бір адам – ... пана нуға ... адам – ... деп ... адам – ... жүріп қазаланды.
Өмірде өшпес мәңгі тақырып бұл,
Ақындарды жырлауға шақырып тұр.
Менің де ... ... еш ... үшін ... де ... бір!. [17]
Сондықтан да зерттеп, зерделей түсу ісі әлі де жалғасады. Бұл ... мол ... ... ... ... ... ашқан, бұлақтай халқына
берер мол қазынасы қырынан танылады. Олай болса әлі де ... ... ... сусындай түсеміз.
Cілтемелер тізімі:
1. Әбжанов Х. Таңдамалы. І-том. А, 1998.- 174-17б.
2. Бұл да осы жинақта. 180б.
3. ... ... ... А, 2002.- 718-726б.
4. М.Әуезов. Ахаңның елу жылдық тойы. Ақ жол. А., 1997-ж, ... «Бес ... - ... ... ... ... Бұл да осы жинақта. 250-255б.
7. А.Байтұрсынов. Аудармалары. 1989.-100-102б.
8. Бұл да осы жинақта . 102-103б.
9. Бұл да осы жинақта. ... Бұл да осы ... «Бес ... ... ... ... 1992. ... Зұлқарнай Алдамжар. Тарих пайым мен тағлым. Қостанай: 2002.-201-205б.
13. Қазақстан тарихы ІІІ-том. А, 2002.-700б.
14. А. Затаевич. 1000 песен казахского ... ... 1925.- ... «Бес ... Д.Әшімханов.-Алматы: Жалын, 1992.-206б.
16. Н.Ә.Назарбаев. Тарих толқынында. Алматы: Атамұра-1999.-55б.
17. Зұлқарнай Алдамжар. Тарих пайым мен тағлым. Қостанай: 2002.-206-210б.
18. ... ... ... пайым мен тағлым. Қостанай: 2002. 211-213б.
19. М.Қойгелдиев. Алаш ... А, 1995. 235б; ... ... және ... ... ... ұлы ... А., Жеті жарғы, 1996ж.
20. Бүл да осы жинақта. 237-238б.
21. Зұлқарнай ... ... ... мен ... ... 2002.- ... ... тізімі:
1. “Бес арыс”(Естеліктер, эсселер және зерттеу мақалалар). Құрастырған
Дидахмет Әшімханов. Алматы «Жалын» 1992 ... ... 2003ж. ... ... алғы сөзі мен ... ... Ісмақова, ... ... ... ... ... ұлы ... Ұлттық рухтың
ұлы тілі. А., Ғылым, 1999. ... ... ... ... 12 ... ... Алаш ... А., 1995. Санат. 230-бет; Саяси элита
және ұлт мүддесі, Ұлттық рухтың ұлы тіні. А., Ғылым, 1999.
5. М. ... Алаш ... ... ... А., Жеті жарғы, 1996.
6. Алашорда. Құжаттар жинағы. Құрастырған Н. Мартыненко. А., 85-б. ... ... ... ... ... алынды).
7. К.Нұрпейіс. Ахмет Байтұрсынұлы-аса ірі қоғам және ... ... Ұлы ... А., ... ... ... ... соңғы ақындар. Шығармаларының 50 томдық
толық жинағы. 1-т. А., Ғылым, 1997ж
9. Р.Нұрғалиев. Алып бәйтерек. ... ... Ақ жол. А., ... ... ... Байтұрсынов. Ұлттың Ұлы Ұстазы. А., 2001.
11. А.Затаевич. 1000 песен ... ... ... ... ... ... әдеби қисындары, Көзқарас. А., Рауан, 1999.
13. З.Ахметов. Бүкіл қазақ «Ахаң» ... ... Ұлы ... А., 2001ж.
14. Байтұрсынов А. Шығармалары: ... ... ... Шәріпов Ә., Дәуітов С.)- Алматы: жазушы, 1989.- 320
бет., порт., суретті.
15. Сембаев А.И., Храпченков Г.М. Очеркии по ... школ ... А., 1972, ... ... ... ... ... белгілі библиограф
У.Субханбердинаның деректері бойынша Санкт-Петербургтегі ... ... ... ... 22 нөмірі сақталған.
17. Қазақ халқының атамұралары. Мазмұндалған библиографиялық көрсеткіш.
Құрастырған Ү. Субханбердина. А., 1999.
18. Махат Д. ... ... ... ... ... 2001ж.
19. Тасымбеков А. Жан даусы. Алматы: Жалын. ... ... ... ... С.Нұрмағамбетов, Б.
Дінәсілов, Ш.Дәнеева. Алматы: Зерде.-1998ж).
21. Әбдәкімұлы Ә. Қазақстан ... ... ... ... Қ. Алты алашқа белгілі, Қазақ әдебиеті. 1994.Тілеуқұлов Г.
Жазықсыз жазаланған тұлғалар . Ташкент: Халқ мероси. 2000ж.
23. ... М. ... ... ... 1992ж.
24. М.Рүстемов. Асыл азамат. Мәдениет және тұрмыс. 1998ж.
25. ӘбубакировС, Әбубакирова Г. ... ... ... ... Омарбеков Т. 20-30-жылдардағы Қазақстан қасіреті. Алматы: Санат.
1998ж.
27. Әбжанов Хангелді. ... ... том . ... ... 1998ж.-
І том. .
28. Н.Ә.Назарбаев. Тарих толқынында. Алматы: Атамұра. ... ... М. ... ... ұстанған кімдер? Алматы 1991ж.
30. Зұлқарнай Алдамжар. Тарих пайым мен тағлым. Қостанай. ... ... ... екінші жартысы мен ХХғбасындағы Қазақстанның саяси
ой пікірі . Алматы. 1979ж.
32. Омарбеков Т. «Зобалаң» және «Кіші қазан ол не?» ... ... Қ ... Айға ... ... Ақиқат-1998ж.
34. Әбжанов Х. Қазақстан ителлигенциясы:Тарих пен Тағдыр . Ақиқат-1991ж.
№11.
35. «Ақиқат» журнал., №11. 1999ж.
-----------------------
1

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Үндістандағы тәуелсіздік үшін күрестердің негізгі бағыттары мен идеологиясы19 бет
Г.Н. Потанин және қазақ зиялылары: саяси және рухани көзқарастарды тарихи талдау72 бет
Ресей жоғары оқу орындарында оқыған қазақтар, олардың қоғамдық-саяси қызметі (хіх ғ. аяғы – хх ғ. 20-30жж.)8 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
19 - 20 ғ. басындағы Қазақстан мәдениеті8 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет
60-жылдардың екінші жартысында қазақстан дамуында болған өзгерістер36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь