Трансұлттық корпорациялар және олардың түрлері


Пән: Экономика
Жұмыс түрі:  Реферат
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 14 бет
Таңдаулыға:   

ЖОСПАР:

КIРIСПЕ

1. ТРАНСҰЛТТЫҚ КОРПОРАЦИЯЛАР

ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ТҮРЛЕРІ

2. ТРАНСҰЛТТЫҚ КОРПОРАЦИЯЛАР ҚЫЗМЕТІНІҢ

ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI


КIРIСПЕ

Біріккен Ұлттар Ұйымы эксперттерінің пікірі бойынша трансұлттық корпорациялар дүниежүзілік экономиканың бірегей қозғаушы күші болып есептеледі. 90-жылдардың ортасында дүние жүзінде 40 мыңнан астам корпорациялар қызмет атқарған. Олардың бақылауындағы шетелдік еншілес кәсіпорындардың (дочерние предприятия) саны 250 мыңдай болды. Бұл санның соңғы екі онжылдықта өсу қарқыны 5 есеге жетті.

Ең ірі 100 халықаралық компаниялардың жалпы мүлігі құнының 40% шетелдерде орналасқан.

Трансұлттық корпорациялардың негізгі бөлігі АҚШ-та, Еуропалық Одақ елдерінде және Жапонияда тіркелген. Трансұлттық корпорациялар дүниежүзілік өнеркәсіп өнімдерін өндірудің 40 процентін, халықаралық сауданың 50 процентін өз бақылауында ұстайды.

Трансұлттық корпорациялардың жыл сайынғы өндіріс көлемі 10 трлн. доллардан асады. Бұл корпорацияларда 73 млн. адам жұмыс істейді. Мұның өзі дүниежүзілік шаруашылықта қамтылған жұмысшы күшінің (ауыл шаруашылығын қоспағанда) әрбір оныншысы деген сөз.

Біріккен Ұлттар Ұйымының анықтамасы бойынша жылдық айналымы 100 млн. доллардан асатын және кем дегенде 6 елде филиалы бар фирмалар корпорация деп аталады. Кейінгі жылдары бұл түсінік біраз пысықталып, ендігі уақытта фирманың халықаралық дәрежесінің көрсеткіші ретінде оның өнімдерінің басқа елдерде сатылған көлемінің проценті алынатын болып жүр. Мысалы, осы көрсеткіш бойынша Швейцарияның “НЭСТЛЕ” фирмасы (98%) алдыңғы орындардың бірін алады.

Біріккен Ұлттар Ұйымының методологиясы халықаралық корпорацияны оның активтерінің құрылымы арқылы да анықтауға мүмкіндік береді. Дүние жүзінде шетелдік активтері ең мол трансұлттық корпорацияларға ағылшын-голланд концерні “РОЯЛ-ДАТЧ ШЕЛЛ” және АҚШ-тың “ФОРД”, “ДЖЕНЕРАЛ МОТОРС”, “ЭКСОН”, “ИБМ” фирмалары жатады. Халықаралық монополиялар туралы анықтамаларда: көпұлттық корпорациялар, интернационалдық корпорациялар, трансұлттық компаниялар, әлемдік компаниялар т. с. с. атауларды кездестіруге болады. Алайда, олардың түпкі мән-мағынасы қарайлас.

Сонымен, трансұлттық корпорациялар дегеніміз - шетелде активтері (құнды заттары) бар ұлттық монополиялар. Олардың өндірістік және сауда өткізу қызметтері ұлттық шекарадан тыс елдерде ұйымдастырылады.


1. ТРАНСҰЛТТЫҚ КОРПОРАЦИЯЛАР

ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ТҮРЛЕРІ

Қазіргі әлемдік экономикаға транснациализаия үрдісі заманға сай әдетті. Бұл үрдістін ең негізгі қозғалыс күші ұлтаралық компаниялар болып санала-ды. Олар құрушы шаруашылығының біріктірулер бас компаниялар және шет-елдік бөлімшелерден тұрады. Бас компаниялар құрамына кіретін компания-лардың бір бқлігін иелену арқылы басқарады. Шетелдік Ұак бөлімдерінің бөлігіне акцияның 10%-дан көбін иемделеді. ХХ-ХХ1 шебіне сыртқы эконо-миканың іс әрекетінің ауқымды өсуін қадағалауында, ҰАК сатушы, инвес-тор, жаңа технологияларды таратушы және халықаралық еңбек күші қонының ынталындыру болып табылды. Ол көп жағдайда әлемдік рынокқа бәсекелестікке жарамдылығы мен қызмет көрсету рыногінің қозғалысыма қоса отырып халықаралық капитал қозғалысының анықтайды. Әр түрлі мемлекеттердің кәсіп орындарының арасындағы орындарвның арасындағы өндірістік қатынастары тереңдетілу және үрдісі арқылы ҰАК өндірістің үлкен роль атқарады. ҰАК тиімді іс әрекетінің негізгі факторлары болып халықаралық тауар өндірісі мен Қызмет көрсету саласы табылады. 90-жылдардың аяғына таман тауар мен қызмет көрсетудің халықаралық өндірісі әлемдік ЖШӨ-ның 7%-ң құрды. Барлық дерлік ірі ҰАК триада да табылады. Триадаға: АҚШ, Жапония және Еуропалық одақ елдер кіреді соңғы жылдары ЖИЕ-дің ҰАК -ының халықаралық рыноктағы белсенділігі артуда.

Трансұлттық корпорациялардың шаруашылық жүргізу құқықтары шетелдерде филиалдар, еншілес компаниялар ұйымдастыру және іскерлік белсенділікті күшейту арқылы жүзеге асады. Еншілес компаниялар (дочерние компании) өндірістік және дайын өнімді өткізу, ғылыми-зерттеу жұмыстары, тұтынушыларға қызмет көрсету мәселелерінде дербес шешімдер қабылдайды. Тұтас алғанда олар біріктірілген ірі өндірістік өткізу кешендері. Оларда бар акционерлік капиталға меншік құқығы құрылтайшы елдің өкілдеріне ғана тарайды. Сонымен бірге филиалдар мен сыбағалас компаниялар жергілікті капиталдың басым қатысуымен аралас кәсіпорындар құруы да мүмкін.

Көп ұлтты корпорациялар дегеніміз - өндірістік және ғылыми-техникалык, негізде бірқатар мемлекеттердің ұлттық компанияларын біріктіруші халықаралық корпорациялар. Мұндай компаниялардың қатарына, мысалы, ағылшын-голланд концерні “РОЯЛ-ДАТЧ ШЕЛЛ”, машина жасау мен электрондық инженерлікке маманданған Швейцария-Швед компаниясы “АВВ” т. с. с. жатады. Еуропадағы көп ұлттық корпорациялар қатарына ағылшын-голланд концерні “Юнилевер” де кіреді.

Халықаралық құқық бойынша көпұлттық корпорациялардың айрықша белгілеріне: 1) көпұлттық акционерлік капиталдың бар болуы; 2) көпұлттық басқару орталығының жұмыс істеуі; 3) шетел филиалдары әкімшілігіне жергілікті мамандардың тартылуы жатады.

Трансұлттық және көпұлттық корпорацияларға әлемдік (глобальные) корпорацияларды да қосуға болады.

Әлемдік корпорациялар қазіргі дүниежүзілік қаржы капитальшың бірегей қуатын көрсетеді. Олар 80-жылдары пайда болып, үнемі өсу жолында. Әлемдік деңгейге барынша серпінді ұмтылатын салаларға химиялық, электротехникалық, электрондық, мұнай өндіру, автокөлік, ақпараттық, банк және т. б. салалар жатады.

Трансұлттық корпорациялардың пайда болуының басты себептерін атайық. Ең маңызды және жалпыга ортақ себеп өндіргіш күштердің дамуы негізінде ұлттық шекарадан шығуы мүмкін болған өндіріс пен капиталдың интернационалдануы.

Өндіріс пен капиталдың интернационалдануы шетелдерде бөлімшелері бар аса ірі компаниялардың құрылуы, ұлттық корпорациалардың трансұлттық корпорацияларға айналуы, олардың шаруашылық байланыстарының нығаюы негізінде жүзеге асады. Капиталды шеже шығару халықаралық корпорацияларды қалыптастыру мен дамытудың ең маңызды факторына жатады. Трансұлттык, корпорациялардың жедел дамуының негізгі себебі жоғары, артық пайда табу үшін ұмтылыс деп айтар едік. Өз кезегінде қатаң бәсекелік күреске төтеп беру үшін өндіріс пен капиталды халықаралық көлемде шоғырландыру да трансұлттық корпорациялардың пайда болуын жеделдетті.

Құрылымы

ҰАК-дың басқарудың үйлесімді құрылымы бас компанияның шет елдердегі бөлімше-лерінің үздіксіз басқаруын қамтамасыз ету керек . Сонымен қатар бас компния бөлім-шелердің менеджерлеріне жергілікті рыноктың сұранысын және қадылдаушы жақтың заңдарын ескере отырып өз шешімдерін қабылдауға мүмкіншілік беру керек . Бас компания ҰАК жүйесінің әкімшілік орталығы және оның міндеттері:

  • Бас бірігу мен туралы шешім қабылдау;
  • Жаңа компанияларды сатып алу ;
  • Корпорацияның толығымен және бөлімдерінің ұзақ мерзімді өндірістік, инвести-циялық. , қаржылық саясат тарын қалыптастыру және іске қосу;
  • Шетелдік бөлімшелердің қаржыларын қадағалау;

Шетелдік елдердің негізгі ұйымдық нысандары:

  • Дочерняя компания -ҰАК негізгі жүйесі болып табылып, қадылдаушы елдегі кәсіп орындағыдай акцияның жартысынан көбін иеленгендіктен шешім қабылдауда және бастықты тағайндауда шешімі дауыс құқығы бар;
  • Ассоцированная компания -ҰАК негізгі жүйесі болып табылып, қадылдаушы елдегі кәсіп орындағы акцияның кемдегенде 10% және ең көп 50%-на иемделеді. . Бас компания бақылай алмайды, бірақ бақылауға қатыса алады;
  • Бөлімше лік- ол шетелдердегі бөлім. Бас компания толық иемделген ҰАК бірлестік бөлігі;

Ұак-ң теоретикалық концепциялары негізгі моделі

  1. Технологиялық себептер моделі. ҰАК жұмысы күрделі өнімдерді өткізу және оларға техникалық қызмет көрсету қажеттілігінен туған қабылдауыш елдерде тауар өндіргіш және қызмет көрсететін кәсіпорындарды ашу арқ-ылы дамыған;
  2. Монополиялық артықшылар модел. Жергілікті фирмалармен салыстырғанда ҰАК-ң монополиялық артықшылықтары бар.
  3. Өнімнің өміршендік кезеңі. Тауаурдың өсу және кемелдік кезеңдерінде оның не экспортқа шығару көлемін арттыру керек, не шет елде өндіріп, сату қажет .
  4. Интернацияналдау моделі. Ұак -ң түпкілікті мақсаты- құрылымының әр бөлігінен емес, бір тұтас кешеннен пайда түсіру
  5. Эклетикалық модел. ҰАК төмендегі алғышарттар бар юолғанында ғана жұмыс жүргізеді:, өндіруді интернацияналдыру артықшылығы, орналасу артықшылығы.

Рисунок 1 Источники финансирования зарубежных

филиалов америкнских корпараций

1 -физические и юридические лица

қабылдаушы елде(45%)

2 -физические и юридические лица

из третьех стран (23%)

3- бас компаниялар (13%)

4- физические и юридические

лица в США (3%)

5- өзін өзі қамтамасыз ете ала-

тын (16%)

2. ТРАНСҰЛТТЫҚ КОРПОРАЦИЯЛАР

ҚЫЗМЕТІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Дүниежүзілік шаруашылықта жүріп жатқан объективті экономикалық процестердің нәтижесінде пайда болған трансұлттық корпорациялардың өзіне тән бірқатар ерекшеліктері бар.

Трансұлттық корпорациялар халықаралық еңбек бөлінісіне белсенді қатысушы ретінде оның дамуьша қолайлы жағдайлар туғызады.

Трансұлттық корпорациялар капиталдарының қозғалысы, әдетте, сол корпорациялар орналасқан елдегі жүріп жатқан процестерден дербес, тәуелсіз. Трансұлттық корпорациялар халықаралық өндірістер жүйесін қалыптастырады. Олар дүние жүзінің көптеген елдерінде филиалдар, сыбағалас компаниялар, бөлімшелер ашуға негізделген.

Трансұлттық корпорациялар орасан зор инвестициялар мен жоғары дәрежелі маман кадрларды қажет ететін жоғары технологиялық және ғылыми сыйымды өндіріс салаларына сыналай кіріп, оларды өзіне бағындыра бастайды. Осы кезде трансұлттық корпорациялардың жекелеген салаларды монополизациялауға ұмтылысы тенденциясы байқалады.

80-жылдардың орта түсында капиталистік елдердің өнеркәсіп өнімінің төрттен үші 2 мыңдай қуатты корпорациялардың күшімеіі өндірілген. Солардың ішінде бірнеше жүздеген корпорациялар өнімнің ең маңызды түрлерінің 50%-тен 80 процентке дейінгі ұлесін өндірген.

Бұл трансұлттық корпорациялар негізінен өндірістік және инновациялық (жаңалықтар) ауыртпалықтарды да көтереді.

Дүние жүзіндегі қуатты 500 трансұлттық корпорациялардың 85-і шетелдік инвестициялардың 70% өз қарауында ұстайды. Осы орасан зор компаниялар электроника мен химия өндірісі өнімдерінің 80%, фармацевтиканың 95%, машина жасау өнімінің 76% өндіріп, өткізеді.

Батыс экономистерінің болжамы бойынша 2000 жылға дейін дүниежүзілік шаруашылықта 600-ге жуық трансұлттық корпорациялардың үстемдігі орнайды. Сонымен бірге 300 корпорация дүниежүзілік жиынтық өнімнің 75 процентіне иелік етіп, өз өндірісі мен қызмет көрсету түрлерін едәуір диверсификациялауды жүзеге асырады. Диверсификация - шаруашылық қызметін жаңа әрекет өрісіне тарату. Мысалы, Швециялық “Вольво” автомобиль концерні қазірдің өзінде тек қана автомобиль жасап отырған жоқ. Бұл трансұлттық корпорацияның Швецияның өзінде 30-дан астам әр түрлі пішіндегі еншілес компаниялары жұмыс істейді. Ал шетелдерде бұл корпорацияның катерлер үшін мотор, авиақозғағыштар т. б. жасайтын ондаған филиалдары бар.

Өз кезегінде АҚШ-тағы 500 ең ірі трансұлттық корпорациялардың әрқайсысының орта есеппен 11 салада өз кәсіпорындары бар, ал орасан зорларының 30-дан 50-ге дейінгі салаларда сыбағалас кәсіпорындары жұмыс істейді. Ұлыбританияның 100 жетекші өнеркәсіп фирмаларының 96-сы көп салалы фирмалар. Мұндай фирмалардың саны Алманияда - 78, Францияда - 84, Италияда - 90. Трансұлттық корпорациялардың құрамына кіретін кәсіпорындардың саны мен мәні алға қойған экономикалық мақсаттарға сәйкес анықталады.

Қуатты өндірістік базасы бар трансұлттық корпорациялардың сауда-өндірістік саясаты тиімділігі жоғары өндіріс пен тауар рыногын қалыптастыруға багытталған.

Трансұлттық корпорациялар халықаралық аренада күрделі қаржы мен ғылыми-зерттеу жұмыстарына байланысты икемді динамикалық саясатты жүзеге асырады. Халықаралық корпорациялардың пайда болуын және дамуын көрсететін мысал ретінде өз қарауында тұрмыстық электротехника мен өнеркәсіптік жабдықтардың дүниежүзілік рьногының 25 процентін қамтитын “Электролюкс” Трансұлттық корпорациясының әрекетін келтіруге болады.

1912 жылы екі швед компаниясының бірігуінен пайда болган “Электролюкс” 20-жылдардың аяғында-ақ өзінің өндірісін Австралия мен Жаңа Зеландияда ұйымдастырып ұлгерді. Соңғы онжылдықта “Электролюкс” АҚШ-тың - “айт Консолидейтед”, Италиядағы ең ірі электр тауарларын өндірушi - “Занусси” және Алманиядағы негізгі электр тауарларын өндіруші - “АЭГ” компанияларын иемденді.

Аталған үш фирманы қосып алғаннан соң “Электро-люкс” өз саласында дүние жүзіндегі жетекші Трансұлттық корпорацияға айналды. Қазіргі кезде оның 75 елде тұрмыстық электротехниканы өндіретін, өткізетін және қызмет көрсететін дамыған жүйесі ырғақты жұмыс істеп тұр. 90-жылдардың ортасында аталған Трансұлттық корпорацияның кәсіпорындарында 110 мыңнан астам адам еңбек етіп, жылдық айналымы 10 млрд. долларға жетті.

Трансұлттық корпорациялардың дүниежүзілік рыноктағы әрекетінің бірнеше нысаны бар. Бұл нысандар келісім-шарт қатынастарына негізделеді. Олардың қатарына: 1) лицензиялау, 2) франчайзинг; 3) басқару келісім-шарттары; 4) техникалық және маркетинггік қызмет көрсету; 5) кәсіпорындарды толық іске қосып беру; 6) бірлескен кәсіпорындар құру және жекелеген операцияларды жүзеге асыру жатады. Практика жүзінде трансұлттық корпорациялардың қызметтері нысандарының ара жігін ашып көрсету қиын, себебі олар бір-бірімен тығыз байланысты. Бұл нысандардың ерекшелігі-олар трансұлттық корпорациялардың өзара қатынастарында да жиі қолданылады, демек, орталыққа ұмтылар тенденцияларының күшеюін көрсетеді.

Лицензия дегеніміз - белгілі уақытқа лицензия алушы лицензия берушіге өзара келісілген ақысын төлеп пайдаланатын құқық, заңды келісім-шарт. Лицензия беру трансұлттық корпорацияның құрамындағы фирмалар арасында да, технологаяны сыртқы арналар арқылы беруде де қолданылады.

Лиценциялық келісімнің ерекше түріне франчайзинг жатады.

Франчайзинг дегеніміз - ұзақ мерзімді лицензиялық келісім. Мұнда франчайзер клиентке алдын ала келісілген құқық береді. Ондай құқықтарға фирманың атын, сауда маркасын пайдалану, техникалық көмек көрсету, жұмысшы күшінің мамандығын көтеру т. б. жатады.

Соңғы жылдары трансұлттық корпорациялардың әрекетінде басқару мен маркетингтік қызмет көрсету түрі кеңінен тарап келеді. Басқару жөніндегі келісім кәсіп-орындарды тікелей басқару құқын басқа кәсіпорынға ақысын төлеу арқылы беруді заңдастырады. Келісім бойынша басқарушылардың атқаратын қызметтеріне өндірісті басқару, соның ішінде кәсіпорынның техникалық және инженерлік деңгейі үшін жауапкершілік, кадрларды басқару, атап айтқанда, шетелдік жұмысшыларды қабылдау мен жұмыстан шығару, жергілікті жұмысшы күшін оқыту, техника мен шикізатты сатып алу т. б. қызметтер жатады.

Техникалық көмек көрету келісімдеріне сәйкес Трансұлттық корпорациялар фирма қызметінің жекелеген саласы үшін техникалық жәрдем көрсетеді. Мұндай келісімдер көбінесе машиналар мен жабдықтарды жөндеу, “ноу-хауды” тиімді пайдалану жөніндегі кеңес, апаттардың алдын алу сияқты қызметтерді қамтиды.

Зауыттарды толық іске қосу келісімдері де кең қолданыс табуда. Бұл жағдайда трансұлттық корпорациялар қызметтің барлық түрін атқару жауапкершілігін өз мойнына алады.

Трансұлттық корпорациялардың халықаралық рынокты жаулап алуының ең жаңа нысандарының бірі шетелдерде арнайы инвестициялық компаниялар құру нысаны. Бұл құрылымдардың басты міндеті еншілес және серіктес кәсіпорындарды инвестициялау арқылы трансұлттық корпорациялардың өнімдерін аймақтық рыноктарға жеткізіп, өткізуді ынталандыру. Бұл әдісті, мысалы алкогольсіз сусындарды сататын “Пепси-кола” және “Кока-кола” сияқты халықаралық компаниялар кеңінен қолданады.


ҚОРЫТЫНДЫ

Қазіргі дүниежүзілік шаруашылықтағы Трансұлттық корпорациялардың ролі күшейіп отыр. Халықаралық экономикалық қатынастар жүйесіндегі олардың алатын орны, ұлттық экономикаларды дамытуға ықпалы ерекше маңызды.

Өнеркәсібі дамыған елдердің сыртқы экономикалық байланыстарының мән-мағынасын солардың трансұлттык, корпорацияларының шетелдердегі шаруашылық қызметтері көрсетеді. Егер трансұлттық корпорациялардың шетелдегі өндіріс көлемін СОА елдің экспортының көлемімен салыстыратын болсақ, онда 80-жылдары олардың арасалмағы АҚШ-та 4, 1 : 1; Жапонияда 2, 1 : 1 болды. Бұл елдердің экспортының өзінде ұлттық компаниялардың шетелдегі филиалдарына жеткізетін өнімдері мен қызмет түрлерінің үлесі өте мол. Мысалы, 80-жылдардың екінші жартысында АҚШ-та ішкі фирмалық саудаға экспорттың 20% шоғырланды, Жапонияда бұл көрсеткіш 29%-ке, Алманияда 28%-ке жетті.

Трансұлттық корпорациялардың шетелдегі жиынтық инвестициялары қазірдің өзінде сыртқы сауда айналымын басып озды және олардың қарқыны уақыт өткен сайын жеделдеп келеді. Трансұлттық корпорациялар дүниежүзілік жеке меншік сектордың өндіргіш капиталының үштен бірін және шетелдік тікелей инвестициялардың 90% өз бақылауында ұстап тұр.

... жалғасы

Сіз бұл жұмысты біздің қосымшамыз арқылы толығымен тегін көре аласыз.
Ұқсас жұмыстар
Трансұлттық корпорациялардың халықаралық экономикалық қатынастардағы рөлі
Трансұлттық корпорациялардың халыкаралык
Трансұлттық корпорациялар
ТРАНСҰЛТТЫҚ КОРПОРАЦИЯЛАРДЫҢ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАРДАРЫ РӨЛІ
Трансұлттық корпорация
Тұк дамушы нарықтарқа кіруінің стратегиялары
Трансұлттық корпорациялар туралы
Қазақстан Республикасының экономикалық жағдайы
ДҮНИЕЖҮЗІЛІК ШАРУАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОРПОРАЦИЯЛАР ЖӘНЕ ЕРКІН ЭКОНОМИКАЛЫҚ АЙМАҚ
КАПИТАЛДЫ ШЕТКЕ ШЫҒАРУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚАЗІРП КЕЗДЕГІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Пәндер



Реферат Курстық жұмыс Диплом Материал Диссертация Практика Презентация Сабақ жоспары Мақал-мәтелдер 1‑10 бет 11‑20 бет 21‑30 бет 31‑60 бет 61+ бет Негізгі Бет саны Қосымша Іздеу Ештеңе табылмады :( Соңғы қаралған жұмыстар Қаралған жұмыстар табылмады Тапсырыс Антиплагиат Қаралған жұмыстар kz