ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы экономикалық саяси дамуы

Мазмұны

І Кіріспе

ІІ Негізгі бөлім
І тарау. ХІХ ғасырдың Іжартысындағы қазақстаннның саяси жағдайы.
1.1. Бөкей хандығының құрылуы және оның саяси жағдайы.
1.2. Қоқан хандығының қазақ жеріне шабуылы.

ІІ тарау. ХІХ ғасырдың І жартысындағы Ресей өкіметінің отаршылдық саясатына байланысты Қазақстанның экономикалық жағдайының өзгеруі.
2.1. Ресей өкіметінің отаршылдық саясатына қазақ халқының әлеуметтік , экономикалық және саяси жағдайы.
2.2. Бөкей ордасындағы Жәңгір хан саясатына қарсы қарапайым халық толқулары.
Кіріспе
ХVІІІ ғасырдың соңы мен ХІХ ғасырдың басында Қазқастанның Ресеймен бірігуі аяқталып, қазақ елі жалпы Ресейлік қоғамдық еңбек бейнесіне ене бастады.
Почта , жол қатынасының адмуы, сауданың, экономиклық байланыстың орнығуы іске асты.
Қазақ елі негізінен мал өсіруші өлке болды. Егін егу шаруашылық айналымына енді – енді еніп келе жатты. ХІХ ғасырдың 30 – 60 жылдарында Қазақстанда не бары 29 мың десятина егін егілді. Оның 14 мың батыс Қазақстан аумағында болды, да қалғаны елдің басқа аудандарында еді. Егіншілік халықтың аралас шаруашылық жүргізуі себебіне дамыды. Жартылай көшпелі өмір сүріп мал өсіретін шаруалардың бір бөлігі көктем шыға жер жыртып, тұқым сеуіп, тырмалап егінді қарайтын адам қалдырып, жайлауға көшетін, сосын егін жинауға оралатын.
Қазақтар барлық аулау, тұз өндіру, аңшылық істерімен де ойласты де айналысты мол, оң терілерін, құс мамығын өңдеп сатуды жолға қойып, ұста зергерлік кәсіп өтетін қазақтар аз болған жоқ.
Қазақстанда шикізаттың мол қоры болды. ХІХ ғасырдың ортасына қарай көптеген кенорындары ашылып, мыс, қорғасын, күміс, көмір өндіру қлға алынды. Кен балқытатын, өндіретін кәсіпорындар салына бастады.
Қазақ жерінде тауар ақша қатынастары бірден - бірге дами берді. Оған жәрмеңкелік сауда жасаудың зор ықпалы тиді. Қазақстанда Қызылжар, Сейем, Ақтөбе, Көкшетау, Гурьев, Орал, сондай - ақ көрші Ресей губерниялары Омбы, Қорған, Түмен, Орынбор, Төменгі Новгорд қалалары ірі сауда орталықтарына айналған оларда жазда және күзгі кездерде жәрмеңкелер жұмыс істеді. Қазақтсан орыс кәсіпшілігі үшін мал, шикізат жеткізуші әрі өндіріс өнімдерінің тұтынушысы
        
        ХІХ   ғасырдың   І  жартысындағы   экономикалық   саяси    дамуы
Мазмұны
І ... ... ... ... ХІХ ... Іжартысындағы қазақстаннның ... ... ... ... және оның ... ... Қоқан хандығының қазақ жеріне шабуылы.
ІІ тарау. ХІХ ... І ... ... ... ... ... ... экономикалық
жағдайының өзгеруі.
2.1. Ресей ... ... ... ... ... , экономикалық және саяси жағдайы.
2.2. Бөкей ордасындағы Жәңгір хан ... ... ... толқулары.
Кіріспе
ХVІІІ ғасырдың соңы мен ХІХ ... ... ... бірігуі аяқталып, қазақ елі жалпы ... ... ... ене ... , жол ... адмуы, сауданың, экономиклық
байланыстың орнығуы іске ... елі ... мал ... өлке ... Егін ... ... енді – енді еніп келе ... ... 30 – 60 ... ... не бары 29 ... егін ... Оның 14 мың ... ... ... да қалғаны елдің басқа ... еді. ... ... ... ... себебіне дамыды.
Жартылай көшпелі өмір ... мал ... ... ... ... шыға жер ... тұқым сеуіп, ... ... адам ... ... көшетін, сосын егін
жинауға ... ... ... тұз ... ... істерімен де
ойласты де айналысты мол, оң ... құс ... ... ... ... ұста ... ... өтетін қазақтар аз
болған ... ... мол қоры ... ХІХ ... ... ... кенорындары ашылып, мыс, қорғасын,
күміс, көмір өндіру қлға ... Кен ... ... ... ... жерінде тауар ақша ... ... - ... ... Оған ... ... жасаудың зор ықпалы тиді.
Қазақстанда Қызылжар, ... ... ... Гурьев, Орал, сондай
- ақ көрші ... ... ... Қорған, Түмен, Орынбор, Төменгі
Новгорд қалалары ірі ... ... ... ... және ... кездерде жәрмеңкелер жұмыс істеді.
Қазақтсан орыс ... үшін мал, ... ... ... өнімдерінің тұтынушысы еді. ... ... ... ... не қой, ... ұсақ және ірі қара ... май былғары, тері, елтірі ешкі жүнін, арқан ... ... ... ... қант,бояулар, жабйы аңдардың қымбат, шайын,
ине алтын және ... ... ... ... ... ретінде жүрді. Баға ... үш ... ... ... күміске теңеліп, сол ... ... ... ... ... ... ХІХ ... Іжартысындағы қазақстаннның саяси
жағдайы.
1.1.Бөкей хандығының құрылуы және оның ... ... ... ... ... жердің таршылығы 1801 жылы Бөкей
немесе Ішкі Орданың құрылуына әкелді, ол ... және Еділ ... ... ... ... Бұл аймақ Ресей құжаттарында XVIII ғасырдың
аяына дейін Астрахань даласы деп ... ... ... ... ... онда ... ... татарлары, қалмақ және қазақтар тұрды. Жеке
қазак қоныстары және шаруа дворлары Жайық өзені мен ... ... ... ХVШ ғасырдың соңында жердің тарылуына қазақтардың екі ... ... ... ... ... ... ... мерзімде тек
сұлтандардың жылқы үйірлерін ... енді ... ... ... тастағаннан кейін көшу процесін бақылау қиын ... ... ... ... талаптарына құлақ алып, ішкі территорияға көшуге ... ... бұл ... 1771 ж Еділ қалмақтары Жокғарияға қашқаннан
кейін бос қалған еді. ... осы ... Кіші ... әлеуметгік күрестің
шиеленісін басуды ойлады. Қазақтардың екі озйн аралығына ... ... ... отарлау саясатына сейкес ... ол Кіші жүз ... ... жарты бөлігін Ресейге толық бағындырды жөне қазақтардан
салық алып, сауда қатынастарын дамытуға мүмкіндік ... ... ішкі ... ... оған ықпал еткен мәселе көптеген патша
шенеуніктерінің достык кеңестері еді" деп жазды сол ... бір ... осы ... ... ... жазбаларына қарағанда "1801 жылы Астраханның
уақытша губернаторы Кнорэинг Астрахан шекара (кардон) бастығы Попов арқылы
менің ағам ... ... ... ішкі ... ... ресей
бодандығына өтуге ұсыныс жасады. Осы кездесуден кейін Бөкей хан мені ... да ... ... ... ... ... ... 10 мың үйлі
қазақты ертіп, бүкіл мал мен дүние-мүлкімізді алып ішкі жаққа коштік".
Саяси тұрғыдан бұл орда ерекше ... ... 1812 жылы ... ... Кіші жүзде де хан болып Шерғазы сұлтан сайланса, ал Ішкі Ордада -Бөкей
сұлтан болды. 1815 жылы ... хан ... ... Жәңгір кәмелеттік жасқа
келмегендіктен, орданы Шығай ... ... ... ... ... үйінде орналасты. 1824 жылы 24 ... ... ... шекаралық басқармасының қатысуымен Жеңгір хан болып
жарияланды.
Әлеуметтік-экономикалық дамудағы өзгерістер. ... оң ... ... ... мен руларының ... ... ... мен әдет-ғұрпы жөнінен Кіші ... ... ... болған жоқ. Олардың көпшілік бөлігі көшпелі малшылар болып
кала берді, егіншілікпен құм арасындағы ... ... ... ... ... ... ... бастапқы кезең осылай болды. Бірақ уақыт
өте келе жаңа ... ... ... ... ... сипаты біршама
өзгерді және Жайықтың арғы бетіндегі ... ... ... ... орда ... жағынан Астрахан, Саратов, Орынбор губернияларының
жерлерімен, Жайық бойындағы бекіністі ... ... ... ... ... ... ... аймағымен шектесіп жатты. Ол жинақы және шағын
хандық болды, оның аумағы шығыстан батысқа ... 350 ... ... ... қарай 200 шақырым жерді алып ... ... ... орда құрылуының ең басынан-ақ дәтүрлі кеңістік
бойынша ... ... ... ... ... ... ... үкіметі Ішкі Орданы басқару және отарлық қамқорлықтың пайдасы
мағынасында алғанда ... ... ... ... ... ... ... жер қатынастары саласында жеке және өзіндік меншіктің
феодалдық институттарын нығайту үрдісі жүрді. Олар қоғамда ... ... ... ие ... дербес құқықтық мәртебе алды. Егер Казақстанның ... ... ... алу, ... ... шонжарлардың бастамасы
бойынша, байлыктың солардың қолына шоғырлануы салдарынан ... ... ... ... іс ... ... ... сырттай қосылып,
сыртқы ұжымдылық белгілерін жоғалтпай, көшпелі-ауылдық ... ... ... ... Ішкі Ордада XIX ғасырдың екінші ширегінен бастап,
учаскелерді шонжарлар мен ауқатты шаруалардың меншігіне беру жоғарғы ... хан ... ... ... ... Бұл ... және ... айналды. 1830-1845 жылдар ішінде Жәнгірхан ... жеке ... 1517 акті ... Жер ... ... ... ... жеке
меншік жүйесі осылайша пайда болды және казақ қоғамында жер пайдаланудың
«қауымдық-рулық» принципіне осылайша ... ... ... ... ... ... мырзалар және бай мал иелері бірнеше ... су ... бар ... ... ... ... Мәсе-лен,
Жәңгірханның жеке өзінің иелігіндегі жер 400 мың десятинаға жетті. Хан
өзінің бауыры ... ... 400 мың ... жайылымды қалапты
бекітіп берді, Балқы би Кұдайбергеновке көлемі 300 мың ... ... ... рұқсат ететін грамота табыс етті. Хандықтың бүкіл жер
алабының 85 пайызы осындай 25—30 ... ... ... ... жер ... ... ... Олардыңең ірісі
ханныңезі болды, бұл иерархияның төменгі сатысында қысқы қыстауға арналған
шағын жер үлесі бар, өзі ... ... ... ... ... тәуелді
шаруа тұрды.
Бірінші кезекте, қысқы қыстауға және ... ... ... ... ... шөп шабылатын жерлер бөлініске түсті. Кысқы қыстауларда
тұрғын үйлер ... ... көбі жер төле және ... ... ... ... ... Т. Медведский былай деп жазған: «шеп шабатын алап
жөнінде қазақтарда қауымдық ... жоқ ... ... ... шөп ... ... ... жерді пайдаланады. Сондык-тан бұл әулет өзіне нашар
немесе бай үлес тигеніне қарамастан, сонда тұрактап қалады».
Біршама ... ... ... ... ... бөлшектелмеді. Олар
аумағы үлкен алқаптарымен ... ... ... хан Кеңесінің
мүшелеріне, билерге және ... ірі ... ... ... ... жағынан құны мейлінше татымсыз бөлігі ұжымдық
алаптарға жатқызылды.
Хан билігіне бірінші ... ... ... ... ... жаңа ... ... көшпелі ұжымдар ішінде де, тұтас алғанда,
қоғам ауқымында да әлеуметтік қатынастар мен жіктелу үрдісін ... ... ... ... немесе жұмысын істеп беріп, бәтен жерде
көшіп жүретін жерсіз отбасылар мен ауылдар санаты пайда ... ... ... ... құдықтары мен су көздері жоқ, ... ... ... ... ... шаруа үйлері көбейді. Жер
сауда, қиянат жасау және даулы ... ... ... Бұл саясаттан
ханның төңірегіндегілер мен жергілікті ... ұтып ... ... негізгі бұқарасы жер таршылығы мен ауыр қанаудың қыспағына түсті.
Жәңгір ханның өз айтуына қарағанда 6-7 мың ... яғни ... ... жері болмаған, сондықтан олардың көбі оны көршілес орыс
губерниялары мен жер ... ... ... ... ... ... болған."
Ордада сауданыңдамуына үш фактор: а) ауылдардың шаруашылық жағынан нығаюы
мен тауар-ақша катынастарының таралуы; ә) ... ... ... ... Орданың орыс саудагерлері мен басқа да саудагерлер үшін ... ... ... ... олар үшін ... ... ... пайдалылығы себепші болды. Жәңгір хан жат ... үшін баж ... ... ... ... орданың әртүрлі
жерлерінде олар үшін маусымдық жәрмеңкелер мен сауда пункттерін ... ... жоқ, ... ... жат жерлік көпестердің мүдделерін қамтамасыз
етуге өз капиталымен де ... ... Атап ... ... жасаған сауда
ережелерінде мыналар көзделді: «Сауда жасаушының капиталын қамтамасыз ету
үшін, ол (хан) ... ... ... ... ... ала жасасқан
мәмілесі бойынша, ордалықтың нақты малы немесе ақшасы ... ... өз ... ... ... ... Егер ... мерзімді
уақытында төлеуге келмесе, ешқандай сөзбұйдаға салмай хан төлейді».
Өкіметорындарының көтермелеу саясаты, далада сауда жүргізудің қолайлылығы
мен ... ... ... көп ... ... Хан ... 1846 жылы өткізілген бір көктемгі жәрмеңкенін езіне ғана 1183
саудагер келді, ал олардың арасында II және III ... 87 ... ... 1847 жылы олардыңсаны 1500 адамға жетті. Бұл жәрмеңкенің көлемді
болғаны сонша, онын аумағында саудагерлер салған 300-ге жуық ... ... ... Орда ... үшін ... және мал ... ... ірі жеткізіп
берушіге айналды. Мануфактура департаментінің журналдық ... 1827 жылы Ішкі ... 400 ... қой, 3 мың ... және ... ... мөлшері 2925 сом болатын әртүрлі өнімдері жөнелтілген.
Бөкейдің баласы, хан тағына 1824 жылы ... ... ... ... ... ... ... қоғам өмірі мен халық
тұрмысының ... ... ... ... ... ... белсенді түрде қайта құра бастады. Ол көшпелілердің отырықшылануын,
олардың хуторлар ... шөп ... және ... ағаш ... ... ... жақсартуды және ауыл шаруашылық саймандар өкелуді,
мектептер, училищелер, мешіттер ашуды және ... ... ... ... және ... ... нысанына көшуді көтермелеп отырды.
Ол патшалық өкімет орындары мен жергілікті қазақ шонжарларының мүдделерін
жаңа әдістермен ... күш ... жылы ... хан ... ... ... алқабында тұрақты хан ордасы
құрылатыны туралы және орданы осы орталықтан басқарғысы ... ... 10 жыл ... онда ... 40 үй, ал 1846 ... ... 89 ... 1841 жылы ол Торғын өзенінде жазғы орданың негізін салды. ... ... онда ... ... 9 үй ... ... үлгі ... сондай-ақ
оның нұсқауымен сұлтандар, билер мен ақсақалдар үй салып ала ... ... ... да ... ... салып алды. XIX ғасырдың
40-жылдарының аяғына карай орданың әр түрлі жерлерінде ... ... ... ... ... болды.
Патшаның жеке нұсқауымен 1829 жылы қазыналық зауыттардан ордаға 20 ... ... хан нақ ... асыл ... ... ... 15 жыддан
кейін жергілікті жылқының ... ... саны 30 ... ... Дон және Орал ... ... беріп отырды.
Медреселер және ауылдарда бастауыш мектептер салу, балаларды Астраханға,
Саратов пен Казанға, ... ... Ішкі ... ... үшін 10 ... ... кадет корпусына оқуға ... ... ... ... ... ... бұрын айтылып келгеніндей, оншама бір жақты болмағанын
мойындау керек. Еуропа өркениетін ... ... ... оның ... ... ортасына енгізуге ұмтылды. Әлеуметтік-экономикалық
тұрғыдан алғанда, ол Ішкі Ордаға ... ... көп ... ... ... ... ... жүйесін көшіріп ала отырып,
феодалдық тәртіптер орнатты. Аймақтың қоғамдық саяси және ... ... ... ... ... күшейту жөніндегі шараларды іске ... ... ... ... іс жүргізуді енгізу, тіпті өзінің
мұрағат қызметін құру сияқты өзгерістер пайда бола бастады. ... ... ... үлгідегі алғашқы мектептер пайда болды, ... өзі ... ... үшін елеулі жаңалықтар еді.
Алайда бұл жаңалықтардың бәрінде терең жөне берік коғамдық-саяси негіз
болмады. Тұтас алғанда, Ішкі Орданың (Бөкей ... ... ... хан мен
оның төңірегіндегілер ... ал ... ... патша әкімшілігі
тарапынан да аяусыз каналып ... ... XIX ... ... ... – ақ ... ... дағдарыс пісіп-жетіліп, Исатай Тайманов пен
Махамбет Өтемісов ... ... ... ... ... оның
идеологиясы дәстүрлі қоғамдық құрылыстың мүдделерін қорғауға негізделді.
Жәңгірдің әдістері саяси және қоғамдық құрылыстың негіздерін ... ... ... ... ... Оларта бысты бола
алмайтын еді, өйткені Ресейдің өзінде XIX ... ... ... ... ... капиталистік жаңалықтарды
енгізуге нәтижесіз әрекеттер жүргізілген болатын.
Саяси құрылыс. Орынбордың ... ... ... ... ... тәжірибелі және жоғары мәртебелі монархтағына берілген»
деп сипаттаған Бөкей сұлтан 1812 ... 7 ... Орал ... ... жерде
Орынбор әкімшілігінің жоғары шенділері және көптеген дала шонжарлары
қатысқан салтанатты ... ... ... ... ... ... Оның сол ... дейін атқарып келген нақты жағдайы заң жүзінде
ресімделді. 1815 жылы өлген ... хан ... ... өз ... ... өсиет
етіп қалдырды, ал ол көмелетке толғанға ... ... ... ... ... інісі Шығай сұлтанға тапсырды. 1823 жылғы 22 маусымда патша
Жәңгірді Ішкі ... ханы деп тану ... ... кол ... ал ... 26 ... Оралда ертедегі рәсім сақтала отырып, патшалық өкімет
орындарының бақылауымен ол хан ... ... 20 ... ... ... ... Ордасы патша үкіметіне тәуелді және оның бақылауында болды. Ішкі
саясаттың негізгі мөселелерін хан ... ... ... ... Мұраға қалдырылатын хан билітін, біржағынан, ру-басылар мен
билер, ... ... ... ... ... отряды құрылды. Ханның ішкі
істерді басқаруда ... ... мен ... ... ... жер ... тәртібін белгілеу, аумақтық-рулық баскару және
халықтың шаруашылық құрылысы мәселелері ханның міндетіне кірді.
Ішкі Орданың саяси тарихында XIX ... ... ... ... ... ерекше. Хан билігі әлсіз, ... ... кәп ... бай-сұлтан топтарының қолдауымен анықталған бай-сұлтан басқару
жүйесі билеушілердің отарлық бағындырудың және каржы-салық саяса-тының жаңа
міндеттеріне сай ... ... ... ... ... ... ... ауыстырылды. Сол арқылы дәстүрлі қазақ қоғамына жаңалықтар, ... ... ... ... ... ... ... ханға жақын және оған адал ... ... ... тағайындауы жиілей түсті. Мысалы,егер 1827 жылы ұшрудағы
байбақты, ... және ... ... 34 ... ... ғана ... тағайындалса, 1845 жылы осы рулардың барлық дерлік бөлімшелерінің
басында «жарлық» старшындары тұрды. Жергілікті феодалдардың сот ... ... ... хан ... ...... және
хан депутаттары — сұлтандардың қолына шоғырландырылды. Жергілікті рубасылар
мен ақсақалдар кішігірім даулы істерді ... ... олар ... Өз ... ... ... істерді де ру бастықтарының
карауынан алып отырды. Бұрынғы би қазылығының аясы ... ал ... сол ... мемлекеттік қызмет нысанына көшкен еді. Халыкқа
алымдар белгілеу құқығы да жергілікті феодаддардың қарауынан алынды.
Рубасылар мен ақсақалдардың міндеттері ... есеп беру ... ... ... жалға алу кезінде, пішен сатып алу, мал көтерме
саудасы ... ... ... ... ... ... халыктан
орталық билік белгілеген алымдар — «зекет», «соғым» жинады, жекелеген ауыл.
Бірінші кезең Қоқанның Қазақстан мен ... ... ... басып
алуының барынша етек алуымен, жаулап алынған ... ... ... ... Бұл ... ... Омар ханның жеке құлы,
Читрилде туған, 1816 жылдан 1841 ... ... ... ... ... даласын басқарған, құсбеті деген де атағы бар ... ... шах ... де сол) зор рөл ... ... ... ... аудандарында Ақмешіт, Шолақ (Қазаклы Жүлек), Созақ бекіністері
салынды. Өзбек тарихшысы Ю. А. ... ... ... Қазақстан мен
Қырғызстанда қоқан бекіністерін салудың хронологиясы мынадай: «1813 ж. —
Бұхараның бұрынғы ... ... ... сол ... ... бас ... жақын; 1815 ж. — ол Сырдарияның оң жағасына көшірілді
және, сіре, Ақмешіт атауын сол ... алса ... 1814ж. — ... солтүстік беткейінде орналасқан); 1815—1820 жылдары –
Сырдарияның оң ... ... ... ... ал ... ағысында — Жаманқорған; 1821 ж. — Талас өзенінде Әулиеата;
Кырғызстанның солтүстігіндегі ... ... ... 1822 ж. - ... ... ... өзенінде (Гульгиге жақын) Қызылқорған-, Алай
алқабында ... ... ... 1825 ж. — ... Шу ... ... ... жотасына жакын жердегі бекіністер:
Мерке, Пішпек,Токмақ, Атбашы; 1830ж. — Тянь-Шаньдағы ... ... ... ж. - ... ... ... бойынша Кетпентөбеден
жоғарырақта Күртка». Бұл тізбеге батыстағы ең ... ... ... 160 ... ... ... Күмісқорғанды, сондай-ақ Жаңақорған
бекінісін косуға болады. Бұған қоса, Шудың ... оған ... ... ... ... ... ... Сонымен қокан
билігі Қазақстанда Хиуаш ең аралық бекеттерімен ... ... ... да ... ... ... ... Қазақстанға Қоқан билеушілері ғана емес, сонымен қатар олармен
бақталас болған ... және Хиуа ... ... ... ... ... ... отырғанындай, Қазақстанның Сыр өңірі
аудандарында Бұхара өмірлері қоқан хандарына әлсіз қарсылас ... ... ... ... ... Орта Азия мемлекеттері арасында өзекті
жағдай алды, оның ... ... ... зор» ... ... ... ... Сондықтан Казақстанның оңтүстігінде белсенді саясат
жүргізуге мүмкіндігі шектеулі ... ... ... ... ... мен
Хиуаға қарсы күрестегі табиғи одақтастары ретінде қазақ сұлтандарына ара-
тұра қолдау керсетіп отыруды жөн көрді.
Кейбір деректер ... ... ... экспансиясының ерекшеліктерін
ашып береді. Бұхараның «Тарихи Әмір Хайдар» ... ... XIX ... ... ... қазақ сұлтандары - Ибраһим сұлтан мен Қасым
сұлтанның кезінде Бұхара әмірі Шах ... ... ... ... ... ... емеурін жасалған, мистикаға қызығушылық танытқан ... ... сол үшін оны Шахи ... («Күнәсіз шах») деп атаған
еді. Оның баласы және мирасқоры Әмір Хайдар (1800—1826) кезінен оның ... ... ... ... да сол, ... ... түркі
тіліндегі хаты жеткен, онда ... оған Шир Ғазы ... ... ... орнында тұтас бір нәрсенің екі жартысы» сияқты билік етсін деген
тілекпен хан атағын бергені және «[әмірдің] ... қолы ... ... ... ... Әмір Хайдар басқа бір хатында қазақтар ... ... мен ... ... ... ... ... Жүсіп пен оның серіктеріне, олар әмірдің ... мен ... ... ... ... ... сұлтандары мен ақсақалдары жанында іс-қағаз жүргізушілер мен ... ... ... коса ... молдалар болды. Олардың
кейбіреулері хан кеңсесімен және ... ... ... жасау үшін
«шабармандар» және «кызметкерлер» ұстады.
Жәңгір хан өз билігін бұрынғы қазақхандары билігінің жалғасы деп санады.
Алайда ол мазмұны мен ... ... ... көп ... ... ... ... сот және құқықтық билік хан қолына шоғырландырылды.
Хан өз билігімен ... мен ... ... ... ... жерді
феодалдардың билігіне бөліп берді, бекітіліп қойылған жеручаскелерін екінің
бірінде қайта бөліп отырды, шонжарлардың жекелеген санаттарын ... ... ... және ... ... атқарудан босатты. Хан билігі көрсеткен кызметі үшін
тархан дәрежесіне көтеру, офицер шенін ... ... ... ... және т.б. ... ... ... шараларын едәуір кең
пайдаланды. Осының бәрі жергілікті ... ... ... Хан ... молдалардан бастап хан Кеңесінің мүшелеріне
дейінгілердің ... өзі ... ... ... ... ... ғана
бағынды. Хан өз қалауымен оларды басқаларымен ауыстыра алатын.
Ішкі жағдайлартұрғысынан алғанда, хан ... ... да ... басқа бір
ұйымның алдында жауапты болмады. Хан ... ... ... ... ... ... өкілеттіктері болған ақсақалдар съезі сирек
құбылысқа айналды. Кей-кейде ... ... ... ... ... орда үшін мәні бар ... да бір маңызды ... ... ... ... ... ... ... ханның айтқанынан
шықпауға мәжбүр ету үшін шақырылатын.
Жөңгірхан тұсында басқару әдістеріде ... ... Егер ... ... ... ... болмай, көшпелілерді өзі де көшіп жүріп басқарса,
ол хан әкімшілігінің тұрақты орталығын ... Оның ... ... ... ... Хан ... ... арасынан 10 «хан депутаттары» деп
аталатындар болды. Бұл «депутаттар» орыс ... ... ... ... ... және олар істе ... мен ... болған
кезде шекаралық өкімет орындарының өкілдері жүргізетін тергеулерге қатысуға
тиіс болды және бұл орайда қазақтардың ... ... ... бойынша жергілікті жерлердегі жекелеген ... ... ... ... ... ... ... өндіріп алу кезінде
мәжбүрлеуге де билігі болды, кейде оларға неғұрлым кең өкілеттіктер ... ... ... ... ... құжаттарда өзен шебінде «ханның барлық
істер бойынша депутаты» деп аталады. Ол өз ... ... ... ... ... еді. Оның ... ... «Медет Шөкин
сұлтанның аса қатаңталабы» ретіңде беріледі. Басқа бір құжаттан ... Әділ ... ... ... арғы бетінен қазақтардың ішкі
жақка өтуіне басшылық еткені көрінеді.
1827 жылы құрылған хан Кеңесі 12 ...... ру ... ... ... тұрды. Олардың кейбіреулері сұлтандармен тең құқықта ... Олар ... ... ханнан өздеріне бүкіл орда бойынша жауапкерден
қарызды өндіруге құқық беруді сұрады. Хан Кеңесінің ... ... ... ... ... хан ... ... келді және сол арқылы олар
шынына келгенде, хан аппаратының шылауына айналды.
Оған қоса, хан жанында оның арнаулы ... ... үшін ... 12 ... ... ... ... болды. Соңғыларының
міндетіне баж жинау (орда ішінде), қазақтардың мүдделерін білдіру ... ... ... ... ... ... ... жанында татар бөлімі мен жалпы бөлімнен тұратын өз кеңсесі болды.
Бірінші бөлім негізінен орда ішіндегі, ал ...... ... ... ... ісін ... Оның жанында арнаулы тергеуші
де болды.
Бұрынғы сұлтан-би басқару жүйесін ... ... ... ... басқару аппаратымен ауыстыруды көшпелі мал шаруашылығы
нысандарының, бұл ... орын алса да, ... ... ... ... ... ... үстемдік еткен феодалдық таптың басқару қызметінін
күрделенуі керек етті және ол қазаққоғамында патшалықөкімет орындарының
мүдделерін ... ... ... ету ... ... ... және оның фискалдық міндетінің күшеюі қабаттасып отырған
басқаруды қайта ұйымдастыру ... ... жаңа ... және дәстүрлі қауымдық-ауылдық ұжымдар институттарын шектеуге әкеп
соқты. Төрешілдік аппараттың өсуіне қарай халыққа салық салу ауқымы ... 1845 жылы ... ... Бұл ... хабаралған I Николай патша
өз қолымен: «Тым өкінішті, ол өте-мөте адал берілген адам ... - ... Сол ... ... Қазакстанның барлық бөліктерінде хан билігі
жойылған еді. Үкіметтік топтарда Ішкі ... да хан ... ... болып шешілді. Оны басқару орыс шенеунігі басқарған ... ... ... ЖӘНЕ ХИУА ХАНДЫҚТАРЫНЫҢ СОҒЫС
ЭКСПАНСИЯСЫ. ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ЖАУЛАП
АЛУШЫЛАРҒА ҚАРСЫ АЗАТТЫҚ КҮРЕСІ
(XIX ҒАСЫРДЫҢ10-20-ЖЫЛДАРЫ)
Қоқан хандығының билеушілерін қазақдаласын жаулап алу үшін ... не? ... атап ... Әлім бек пен ... ... жаңа олжа ... толықтыруға ұмтылыс жаулап
алушылық жорықтарға итермеледі. Осы арқылы ол «бұрынғы» өзбек ... ... ... ... (XIX ... олар ... ... қатарынан құрылған «жаңа» әскер (бұл жауынгерлер ... деп ... ... арасындағы бақталастықты жұмсартып, олардың
мүдделерін жаңа облыстарды басып алу мен ... үшін ... ... Қоқан әскерлерінің Ұратөбе ауданында Бұхара өмірініңкүштерімен
қақтығысуы ... ... ... ... ... ... бағытын ғана өзгертті.
Отырыкшы-егіншілікті Мауараннахрдың көшпелі шет ... ... ... ... алу ... феодалдарына бай жазираларға ие
болуды ... де, ... мал ... ... қоса, олардың Орта
Азияны Ресеймен және ... ... ... ... ... ... жасауды да қамтамасыз етті. ХІХ ... ... ... ... ескендігінен де бұл өте маңызды болды. Ақырыпда
бұл кең-байтақ аймақты ... ... ... ... зор ... ... яғни Мауараннахрдың отырықшы халқы мың жыл бойы Дешті
Қыпшаққа ... ... ... әртүрлі дәуірлерде Орта Азияға өз
әулеттерін (эфталиттер, түріктер, Шыңғыс ұрпақтары, Шайбани ұрпақтары ... ... ... ... алушылартолкыны сол жақтан келетін. Дешті
Қыпшақтың тым болмаған да бір ... ... және ... Ішкі ... кең ... қадірлейтін «99 000 шайхылар жетекшісін» иелену
қоқан ханының беделін болып көрмеген ... ... ... ... бір жыл ... соң, 1810 ... ... бек Ресеймен сауда жасау үшін тауарлар артылған 300-400 түйеден ... оны ... ... ... ... ол Ташкенттегі хакім Сайид
Әлібектен қазақтардыңсалықтар: зекет ... пен ... ... ... тартқаны туралы хабар және бағынбаушыларды тыныштандыру үшін ... ... ... ... Сол ... хан ... ... қарамастан
керуеннің ізінен Сайрамды, Шымкентті және Түркістанды бағындыру үшін-12 мың
адамдық ... ... ... ... ... ... ... міндеттер жүктелген Ташкенттің 50 шақты үлемі енгізілді.
Теңіректегі кешіп үлгірмей, ... ... ... ... ... ... ... жорықтың барысыңда қоқандықтарды басқарған тәжік Зухур дуанбегі
Сайрамды ... ... ... ... ... онда ... мен екі зеңбірегі бар 200 жаяу және 400 салт атты атқыштарды
қалдырды. Содан соңол ... ... ... ... және онда ... датқа пен Шахбек датқа бастаған 1000 жауынгер қалдырды. Одан әрі
Зухур дуанбегі ... ... ... бір ... ... жорықты Ташкенттік Шыңғыс ұрпағы Салымсақ төре басқарған, ол
келіс сөздерден кейін түркістандықтарды Әлім ... ... ... оған 90 ... ... сый-сыяпат, соның ішінде
«кәмшаттерісінен» ... ... тон ... дегенмен де Зухур дуанбегінің одан арғы қимылын Ташкент түбіндегі
Минг-өрікте, ... ... ... ... болған оқиғалар тоқтатып
тастады. Оның туыстары (анасы жағынан, Фази аталықтың ...... ... ... ... мен ... ... шыққан, Әлім
бектің дара билігіне наразы ... ... ... ташкент және қазақ
шонжарлары, қоңырат, шанышқылы, ... ... ... ... ... ... бұл ... батыл қимылдауға қолайлы деп
тапты, өйткені қазақ даласына жіберілген «жаңа» әскер үскірік аяздан адам
айтқысыз азап ... ... ... ... еді. Қаскүнемдік жасаушылар
тақты басып алу үшін Омарбекті Қоқанға жасырын қашып баруға көндірді ... Әлім бек ... ... ... туралы кеш білген Әлім бек
әскерді Ташкентке ... ... ... ... бет алуға мәжбүр болды,
Ташкентке өзінің баласы ... ... ... ... ... ... ... алдында ол Ташкенттің бұрынғы астык базарында ... ... ... ... ... ... ... ұрпағы Салымсақ төре
мен Әділ төрені (сірә, Қытайға көшіп кеткен басқа Әділ төренің аттасы болса
керек) дарға асып ... ... ... бара ... ... ... ... тарап кетті, ал оның өзі көп ұзамай 1810 жылдың көктемінде Коқанға
жақын жерде өлтірілді. Әлім ... қаза ... оның ... істерге
Ферғананың шонжар «ақсақалдарының» ықпалын кемітуге жасаған әрекетінің
сәтсіздікке ұшырағанын ... ал Әлім бек ... ... ... ... кеңейту саясатының барысында олардың мүдделеріне қысым
көрсетілген еді.
Шонжар ... оның ... ... ... ... 1810—1812 жылдарда
билік кұрды) таққа көтерді, ол сол шонжарларға анасы жағынан да, өзінің
немере қарындасы Тадж ... ... ... классик ақыны Надира
есімімен танымал) некесі жағынан да байланысты болатын. Батылдығы мен ... ... ... ... әлдекайда кем түсетін жаңа хан
жұмсақтығымен және нәзік талғамымен ... ... ... болатын
және Әмір деген бүркеншік атпен (тахаллус) парсы және ... ... ... ... ... ... алғаш рет Коканның ресми
хроникасы («'Умарнама» жөне «Шахнама-йи Умархани») жазылды.
Төңкерістен кейін Ферғанадағы ішкі ... ... ... ... ... ... орнатуға жасалған сәтсізөрекеттер Коканның Оңтүстік
Қазақстанға экспансиясын бірнеше жылға кідіртті. Оның ... ... ... ... және ... ... Қабыл деген
біреу пайда болды. Ол өз төңірегіне көшпелі ... ... ... бір
кезде өзінің иелігі болған ... ... ... ... ... ... және кереуендерді тонап, Ферғана мен басқа да ... ... ... жайылымдарда жайып жүрген малын
тартып ала бастады. Омар хан 500 тәжірибелі ... ... ... ... да бар Әбді өл-Әзімді (Әзімбайды), сондай-ак Чуст пен Қасандағы
хакім Жүсіп Әлиқожаны Қабылға қарсы ... ... ... ... Ферғанадағы Сырдарияның оңжағасы) қоқандықтар екі топқа болінді.
Жүсіп Әли кожа ... ... ... ... ... ал Әбді ... шатқалына беталды. Әзімбаймен шайқаста Қабыл жараланып, Нанай
бекінісіне (Шатқал таулары) жасырынды, ол ... ... ... тас, ... ... бітеп кетті. Сол екі арада ... екі ... ... ... ... шатқалдан шығар жолды жауып тастады. Содан ... сырт ... ... мен ... жауынгерлерінен
тәжірибелі тауға өрмелегіштерді баскарған Әбді-и Қаһһар токсаба Бадахшиді
жіберді. Олар екі асудан өтіп, арканнан ... ... пен ... ... ... тік тауға көтерілді және алтыншы күні оның басына
жетіп, қоршаудағыларды жоғарғы жақтан атқылауға кірісті, ал ... бас ... ... ... ... Үш күндік шайқастан кейін
қоқандықтар кіреберісті адды. Сол ... ... ... ... тек ... тағы да бес әскербасы ғана керек, қалғандары қаруын тастаса, толық
бостандық алады деп ... ... суық ... мен мылтықтарын
тапсырып, тарап кетті, бірақ бірсыпырасы Қабылмен ... ... ... ... ... (екі ... үлкен шығындарға ұшырады). Жағдай
үмітсіз болған кезде Қабыл Омар ханға өзін кызметке ... ... ... ... ... ... ... кауіпсіздікке кепілдік берілмеген
жауап алынды. Қабыл тұтқынға берілгеннен кейін Әзімбай оны хан ... ... ... ... тартып алып, хан оларды
иелеріне кайтарды. Омар ханның өкімімен Қабыл ... ... ... ... асылды. Басқа тұтқындар дадарғаасылды.
1813—14жылдары қоқандықтар Түркістан ... ... ... ... ... жағдайын тағы бір оқиға күшейтіп жіберді.
АбылайханныңбаласыӘділтөреқытайиеліктеріненөзініңсанмың-дыққосыныментуған
жеріне қайтып келіп,Ташкенттөңірегіндеорналасқан ... 1814 ... ... ... сәлем айтып жіберді, онда өзінің «дінсіздерден»
қайтып келгенін хабарлады және өзінің қалған күндерін ислам иеліктерінде
өткізуге үміттеніп, Омар ... ... ... ... Әділ ... ... өзінің бабам деп атаған және Қоқан билеушісінен қоқан
хандары өз ... ... әмір ... ... бабасының «кінәсін»
ұмытуды сұраған. Алыста қалған XIV ғасыр ... алға ... ... өз тегін Токтамыс ханға тіреген (дәлірек айтқавда, ол ... ... ... ... жолы үлкен туысы болған, бұлар сияқты ол
да Жошының он үшінші және кенже үлы ... ... еді) бұл ... казақ-қоқан катынастары-ныцидеологиялықсырларын ашып береді. Қоқан
хандарының шыққан тегі туралы аңыздың қазақ даласындағы ... және ... ... ... ... (Темірдің Тоқтамыс ханды бағындыра
алмағаны жалпы жұртқа ... факт ... ... ... ... ... ... біржақты айтуы бойынша жеткенін ескергенде)
осында бейне тапқан болуы мүмкін. Қалай болғанмен де, ... төре ... ... ... ... үшін ... грамотасын алды.
Қоқандықтардың Түркістанды алу кезін анықтау жөніндегі мәліметтер әр
түрлі. 1813—Нжылдары Қоқанда болып қайтқан Филипп ... ... ... ... ... Е. К. Миддендорфтыңпайымдауы бойынша 1815 жылы болған.
Бірақ қоқан шежірешісі басқа ... ... ол: 9 ... ... алу үшін ресми дәлел Омарханның ақсүйектері мен ... ... ... ... ... етуге деген такуалық тілегі болды. Хан
әскерімен Ташкенттен шығып, Сайрамға келді және ... ... ... ... ... үшін ... ... қабірлеріне соқты.
Содан соң ол Түркістанға ... ... ... ... ... 1000 ... тұратын тандаулы жасақ жіберді. Жасаққа сондай-ақ
Хушвакт қүсбегі йуз, Қарахан руынан Ханқожа мирасад, Лутфаллах Чуст ... ... ... ... ... және ... кірді. Атпен үш күн
жеделдете жүріп отырып, коқандықтар танкылап ... ... ... ... ала ... ... жақындады. Бекініске білдірмей
жетіп, бір-бірінің үстіне шығу арқылы дуалға көтеріліп, қақпашыны өлтірді.
Асадбеги қожа ... ... ... ... лап қойды. Коқан сарайының
жанындағы шежірешінің арсыздықпен ... хан ... ... ... ... ... ... кездесіп қалып, шу көтермеуі үшін
оны да ... тура ... ... қапы ... Сол ... ... ... билеушісі
Тоқай төре Бұхара әмірі Хайдар жіберген Ибраһим ... атты ... еді. ... ... ... ... үрейту туғызды. Тоқай
төре мен Ибраһим қожа қашып құтылды. ... ... ... ... ... ... келіп, кесенеге мінәжат етті. Мұнда басқаруға ата-
бабасынан Қоқан сарайының ... ... ... ... ... суреттеген кезде қоқандық авторлар Йасауидің ... ... ... да ... ... ... Оның ғажайып
ерекшелігі құрбандыққа қой әкелген адам оны қазанға салып, шын ... ... ... ... қой ... ... ... толатын болған.
Дешті Кыпшақтың «үлкен адамдарының» бірі ... 500 ... етін ... сонда да толмапты, ал басқа бір адам оны 5 коймен толтырыптымыс. Омар
хан казанды 70 ... ... ... жаулап алуға Қақанда зор мән
берілгені сонша, онда қайтып барғаннан кейін хан өзін «әмір әл-муслимин» ... ... ... ... ... ... атауға бұйрық
берген. Стамбулға, өз лауазымымен біргедіндарлардың халифы болып саналатын
түрік ... ... ... бағындырылғаны туралы хаты беріліп,
Қоқаннан Қажы Мир-Кұрбанның елшілігі жіберілді. Алайда Коқанның соңғы ... ... ... ... ... Түркістанның алынуы
жөнінде ащы мысқылмен: ұрлық әдісімен басып алынған уәлаят түптің түбінде
адалдық кәрсетпейді, — деп атап ... ... ... ... ... кашқан Тоқай төре Бұхарадан баспанатапты. Оның өтінішіне
көнген өмір Хайдар Бұхараға қарасты ... ... ... ... ... ... ... Өзінің әртекті қолын жасақтап алған Тоқай
Созаққа келіп, сонда орнықты да, сонан соң ... ... ... ... ... 300 ... атты ... Базар баһадүр йузді
жіберді. Ташкентпен Созақ арасындағы қашықтықты үш күн ішінде ... ... ... ... ... ... соң Қаза ... бет алып,
Тоқайға көмектескен 1000 ... ... ... ... ... ... қашып құтылуға мәжбүр етті, коп олжа мен ... ... ... ... ... ... ... бұдан кейінгі әрекеттері де сәтсіз болды. Сол кезде ... ... ... бір ірі бой көрсетуді Шыңғыс ұрпағы Тентек төре
ұйымдастырды. Көтеріліске шыққан саны 12 ... жуық адам ... ... ... Омар хан көтерілісті басу міндетін өзініңуәзірі және
туысы Әбілкасым аталыққа жүктеді. Бұған сондай-ақ Хушвакт ... ... (ол ... төменіректен қараңыз), Мұхаммед Шәріп парва-нашы,
Ханқожа мир асад және басқада ... ... ... ... ... ... ... шегінді де, екі жасақка бөлінді.
Бірі Сайрамдағыдан неғұрлым мықты Шымкент ... ... ... ... ... ... Коқандықтар Шымкентті қоршауға алды, онда
қазақтарды Рүстем басқарды. ... ... және ... ... ... шабуылы сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Шымкент алынды. Сонан
соң Қоқан әскерлерінің қызыл және ... ... да ... Оны
қоршау кезінде қоқандықтар ... пен ... ... ... күш пен ... сарқылғаннан кейін Тентек төре берілуге,
Коқанға жыл сайын баж (жол үшін төленетін ... және ... ... ... Омар ... ... ... ұлынан сый-сыяпат жіберуге мәжбүр
болды.
Көтеріліс ... ... ... ... ... ... ... бой көрсетулердің ... ... және ... ... ... ... болмауы,
Бұхараның көмегіне ... ... ... ... ... ... ... болғанын көрсетеді), ақырында,
рулық-тайпалық жасақтарға ... ... қол ... ... ... ... ... мен атты әскердің іс-қимылын
ұштастырған қоқандықтардың әскери басымдығы — ... бәрі ... ... бой ... сәтсіздікке ұшырауына себеп болды.
Қозғалыстарды Шыңғыс ұрпақтары - сұлтандардың ... ... ... ... ... енгізген Дешті Қыпшақтағы Жошы
ұрпақтарының хан билігі институтының 600 ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Оңтүстік Қазақстанда қоқандықтар үстемдік еткен дәуірді шартты түрде екі
кезеңге болуге болады. ... ... ... ... (1810) ... басына дейінгі уақытты қамтиды және Қоқан хандығының гүлдену
дәуіріне ... ... 1841-42 ... оның ... ... ... (осы бір токырап қалған мемлекеттің 1876 жылы құлауына әкеп
соққан) кезеңіне аяк ... ... ... үшін ... ... жаңа кезеңі басталып, ол 1865 жылы ... ... ... және ... осы аймактың Ресей империясының билігіне
көшуімен аяқталды.
2.1. Қазақстанның Ресейге ... ... ... оңтүстігін
басып алу.
Қазақстанның Ресейге қосылуына көптеген ... ... Орыс ... өзінің шекарасын Шығыста ұлғайтқысы ... ... ... ... ... Шығыс мемлекеттерімен, керші жатқан
халықтармен ... ... ... және өзге де ... ... ... Ресейге бодандығы ХVIII ғ. 30-шы жылдары басталып, ұзақ
және ... ... ... ғана XIX ... 60 жж. ... Қазақ
жүздерінің қосылуы әртүрлі ішкі саяси жағдайда іске асты. Кіші ... ... Орта ... ... ... Ресейге XVIII - XIX ғғ. басында қосылды.
Патшалық империя Орта ... ... алға ... ... жету үшін Орта ... ... бөлігін және Оңтүстік Қазақстанның
қалалық белігін еш аяушылық ... ... ... күшпен бағындырды.
Ресей Оңтүстік Қазақстанды және Орта Азияны жаулап саясатын Ұлы ... ... ... ... ... қосылуы үш кезеңнен тұрады:
-Бірінші кезең XVIII ғ. 30-шы жылдарынан басталып 19 ғ. 20-шы жылдарына
дейін. Бұл ... ... ... мен ... хандығының арасында
протекторат қарым-қатынасы ... ... ... мен шептері қазақ
жерінің солтүстік шекарасын жан-жақтан қоршады. Қазақ ... ... орыс ... ... ... және бекітіп отырды.
-Екінші кезең - вассалитет кезеңі, XVIII г. 60-шы жылдары аяқтадаы. Оның
негізгі керінісі 1822 жылы ... ... ... ... ... мен
1824 жылы қабылданған «Орынбор қазақгары туралы ... осы ... ... ... ... ... Ресей бодандығындағы қазақ өлкесіңде
округтер мен бөлімдер ашылды. 0 круг басшылары - аға ... мен ... ... ... Өз ... округтерде
болыстықтар мен дистанциялар ашылды.
Үшінші кезеңі таза бодандық, 1860-шы жылдары басталады. Оның негізгі
белгісі ... ... ... ... ... құрамына енуі,
облыстарға бөліну, олардың ез кезегінде уездерге т.б. бнлінуі. Қазақтың
саяси ... ... мен ... ... біржолата шеттетілді. Қазақ
шаруашылығы Ресейдің тауарлы-сауда ... - ... ... ... ... созылған қазақ - орыс жаугершілігі ақырьі ... ... ... ... ... ғасырдың бірінші жартысындағы қазақтың ұлт-азаттық қозғалыстары
жеңіліспен аяқталып, Қазақстанның ... ... ... билігіне
өтуіне алғы - шарт болды. Отаршылдарға қарсы ... ... ... ашық ұрыс ... ... отырды. Қазақтардың жеңілуінің
бірнеше ... ... ... ол ... Ресей империясының
экономикалық ресурстары қамтамасыз ... орыс ... ... ... ... мен билердің сатқындығы, үшіншіден Кенесары
қозғалысы кезінде Ресейге көмектескен Қазақстанның онтүстік көршілерінің -
Хиуа, ... және ... ... саясаты. Кенесары өлгеннен кейін орыс
әскерлері Жетісуды, кейін 60-шы ... ... ... ... алды
(Ташкент, Шымкент, Түркістан, т.б.). Ресей үкіметі өзінің әкімшілік-саяси
реформалары арқыяы ... ... ... ... ... құнарсыз жерлерге ығыстырып, Ресейден келген қара шекпендерге
үлкен жеңілдік берді. 1867-1868 жж «Уақытша Ережеден» ... ... ... ... ... кең етек ... Сонымен қатар Қазақстаның Ресейге
қосылуының нәтижесінде қазақ ... ... және ... ... ... ие ... ... ауылдарында сауданың даму барысында
капиталистік, өндірістік қатынастар пайда бола ... ... ... пен Махамбет Өтемісов бастаған көтеріліс.
Қазақ халқының ұлт-азаттық күресінде ... ... пен ... бастаған көтерілістің маңызы зор. 1801 ж. Еділ мен ... ... ... хан ... 10 мың ... ... қоныстанды, бұл Ішкі
(Бокей) Орданың құрылуына бастама болды. XIX ғ.30 жж. аяғына таман онда
20 мыңға жуық ... және ... саны 80 мың адам ... ... ... белінбеді. Аз ғана мерзімнің ішінде жердің 2/3 бөлігі
қазақ сұлтандары мен орыс помещиктері ... мен ... ... ... ... хан ... 400 мың десягина жерді иемденіп
алды. Әсіресе бөлісте сұлтандық титулы жоқ, ханның қайын атасы ... ... ... ... ... Ол помещиктерден жалға алынған
жер үшін өзі ақы ... ... соң осы ... мал ... ... етілетін
қазақ
ауылдарынан жалға беру ақысын асыра жинады,түрлі салықтар салды.
Ішкі Ордада кетерілістің алғашқы толқыны 1827-1829 жж. болып өтті. ... ... арғы ... ... ... ... Старшина Серкеш Жақсыбаев
Орал қазақ әскерлерінің атаманы Бородинге: ... сол ... ... ауыр ... мен хан тарапынан болып отырған қысымшылықтар;
халықтан жиналатын салық шамадан тыс және ... ... ... көп ... ... деп түсініктеме берген. Огкір жер ... ... ... ... ... ... 1836 жылы ... Кетерілісті белгілі батыр Исатай Тайманов пен ақын ... ... 1791 ж. ... ... 1808ж. ... руластары Ішкі Ордаға
кешті. 21 ... ол ... ... ... руының басшысы болып
тағайындалды. Исатайдың жақын серігі ақын ... ... Ол ... және орыс ... ... ... ... болған, Орынборда
тұрған. Махамбет орыс жазушысы және этнографы В.И.Дальмен және ғалым-
саяхатшы ... ... ... ... ... Ішкі Орда ... ... ханға қарсы ашық
күресі басталды. Оған ... ... ... хан ... ... ... барудан бас тартты және ... ... ... ... ... үлкен лагерін қинады. Хан мен оның айналасындағылар жала
жабуға квшті. Барымта югзінДе біреулер бақташы шалды ... ... қожа ... тергеу ісі Исатайдың және оның жақтастарының өлімге
қатыстылығын дәлелдеуге тырысады. Исатай Қарауыл-қожа Жәңгірдің келісімімен
әрекет ... ... ... ... сақтап отырғандығын түсінді. 1836-
1837 жж. ... ... ... мен ... ... ... халық
алдында хан мен оның айналасындағылардың саясатын әшкерелеу ... ... ... көп жиналған кезде ордаға арыз береді, бұл арызды
атынан 12 күннің ішінде қарастыруга уәде ... ... ... де
өзгермейді. Халық алдында хан ... ... ... ... ... ... Жаз бойы ... жақтас ауылдарға
белсенді түрдегі ... ... ... ... қолы ... жақындай түсті. Исатай орданы күшпен басып алғысы келмеді.
Көтерілісшілер ... ... ... ... ... би мен
Қаріуыл-қожаны шеттетуді, билікті ру старшындарының қолына беруді, сондай-
ақ ... ... ... барлық істерді тоқтатуды ... ... ... құзырына беруді талап етті. Жәңгір хан қатты састы. Екі ... ... ... жаңа ... ... ... ... арадағы қақтығысты бейбіт жолмен ... ... ... ... Бұл ... ... ... мен хан асығыс түрде қазақ
әскерін, хан жасақтарын жасақтай бастады. 15-ші қарашада таң ... елді ... ... мен жазалаушылардың арасында
кескілескен қақтығыс болды. Өкшелей қуу ... ... ... ... ... ... адам қаза тапты. Бірақ аздаған қосынмен
Жайықтың сол жағасына өтіп Исатай мен Махамбет құтылып ... ... ... сол ... ... 1838ж. 12-ші ... ... жерінде Қиыл өзенінің боііьшда көтерілісшілердің жазалаушылармен
қақтығысы болды, осы қақтығыста Исатай мерт ... мен ... ... ... басып-жаншылған соң, далада азын-
аулақ топпенен жасырынуға тырысқап қалғандарын қатаң қуғындау ... ... ... ... каторгалық жұмыстарға жіберуге
үкім шығарды, мүліктсрін тәркіледі, мәңгілікке басқа қонысқа аударды.
Исатай мен Махамбет бастаған көтерілістің ... ... ... көп
жағдайда оның бағытын белгілеуші, көшпелі ... ... ... ... ... ... нақты бағдарламасының болмауы,
ұйымшылдықтың жетіспеуі жеңілудің себептері болып табылды. Қалай болғанмен
де бұл ... ... ... ... ... ... өз тәуелсіздігін
сақтауға арналган ірі қозғалысы ретінде тарихтың бетінде салмақты орын
алады.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дәрістер - Тарих88 бет
Кіші жүз қазақтарының егіншілік және саудасының дамуы46 бет
ХІХ ғ. і жартысындағы музыкалық өнеріне жалпылама талдау жасау14 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысыңдағы Батыс Европадағы саяси және құқықтық ілімдер22 бет
XIX ғасырдың екінші жартысындағы АҚШ-тың әлеуметтік, эканомикалық, саяси жағдайы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь