ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ ағартушыларының қоғамдық - саяси көзқарастары

Ж о с п а р

Кіріспе.

І. Тарау.
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ ағартушыларының қоғамдық . саяси көзқарастары
1.1 Ағартушы ғалым Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың өмір жолы
1.2 Халыққа білім беру жайлы ағартушы ақын Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы

ІІ. Тарау
2.1 Орыс.қазақ мектептерінің кейінгі халі
2.2 Шоқан Уәлихановтың ғылымға сіңірген халі

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
ХІХ ғасырдағы қазақ халқының болашақ тағдырын орыс мәдениетімен бірлікте алып, қараған Шоқан, Ыбырай, Абай секілді ұлы ағартушы демократтар тарихымызда өшпестей із қалдырды. Олар көп салалы мәдениеттің барлық сбаласын дамытуға үлес қосты. Оның үстіне олардың әрқайсысының мәдениетте түбегейлі айналысқан, белгілі бір бағыттары болды. Осы қызметіне қарап халық Шоқанды - ғылымды дамытушы Ыбырайды – оқу ағарту ісін дамытушы, ол мәдениет пен білімнен артта қалған ел – жұртын көрші елдің өнер – білімін, техникасын игеруге шақырып қана қоймай, сол игі істі тікелей жүзеге асыруға да өлшеусіз үлес қосты. Қазақ даласында, тұңғыш рет орыс үлгісіндегі пәндік білім беретін мектептер ашып, оған орыс алфавиті, негізінде оқулықтар жазды, өзі сабақ беріп, жаңа талапқа сай келетін мұғалімдер дайындауға күш салды.
Абай да патшалық дара биліктен орыс халқын айыра білді. Орыс-қазақ еңбекшілерінің достығын уағыздаған Абай ұлы халықтық тілін, мәдениетін үйренуге шақырды.
Абай әндері, өлеңдері қазақ даласына кең тарады. Алайда бай рулық-патриархалдық топтар Абайға оның туыстарын қарсы қоюға әрекеттенді. Ұлы ойшылды күндеп, ақындық шабытын уландыруға тырысты. Білімді де талантты Әбдірахманның, одан кейін сүйікті баласы Мағауияның аурудан дүние салуы Абайды науқасқа шалдықтырды. 1904 жылы ұлы ақын қайтыс болды. Тамаша "Ғаклияның"— нақыл сөздердің авторы Абай Құнанбайұлы өз заманының ұлы кемеңгері еді. Абай шығармаларының терең, ойлы мазмұны — ұрпақтарға қалған өшпес мұра.
Абайды - әдебиетті дамытушы деп бағалайды.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ә. Сыздықов «Ы. Алтынсариннің педагогикалық идеялар мен ағартышылық қызметі» Алматы, 1969 ж.
2. Мұхамедрахым Жармұхамедов «Ыбырай Алтынсарин тағлымы» Алматы, 1996 ж.
3. Ә. Ламешов Ы. Алтынсарин Алматы, 1991 ж.
4.Педагогика тарихы Ж. Әбиев Алматы, 2006 ж.
5. «Таңдамалы шығармалар» Ы. Алтынсарин Алматы, 1988 ж.
6.Ж. Қасымбаев «Қазақстан тарихы» Алматы, 1998 ж.
7. Ұ. Есназаров Қазақстанның физикалық географиясы
Алматы, 2001 ж.
8. Т. Тұрлығұлов Қазақ елінің қысқаша тарихы
Алматы, 1995 ж.
9. Ш. Уәлиханов Сабақ - әдістеме Алматы, 2002 ж.
10. Мырзахметұлы Мекемтас «Қазақстан тарихы»
Алматы, 1994 ж.
11. Абай дәстүрі ХХ ғасыр әдебиеті Абай Құнанбаев
Алматы, 2007 ж.
12. Рамазан Тоқтаров Абайдың жұмбағы 1999 ж.
13. Ы. Алтынсарин «Ек і томдық шығармалар жинағы»
Алматы, 2003 ж.
14. Ә.Ж.Дербісәлин Ы. Алтынсарин жазушылық қызметің туралы Алматы, 1998 ж.
15. А. Құнанбаев «Таңдамалы шығармалар жинағы» І-ІІ томдық Алматы, 1972 ж.
        
        Ж о с п а р
Кіріспе.
І. Тарау.
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ ағартушыларының ... ... ... ... ғалым Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың өмір жолы
1.2 ... ... беру ... ... ақын Абай ... ... ... мектептерінің кейінгі халі
2.2 Шоқан Уәлихановтың ... ... ... ... ... қазақ халқының болашақ тағдырын орыс мәдениетімен
бірлікте алып, ... ... ... Абай ... ұлы ағартушы
демократтар тарихымызда өшпестей із қалдырды. Олар көп ... ... ... ... үлес ... Оның ... әрқайсысының мәдениетте түбегейлі айналысқан, белгілі бір
бағыттары болды. Осы ... ... ... ... - ... ... – оқу ... ісін дамытушы, ол мәдениет пен білімнен
артта қалған ел – ... ... ... өнер – ... ... ... қана қоймай, сол игі істі ... ... да ... үлес ... ... ... тұңғыш рет
орыс үлгісіндегі пәндік ... ... ... ... оған орыс
алфавиті, негізінде ... ... өзі ... ... жаңа ... келетін мұғалімдер дайындауға күш ... да ... дара ... орыс ... ... ... Орыс-қазақ
еңбекшілерінің достығын уағыздаған Абай ұлы халықтық тілін, мәдениетін
үйренуге шақырды.
Абай әндері, ... ... ... кең ... Алайда бай рулық-
патриархалдық топтар Абайға оның ... ... ... ... ... күндеп, ақындық шабытын уландыруға тырысты. Білімді де талантты
Әбдірахманның, одан ... ... ... ... ... ... салуы
Абайды науқасқа шалдықтырды. 1904 жылы ұлы ақын ... ... ... ... сөздердің авторы Абай Құнанбайұлы өз ... ... еді. Абай ... ... ойлы ... — ұрпақтарға қалған
өшпес мұра.
Абайды - әдебиетті дамытушы деп ... ... ... ... ... демократиялық мәдениеті және қазақтың
ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов
XIX ғасырдың екінші жартысы — орыс ... ... ... ... ... ... және ... тереңдеуі өлкені зерттеу барысына да әсер ... ... ... ... П. П. ... (1827—1914) Алтай бойына,
Жетісу мен Орта ... ... ... Өлкені жан-жақты зерттеушілердің
бірі болды. Оның басшылығымен дайындалған ... ... ... ... ... ... «Қырғыз өлкесі», «Түркістан
өлкесі» атты екі томы ... мен Орта ... ... ... ... ... және баск,а да Қазақстан қоныстарында болған. Өлке туралы ұлы
саяхатшының сипаттамасы мен тарихи ... ... ... ... қазақ халқы тарихын, материалдық мәдениеті мен
тұрмыс-салтын, өмірін ...... ... ... ... ... ... академик В. В. Радлов (1837—1918) Іле алқабын,
Жетісуды зерттеді, халық ауыз әдебиетінін, үлгілерін жинастырып, жариялады.
М. ... ... ... облысы» деп аталатын ... ... ... тегінің шығуына көңіл бөлді. Көрнекті зерттеуші Л.
Мейердін, «Орынбор ведомствосының Қырғыз даласы» атты еңбегі Кіші ... ... ... ... ... ... ... құрамына қосылу дәуірін біршама толық зерттеген
А. Н. ... ... ... Тарихи очерк» атты еңбегінде
Қазақстаннын, саяси тарихы жөнінде ... ... ... ... қатар қазақ халқының келелі мәселелеріне И. И. ... ... Н. А. ... Л. Ф. ... тағы да басқа авторлар өз
еңбектерін арнады. Архивтерде жатып қалған ... ... ... ... ... ... байланыстарын барынша зерттеуде
де бүл ... ірі үлес ... ұлы ... Т. Г. ... ... да қазақ
халқы тақырыбы белгілі орын ... ... ... ... қазақ
жерінде айдауда болған ақын жергілікті ... ... ... ... Оның "Қазақ шаңырағы", "Атқа мінген қазақ", "Байғұстар" және
басқа суреттері — ... ... ... бейнелеген туындылар. "Менің
ойларым" деген өлеңде қазақ және ... ... ... салыстыра
жырлайды.
Қазақ халқының қоғамдық ойы мен мәдениетінің дамуында мәдени ағарту
және тұқғыш ғылыми ұйымдар мен мекемелердің ашылуы, ... ... ... ... ... ... сауатын ашып, тіл білімі мәселесін
зерттеуді жолға қоюда Тобольск, Томск, Орынбор, Саратов, ... ... ... ... татар тілін оқытудық біршама рөлі болды.
Қазан және ... ... ... бөлімдері де Орта Азия
мен Қазақстанды зерттеуге ат салысты.
Қазақстан тарихын зерттеуді ғылыми жолға қоюда 1845 жылы ... ... ... ... Омбыдағы, Семейдегі және ... ... мен ... ... рөл атқарды.
XIX ғасырдың екінші жартысында ұйымдастырылған облыстық статистикалық
комитеттер ... ... ... ... материалдық мәдениеті
жөнінде көптеген мәліметтер жинады. Олар ... шолу ... ... ... ... халықты ағарту ісіне тартуда бірқатар
еңбек сіңірді. Азаттық қозғалыстың Қазақстанда айдауда болған өкілдері: ... ... А. ... Н. ... С. С. Гросс, А. М. Богомолец, т.
б. ... ... жиі ... ... ... Ресейде жүріп жатқан
оқиғалармен таныстырды, сауатын ашты. Қазақ пен орыс ... ... ... ... бір ... — Абай мен Е. П. ... ... шын есімі — Мұхаммед Қанапия, ал Шоқан — ... ... ... жылы қараша айында Құсмұрын бекінісінде туған. Шоқан балалық
шағын әуелі Құсмұрында, содан кейін ... ... ... ... — Солтүстік Қазақстандағы тарихи аңызға айналған сұлу өңір.
Болашақ ғалым бойындағы ... ... ... ... ... ... ақ қалыптаса бастады. Ерте ... ... өз ... ... Оның ... ... сана-сезімінің ерте оянуына әжесі
Айғаным үлкен әсер етті. ... ... ... ... ... ... ... қызметін атқарып жүрген Шоқан сүйікті әжесі
жөнінде суық ... ... ... ... ... ... ... оны ақырғы сапарына шығарып салады.[2]
Шоқанның жас шағынан ғылымға ден қоюына ... ... ... ... ... тығыз байланысты болуы үлкен әсер етеді.
Академик А. И. Шренк, декабристер С. М. ... А. И. ... Н. ... және ... ... студенті С. Сотников, Н. Ф.
Костылецкий, Т. Сейфуллин сияқты ... ... ... ... ... болып жүрген.
1847 жылдың күзінде он екі жасар Шоқан туған елінен ... рет ... ... ... ... ... өзінің орыс достары көмегімен баласын
сол кездегі ен, алдыдғы қатарлы оқу ... ... ... ... ... ... И. ... берген бағасы бойынша, ол "ағарту ісі
мен патриотизмнің ордасы" еді.
Белинский мен Герценнің азаттыққа шақырған идеялары Шоқан ... ... ... ... ... да ... ... корпусы жан-жақты әрі терен,
білім беретін оқу орны болды. Қазақстан географиясына да зор ... ... ... ... байлықтарын зерттеу мен игеру патшалы Ресейдің әскери
стратегиясы тұрғысынан қажет еді. Қазақ халқының ... да ... ... ... орыс ... И. Н. ... таңдаулы ұстазы
Н. Ф. Костылецкиймен байланыста болуы әуелден-ақ ғылыми бағытын дұрыс
анықтауға себепші ... мен ... ... ... да әсер ... ... ... жас Шоқан жатқа ... сол ... ... ... ... таныс болды. Айдаудағы ақын С. Ф. Дуров,
саяхатшы, ғалым П. П. Семенов-Тян-Шанский, Г. Н. ... Ш. ... ... ... 1853 жылы ... корпусын он сегіз жаеында
бітірген Шоқан корнет деген офицерлік атақ алды.[3]
Батыс және ... ... ... ... ... ... ... еңбек етуді адсады. 1855 жылы ол ... Г. X. ... ... ... Тарбағатай, Орталық Қазақстанды аралады, Іле
Алатауы өңірінде болды. ... ... ... ... ... ... ... Шоқан Уәлиханов Ыстық көлдің көлемін топографиялық суретке түсірді.
Кей маршруттарда ол ... ... ... П. П. ... ... ... жалғаса түсті. 1856 жылдың күзінде екеуі Құлжаға барып
қайтады. Ол Қытай мен екі ... ... ... ... өз ... ... ... келіссөз жүргізеді.
1857 жылы Ш. ... ... ... ... ... ... сын ... болды. "Манас" атты алып шығармаға
көңіл аударды. 1858—1859 жылдары Шоқан өзін ... ... ... ... ... ... Марко Поло мен Иезуит Гоестен кейін бұл елге тұқғыш
барған ... ... ... ... (1859—1861) Шоқан өміріндегі ең бір қызықты
кезең болды. Орыстың озат ойлы ... ... ... ол өзінін,
білімділігін, талантын танытты. Шоқан шығысты ... В. ... В. П. ... В. В. Веньяминов-Зерновпен, Петербург
университетінің профессоры, Құлжадағы бұрынғы орыс елшісі И. ... Н. Н. ... ... А. Н. Майковпен, Я. П. Полонскиймен ... орыс ... ... ... ... ... ... достары ішінде аса көрнекті орыс жазушысы Ф. М. Достоевский
де болды. ... рет 1854 жылы ... ... ... Семейде жалғасқан
бұл достық — ғалым өміріндегі ірі оқиға. Бұл ... ... ... 1861 ... ... дара ... ... күрестен соң бұрынғы
бағытынан ауа бастаған өз ... ... ... сын ... ... ... ... белгілі ғалым болып танылған Уәлиханов ... ... ... ... ... арасында Петербургте екі
жылдай болған Шоқан үшін бұл кезең жарқын да, қуанышты да болды. ... ... ... сон, ... ... ... қазақтың сот
реформасындағы кейбір мәселелермен ... 1864 жылы ... ... М. Г. ... ... экспедициясы құрамында Әулиеата бекінісін
алудағы әскери қимылдарға қатысады. Алайда ... ... ... ... ... 1864 жылдың маусым айында басқа да М. Г. Черняевқа
наразы офицерлермен Верныйға қайтады.
1865 жылдың "Русский ... ... 51 ... ... жас ... Қытайдағы дүнгендер көтерілісі туралы ақырғы еңбегі ... ... ... айында Шоқан Уәлиханов Алтын Емел жотасынын, етегінде
Көшен тоғаны деген жерде, Албан руынын, аға ... ... ... ... ... ... ісі
1867—1868 жылдардағы әкімшілік-территориялық реформалар, біртіндеп
қарқын ала ... ... ... ... ... ... да
ағарту ісінің дамуына әсерін тигізді.
XIX ғасырдың 60—70-жылдарынан ұйымдастырыла бастаған ғылыми ... ... ... ... ... жолға қойылуы қоғамдық
өмірдің жандануына алғышарт ... ... ... ... ... хат таныту қоғамдары да
көп ұлтты қазақ өлкесін де тұңғыш мектептердің қызметіне жаңа бағыт берді.
1868 жылы ... ... ... ... 1878 ... Семей облыстық және кейінгі жылдары бірінен кейін бірі
жұмысын жолға қойған ... да ... ... ... ... ... ... басқа да ұлттар арасында ... мен ... ... ... белгілі рөл атқарды.
Қазақстанды зерттеуге, бірқатар еңбектер жариялауда ... ... Орыс ... ... ... Батыс Сібір бөлімдері,
кейіннен ашылған Семей бөлімшесі ... ... ... ... өлкенің табиғат байлықтарын ... ... ... осы ... тартуда ерекше үлес қосты. Ұлы Абай
Құнанбайұлы Семей облыстық статистикалық комитетінің белді ... ... ... ... ... даласында тұңғыш кітапханалардың ішінде
ерекше көзге түскен 1883 жылы ... ... ... ... ... қоры 260 ... ғана тұрған бұл кітапхана жылдан-жылға өсе
бастады, қоғамдық өмірдің бір орталығына айналды.
Осы қалаға жер аударылған А. Блек, Е. П. ... П. ... ... ... және де жергілікті халықтың өкілдері, ... ... ... ... құнды басылымдарды жинауға ат салысты. Кейіннен
Ресейдің әр түкпірлерінен осы кітапханаға көптеген ... әр ... ... келіп түсе бастады.
Қоғамдық ақысыз пайдаланатын кітапханалар Торғайда, Орынборда ашылды.
XIX ғасырдың 90-жылдарында Қостанайда ұйымдастырылған кітаптарды ... ... ... ... ... ішкі ... ... анықталғандай, қала тұрғындарының әр түрлі ғылым салаларынан
білімін көтеру еді. 1876 жылы ... ... ... ... басты мақсат еткен арнайы ... да ... ... Қазақстанның оңтүстік аудандарында бірқатар ізгі істерді ... XIX ... ... ... өлкеде әр түрлі мектептердің
ашылуына әсер еткен басты фактор тек ... ... ... ... болып қойған жоқ. Патша үкіметінің отаршылдық басқару жүйесіне
тілмаштар-ды даярлау қажеттілігі шаруашылық және чиновниктік ... ... ... ... ... ... ... көбейтуді қажет етті. 1861 жылы Троицк қаласында, Торғай мақайындағы
Орынбор бекінісінде, Қазалыдағы № 1 фортта ... ... ... ... қамтуға тырысқан осындай типтегі оқу орындары болды. Алайда
жеке бекіністерде ұйымдастырылған қазақ ... ... ... ... оқушыларға білім беру дәрежесі өмір талабына сай
келмеді. Қазалы және ... ... ... ... ... ... құрылды. Онда Қазанда, Петербургте білім алған ... ... ... ... ... ... бағыттары "Орал, Семей, Торғай
Ақмола және Сырдария, Жетісу ... ... ... ... ... ... ісінің дамуына қазақтарға өз еріктерімен қаржы жинауға
құқы берілді.
Ал мұсылман дін өкілдеріне қазақ ... ... ... ашу үшін ... ... ерекше рұқсат алуы қажет болды. Ал
осы молдалардың өтінішімен ашылған мектептердің негізгі шығынын өтейтін ... ... ... Қазақ шаруаларының балаларының шамалы ғана ақы
төлеп, казак станицаларында, орыс қыстақтарындағы ... ... ... ... ... ... ... жастарын орыс мектептерінде
оқытуда патша үкіметінің мақсаты тек балалардың сауатын ашу ... ... ... ... іске асыру болды.[5]
Мектеп, медреселерде қазақ жастарының білім алуына мейлінше ... ... ... Орта ... ... ислам дінінің тарауына
қарсылығының бір көрінісі еді. Орынбор губернаторы Крыжановскийдің ... ... ... бөлігінде мұсылмандықпен күресу жөніндегі шаралары"
да исламдық мектептерге шек қоюға бағытталған арнайы әкімшілік тықсыру еді.
1879 жылы желтоқсанның ... сол ... ... ағарту министріне
жолдаған хатында Орал, Торғай облыстарында сауаттылық ... ... айта ... ... мектептері үшін арнайы оқытушылар
даярлайтын оқу орындарын ашуды ... деп ... оны ... ... ... іс ... ... молда қызметтеріне тағайындау
ұсынылған еді. Тұңғыш ... ... ... 1883 жылы ... Орск ... ... Осы ... Торғай облысының
мектептерінің инспекторы қызметіне ... ... ... Бұл ... істі ... тездетті.
XIX ғасырдың аяғында Қазақстанда ағарту ісінің ... ... ... оқу ... ... ... кластары,
толықтырылмаған гимназиялар, орыс-қазақ аралас мектептер, ... ... ... ... ... Орта оқу ... ... қыздар мен ер балалар гимназиялары. Сонымен қатар мұғалімдер
семинариялары да орта ... оқу ... ... ... маман
даярлайтын оқу орындары: ... ... ... ... мал ... ... ... мектептері,
Оралдағы қолөнер кәсіпшілігіне шәкірттер даярлайтын арнайы мектеп, ... ... ... ... жүзу ісін ... т. б. әр ... материалдық жабдығы бар оқу орындары болды. Оқу
ісінің ұйымдастырылу сапасына қарай 1872 жылы ... 1879 жылы ... ... ... да ... орта оқу ... жатқызылды.
XIX ғасырдың соңына қарай өлкеде екі сегіз класты ер ... екі жеті ... ... ... ... ... ... Әскери гимназия, Оралда реальдық училищенің 6,7 және 8 ... ... ... ... төрт ... ерлер, 5 класты қыздар гимназиясы
ашылды. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... мектептер де болды. Бұған сондай-ақ білім беруде ... ... ... ... ... мен медреселерді де жатқызған
жөн.
Патша үкіметінің кедергі жасауына қарамастан, ... ... ... жастардын, сауатын ашуға, инабаттылыққа баулуда белгілі ... ... ... мен панисламизмнің орын тебуіне қарсы күрес
дегенді ... ... ... генерал-губернаторлары осы мұсылман дінімен
байланысты оқу орындарының оқытушыларын әрдайым ... ... ... алып ... 1870 жылы ... айының 26-
сында қабылданған үкіметтің "бұратана" халықтар ... ... ... ... ... ... ... ашылған мектептерде орыс
тілін оқыту міндетті деп танылды.
Шын мәнінде мұсылмандық, әрине, діни ... оқу ... ... ... ... ... ... жалпы танымын кеңейтетін, ойлау
қабілетін тереңдететін арнайы азаматтық ... де ... ... оқу
бағдарламаларының бір жүйеге келмеуі, мұғалімдерінің құрамының ... ауыл ... ... орталықтардан алшақ жатуы діни
мектептерде білім беру ісіне нұқсан келтірді. 8 бен 20 ... ... ... ... ... алатын мектеп уезд орталықтарынын,
маңайында орналасқан барлық дерлік ауылдарда ұйымдастырылатын. Көшпенді
өмір ... ... ... ... ... өзі қиын еді. ... тұрақты оқи алмай, тиіп-қашып сауатын ашып жүргендердің ішінде
тіпті жасы 40-тан асып кеткен ересек адамдар да кездесетін.[6]
Жалпы алғанда, ірі ... ... ... ... ісі жолға
қойылған: фараиз — дүние-мүлікті мұраға ... және бөлу ... заң ...... заңдарын зерттеу, хикмет — тарих, философия және жаратылыс
ғылымдарының энциклопедиясы, наху — араб ... ... ... ... ... Сонымен қатар, арифметиканық төрт амалы, ... ... ... ... ... оқу ... жастардың тәрбиесі
мен білім дәрежесін, ой дамуының ... әсер ... ... ... ... сабақ берілетін. XIX ғасырдың екінші ... ... ... беру ... (кейбір өзіндік ерекшеліктеріне
қарамай) жалпы ... ... ... мейлінше жақын еді, және әр ... ... ... ... ... ... білім беруді
ұлттық аймақтарға таратуға әрдайым мүдделі болды. Торғай және Орал облыс-
тарындағы қазақ және ... ... ... беретін оқу орындары Орынбор оқу
округіне бағындырылды. Ақмола және Семей облыстарындағы оқу ... ... оқу ... қарады. Әр түрлі ... оқу ... ... ... ... ... ... қаласындағы чиновниктерге
бағындырылды. Сырдария және Жетісу облыстарындағы оқу ... ... ... ... ... ... ... ұйғырлар мен дүнгендер санынық біртіндеп өсуі, ... ... ... аудандармен салыстырғанда қазақтардың басымдылығы
орыс-"түземдік" мектептердің көбірек ашылуына әсер етті. Осыған байланысты
өзіндік ерекшеліктері бар әр ... ... ... оқу ісін ... ... ... ... араб таңбаларымен сауаттылығын ашуды
дамытудың қажет екенін көрсетті.
Шығыс Қазақстанда түсті металлургия өндірісінің, ... ... ... ... ... бастауы, өлкенің Орталық аудандарында көмір
өндірісінің дамуы осы бай ... ... ... ... ... күн ... қойды. Алайда орасан байтақ Қазақстанда
шаруашылық салаларында пайдаланатын мамандар ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда ағарту ісін
артқа тартқан бір кедергі болды. Мектептерде оқу ісін ... ... бір ... ... халықтан жиналатын. Мемлекет тарапынан
өлкедегі оқу орындарына жұмсалатын қаражат мөлшері тым ... еді. ... ... ... ... ісінде жан басына шағылатын шығын
Ресейдің орталық аудандарымен салыстырғанда ... ... еді: ... 19,5, Орал ... — 16,2, ... ... — 11,3, ... 9,7, Семей облысында — 7, Жетісу облысында 5,5 тиыннан аспады.
Қазақстанда халық-ағарту ісінің дамуын ... ... ... — оқу ... барлық буындарында дерлік ... ... ... ... ... т. б. ірі ... орталықтардың
оқу орындарын бітірген мамандар Қазақстандағы ауыр ... ... ... ... ... оралатын. Жалақынық аздығы, оқу ісін
ұйымдастырудағы олқылықтар: оқу құралдарының, кітаптардың ... ... ... ... ... ... кедергі болды.
Ыбырай Алтынсарыұлы және
Абай Құнанбайұлы
Ыбырай Алтынсарыұлы (1841—1889). Көрнекті ... ... ... ... 1841 жылы ... ... 20-сында (жақаша
күнтізбемен — қарашаның 2-күні) дүниеге ... 1844 жылы ... ерте ... кейін, жас Ыбырай атасы Балғожа биден тәрбие алды.
1857 жылы Орынбор шекаралық ... ... ... ... ... ... жас кезінен-ақ білімге құштарлығын көрсетті.
Мектепте орыс, ... ... және ... ... ... да ... үздік нәтиже көрсеткен болашақ ағартушы Орынборда айдауда ... ... ... өкілдерімек танысты. Жасынан жаңалыққа құштар болған
Ыбырай Орынбор шекаралық комиссиясының ... ... ... ... В. В. ... ... Оның ... жиі болып,
бай кітапханасын пайдаланды.
Мектепті үздік бітіргеннен кейін 1857 жылы Ыбырай өзінің ... ... ... ... тілмаштық қызмет атқарды. Ал 1864 жылы ... ... ... ... ... балаларын оқытуға арналған
мектепте оқытушы болып жұмыс істеді. Жанд мектеп ... ... ... ... ... Ы. Алтынсарыұлының педагогикалық
көзқарастары да қалыптасты. 1867—1868 жылдарда ... ... ... ... отаршылдық мазмұнына жете мән ...... ... ... ... пайдалы іс деп қарсы
алды. Патша үкіметінің қанау ... өз ... ... ... ... ... ... әкімшілердін, халыққа озбырлығын дәйекті
сынамады. Әрине, ауыл ортасынан ... ... ... ... ... ... ... болғанын балалық шағында да, Торғай уездік басқармасында
іс жүргізуші қызметінде де өз ... ... ... басынан кешіріп
отырған ахуалын жақсартуды әрдайым ойлағанына оның көптеген ... ... Бай, ... топтардық көргенсіз қылықтарын әзілдеген
Ыбырайға жиі ... жала да ... XIX ... ... ... патша үкіметінің қазақ шаруаларын өз қоныстарынан ... ... орыс ... ... ... тарапынан сан рет
наразылық туғызды. Жергілікті ... ... ол ... үкіметініқ
отаршылдық-аграрлық саясатын сан рет әшкереледі.
Ыбырай Алтынсарыұлының ... ... ... кейінгі ұрпақтарға
есімінін, терең із ... ең ... оның ... ... XIX ... ... түрде халыққа білім беру жүйесінде арнайы
қызметте болған, ағартушы өзінін, ... ... ... ... жастарын сауаттылыкқа шақырудан аянбады.[7]
1879 жылы Ыбырай Торғай облысындағы ... ... ... ... 1868 ... ... айының 21 күні патша бекіткен Далалық
облыстарды басқару жөніндегі "Уақытша ережелер" бойынша Елек, ... ... ... ... ... ... Орынбор өңірінің
бірқатар жерін алып жатқан кеқ ... әр ... ... оқу ... ... оңай болмады. Тағы да баса көрсететін бір мәселе —
ағартушының қызмет бабы ... ... ... тікелей
тәуелділігінің оның ағартушылық қызметіне шек қойғаны. Сондықтан да ... ... ... ашу ... ... ... елегінен
өтетін. Өзіне тиісті құқықтарды Торғай облысы жағдайында қалыптасқан саяси
және қоғамдық ... ... ... ... Алтынсарыұлының басты
үлесінің бірі қазақ ... ... ... ... ... ... халыққа білім беру саласындағы отаршылдық саясаты
үдеп тұрған кезде ... ... ... ... ... қазақ ауылдарын аралап, өз көзімен көрген олқылықтарды ... ... ... бір ... ... сауаттылықты алға бастыруда
қаражаттың жетіспеуі. Алтынсарыұлы қазақ ауылдарында жиі ... жаңа ... ашу үшін ақша ... ... ... оқу ісін
ұйымдастыру ісіне пайдалануға ерекше көңіл бөлді.
Ы. Алтынсарыұлының ісін жолға қоюдағы тереқ із қалған ... ...... ауылшаруашылық мектептерді ұйымдастыруы. Қазақ аулының
шаруашылық, әлеуметтік өмірінде капита-листік ... ... ... ... ... ... ... байлықтарын игеретін мамандар
әзірлеуді талап ... ... ... ... ... және ... да ... бойынша білгір адамдарды
даярлаудағы ағартушының қызметі бір бөлек. Өсиетінде ... ... ... ... ... ... қарамағына қалдырған шешімі де
әр салалық мектептердің ... ... ... ... мән ... ... қазақ өлкесінде қыздарға білім берудің негізін салушы. Ырғыз
қаласында ... ... ... ... ... оның
педагогикалық саладағы ауыз толтырып ... ... ... ... ашу үшін ... дайындайтын арнайы оқу орындарын
ұйымдастырды. Алғашында Троицкіде ... ... ... ... ... ... ... өз кезіндегі алдыңғы қатарлы оқу
орындарының бірі болды. Ағартушының жиілетіп ауылдық, облыстық мектептерді
ұйымдастыруы, мұғалімдерді ... ... ... ... алуы облыстык
чиновниктердің наразылығын туғызды. Тіпті ағартушыны жауапқа тартуды талап
еткен ұсыныстар да ... ... ... ... ... ... ... көмекші оқу
құралдардың тапшылығы Алтынсарыұлынын, орыс демократиялық оқу жүйесінің
тәжірибесін кең ... ... ... ... ... ... Тихомировтың, Бунаковтың, Фармаковскийдің және ұлы жазушы Л.
Н. Толстойдың тағы да ... ... ... ... ... ... орыс-қазақ мектептеріне арнап екі оқу ... ... ... ... орыс ... ... ... басшылық"
атты еңбектері сол кезде орыс тілінде оқитын қазақ жастарына арналған.
Алайда ағартушының "Қырғыз хрестоматиясы" ... бойы ... ... ... кен, ... үйреншікті араб графикасын ығыстыруға
себепші болды. Орыс алфавиті негізінде құрастырылған бұл оқу ... ... ... да ... ... ... мектептерде пайдалануға
мүдделі болды. Әрине, Еділ бойында, Сібірде, Орта Азияда және Қазақстанда
миссионерлік қозғалыстың ... Н. И. ... ... ... ... осы ... ... әсерін қабылдамай
қоймады.
Ыбырай Алтынсарыұлы педагог, жаңашыл ағартушы болып қойған ... ... ... ... мүра қалдырған ғалым-этнограф. Әсіресе
Алтынсарыұлының көңіл аударған саласы — қазақ халқының әдет-ғұрпы. ... ... ... ... ... әзілдеген ағартушы
мазмұны жағынан өткір шығармаларында әдепсіздікті де ... ... ... ... ... ... еткен ғалым-педагог осы салада көптеген
ой-пікірлерін ұсынды.
Ыбырай сонымен ... ... ... ауыз ... үлгілерін жинап,
жариялауда белгілі болды. Қазақ халқының ... ... де ... ... өз ... әсіресе тәрбиелік мәніне көқіл аударды.
Ол отырықшылдықты, жер шаруашылығын дамытудың жаршысы ... ... ... Сейітқұл" атты әңгімесінде Торғай өзені ... ... ... айналысқан қазақтардың өміріндегі
өзгерістердің уағыздаушысы ... ... ... ... ... ... шығармаларының мазмұны жаңа өмірді көксеген ағартушының арманы.
Абай Құнанбайұлы (1845—1904)— қазақ халқының ... ... ... ұлы ... ақын Абай ... 1845 жылы ... облысының
Шыңғыс тауында дүниеге келді. Абайдың әкесі Құнанбай бай — Тобықты руының
старшыны болды. Жас Абай ... үшін ... ... ... ерекше еді.
Абай деп анасының еркелеткен аты ... ... ... жария етті.
Алғашында Абай өз аулында жалдамалы молдадан білім алды. Кейін ауқатты
Құнанбай баласын Семейдегі Ахмет Ризаның медресесіне ... ... ... ... ... көп ... ... орыс мектебіне де барып жүрді.
Мектепте жүрген кезінде өзі де ... ... ... ... Алайда ел
билеу ісіне балаларын да тартқысы келген шонжар Құнанбай Абайдың ... ... алып ... Ру ... көп ... ... ол,
әкесі Құнанбаймен жолы бір емес екенін ... ... ... топтаса бастаған ірі ру басылары, ақсүйектер емес,
қарапайым топтан ... ... ... жастары еді. Семейде кездескен,
кейінгі жылдары байланысы үзілмеген орыс ... ... де ... ... ... Орыстың азаттық қозғалысының Семейде айдауда ... ... Е. П. ... А. ... С. С. Гросс, Н. И.
Долгополов, тағы басқалар оның ақындық ... ... ... ... ... да ... дара ... орыс халқын айыра білді. Орыс-қазақ
еңбекшілерінің достығын ... Абай ұлы ... ... ... ... ... мәдениетінің көрнекті өкілдері А. С. Пушкинге, М.
Ю. Лермонтовқа, М. Е. ... Лев ... және ... ұлы ... бас ... ақын емес, сонымен қатар сазгер болған Абай Пушкиннің "Евгений
Онегинінен" өзі аударған бөлімдеріне ән ... ... ... ... ... ... ... кіші ұлы Мағауия да орыс мәдениетіне
терең ... ... ... де ... ... ... балалары да әкесінің ақылымен орыс мектептерінен білім алды.
Ұлы Әбдірахман Петербургте Михайлов артиллерия училищесін бітірді. ... ... ... кең беделге ие болған ... ... ... ... наразы болды. Полицейлік қарауыл қойып, ... ... ... ... да осыған байланысты еді.
Абай әндері, өлеңдері қазақ даласына кең ... ... бай ... ... ... оның туыстарын қарсы қоюға әрекеттенді. Ұлы
ойшылды күндеп, ақындық шабытын уландыруға тырысты. ... де ... одан ... ... ... ... аурудан дүние салуы
Абайды науқасқа шалдықтырды. 1904 жылы ұлы ақын қайтыс ... ... ... ... авторы Абай Құнанбайұлы өз заманының ұлы
кемеңгері еді. Абай шығармаларының терең, ойлы мазмұны — ... ... ... ... ... Шоқан Уалиханов қазақ елінің ... ... ... ... ...... пайымдады. Жетілмеген саяси ... ... күші ... ... білімділігін арттыруда баса назар аударды.
Ыбырай ... ... ... ... ... жолындағы
күрескер еді. Ол ... ... ... мен ... ашу арқылы жалпы және кәсіптік ... ... ... – ақ ол ... ... ... беру ісінің
де негізін қалаушы. Болашақ ұрпақты ... және ... ... ... ... деп қарайтын. ... орыс ... ... ... ана ... де жеке пән
ретінде қарап, оған баса ... ... ... ол Қазақстанда ұлы
орыс халқының озат ... ... ... ... ... ортаға айналдырды. Қазақ ... ... ... ... мәдениетінің даму тарихында аса зор ... ... ... ... жарыққа шықты.
Орыс ғалымдары қазақ халқының тарихын, тұрмысын, мюәдениетін мен
тілін зерттеуге көп ... ... ... мәдениеті мен
қоғамдық ой-пікірлерінің тарихында қазақтың ... ... ... ... ... Ш. ... ... орын алды. Оның
қоғамдық саяси, ғылыми және ... ... ... ... ... ... жол ... Бұл кезде ... ... ... ... ұлғайды.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ә. Сыздықов «Ы. Алтынсариннің педагогикалық ... ... ... ... 1969 ... Мұхамедрахым Жармұхамедов «Ыбырай Алтынсарин тағлымы» Алматы,
1996 ж.
3. Ә. Ламешов Ы. ... ... 1991 ... тарихы Ж. Әбиев Алматы, 2006 ... ... ... Ы. Алтынсарин Алматы, 1988 ж.
6.Ж. Қасымбаев «Қазақстан тарихы» Алматы, 1998 ... Ұ. ... ... ... ... 2001 ... Т. ... Қазақ елінің қысқаша тарихы
Алматы, 1995 ж.
9. Ш. ... ... - ... ... 2002 ... Мырзахметұлы Мекемтас «Қазақстан тарихы»
Алматы, 1994 ж.
11. Абай дәстүрі ХХ ... ... Абай ... 2007 ... ... ... Абайдың жұмбағы 1999 ж.
13. Ы. Алтынсарин «Ек і ... ... ... 2003 ж.
14. Ә.Ж.Дербісәлин Ы. Алтынсарин жазушылық қызметің туралы Алматы,
1998 ж.
15. А. Құнанбаев «Таңдамалы шығармалар ... І-ІІ ... ... ж.
Сілтемелер
[1] Шоқан Уәлиханов 114-118 б.
[2] Ыбырай Алтынсарин 119 – 123 б.
[3] Абай Құнанбаев 123 – 127 б,
[4] Ә. ... «Ы. ... ... мен ... қызметі» 55 - б
[5] Ә. Сыздықов Ы. Алтынсариннің ... ... ... ... 63 ... ... Жармұхамедов «Ы. Алтынсарин тағлымы» Алматы, 1991
ж. 20 – б.
[7] Қазақстанның физикалық ... Ұ. ... – 31 ... ... ... Ж. ... Алматы, 1998 ж.
162 – 165 ... ... ... Ж. Қасымбаев Алматы, 1998 ж.
148 – 152 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
ХІХ ғ. і жартысындағы музыкалық өнеріне жалпылама талдау жасау14 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы15 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысыңдағы Батыс Европадағы саяси және құқықтық ілімдер22 бет
XIX ғасырдың екінші жартысындағы АҚШ-тың әлеуметтік, эканомикалық, саяси жағдайы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь